ფენომენი

fenomeni vaskvlavebi meteorologia buneba dedamiwa movlenebi mecniereba
ფენომენი (ბერძნ. ის, რაც მოევლინება ) — არაჩვეულებრივი, გამორჩეული მოვლენა, რომელიც იშვიათად გვხვდება.
1) მეტეოროლოგიური მოვლენები (ან ფენომენი) — ბუნებრივი მოვლენა ან პროცესი, რომელიც მსოფლიოს მრავალ ადგილას ვლინდება და ხშირად აურაცხელ ზიანს აყენებს სახალხო-მეურნეობას, კომუნიკაციებს და სხვ. ზოგჯერ მოყვება მსხვერპლიც. მეტეოროლოგიური მოვლენები ამ სიტყვის კლასიკური გაგებით, გამოიხატება იმ ფენომენში, რომელიც დროის რომელიღაც მონაკვეთში ფიქსირდება.

მეტეოროლოგიურ გაგებაში ფენომენი შეიძლება იყოს ისეთი პროცესები, რომლებიც არაჩვეულებრივია, იშვიათია და აღსაღთქმელად რთულია. მას მიეკუთვნება: უძლიერესი სეტყვა, თევზების წვიმა, წითელი წვიმა, მოძრავი ელვა, ტორნადო, ელ-ნინიო, კატრინა და ა.შ. ასეთი უჩვეულო ფენომენები წარსულის დროიდან დღემდე მოყოლებული არაერთგზის ფიქსირდებოდა პლანეტა დედამიწაზე.
მაგ.: არის შემთხვევები, როდესაც ციდან წვიმასთან ერთად თევზი ცვივა. ერთი შეხედვით ეს აფსურდული ფენომენია (ან გამოგონილი) თუმცა მას აქვს რაციონალური ახსნა. ძლიერი ქარი ახდენს თევზის ატაცებას ცაში და გადააქვს სხვადასხვა მიმართულებით, შემდეგ ხდება ელ-ჭექი, ცა ძლიერ იღრუბლება, იწყება (როგორც წესი) თავსხმა, ძლიერი წვიმა, რომელსაც თან ერთვის თევზთა ცვენა. ასეთი მოვლენები მრავალჯერ მომხდარა ჰონდურასში./size]


ტროპიკული ციკლონი

tropikuli cikloni meteorologia shtormi astronomia dedamiwa mecniereba qari tornado wyaldidoba
ტროპიკული ციკლონი — მეტეოროლოგიაში შტორმის სისტემა დახურული ცირკულაციით დაბალი წნევის ცენტრის ირგვლივ, რომელსაც ორთქლიანი ჰაერის მასების ამაღლებითა და კონდენსაციით გამოთავისუფლებული სიმხურვალე იწვევს.
მათი სიძლიერისა და მდებარეობის მიხედვით არსებობს რამდენიმე ტერმინი, რომლითაც ტროპიკული ციკლონები მოიხსენიება, მათ შორის: ტროპიკული დეპრესია, ტროპიკული შტორმი, ქარიშხალი და ტაიფუნი.

ტროპიკულ ციკლონებს შეუძლია ექსტრემალურად ძლიერი ქარების, ტორნადოებისა და ტორენციული წვიმების (მეწყერისა და მყისიერი წყალდიდობის შემქმენლი) წარმოქმნა, რაც ყველაზე მძიმედ სანაპირო რაიონებში აისახება. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპიკული ციკლონების ეფექტი მოსახლეობაზე შეიძლება კატასტროფული იყოს, მათ ასევე გვალვიან პირობებში დედამიწისთვის საჭირო ნესტი მოაქვს უზარმაზარი რაოდენობით. ციკლონებს სიმხურვალე გააქვს ტროპიკებიდან, რაც გლობალური ატმოსფერული ცირკულაციის მნიშვნელოვანი მექანიზმია, რომელიც დედამიწის ტროპოსფეროს წონასწორობის შენარჩუნების საშუალებას იძლევა.


