წილკანი (მხარე) ( საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები )

wilkani mxare saqartvelos istoriul geografiuli mxareebi saqartvelos kutxeebi
წილკანი — ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონი, შუა საუკუნეებში - თემი აღმოსავლეთ საქართველოში, შიდა ქართლში, მთიულეთის არაგვის სათავეებში (ახლანდელი ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის ტერიტორია). სახელწოდება მომდინარეობა სიტყვისაგან "წინკარი" (წინკარი>წირკანი>წილკანი).
წილკანი საქართველოს ერთ-ერთი პირველი მხარეა, სადაც ქრისტიანული რელიგია გავრცელდა. ტრადიციის თანახმად, IV საუკუნის 30-იან წლებში ქართველთა განმანათლებელმა ნინომ წობენში სხვა მთიელებთან ერთად წილკნელებსაც მიაღებინა ქრისტიანობა. VI საუკუნეში წილკანში მოღვაწეობდა ისე წილკნელი, ერთ-ერთი 12 ასურელი მამათაგანი. წილკნის მხარე შედიოდა წილკნის საეპისკოპოსოში. მასში შედიოდა მუხრანი, ბაზალეთი, მთიულეთი, გუდამაყარი და ხევი. VIII-IX საუკუნეებში წილკანი ხან ქართლის, ხან კახეთის შემადგენლობაშია. მის მითვისებას ცდილობდნენ მუხრანის ერისთავები ძაგანისძეები. XI საუკუნეში ერისთავის ძმამ მოდესტომ წილკნის საეპისკოპოსოს ყმა-მამული მიიტაცა. დავით აღმაშენებელმა მოტაცებული მიწები კვლავ საეპისკოპოსოს დაუბრუნა. XI საუკუნის 60-იან წლებში ბაგრატ IV-მ წილკანთან დაამარცხა და გააქცია განძის ამირა ფადლონი. XVII-XVIII საუკუნეებში წილკანი თურქთა, ყიზილბაშთა და განსაკუთრებით ლეკთა თარეშმა დიდად დააზარალა.


წებელდა (მხარე) ( საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები )

wibela mxare saqartvelos istoriul geografiuli mxareebi saqartvelos kutxeebi

წებელდა, ისტორიულ-გეოგრაფიული რეგიონი დასავლეთ საქართველოში, აფხაზეთში - მდ. კოდორის შუა და ზემო წყლის აუზში (ახლანდელი გულრიფშის რაიონის წებელდის ტერიტორია). გვიანდელი ანტიკური და ადრინდელი დეოდალურ ხანაში აფსილების ტომის განსახლების მხარე.
VI საუკუნის ბიზანტირლი ავტორები პროკოპი კესარიელი და აგათია სქოლასტიკოსი ბიზანტია-სპარსეთის ომთან დაკავშირებით მრავალჯერ იხსენიებენ აფსილეთის მთავარ ციხეს ციბილიუს (ციბილიუმს). მიაჩნიათ, რომ მხარის სახელწოდება "წებელდა" და ციხის ერთიდაიგივეა. მთის მწვერვალებზე მიკვლეული ადრინდელი ფეოდალური ხანის რამდენიმე ციხე მიუთითებს რეგიონის დიდ სტრატეგიულ მნიშვნელობაზე. წებელდის ციხეები კონტროლს უწევდა სავაჭრო-სატრანზიტო გზას, რომლითაც ჯერ რომის იმპერია, შემდეგ ბიზანტია ეკონომიკურ და პოლიტიკურ კავშირს ახორციელებდა ჩრდილოეთ კავკასიასთან, ხოლო კასპიის ზღვის გვერდის ავლით - შუა აზიასთან. ფეოდალურ ხანაში წებელდა მარშანიების ფეოდალური საგვარეულოს ეკუთვნოდა. მდ. კოდორის ხეობის ზემო წელის ერთი მონაკვეთი - დალი გვიან საუკუნეებში გამოეყო წებელდას. 1810 აფხაზეთის სამთავრომ ცნო რუსეთის პოლიტიკური სუვერენიტეტი. წებელდაში ახალი ხელისუფლება აღიარეს 1840 წელს. აფხაზეთის 1866 აჯანყების დროს წებელდის მოსახლეობა აქტიურად იბრძოდა ადგილობრივი ფეოდალებისა და ცარიზმის კოლონიური პოლიტიკის წინააღმდეგ. შემდეგში წებელდის მოსახლეობა იძულებით თურქეთში გადასახლდა (მუჰაჯირობა). წებელდა მდიდარია არქეოლოგიური და ხუროთმოძღვრული ძეგლებით. ნაპოვნია კანკელის ფილები. გათხარეს (მ. ტრაპში, გ. შამბა, ი. ვორონოვი, მ. გუმბა) II-VII საუკუნების მრავალრიცხოვანინვენტარიანი სამარხები. ახლანდელი სოფ. წებელდის აღმოსავლეთით 4 კმ-ზე გათხარეს (ი. ვორონოვი) ერთ-ერთი ციხე. გამოვლინდა საფორტიფიკაციო სისტემა, 2 დარბაზული ეკლესია, აბანო, სამეურნეო სათავსები, წყალსაცავი აუზი, წყალსადენი, VI საუკუნის მონეტები და სხვა. აღმოჩენილია აგრეთვე X-XI საუკუნეების მონეტების განძი, რომელიც შეიცავს არაბული დირჰემების ქართულ მინაბაძებს.


