იალბუზი ( მწვერვალი )

ialbuzi mwvervali mtebi elbrusi kavkasioni
იალბუზი (რუსულად - Эльбрус, ყაბარდოულად - Ошхомахо, ბალყარულად - Мингитау) — კავკასიონის მთათა სისტემის უმაღლესი მწვერვალი, დაახლოებით 2000 წლის წინ ჩამქრალი სტრატოვულკანია და მდებარეობს გვერდით ქედზე, ყაბარდო-ბალყარეთსა და ყარაჩაი-ჩერქეზეთში, რუსეთის ფედერაციის ტერიტორიაზე, საქართველოს საზღვართან. მისი დასავლეთი (5642 მ) და აღმოსავლეთი (5325 მ) მწვერვალები გაყოფილია ღრმა უნაგირათი. ეს არა მხოლოდ ევროპის უმაღლესი მთაა (იმის მიხედვით თუ სად გადის კონტინენტის საზღვარი), არამედ რუსეთის უმაღლესი წერტილიც.
იალბუზი წარმოადგენს ძირითადად ანდეზიტებით აგებულ კონუსს ჩამქრალი ვულკანისა, რომელიც დგას გრანიტისა და კრისტალური ფიქალის ფუნდამენტზე. დაფარულია თოვლისა და ყინულის საფარით, საიდანაც ყველა მიმართულებით ეშვება 54 მყინვარი. მათ შორის უდიდესებია: დიდი აზაუ, ირიკი, ტერსკოლი. მყინვარების საერთო ფართი 134 კვ.კმ-ია.
იალბუზის აღმოსავლეთ მწვერვალზე პირველად ავიდა ყაბარდოელი კ. ხაშიროვი 1829 წელს, დასავლეთზე — ინგლისელი ალპინისტები ფ. გროვეს მეთაურობით 1874 წელს. საბჭოთა პერიოდში იალბუზის რაიონი გახდა მასობრივი ალპინიადების ცენტრი. 1967 წელს აქ ერთდროულად 2400 ადამიანი ავიდა. იალბუზის რაიონი სამთო-სათხილამურო სპორტისა და ტურიზმის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ცენტრია. აქ არის ტურბაზები, თავშესაფრები, ალპინისტური ბანაკები. ჩეგეტის მთაზე აგებულია საბაგირო გზა 2719 მ-სა და 3040 მ-ს შორის. ერთ-ერთ სადგურზე მდებარეობს 1941-1945 წლების პერიოდის იალბუზის დამცველთა საბრძოლო დიდების მუზეუმი.


კილიმანჯარო

kilimanjaro geografia mwvervaleebi mtebi mta mwvervali vulkanuri
კილიმანჯარო — ვულკანრი წარმოშობის მთა ჩრდილო–აღმოსავლეთ ტანზანიაში, მოიცავს აფრიკის უმაღლეს პიკს (უჰურუს/კიბოს პიკი, 5.895 მ). ეს არის უზარმაზარი სტრატოვულკანი, ამჟამად არააქტიური, გაზის ამომშვები კრატერებით, რომლის მთავარი ამოსასვლელი მდებარეობს მწვერვალ კიბოზე (ასევე უჰურუ).
უცნობია სახელი "კილიმანჯაროს" წარმოშობა, თუმცა რამდენიმე თეორია არსებობს. ევროპელმა მოგზაურებმა ეს სახელი 1860 წელს დაამკვიდრეს და მათი ცნობით ეს იყო ამ მთის სახელი სუაჰილის ენაზე, რომლის თანახმადაც სიტყვა "კილიმანჯარო" წარმოქმნილი იყო სიტყვათშერწყმით "კილიმა" (გორაკი, მცირე მთა) და "ნჯარო", რომლის სავარაუდო წარმომავლობა თეორიაზეა დამოკიდებული — ერთი ვარაუდით ეს უძველესი სუაჰილი სიტყვაა და ნიშნავს "თეთრს" ან "მანათობელს", ან არა-სუაჰილი წარმოშობის, სიტყვა კიჩაგას ენაზე "ჯარო" ნიშნავს "ქარავანს". თუმცა საორჭოფოა თუ რატომ იქნა გამოყენებული დამაკნინებელი "კილიმა" ნაცვლად შესაფერისი სიტკვისა "მლიმა" (მთა). ეს სახელი შეიძლება ადგილობრივი ხუმრობა იყოს, გულისხმობს რა, რომ "ნჯაროს მცირე გორაკი" აფრიკის კონტინენტის უდიდესი მთაა და მთამსვლელთა გიდების გადმოცემით ეს მთა ნჯაროს ხალხისა იყო. მეორე მოსაზრებით, ეს სახელი მომდინარეობს კიჩაგას ენაზე სიტყვიდან "კილმანარე" ან "კილეაჯაო" და ნიშნავს "ფრინველის/ლეოპარდის/ქარავნის მძლეველს". თუმცა ეს თეორია ვერ ხსნის იმას თუ რატომ არ გამოიყენებოდა ეს სიტყვა კიჩაგას ენაზე მე-19 საუკუნის შუა წლებიდან ევროპაში მიღებამდე.
ალტერნატიული თეორია ამგვარია: 1848 წლის 10 ნოემბერს გერმანელმა მისიონერმა რებმანმა საკუთარ დღიურში ჩაიწერა: ამ დილით ჩვენ ჯაგას მთა ყველაზე მკაფიოდ დავინახეთ". ჯაგას ევროპელები ეძახდნენ "ჩაგას". კილიმანჯარო შესაძლოა ასევე იყოს ევროპელების გამოთქმული ჩაგას ფრაზა "კილე-ლემა-ირჰო" რაც ნიშნავს "ჩვენ ვერ შევძელით მასზე ასვლა". თუ ასეა, მაშინ ეს სახელი, კილე-ლემა-ირჰო / კილიმანჯარო, იქნებოდა ჩაგას ხალხის მიერ მთის მანათობელი კიბოსა და მავენზის პიკებზე ახალმოსულთა შეკითხვაზე პასუხი. კიბოს პიკი ჩანს კიბოშოს მხრიდან, ხოლო მავენზისა კი — მარანუდან.
[10]


