ოპიზა
tao klarjeti opiza
ოპიზა უძველესი სავანეა არა მარტო ტაო-კლარჯეთში, არამედ საერთოდ საქართველოში. ოპიზას ინახებოდა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სიწმინდე, ქვედა ყბა წმ. იოანე ნათლისმცემლისა. ვახუშტი წერს, რომ "ოპიზას დაფლულ იყო ხორხი იოანე ნათლისმცემლისა". 63 თავდაპირველად მისი სავანედ დაარსება, როგორც ზევით ითქვა, უკავშირდება ვახტანგ გორგასლის სახელს (V ს.). VIII ს-დან მოყოლებული თურქეთის ექსპანსიამდე (XVI ს.) კი ოპიზას _ "უპირველესს" კლარჯეთის სავანეთა შორის - მნიშვნელოვანი როლი ეკუთვნის ქართული განათლების, მწიგნობრობისა და, განსაკუთრებით, ხელოვნების განვითარებაში. საკმარისია ითქვას, რომ მის სახელს უკავშირდება ბექა და ბეშქენ ოპიზრების (XII ს.) შემოქმედება. XX საუკუნის შუა ხანებში, გზის გაყვანისას, მშენებლებს მიუღიათ იოლი და საბედისწერო გადაწყვეტილება - გზის ტაძარზე გატარება და ოპიზის აფეთქება. ოპიზის ტაძარი დღესაც ასე გამოიყურება: შუაში გადის გზა, მის აქეთ-იქით კი კედლების ნანგრევებია. 1874 წელს გაუკაცრიელებულ და მივიწყებულ მონასტერს გ. ყაზბეგმა მიაკვლია, ხოლო 1879 წელს მოინახულა დ. ბაქრაძემ. ოპიზის პირველი ანაზომები (1888 წ.) ეკუთვნის არქიტექტორ ა. პავლინოვს. ოპიზა აღწერა აგრეთვე ნ. მარმა. 1959 წელს ის შეისწავლეს ჟ. მ. და ნ. ტიერებმა. ძეგლი მაშინ ჯერ კიდევ გუმბათიანად მდგარა, ხოლო სულ რამდენიმე წლის შემდეგ მისულ ვ. ჯობაძეს ეკლესია უკვე აფეთქებული დახვდა.
ოპიზის ნანგრევები მდებარეობს ართვინის ვილაიეთში, ისტორიულ კლარჯეთში, სოფელში სახელწოდებით Bაäცილარ. სამონასტრო კომპლექსი შედგება წმ. იოანე ნათლისმცემლის სახელზე აშენებული ეკლესიისაგან, სამრეკლოს, სატრაპეზოსა და სხვა სამონასტრო ნაგებობებისაგან. ტაძარი ჯვრულ ტაო-კლარჯულ ეკლესიას წარმოადგენს აღმოსავლეთით აფსიდითა და მართკუთხა ფორმის პასტოფორიუმებით; მისი დასავლეთი მკლავი საგრძნობლად არის დაგრძელებული და 4 წყვილი პილასტრების საშუალებით 5 ნაწილადაა დაყოფილი. გუმბათქვეშა კვადრატიდან გუმბათის ყელის სიმრგვალეზე გადასვლა აფრატრომპების საშუალებით ხდებოდა. გუმბათი მოხატული ყოფილა. მრგვალი გუმბათის ყელი გარედან 12 თაღით იყო გაფორმებული მათში თითოს გამოკლებით გაჭრილი 6 საკმაოდ განიერი სარკმლით. გუმბათის კონუსური გადახურვა ქოლგისებურია და 12 ნაწილისაგან შედგება. ეკლესია აგებულია IX საუკუნეში და განახლებული - 945-954 წლებში, აშოტ IV კურაპალატის მეფობის დროს.