ხევი (მხარე) (საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარე )

xevi mxare saqartvelos istoriul geografiuli mxareebi saqartvelos kutxeebi
ხევი, წანარეთის ხევი — საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეა. იგი მდებარეობს კავკასიონის ჩრდილოეთ ფერდობზე თერგის აუზში და მოიცავს თრუსოს, ბაიდარის, სნოსწყლის და დარიალის ხეობებს. ესაზღვრება ისტორიული რეგიონები: აღმოსავლეთით — ხევსურეთი, სამხრეთით — მთიულეთი, ჩრდილოეთით — ოსეთი, დასავლეთით — შიდა ქართლის მთიანეთი. საქართველოს თანამედროვე ტერიტორიული მოწყობით ხევი მცხეთა-მთიანეთის მხარეს ეკუთვნის, მოქცეულია ყაზბეგის მუნიციპალიტეტის შემადგენლობაში, რომლის ცენტრიც დაბა სტეფანწმინდაა.
ხევის მთავარი მდინარეა თერგი, რომელიც სათავეს იღებს კავკასიონის მთავარი ქედის კალთაზე, ზილგახოხის მყინვარში.
ხევი იგივეა, რაც ადრინდელი შუა საუკუნის წანარეთი. მატიანეში „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“ (IX საუკუნე) VI საუკუნის მოვნების თხრობასთან დაკავშირებით მოხსენებულია „ხევი წანარეთისა“. შემდგომში სახელწოდება „წანარეთი“ ხმარებიდან თანდათან გამოვიდა და ზოგადი სახელი ხევი იქცა მხარის საკუთარ სახელად. ერთდროულად წანარების სატომო სახელის ნაცვლად ჩნდება ტერმინი „მოხევე“. დარიალის ხეობაში ძველთაგანვე გადიოდა ერთ-ერთი გზა, რომელიც ამიერკავკასიას (მათ შორის საქართველოს) აკავშირებდა ჩრდილოეთ კავკასიასა და კავკასიის გადაღმა მხარეებთან (საქართველოს სამხედრო გზა, დარიალის ხეობა). რეგიონის სამხედრო-სტრატეგიულმა მნიშვნელობამ განაპირობა აქ სიმაგრეთა სისტემების არსებობა. საუკუნეების განმავლობაში ხევი პოლიტიკური და ადმინისტრაციული სტატუსით სამეფო ხელისუფლებას ექვემდებარეობდა, გარდა იმ პერიოდისა, როცა იგი არაგვის ერისთავებს ემორჩილებოდა (XVII საუკუნის 20-იანი წლებიდან 1743 წლამდე, არაგვის საერისთავოს გაუქმებამდე).
XVIII საუკუნეში ხევი იყოფოდა სტეფანწინდის, სნოს, ფანშეტისა და მნის სამოურავოებად. მთიულეთის 1804 აჯანყების დროს მოხევეები აქტიურად იბრძოდნენ ცარიზმის კოლონიური პოლიტიკის წინააღმდეგ. ხევში შემორჩენილია IX-X საუკუნეების ქართული ხუროთმოძღვრების ძეგლები: გარბანის წმინდა გიორგის ეკლესია, სიონის სამნავიანი ბაზილიკა, თრუსოს მთავარანგელოზის ეკლესია, სოფელ ახალციხის ბაზილიკა, ბეთლემის სამონასტრო კომპლექსი. გვიანდელი შუა საუკუნის საერო ნაგებობები: სნოს ციხე, არშის ციხე და სხვა.


