ჯიქეთი - Jiqeti

ჯიქეთი, ასევე საძენი (აფხ. Саӡен, Саӡны) — წარსულში საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული კუთხე. ასევე მოიხსენიება, როგორც უკიდურესი აფხაზეთი. დღეს ნაწილობრივ შედის საქართველოს შემადგენლობაში (აფხაზეთის არ), კერძოდ კი გაგრის რაიონის ტერიტორია. ჯიქეთის დიდი ნაწილი რუსეთის ფედერაციაშია და განაწილებულია ადიღესა და კრასნოდარის მხარეს შორის. ხშირად იყო ბაზიანტიის ტერიტორია, მოხარკე ქევყანა. XII საუკუნეში ჯიქეთის ტერიტორიაზე ჩამოყალიბდა სამთავრო, რომელიც თამარის დროს საქართველოს შემადგენლობაში შევიდა


ჰერეთი - Hereti

ჰერეთი აღმოსავლეთ საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეა. წყაროებში პირველად V საუკუნეში მოიხსენიება. უძველეს ხანაში კავკასიის ალბანეთის სამეფოში შედიოდა. (X)-XIV საუკუნეების წყაროების მიხედვით მოიცავდა გვიანდელი ხანის შიგნიკახეთისა და გაღმამხრის ტერიტორიას (მდ. ალაზნის ველი) საინგილოს ჩათვლით. XII საუკუნეში ამ ტერიტორიაზე ჩამოყალიბდა საქართველოს ფეოდალური მონარქიის ერთ-ერთი ადმინისტრაციულ-პოლიტიკური ერთეული — ჰერეთის საერისთავო, რომელიც დაღესტნის მოსაზღვრე მთიანეთსაც მოიცავდა. XI საუკუნის ზოგიერთი წყაროს მიხედვით , ჰერეთი მოიცავდა კამბეჩოვანსაც და სუჯეთსაც (ე. ი. გარდა მდ. ალაზნის ველისა, მდ. ივრის შუა და ქვემო დინების ზეგანს), თუმცა წყაროსეული ცნობა უფრო ძველ რეალობას ასახავს და ეფარდება ვახტანგ I გორგასალის (V ს.) მიერ შექმნილ ადრინდელი პერიოდის ჰერეთის საერისთავიოს ტერიტორიას. ზოგიერთი წყაროს მიხედვით სახელწოდება „ჰერეთი“ აგრეთვე კავკასიის ალბანეთის ტერიტორიასაც აღნიშნავს. XV საუკუნიდან ტერმინი „ჰერეთი“ აღარ იხმარება და მას ენაცვლება ტერმინი „კახეთი“.


ჭერემი (ქალაქი) - Cheremi (qalaqi)

ჭერემი - შუა საუკუნეების ქალაქი აღმოსავლეთ საქართველოში, ისტორიულ ჰერეთში, ახლანდელი სოფ. ჭერემის (გურჯაანის მუნიციპალიტეტი) დასავლეთით 5 კმ დაშორებით.

ქალაქი V საუკუნეში დააარსა მეფე ვახტანგ I-მა გორგასალმა (მანვე დააარსა ჭერემის საეპისკოპოსო). ჭერემი ერთ-ერთი მთავარი საყრდენი სიმაგრე იყო ალბანეთის დასავლეთ ტერიტორიის ქართლთან პოლიტიკური ინტეგრაციის პროცესში. ამ პოლიტიკის წარმატებით დასრულების შემდეგ ჭერემმა დაკარგა ადრინდელი სტრატეგიული და პოლიტიკური მნიშვნელობა. V საუკუნის ბოლოს, ირანის ლაშქრობის მიერ დარბევის შემდეგ, იგი უფრო დაქვეითდა. შეუნარჩუნდა მხოლოდ რელიგიის ცენტრის სტატუსი (შერჩა XVIII საუკუნემდე). 1757 მეფე თეიმურაზ II-მ დაღესტნელი ფეოდალების თავდასხმების შედეგად გაპარტახებული ჭერემის მხარე (ჭერემის საეპისკოპოსო ეპარქიის მიწები) ალავერდის, ბოდბისა და ნინოწმინდის საეპისკოპოსოებს დაუნაწილა. ჭერემს და მის მიმდებარე რეგიონში გაითხარა მნიშვნელოვანი არქეოლოგიური ძეგლი (ჭერმის არქეოლოგიური ძეგლები).


