milan kundera ameli targmna irma tavelidzem
ინგლისურიდან თარგმნა ირმა ტაველიძემ
მაშინაც კი, როცა ფლობერს აღარავინ წაიკითხავს, ფრაზა: “მადამ ბოვარი მე ვარ” არ დაავიწყდებათ. ეს ცნობილი ფრაზა ფლობერს არასდროს დაუწერია. მის არსებობას საშუალო დონის რომანისტს, მადმუაზელ ამელი ბოსკეს უნდა ვუმადლოდეთ, რომელმაც ფლობერისადმი მეგობრული სიყვარული იმით გამოამჟღავნა, რომ “სენტიმენტალური აღზრდა” ორ გამორჩეულად სულელურ წერილში მკაცრად გააკრიტიკა. ვიღაცას, ვისი სახელიც უცნობი რჩება, ამელიმ უძვირფასესი ინფორმაცია გაანდო: თურმე მან ერთხელ ფლობერს ჰკითხა, თუ რომელი ქალი იყო ემა ბოვარის პროტოტიპი და მწერალმა, სავარაუდოდ, ასე უპასუხა: “მადამ ბოვარი მე ვარ!” ამით დიდად შეძრულმა უცნობმა ეს ინფორმაცია ვინმე დეშერმესს გაუზიარა, რომელმაც, ასევე დიდად შეძრულმა, ირგვლივ გაავრცელა. ამ აპოკრიფული ამბით შთაგონებული კომენტარების ზღვა საკმაოდ ბევრს გვეუბნება ლიტერატურის თეორიის უსარგებლობაზე, რომელიც, ხელოვნების ნიმუშის წინაშე სრულიად უმწეო მდგომარეობაში მყოფი, უსასრულოდ აფრქვევს უგვან სისულელეებს ავტორის ფსიქეს შესახებ. ის აგრეთვე ბევრს ამბობს იმის შესახებაც, რასაც ჩვენ მეხსიერებას ვუწოდებთ.
რომანი, როგორც იმ სამყაროს უტოპია, რომელშიც დავიწყებისთვის ადგილი არ რჩება
დავიწყების მუდმივი აქტიურობა ჩვენს ყოველ ქმედებას ლანდისებურ, არარეალურ, ნისლოვან სახეს აძლევს. რა მივირთვით ლანჩზე გუშინწინ? რა მითხრა მეგობარმა გუშინ? თუნდაც: რაზე ვფიქრობდი სამი წამის წინ? ეს ყველაფერი დავიწყებულია და (რაც ათასჯერ უარესია!) სხვას არც არაფერს იმსახურებს. ჩვენი რეალური სამყაროს საპირისპიროდ, რომელიც, თავისი ჭეშმარიტი ბუნებით, სწრაფწარმავალი და დავიწყების ღირსია, ხელოვნების ნიმუში განსხვავებულ სამყაროდ წარმოგვიდგება – იმ სამყაროდ, რომელიც იდეალური და მყარია, სადაც ყველა დეტალს აზრი და მნიშვნელობა აქვს, სადაც ყველაფერი, რაც მასშია – ყველა სიტყვა, ყველა ფრაზა – იმას იმსახურებს, რომ დაუვიწყარი იყოს და სწორედ ასეთად მიიჩნიონ.
და მაინც, ხელოვნების აღქმა თავს ჯერ კიდევ ვერ აღწევს დავიწყების ძალას. თუმცა ისიც უნდა ითქვას, რომ ხელოვნების თითოეულ დარგს დავიწყების ფენომენთან განსხვავებული დამოკიდებულება აქვს. ამ თვალსაზრისით, პოეზია უდავოდ პრივილეგირებულია. კაცი, ბოდლერის სონეტს რომ კითხულობს, ერთ სიტყვასაც ვერ გამოტოვებს. თუ მოეწონება, მას რამდენჯერმე წაიკითხავს და ალბათ ხმამაღლა. თუ გადაირევა, ზეპირადაც ისწავლის. ლირიკული პოეზია მეხსიერების ციხე-სიმაგრეა.
მეორე მხრივ, რომანი სუსტად გამაგრებული კოშკია. თუ 20 გვერდის წასაკითხად ერთი საათი მჭირდება, 400 გვერდიანი რომანისთვის 20 საათი დამჭირდება, ანუ დაახლოებით ერთი კვირა. მთელი კვირა იშვიათად გვაქვს ხოლმე თავისუფალი. უფრო სავარაუდოა, რომ კითხვის საათებს შორის რამდენიმედღიანი ინტერვალები გაჩნდეს, რომელთა განმავლობაშიც დავიწყება დაუყოვნებლივ იწყებს ძირგამომთხრელი სამუშაოს შესრულებას. მაგრამ დავიწყება მხოლოდ ინტერვალებში არ აკეთებს თავის საქმეს. კითხვის პროცესში ის უწყვეტად მონაწილეობს, წუთიერი გადახვევების გარეშე. გვერდს გადავშლი და უკვე მავიწყდება, რაც ეს-ესაა წავიკითხე. მხოლოდ მოკლე შინაარსი მახსოვს, რაც მომდევნო გვერდების გასაგებად არის აუცილებელი, მაგრამ დეტალები, პატარ-პატარა დაკვირვებები, უმშვენიერესი გამონათქვამები მეხსიერებიდან უკვე გამქრალია. წაშლილია. წლების შემდეგ, ერთ დღეს მეგობართან ამ რომანზე საუბარს რომ დავიწყებ, ორივე აღმოვაჩენთ, რომ მეხსიერებამ ტექსტის მხოლოდ რამდენიმე ნაწყვეტი შემოგვინახა და გონებაში ჩვენ სრულიად განსხვავებული წიგნები აღვიდგინეთ.