ტრამონტანა

tramantana civi qari dedamiwa subtropikuli astronomia mecniereba varskvlavebi
ტრამონტანა (კატ. Tramuntana, ხორ. Tramontana, ბერძნ. Τραμουντάνα, ესპ. Tramontana, იტალ. Tramontana, სლოვენ. Tramontana) — ჩრდილოეთისა და ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთის ცივი ქარი, რომელიც ქრის იტალიაში, ესპანეთში, საფრანგეთში, საბერძნეთში, ხორვატიასა და სლოვენიაში. წარმოადგენს ძლიერი და მძაფრი ქარის — ბორას ნაირსახეობას.
საფრანგეთში ტრამონტანა ძლიერ არის გამოხატული, მშრალი და ცივი ჩრდილოეთის (ხმელთაშუა ზღვა) ან ჩრდილოეთ-დასავლეთის (ლანგედოკის, რუსილიონის ქვედა ადგილები, კატალონია და ბალეარის კუნძულები) ქარის სახით. ეფექტებით წააგავს მისტრალს. ფრანგული წყაროების მიხედვით, ამჟამინდელი ფორმით სახელწოდება პირველად მარკო პოლომ იხმარა 1298 წელს. სახელწოდება წარმოსდგება ლათინურიდან transmontanus („ტრანსმონტანუსი“), რაც იტალიურად ტრამონტანას („tramontana“) შეესაბამება. იტალიაში ტრამონტანა არის ჩრდილოეთისა და ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთის ზამთრის ქარი, რომელიც უბერავს ალპებიდან აპენინის ნახევარკუნძულამდე. ფართოდ არის გავრცელებული იტალიის დასავლეთ სანაპიროზე და კუნძულ კორსიკაზე. მისი სიჩქარე აქ აღწევს 70 კმ/სთ-მდე.
სლოვენიაში ტრამონტანას სახელწოდებით ცნობილია ჩრდილოეთის ძლიერი, ქარიშხლიმაგვარი ქარი, რომელიც ქრის ალპებიდან ვენეციამდე. გარდამავალი ხასიათისაა, რომელიც ზოგჯერ გარდაიქმნება ბორად. მოაქვს ზიანი (აქცევს ხეებს, აზიანებს გემებს).


სინოპტიკური მეტეოროლოგია

sinoptikuri meteorologia astronomia mecniereba varskvlavebi atmosfero
სინოპტიკური მეტეოროლოგია — ატმოსფეროს ფიზიკის დარგი, იკვლევს ჰაერის მასების და მათთან მჭიდროდ დაკავშირებული ციკლონებისა და ანტიციკლონების წარმოქმნას, გადაადგილებას და ევოლუციას, რის საფუძველზეც დგება ამინდის მოკლე და გრძელვადიანი პროგნოზი.


სავანა

savana dedamiwa tropikuli subtropikuli astronomia mecniereba varskvlavebi
სავანა (ესპ. sabana, ნასესხებია კარიბის ინდიელთა ენიდან), ტროპიკული და სუბტროპიკული მცენარეულობის ტიპი. შექმნილია ქსეროფილური ბალახნარით (ბალახოვანი სავანა), რომლის ფონზე ეულად ან ჯგუფურად გაფანტულია უპირატესად ფოთოლმცვივანი მერქიანი მცენარეები - ხეები (ხეებიანი სავანა) და ბუჩქები (ბუჩქებიანი სავანა). სავანის მცენარეები შეგუებულია ხანგრძლივ გვალვას – ფოთლები უხეშია, შებუსული, ხშირად რედუცურებული, ხეების ქერქი სქელია და სხვა. ბალახებს შორის ჭარბობს მარცვლოვანები, რომელთა სიმაღლე ზოგჯერ 3-5 მ აღწევს. ხეები სავანაში მეტწილად ტანდაბალია, ქოლგისებური ვარჯი აქვთ. ზოგიერთი მათგანი (ბაობაბი, ბოთლის ხე და სხვა) წყალს ღეროში იმარაგებს. სამხრეთ ამერიკაში სავანას კამპოსს (ბრაზილია, არგენტინა, პარაგვაი, ურუგვაი) და ლიანოსს (უმთავრესად ორინოკოს აუზი) უწოდებენ.