მშენებლობას უკავშირდება ოპიზის ერთადერთი სკულპტურული რელიეფი, რომელიც ტაძრის სამხრეთ ფასადზე იყო მოთავსებული, და რომელიც დღეს თბილისში, საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში ინახება. რელიეფი ორი ნაწილისაგან შედგება. მარცხნივ წარმოდგენილია ტაძრის მაშენებელი, ქტიტორი მეფე აშოტ კურაპალატი, როგორც ამას წარწერა მიუთითებს, მეორე ფილაზე გამოსახულია ქრისტე საყდარზე და იგი კომპოზიციის ცენტრს წარმოადგენს. მარცხენა ხელში მას გაშლილი წიგნი უჭირავს, ხოლო აღმართული მარჯვენა - ეკლესიის ზევითაა მოთავსებული. ქრისტეს მარცხენა მხარეს მოთავსებულია ფეხზე მდგომი მეორე ფიგურა წარწერით "დავითი". ითვლებოდა, რომ ქტიტორი იყო აშოტ I კურაპალატი, ამ მხარის მმართველი 826 წლამდე, რომელსაც დიდი წვლილი მიუძღვის მონასტრის აღმშენებლობაში; ხოლო დავითი - ბიბლიური დავით წინასწარმეტყველი, რომლის შთამომავლებადაც მიჩნეულია ქართველი ბაგრატიონები. ვ. ჯობაძის მტკიცებით, ქტიტორი უნდა იყოს აშოტ IV კურაპალატი, ხოლო დავითი - მისი ძმა, ქართველთა მეფე 923-937 წწ-ში, რომლებმაც გაამდიდრეს მონასტერი და ბაზილიკური ეკლესია გუმბათოვნად გადააკეთეს. "ამ მოსაზრებას ადასტურებს არა მხოლოდ ნ. მარის მიერ გამოცემული ეკლესიისა და სატრაპეზოს მოხატულობის ქტიტორთა თანმდევი წარწერები, არამედ თავად ეკლესია, რომელიც გამოსახულია რელიეფზე – ის არის არა ბაზილიკა, არამედ გუმბათოვანი სტრუქტურის ნაგებობა. დავითის, როგორც წინასწარმეტყველის იდენტიფიკაციის წინააღმდეგ მეტყველებს ის ფაქტიც, რომ ეს ფიგურა უფრო მცირე ზომისაა, ვიდრე აშოტისა, ასევე მისი კოსტიუმი და გარეგნობა მეტ მსგავსებას პოულობს აშოტის სახესთან, ვიდრე ბიბლიურ გმირთან".
ოპიზა უძველესი სავანეა არა მარტო ტაო-კლარჯეთში, არამედ საერთოდ საქართველოში. ოპიზას ინახებოდა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი სიწმინდე, ქვედა ყბა წმ. იოანე ნათლისმცემლისა. ვახუშტი წერს, რომ "ოპიზას დაფლულ იყო ხორხი იოანე ნათლისმცემლისა". 63 თავდაპირველად მისი სავანედ დაარსება, როგორც ზევით ითქვა, უკავშირდება ვახტანგ გორგასლის სახელს (V ს.). VIII ს-დან მოყოლებული თურქეთის ექსპანსიამდე (XVI ს.) კი ოპიზას _ "უპირველესს" კლარჯეთის სავანეთა შორის - მნიშვნელოვანი როლი ეკუთვნის ქართული განათლების, მწიგნობრობისა და, განსაკუთრებით, ხელოვნების განვითარებაში. საკმარისია ითქვას, რომ მის სახელს უკავშირდება ბექა და ბეშქენ ოპიზრების (XII ს.) შემოქმედება. XX საუკუნის შუა ხანებში, გზის გაყვანისას, მშენებლებს მიუღიათ იოლი და საბედისწერო გადაწყვეტილება - გზის ტაძარზე გატარება და ოპიზის აფეთქება. ოპიზის ტაძარი დღესაც ასე გამოიყურება: შუაში გადის გზა, მის აქეთ-იქით კი კედლების ნანგრევებია. 1874 წელს გაუკაცრიელებულ და მივიწყებულ მონასტერს გ. ყაზბეგმა მიაკვლია, ხოლო 1879 წელს მოინახულა დ. ბაქრაძემ. ოპიზის პირველი ანაზომები (1888 წ.) ეკუთვნის არქიტექტორ ა. პავლინოვს. ოპიზა აღწერა აგრეთვე ნ. მარმა. 1959 წელს ის შეისწავლეს ჟ. მ. და ნ. ტიერებმა. ძეგლი მაშინ ჯერ კიდევ გუმბათიანად მდგარა, ხოლო სულ რამდენიმე წლის შემდეგ მისულ ვ. ჯობაძეს ეკლესია უკვე აფეთქებული დახვდა.