ჯავახეთი ( საქართველოს ისტორიულ-გეოგრაფიული მხარეები )

javakheti saqartvelos istoriul geografiuli mxareebi saqartvelos kutxeebi
ჯავახეთი — მხარე სამხრეთ საქართველოში, ზემო ქართლში (ძირითადად მოიცავს ახლანდელი ასპინძის, ახალქალაქისა და ნინოწმინდის მუნიციპალიტეტების ტერიტორიას), ისტორიულად საზღვრავდა დასავლეთით მდინარე მტკვარი (მდინარის მარცხენა შენაკადი ხევები მგელციხიდან ასპინძამდე ასევე ჯავახეთში შედიოდა), ჩრდილოეთით, სამხრეთით და აღმოსავლეთით შავვაშეთის, სამსარისა და ნიალისყურის მთები.
წყაროებში ჯავახეთი (ზააბახა) პირველად ძვ. წ. 785 წელს იხსენიება ურარტუს მეფის არგიშთი I-ის წარწერაში, როგორც დაპყრობილი მხარე; იმხანად იგი მოიცავდა ჩილდირის ტბის დასავლეთ მხარეს (ახლანდელი თურქეთის ტერიტორია). უძველესი დროიდანვე ჯავახეთი ქართლის სამეფოს ერთ-ერთი საერისთავო ოყო (ცენტრი წუნდა). იგი როგორც აღმოსავლურქართულ, ისე დასავლურქართულ კულტურულ-ისტორიულ სფეროში იყო მოქცეული (ჯავახეთის, ისე როგორც მთელ სამხრეთ-დასავლეთ საქართველოს საქართველოს ტოპონიმიკაში, შეიმჩნევა ზანური ენის დანაშრევი ელემენტები). ისტორიული ჯავახეთი იყოფოდა: ზემო ჯავახეთად (ახალქალაქის ზეგანი) და ქვემო ჯავახეთად (მდინარე მტკვრის კანიონი მარცხენა სანაპიროთი).
XI საუკუნიდან ზემო ჯავახეთის ცენტრი გახდა ახალქალაქი. X საუკუნიდან ქვემო ჯავახეთის ცენტრი ხდება თმოგვი. საქართველოს სახელმწიფოებრივი ძლიერების ხანაში (XI-XIII საუკუნეები) ჯავახეთიც აღმავლობის გზას დაადგა; აშენდა ქარვასლები, ხიდები, ეკლესია-მონასტრები, სამეფო რეზიდენციები (დლივი, ღრტილა, ბოჟანო, ვარძია, ალასტანი). XII საუკუნიდან დომენს თორელთა ფეოდალური საგვარეულოს წარმომადგენლები განაგებდნე