კოსციუშკო (მთა)

kosciiushko mta mwvervali geografia mtebi
კოსციუშკო — მწვერვალი ავსტრალიის ალპებში. მდებარეობს კოსციუშკოს ეროვნულ პარკში. წარმოადგენს ავსტრალიის (არ ითვლება მისი საგარეო ტერიტორიები) უმაღლეს მწვერვალს, რომლის სიმაღლე ზღვის დონიდან 2,228 მეტრია. სახელი უწოდა პაველ ედმუნდ სტშელეცკიმ 1840 წელს, პოლონელი ეროვნული გმირის, გენერალ ტადეუშ კოსტიუშკოს საპატივსაცემოთ.


მაკ-კინლი ( მწვერვალი )

mak kinli mwvervali geografia mtebi
მაკ-კინლი (ინგლ. McKinley; ზოგჯერ დენალი) — ჩრდილოეთ ამერიკის უმაღლესი მწვერვალი, ალასკის ქედზე[1]. მისი სიმაღლეა 6193[1] მ. სახელი დაერქვა აშშ-ის 25-ე პრეზიდენტის უილიამ მაკ-კინლის პატივსაცემად.


ალპები

alpebi
ალპები, არის ერთ-ერთი უდიდესი მთათა სისტემა ევროპაში. გადაჭიმულია ხმელთაშუა ზღვის სანაპიროდან შუა დუნაის დაბლობამდე, შვეიცარიის, იტალიის, საფრანგეთის, ავსტრიის, გერმანიის, ლიხტენშტაინის ტერიტორიაზე. ალპების უმაღლესი მწვერვალია მონბლანი, ზღვის დონიდან 4808 მეტრზე.


ბაფინის მიწა

bafinis miwa
ბაფინის მიწა (ინუკტიტუტი:ᑭᖅᑖᓗᒃ, Qikiqtaaluk, ფრანგ. Île de Baffin, ძველი ნორვეგიული: Helluland) - კანადის ტერიტორიის ნუნავუტის უდიდესი კუნძული, მდებარეობს კანადის არქტიკულ არქიპელაგში. კუნძულს ფართობის მხრივ კანადაში პირველი, ხოლო მსოფლიოში მეხუთე ადგილი უკავია. მისი ფართობი შეადგენს 507,451 კმ²-ს, ხოლო მოსახლეობა – 11,000 (2006). კუნძულს სახელი უწოდეს ინგლისელი მკვლევარის უილიამ ბაფინის საპატივსაცემოდ, მან ამ მიდამოებში იმოგზაურა პრე-კოლუმბამდელ პერიოდში, უილიამმა აგრეთვე გამოიკვლია ისლანდია და გრენლანდია, იგი ძირითადად ეყრდნობოდა ისლანდიურ საგებს.
კუნძულზე ჩატარებული არქეოლიგიური გათხრების შედეგად, მრავალი რამ იქნა აღმოჩენილი. ბაფინის ტერიტორიაზე უძველესი დროიდან სახლობდნენ ადამიანები, აქ აღმოჩენილი ადამიანის ჩონჩხის ფრაგმენტები თარიღდება ძვ.წ 1000 წლით. სულ პირველად ეს ტერიტორიები ვიკინგებმა აღმოაჩინეს, თუმცა მათ მოგვიანებით ეს ადგილები დაივიწყეს.