წუქეთი ( ჰერეთი) - Tsuqeti (hereti)

წუქეთი, წახური, მხარე შუა საუკუნეების აღმოსავლეთ საქართველოში, ისტორიულ ჰერეთში (ახლანდელი აზერბაიჯანის ჩრდილო-დასავლეთის რეგიონი, ძვ. საინგილოს ნაწილი დაღესტნის მიმდებარე მთიანეთითურთ). V საუკუნეში წუქეთი იყო იბერიის (ქართლის) სამეფოში შემავალი ფეოდალური სამფლობელო, რომელსაც სათავეში მთავარი ედგა. VIII საუკუნის შუახანებში წუქეთის მთავრის იურისდიქცია ვრცელდებოდა თუშეთსა და ხუნძახზე (ახლანდელი დაღესტნის მხარე, იგივე ისტირიული ავარეთი). VIII-IX საუკუნეებში წუქეთი ჰერეთის სამთავროს (შემდგომში ჰერეთის სამეფოს) ერთ-ერთი საერისთავო იყო. ცალკე ადმინისტრაციული სტატუსი ჰქონდა მას შემდგომ საუკუნეებშიც. XVI საუკუნეში სამოურავოდ იქცა. XVII საუკუნეში წუქეთის ტერიტორიაზე შეიქმნა ახალი პოლიტიკური ერთეული ელისუს სასულთნო (კაკის სასულთნო).

ისტორიული წუქეთის ტერიტორიაზე შემორჩენილია ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლები: ყუმის სამეკლესიანი ბაზილიკა (VIII ს.) და ლექვეთის ტეტრაკონქი (VIII-IX სს.).


მაჭი (ჰერეთი) - Machi (hereti)

მაჭი, თოღა, შუა საუკუნეების ციხესიმაგრე აღმოსავლეთ საქართველოში (ჰერეთი), მაჭის საერისთავოს ცენტრი. ააგეს IX საუკუნეში მდინარე მაჭისწყლის (ახლანდელი მაწიმისწყალი, საქართველოსა და აზერბაიჯანის სასაზღვრო მცირე მდინარე, ერთვის მდინარე ალაზანს) ხევში. მაჭი იყო კახეთის მეფეთა საზაფხულო რეზიდენცია. შემორჩენილია ნანგრევები (კედლების, კოშკ-ბურჯების, ეკლესიის, გადახურული წყალსაცავის, ხაროებისა და სხვა).


ქურმუხი (ჰერეთი) - Qurmukhi (hereti)

ქურმუხი, საქართველოს ისტორიული მხარის — ჰერეთის მნიშვნელოვანი პუნქტი, ახლანდელი აზერბაიჯანის კახის რაიონის ცენტრის ქალაქ კახის სამხრეთ-აღმოსავლეთით 2 კმ-ზე. შუა საუკუნეებში აქ საეპისკოპოსო კათედრალი იყო. ქურმუხის ეპისკოპოსს ექვემდებარებოდა აგრეთვე ჰერეთის მთიანეთისა და წახურის (დაღესტანში) მრევლი. XVII საუკუნის დასაწყისში ირანის შაჰმა აბას I-მა ჰერეთის აღმოსავლეთი თემი კაკი ქურმუხითურთ ჩამოართვა კახეთის მეფე ალექსანდრე II-ს და წახურელ ლეკებს გადასცა, რომელნიც აქ საბოლოოდ XVIII საუკუნის I მეოთხედიდან გაბატონდნენ. ქურმუხი მოსწყდა კახეთის სამეფოს. შემდგომ იგი უკვე საინგილოს მნიშვნელოვანი პუნქტია. შემორჩენილია XIII-XIV საუკუნეების ეკლესია „ქურმუხის წმინდა გიორგი“. იგი როგორც ქართულ, ისევე მუსლიმანური მოსახლეობის წმინდა ადგილად ითვლებოდა.