ტაო - კლარჯეთი

ოპიზა

tao klarjeti opiza
ოპიზა უძველესი სავანეა არა მარტო ტაო-კლარჯეთში, არამედ საერთოდ საქართველოში. ოპიზას ინახებოდა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სიწმინდე, ქვედა ყბა წმ. იოანე ნათლისმცემლისა. ვახუშტი წერს, რომ "ოპიზას დაფლულ იყო ხორხი იოანე ნათლისმცემლისა". 63 თავდაპირველად მისი სავანედ დაარსება, როგორც ზევით ითქვა, უკავშირდება ვახტანგ გორგასლის სახელს (V ს.). VIII ს-დან მოყოლებული თურქეთის ექსპანსიამდე (XVI ს.) კი ოპიზას _ "უპირველესს" კლარჯეთის სავანეთა შორის - მნიშვნელოვანი როლი ეკუთვნის ქართული განათლების, მწიგნობრობისა და, განსაკუთრებით, ხელოვნების განვითარებაში. საკმარისია ითქვას, რომ მის სახელს უკავშირდება ბექა და ბეშქენ ოპიზრების (XII ს.) შემოქმედება. XX საუკუნის შუა ხანებში, გზის გაყვანისას, მშენებლებს მიუღიათ იოლი და საბედისწერო გადაწყვეტილება - გზის ტაძარზე გატარება და ოპიზის აფეთქება. ოპიზის ტაძარი დღესაც ასე გამოიყურება: შუაში გადის გზა, მის აქეთ-იქით კი კედლების ნანგრევებია. 1874 წელს გაუკაცრიელებულ და მივიწყებულ მონასტერს გ. ყაზბეგმა მიაკვლია, ხოლო 1879 წელს მოინახულა დ. ბაქრაძემ. ოპიზის პირველი ანაზომები (1888 წ.) ეკუთვნის არქიტექტორ ა. პავლინოვს. ოპიზა აღწერა აგრეთვე ნ. მარმა. 1959 წელს ის შეისწავლეს ჟ. მ. და ნ. ტიერებმა. ძეგლი მაშინ ჯერ კიდევ გუმბათიანად მდგარა, ხოლო სულ რამდენიმე წლის შემდეგ მისულ ვ. ჯობაძეს ეკლესია უკვე აფეთქებული დახვდა.

ოპიზის ნანგრევები მდებარეობს ართვინის ვილაიეთში, ისტორიულ კლარჯეთში, სოფელში სახელწოდებით Bაäცილარ. სამონასტრო კომპლექსი შედგება წმ. იოანე ნათლისმცემლის სახელზე აშენებული ეკლესიისაგან, სამრეკლოს, სატრაპეზოსა და სხვა სამონასტრო ნაგებობებისაგან. ტაძარი ჯვრულ ტაო-კლარჯულ ეკლესიას წარმოადგენს აღმოსავლეთით აფსიდითა და მართკუთხა ფორმის პასტოფორიუმებით; მისი დასავლეთი მკლავი საგრძნობლად არის დაგრძელებული და 4 წყვილი პილასტრების საშუალებით 5 ნაწილადაა დაყოფილი. გუმბათქვეშა კვადრატიდან გუმბათის ყელის სიმრგვალეზე გადასვლა აფრატრომპების საშუალებით ხდებოდა. გუმბათი მოხატული ყოფილა. მრგვალი გუმბათის ყელი გარედან 12 თაღით იყო გაფორმებული მათში თითოს გამოკლებით გაჭრილი 6 საკმაოდ განიერი სარკმლით. გუმბათის კონუსური გადახურვა ქოლგისებურია და 12 ნაწილისაგან შედგება. ეკლესია აგებულია IX საუკუნეში და განახლებული - 945-954 წლებში, აშოტ IV კურაპალატის მეფობის დროს.