ბერმუდის კუნძულები

bermudis kundzulebi
ბერმუდი (ინგლ. Bermuda; სრულად ბერმუდის კუნძულები) - დიდი ბრიტანეთის ზღვისიქითა ტერიტორია, რომელიც მდებარეობს ატლანტის ოკეანეში. ბერმუდის კუნძულები მდებარეობს ამერიკის შეერთებული შტატებიდან აღმოსავლეთით, უახლოესი წერტილი კონტინენტიდან მდებარეობს 1,030 კილომეტრის დაშორებით, ეს არის ჰარტერესის კონცხი, რომელიც მდებარეობს ჩრდილოეთ კაროლინის შტატში. ჩრდილოეთით 1,770 კილომეტრის დაშორებით მდებარეობს კანადის ქალაქი ჰალიფაქსი. ბერმუდის კუნძულების ადმინისტრაციული ცენტრია ქალაქი ჰამილტონი. კუნძულებზე განვითარებულია ეკონომიკა და ტურიზმი. იგი ტერიტორია იყოფა ცხრა მუნიციპალიტეტად. ბერმუდი არის ყველაზე ძველი ტერიტორია, რომელიც დიდი ბრიტანეთის შემადგენლობაში დღემდე რჩება. 1612 წელს აქ შეიქმნა ინგლისური პირველი კოლონია მთელს ამერიკის კონტინენტზე.


თალიშის მთები

talishis mtebi
თალიშის მთები, თალიში, საშუალო სიმაღლის მთები აზერბაიჯანისა და ირანის საზღვარზე. შედგება ჩრდილოეთ-დასავლეთიდან სამხრეთ-აღმოსავლეთისაკენ გადაჭიმული სამი ქედისაგან, რომლებიც მთათაშუა ქვაბულებითაა გაყოფილი. თალიშის მთები ციცაბოდ ეშვება ლენქორის დაბლობისაკენ. სიმაღლე 2477 მ აღწევს (მთა გომურგოი). უმთავრესად აგებულია კაინოზოური ასაკის ფლიშური, ვულკანოგენური და ინტრუზიული ქანებით, სეისმურია, აღმოსავლეთ კალთებზე 600 მ სიმაღლემდე სუბტროპიკული ტყეებია, ზევით წიფლის ტყეა, მთავარ თხემზე — ბუჩქები, მთის ქსეროფიტული და მთის მდელო-სტეპური მცენარეულობა.


იბიცა

ივისა (კატალ. Eivissa; ესპ. Ibiza [iβíθa]; ასევე ცნობილი როგორც იბიცა) — ბალეარის კუნძულების არქიპელაგის ერთ-ერთი კუნძული ხმელთაშუა ზღვაში. საერთაშორისო კურორტი. განსაკუთრებით ცნობილია მრავალრიცხოვანი კლუბებით სხვადასხვა მიმართულების ელექტრონული მუსიკის შესრულებით. საკულტო ადგილი ელექტრონული მუსიკი მოყვარული ახალგაზრდობისთვის მთელ მსოფლიოში გოასა და ბერლინის "Love Parade"-ის მსგავსად. მოსახლეობა - 111 107 მცხოვრები (2005); ფართობი 571,04 კმ². ადმინისტრაციული ცენტრი ქ. ივისა.


კალიმანტანი

kalimantani
კალიმანტანი (ინდო. Kalimantan, ასევე ბორნეო (მალ. Borneo)) — მსოფლიოში სიდიდით მესამე კუნძული; ერთადერთი კუნძული რომელსაც სამი სახელმწიფო იყოფს: ინდონეზია, მალაიზია ბრუნეი. კუნძულის ფართობია — 743,330 კმ². კუნძული იმყოფება მალაური არქიპელაგის ცენტრში, სამხრეთ აღმოსავლეთ აზიაში. კუნძულის ყველაზე დიდი ნაწილია ადმინისტრაციული რეგიონი „კალიმანტანი“ (ინდონეზიის შემადგენლობაში), რომელიც 4 პროვინციად იყოფა.XV საუკუნეში კუნძული დამოუკიდებელი გახდა ინდონეზიის იმპერიისაგან. ინდუისტური სახელმწიფოს ხელმძღვანელი ნაგარა დიპა, მცხოვრები კილიმანტანზე ჯუნგჯუნგ ბუი, ცოლად გაყვა იავანიის პრინც სურიანატს, ისინი ერთად მართავდნენ სახელმწიფოს. ჩრდილო კალიმანტანი XV-დან XVII საუკუნემდე ბრუნეის სასულთნოს შემადგენლობაშ შედიოდა. 1703 წელს კუნძულის დიდი ნაწილი გადაეცა სულთან სულუს, განლაგებულს სამხრეთ ფილიპინებზე. 1857 წელს სულთანმა სულუ ჯამალულ ახლამ კირამიმ (1863—1881), ჩრდილო კალიმანტანი არენდით გადასცა ბრიტანულ კომპანიას. ეს ნაწილი დღეს მალაიზიის შემადგენლობაში შედის. ტერიტორიის შიდა ნაწილი უცხოელებით დასახლდა. დღეს კუნძულზე 3 სახელმწიფო ესაზღვრება ერთმანეთს.