ნეიტრონული ვარსკვლავი ( ვარსკვლავები )

neitronuli varskvlavi
ნეიტრონული ვარსკვლავი
— ციური სხეული, ვარსკვლავის ევოლუციის ერთერთი ყველაზე ბოლო პროდუქტი, შედგება ნეიტრონული შიგთავსითა და თხელი მკრივი გარსით. ის არის საკმაოდ მცირე ზომის, დაახლოებით 10–20 კმ დიამეტრის და სხეულის სიმკრივე ატომის ბირთვის სიმკვრივეს (1016–1018 კგ/მ³) უახლოვდება.


პოლარული ვარსკვლავი ( ვარსკვლავები )

polaruli varskvlavi astronomia
პოლარული ვარსკვლავი (ასევე ცნობილია ჩრდილოეთის ვარსკვლავის სახელწოდებით), α პატარა დათვის თანავარსკვლავედის, კუდის ბოლო ვარსკვლავია. ჩვენს დროში ის ყველაზე ახლოსაა ჩრდილოეთის პოლუსთან. მისი დღე-ღამური მოძრაობის დანახვა, შეუაიარაღებელი თვალით შეუძლებელია. ისეთი შთაბეჭდილება რჩება, რომ ის „უძრავია“ და არ მონაწილეობს ციურ სფეროზე, სადღეღამისო ბრუნვაში, ხოლო სხვა დანარჩენი ვარსკვლავები კი მის გარშემო, თავიანთ სადღეღამისო პარალელებზე მოძრაობენ. თუმცა ეს მოჩვენებითი და დროებითია. მაგალითად 8000 წლის შემდეგ პოლარული ვარსკვლავი გახდება გედის თანავარსკვლავედის ვარსკვლავი დენები, ხოლო „დღევანდელი“ პოლარული ვარსკვლავი გადანაცვლებს ცის სხვა მონაკვეთში და დენების ირგვლივ დაიწყებს სრბოლას. თუმცა ეს პროცეწსი არ დაიწყება 2100 წლამდე, სანამ ჩრდილოეთ პოლუსი უახლოვდება პოლარულ ვარსკვლავს, ამის შემდეგ კი ნელ-ნელა დაიწყება დაშორება.
ჩრდილოეთის ვარსკვლავის მახლობლად 19-26 დეკემბერს ჩნდება მეტეორთა ნაკადი — ურსიდები, რომელთა რიცხვიც საათში 20-ს აღწევს.


სირიუსი ( ვარსკვლავები )

siriiusi varskvlavebi astronomia
სირიუსი (α დიდი ქოფაკისა) — ცის ყველაზე ბრწყინვალე, — 1,46 ვიზუალური ვარსკვლავიერი სიდიდის ვარსკვლავი. მზიდან მანძილი ≈ 2,7 პს, ნათობა 22-ჯერ აღემატება მზისას; ორი ვარსკვლავის სისტემაა (A და B). სირიუსის თანამგზავრი აღმოჩენის რიგის მიხედვით პირველი თეთრი ჯუჯა ვარსკვლავია, ≈ 10000-ჯერ მკრთალი სირიუსზე.


ქარიშხალი

qarishxali grigali astronomia
იწვევს, ხმელეთზე კი ნაგებობათა დაზიანებას და ნგრევას. ქარიშხალი ამოვარდება ტროპიკულ და ტროპიკებსგარე ციკლონების გავლისას, სმერჩისა და ტორნადოს დროს.
მეტეოროლოგიურ ლიტერატურაში ქარიშხალს შეესაბამება შტორმი (9 ბალი ბოფორტის სკალით), ძლიერი შტორმი (10 ბალი) და სასტიკი შტორმი (11 ბალი).
12 ბალიან ქარიშხალს გრიგალი ეწოდება.


ქარბუქი

qarbuqi dzlieri qaris tovlis gadatana astronomia
ქარბუქი (ინგლ. Blizzard) — ძლიერი ქარის მიერ თოვლის გადატანა ნიადაგის ზედაპირიდან ან თოვლის საბურველიდან. განარჩევენ ქარბუქის შემდეგ სახეობებს : ქარახვეტს (ქარის სიჩქარე აღწევს 5 მ/წმ, არ თოვს), ქვედა ქარბუქს (ქარის სიჩქარე ჩვეუილებრივ 5-10 მ/წმ, არ თოვს) და საერთო ან ზედა ქარბუქს (ქარის სიჩქარე 10 მ/წმ-ზე მეტია, ძლიერ თოვს).