მშენებლობას უკავშირდება ოპიზის ერთადერთი სკულპტურული რელიეფი, რომელიც ტაძრის სამხრეთ ფასადზე იყო მოთავსებული, და რომელიც დღეს თბილისში, საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში ინახება. რელიეფი ორი ნაწილისაგან შედგება. მარცხნივ წარმოდგენილია ტაძრის მაშენებელი, ქტიტორი მეფე აშოტ კურაპალატი, როგორც ამას წარწერა მიუთითებს, მეორე ფილაზე გამოსახულია ქრისტე საყდარზე და იგი კომპოზიციის ცენტრს წარმოადგენს. მარცხენა ხელში მას გაშლილი წიგნი უჭირავს, ხოლო აღმართული მარჯვენა - ეკლესიის ზევითაა მოთავსებული. ქრისტეს მარცხენა მხარეს მოთავსებულია ფეხზე მდგომი მეორე ფიგურა წარწერით "დავითი". ითვლებოდა, რომ ქტიტორი იყო აშოტ I კურაპალატი, ამ მხარის მმართველი 826 წლამდე, რომელსაც დიდი წვლილი მიუძღვის მონასტრის აღმშენებლობაში; ხოლო დავითი - ბიბლიური დავით წინასწარმეტყველი, რომლის შთამომავლებადაც მიჩნეულია ქართველი ბაგრატიონები. ვ. ჯობაძის მტკიცებით, ქტიტორი უნდა იყოს აშოტ IV კურაპალატი, ხოლო დავითი - მისი ძმა, ქართველთა მეფე 923-937 წწ-ში, რომლებმაც გაამდიდრეს მონასტერი და ბაზილიკური ეკლესია გუმბათოვნად გადააკეთეს. "ამ მოსაზრებას ადასტურებს არა მხოლოდ ნ. მარის მიერ გამოცემული ეკლესიისა და სატრაპეზოს მოხატულობის ქტიტორთა თანმდევი წარწერები, არამედ თავად ეკლესია, რომელიც გამოსახულია რელიეფზე – ის არის არა ბაზილიკა, არამედ გუმბათოვანი სტრუქტურის ნაგებობა. დავითის, როგორც წინასწარმეტყველის იდენტიფიკაციის წინააღმდეგ მეტყველებს ის ფაქტიც, რომ ეს ფიგურა უფრო მცირე ზომისაა, ვიდრე აშოტისა, ასევე მისი კოსტიუმი და გარეგნობა მეტ მსგავსებას პოულობს აშოტის სახესთან, ვიდრე ბიბლიურ გმირთან".


განმუხური (საქართველოს კურორტი)

ganmuxuri saqartvelos kurorti
განმუხური
განარჯიის მუხური – სოფელი საქართველოში, სამეგრელო-ზემო სვანეთის მხარის ზუგდიდის მუნიციპალიტეტში, მდებარეობს სამურზაყანოს დაბლობზე, მდინარე ენგურის მარჯვენა სანაპიროზე, ზღვის დონიდან 5 მეტრი, შავი ზღვიდან 3 კმ. ზუგდიდიდან 25 კმ. 2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 2691 ადამიანი.


ფშავ - ხევსურეთი (საქართველოს კურორტი)

fshav xevsureti saqartvelos kurorti
თიანეთისა და ფშავ-ხევსურეთის ეპარქია აღმოსავლეთ საქართველოს მთიანეთში მდებარეობს. ეპარქია მოიცავს არაგვისა და ივრის ხეობების ისტორიულ კუთხეებს: ერწო–თიანეთსა და ფხოვის ტერიტორიას. ეპარქიას აღმოსავლეთიდან ესაზღვრება ალვან-თუშეთი, რომელიც ალავერდის ეპარქიის შემადგენლობაშია, დასავლეთიდან - ხევისა და სტეფანწმინდის ეპარქია, სამხრეთიდან და სამხრეთ-დასავლეთიდან – გუდამაყარ-მთიულეთი, რომელიც წილკნის ეპარქიას მიეკუთვნება, სამხრეთ-აღმოსავლეთიდან - მცხეთა–თბილისის ეპარქიას ესაზღვრება, ჩრდილოეთის საზღვარი საქართველო–რუსეთის სახელმწიფო საზღვარს ემთხვევა, ძველი ქისტეთის, იგივე ინგუშეთის ავტონომიურ რესპუბლიკასთან. წმიდა სინოდის განჩინებით და უწმიდესისა და უნეტარესის, სრულიად საქართველოს კათოლიკოს-პატრიარქის ილია II-ის კურთხევით ახლად დაარსებული ეპარქიის მღვდელმთვარად კრებამ გამოირჩია ხევისა და სტეფანწმიდის ეპარქიის აჩხოტის და წმიდა ნიკოლოზის სახელობის მონასტრის წინამძღვარი არქიმანდრიტი იეგუდიელი (ტაბატაძე). 2005 წლის გაზაფხულზე მეუფე იეგუდიელს ბოლნისის სამწყსო ერწმუნა, ხოლო მაღალყოვლადუსამღვდელოეს ბოლნელ მთავარეპისკოპოს თადეოზს - თიანეთისა და ფშავ–ხევსურეთის ეპარქიისა.