ოპიზის ნანგრევები მდებარეობს ართვინის ვილაიეთში, ისტორიულ კლარჯეთში, სოფელში სახელწოდებით Bაäცილარ. სამონასტრო კომპლექსი შედგება წმ. იოანე ნათლისმცემლის სახელზე აშენებული ეკლესიისაგან, სამრეკლოს, სატრაპეზოსა და სხვა სამონასტრო ნაგებობებისაგან. ტაძარი ჯვრულ ტაო-კლარჯულ ეკლესიას წარმოადგენს აღმოსავლეთით აფსიდითა და მართკუთხა ფორმის პასტოფორიუმებით; მისი დასავლეთი მკლავი საგრძნობლად არის დაგრძელებული და 4 წყვილი პილასტრების საშუალებით 5 ნაწილადაა დაყოფილი. გუმბათქვეშა კვადრატიდან გუმბათის ყელის სიმრგვალეზე გადასვლა აფრატრომპების საშუალებით ხდებოდა. გუმბათი მოხატული ყოფილა. მრგვალი გუმბათის ყელი გარედან 12 თაღით იყო გაფორმებული მათში თითოს გამოკლებით გაჭრილი 6 საკმაოდ განიერი სარკმლით. გუმბათის კონუსური გადახურვა ქოლგისებურია და 12 ნაწილისაგან შედგება. ეკლესია აგებულია IX საუკუნეში და განახლებული - 945-954 წლებში, აშოტ IV კურაპალატის მეფობის დროს.
მშენებლობას უკავშირდება ოპიზის ერთადერთი სკულპტურული რელიეფი, რომელიც ტაძრის სამხრეთ ფასადზე იყო მოთავსებული, და რომელიც დღეს თბილისში, საქართველოს ხელოვნების სახელმწიფო მუზეუმში ინახება. რელიეფი ორი ნაწილისაგან შედგება. მარცხნივ წარმოდგენილია ტაძრის მაშენებელი, ქტიტორი მეფე აშოტ კურაპალატი, როგორც ამას წარწერა მიუთითებს, მეორე ფილაზე გამოსახულია ქრისტე საყდარზე და იგი კომპოზიციის ცენტრს წარმოადგენს. მარცხენა ხელში მას გაშლილი წიგნი უჭირავს, ხოლო აღმართული მარჯვენა - ეკლესიის ზევითაა მოთავსებული. ქრისტეს მარცხენა მხარეს მოთავსებულია ფეხზე მდგომი მეორე ფიგურა წარწერით "დავითი". ითვლებოდა, რომ ქტიტორი იყო აშოტ I კურაპალატი, ამ მხარის მმართველი 826 წლამდე, რომელსაც დიდი წვლილი მიუძღვის მონასტრის აღმშენებლობაში; ხოლო დავითი - ბიბლიური დავით წინასწარმეტყველი, რომლის შთამომავლებადაც მიჩნეულია ქართველი ბაგრატიონები. ვ. ჯობაძის მტკიცებით, ქტიტორი უნდა იყოს აშოტ IV კურაპალატი, ხოლო დავითი - მისი ძმა, ქართველთა მეფე 923-937 წწ-ში, რომლებმაც გაამდიდრეს მონასტერი და ბაზილიკური ეკლესია გუმბათოვნად გადააკეთეს. "ამ მოსაზრებას ადასტურებს არა მხოლოდ ნ. მარის მიერ გამოცემული ეკლესიისა და სატრაპეზოს მოხატულობის ქტიტორთა თანმდევი წარწერები, არამედ თავად ეკლესია, რომელიც გამოსახულია რელიეფზე – ის არის არა ბაზილიკა, არამედ გუმბათოვანი სტრუქტურის ნაგებობა. დავითის, როგორც წინასწარმეტყველის იდენტიფიკაციის წინააღმდეგ მეტყველებს ის ფაქტიც, რომ ეს ფიგურა უფრო მცირე ზომისაა, ვიდრე აშოტისა, ასევე მისი კოსტიუმი და გარეგნობა მეტ მსგავსებას პოულობს აშოტის სახესთან, ვიდრე ბიბლიურ გმირთან".