კაკი (ჰერეთი) - Kaki (hereti)

კაკი, კახი, საქართველოს ისტორიულ პროვინციის ჰერეთის მნიშვნელოვანი პუნქტი და მხარე ახლანდელი აზერბაიჯანის ფარგლებში. მოიცავს კახის რაიონის ტერიტორიას. ისტორიული პუნქტი კახის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრია. პირველად იხსენიება XI საუკუნის დასაწყისში, როგორც მნიშვნელოვანი სავაჭრო დაბა.

პოლიტიკურ ერთეულად ჩამოყალიბდა მას შემდეგ, რაც 1604 წელს ირანის შაჰმა აბას I-მა კახეთის მეფე ალექსანდრე II-ს ჰერეთის აღმოსავლეთი განაპირა თემი კაკი ჩამოართვა და წახურელ ლეკებს გადასცა. კაკი იყოფოდა 3 ნაწილად: კახ-ბაში, კახ-ინგილო და კახ-მუალი. XVIII საუკუნის I მეოთხედში კაკში საბოლოოდ ჩამოყალიბდა წახურელ ლეკთა ე. წ. უბატონო თემები (ელისუს, ყარადულაკის, სუვაგილისა და წახურის), რომელთაც კახეთის სამეფოს საკმაოდ დიდი ნაწილი თავიანთი გავლენის ქვეშ მოაქციეს და დაიმორჩილეს. ასე ჩაეყარა საფუძველი შემდგომი დროის ელისუს სასულთნოს, რომელიც XIX საუკუნის შუა ხანებში რუსეთის იმპერიის შემადგენლობაში შევიდა.


ალიბეგლო - Alibeglo

ალიბეგლო — ქართველი ინგილოებით დასახლებული სოფელი ისტორიულ ჰერეთში, დღევანდელი აზერბაიჯანის რესპუბლიკის კახის რაიონში. სოფლის ძველი სახელწოდებაა ქათმისხევი. სოფელში მდებარეობს წმინდა ნინოს სახელობის გუმბათოვანი ეკლესია.

1985 წლიდან ალიბეგლოში ფუნქციონირებს ილია ჭავჭავაძის სახელობის ქართული თეატრი. მის რეპერტუარშია ქართველი და უცხოელი დრამატურგების ნაწარმოებები. 2004 წელს აზერბაიჯანის რესპუბლიკის პრეზიდენტის განკარგულებით, აღნიშნულ თეატრს მიენიჭა სახელმწიფო აკადემიური თეატრის სტატუსი.


არიში - Arishi

არიში, არეში, სტრატეგიული პუნქტი ძველ ჰერეთში (ახლანდელი სოფელი მთისძირი, ყვარლის მუნიციპალიტეტი), სავაჭრო გზაზე, რომლითაც ადრინდელ ფეოდალურ ხანაში ქართლი და კახეთი ალბანეთის შიგა მუნიციპალიტეტებს უკავშირდებოდა. არიშზე გადიოდა (დღესაც გადის) „ცხვრის გზა“. ამ გზით ცხვარი დაღესტნის მთებში აჰყავდათ. „მატიანე ქართლისაჲს“ ცნობით, X საუკუნის დასაწყისში, კონსტანტი აფხაზთა მეფისა და კვირიკე I კახთა ქორეპისკოპოსის(მთავარი) შეერთებულმა ჯარმა ჰერეთის ლაშქარი დაამარცხა და ვეჯინის ზავის თანახმად, ადარნასე ჰერთა პატრიკმა კვირიკეს დაუთმო ორჭობი, ხოლო კონსტანტის — გავაზნი და არიში. 1962 წელს მთისძირში აღმოჩნდა არაბული მონეტების განძი.


ასათ გრიგოლისძე (ჰერეთი) - Asat Grigolisdze (hereti)

ასათ (ასამ) გრიგოლისძე, ქართველი დიდგვაროვანი ფეოდალი, გრიგოლისძეთა (გიშელთა) გვარის პირველი ცნობილი წარმომადგენელი. XII საუკუნის დასაწყისში ფლობდა ციხე გიშს. 1117 წლიდან, დავით აღმაშენებლის მიერ გიშის აღების შემდეგ, მეფის ვასალი გახდა და, როგორც ჩანს, მისგან ჰერეთის ერისთავობა მიიღო. XII-XIII საუკუნეებში ჰერეთის ცნობილი ერისთავები (გრიგოლისძენი) ასათის შთამომავლები იყვნენ.