წყალტუბო (საქართველოს კურორტი)

wyaltubo - saqartvelos kurorti
წყალტუბო — ქალაქი საქართველოში, წყალტუბოს მუნიციპალიტეტის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს მდინარე წყალტუბოსწყლის ნაპირზე, ზღვის დონიდან 120 მ სიმაღლეზე. ქალაქად გამოცხადდა 1953 წელს. მოსახლეობა 16,8 ათასი (2002 წ.). წყალტუბოში კურორტის გაშენება 1926 წელს დაიწყო. განაშენიანების პირველი პროექტი 1932-40 წლებში შედგა (არქ. ნ. სევეროვი), გენგეგმა კი, რომელსაც საფუძვლად წრიული სქემა დაედო — 1950-51 წლებში (არქ. ი. ზაალიშვილი, ვ. კედია). სხვადასხვა დროს გაშენდა 19 სანატორიუმი და პანსიონატი, 9 სააბაზანო, საკურორტო პარკი, კურორტოლოგიისა და ფიზიოთერაპიის სამეცნიერო-კვლევითი ინსტიტუტის ფილიალი. ნაგებობათა შორის აღსანიშნავია სანატორიუმები: „მეგობრობა“ (1937-40 წწ. არქ. ლენტოვსკი), „თბილისი“ (1951 წ., არქ. ვ. ოლტარჟევსკი, ბ. სობოლევსკი), „იმერეთი“ (1961 წ. არქ. ვ. ალექსი-მესხიშვილი, ლ. ჯანელიძე) და სხვ.


ქვიშხეთი (საქართველოს კურორტი)

qvishxeti saqartvelos kurorti
ქვიშხეთი - სოფელი ხაშურის მუნიციპალიტეტში, ლიხის ქედის აღმოსავლეთ კალთზე. საკრებულოს ცენტრი (სოფლები:ბეღლეთი, ბულბულისციხე, მონასტერი, რუსაანთუბანი, სავანისუბანი, სათივე, სარმანიშვილისკარი, ტაშისკარი, ტეზერი, ყიფიანთუბანი). ზღვის დონიდან 730 მეტრი, ხაშურიდან 10 კილომეტრი. 2006 წლის 1 იანვრის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 721 კომლი, სულ 2394 კაცი. სოფელში დგას: აღდგომის ეკლესია, კოშკი, მთაწმინდის ეკლესია, ფერისცვალების ეკლესია, წმინდა გიორგის ეკლესია და წმინდა ელიას ეკლესია.


ცემი (საქართველოს კურორტი)

cemi - saqartvelos kurorti
ცემი - სოფელი ბორჯომის მუნიციპალიტეტში (ტბის თემში. მდებარეობს მდინარე ბაკურიანისწყლის (მტკვრის აუზი) მარცხნა მხარეს. ზღვის დონიდან 1120 მეტრი, ბორჯომიდან 17 კილომეტრი. 2002 წლის აღწერის მონაცემებით სოფელში ცხოვრობს 307 ადამიანი. ცემი კლიმატური კურორტია. შედის ბორჯომის კურორტების ჯგუფში. იცის ზომიერად რბილი, თოვლიანი ზამთარი. მზის ნათების ხანგრძლივობაა 2200 საათი. ნალექების რაოდენობაა 550 მმ წელიწადში. სამკურნალო ფაქტორია ჰავა. სამედიცინო ჩვენება: სუნთქვის ორგანოთა ქრონიკული დაავადებანი.