და მაინც, რომანისტი რომანს ისე წერს, თითქოს სონეტს თხზავდეს. შეხედეთ! ის განცვიფრებულია იმ კომპოზიციით, რომელიც მის თვალწინ თანდათან იძენს ფორმას: უკანასკნელი დეტალი მისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია, ის რომანს ერთ-ერთ მოტივზე აგებს და ამ მოტივს ხშირად უბრუნდება გამეორებებით, ვარიაციებით, ალუზიებით, თითქოს ფუგა იყოს. ამგვარად, ის დარწმუნებულია, რომ რომანის მეორე ნახევარი უფრო დახვეწილი, უფრო ძლიერი იქნება, ვიდრე პირველი. რადგან რაც უფრო ღრმად შევალთ ციხე-კოშკის დარბაზებში, მით უფრო მეტ ექოს გამოსცემს წარმოთქმული ფრაზები, დამუშავებული თემები და აკორდებად შეწყობილნი ყველა მხრიდან აჟღერდებიან.
მაინც რა უნდა ქნას რომანისტმა ამ დამანგრეველი დავიწყების პირისპირ? ორი თითი უნდა დაატკაცუნოს და რომანი ისე ააგოს, როგორც დაუვიწყარის ურყევი ციხე-კოშკი – მაშინაც კი, როცა იცის, რომ მისი მკითხველი მხოლოდ ცოტას იხეტიალებს – სწრაფად, უგულისყუროდ, დაბნეულად და იქ არასდროს დასახლდება.
ინგლისურიდან თარგმნა ირმა ტაველიძემ
მაშინაც კი, როცა ფლობერს აღარავინ წაიკითხავს, ფრაზა: “მადამ ბოვარი მე ვარ” არ დაავიწყდებათ. ეს ცნობილი ფრაზა ფლობერს არასდროს დაუწერია. მის არსებობას საშუალო დონის რომანისტს, მადმუაზელ ამელი ბოსკეს უნდა ვუმადლოდეთ, რომელმაც ფლობერისადმი მეგობრული სიყვარული იმით გამოამჟღავნა, რომ “სენტიმენტალური აღზრდა” ორ გამორჩეულად სულელურ წერილში მკაცრად გააკრიტიკა. ვიღაცას, ვისი სახელიც უცნობი რჩება, ამელიმ უძვირფასესი ინფორმაცია გაანდო: თურმე მან ერთხელ ფლობერს ჰკითხა, თუ რომელი ქალი იყო ემა ბოვარის პროტოტიპი და მწერალმა, სავარაუდოდ, ასე უპასუხა: “მადამ ბოვარი მე ვარ!” ამით დიდად შეძრულმა უცნობმა ეს ინფორმაცია ვინმე დეშერმესს გაუზიარა, რომელმაც, ასევე დიდად შეძრულმა, ირგვლივ გაავრცელა. ამ აპოკრიფული ამბით შთაგონებული კომენტარების ზღვა საკმაოდ ბევრს გვეუბნება ლიტერატურის თეორიის უსარგებლობაზე, რომელიც, ხელოვნების ნიმუშის წინაშე სრულიად უმწეო მდგომარეობაში მყოფი, უსასრულოდ აფრქვევს უგვან სისულელეებს ავტორის ფსიქეს შესახებ. ის აგრეთვე ბევრს ამბობს იმის შესახებაც, რასაც ჩვენ მეხსიერებას ვუწოდებთ.
რომანი, როგორც იმ სამყაროს უტოპია, რომელშიც დავიწყებისთვის ადგილი არ რჩება
დავიწყების მუდმივი აქტიურობა ჩვენს ყოველ ქმედებას ლანდისებურ, არარეალურ, ნისლოვან სახეს აძლევს. რა მივირთვით ლანჩზე გუშინწინ? რა მითხრა მეგობარმა გუშინ? თუნდაც: რაზე ვფიქრობდი სამი წამის წინ? ეს ყველაფერი დავიწყებულია და (რაც ათასჯერ უარესია!) სხვას არც არაფერს იმსახურებს. ჩვენი რეალური სამყაროს საპირისპიროდ, რომელიც, თავისი ჭეშმარიტი ბუნებით, სწრაფწარმავალი და დავიწყების ღირსია, ხელოვნების ნიმუში განსხვავებულ სამყაროდ წარმოგვიდგება – იმ სამყაროდ, რომელიც იდეალური და მყარია, სადაც ყველა დეტალს აზრი და მნიშვნელობა აქვს, სადაც ყველაფერი, რაც მასშია – ყველა სიტყვა, ყველა ფრაზა – იმას იმსახურებს, რომ დაუვიწყარი იყოს და სწორედ ასეთად მიიჩნიონ.
და მაინც, ხელოვნების აღქმა თავს ჯერ კიდევ ვერ აღწევს დავიწყების ძალას. თუმცა ისიც უნდა ითქვას, რომ ხელოვნების თითოეულ დარგს დავიწყების ფენომენთან განსხვავებული დამოკიდებულება აქვს. ამ თვალსაზრისით, პოეზია უდავოდ პრივილეგირებულია. კაცი, ბოდლერის სონეტს რომ კითხულობს, ერთ სიტყვასაც ვერ გამოტოვებს. თუ მოეწონება, მას რამდენჯერმე წაიკითხავს და ალბათ ხმამაღლა. თუ გადაირევა, ზეპირადაც ისწავლის. ლირიკული პოეზია მეხსიერების ციხე-სიმაგრეა.
მეორე მხრივ, რომანი სუსტად გამაგრებული კოშკია. თუ 20 გვერდის წასაკითხად ერთი საათი მჭირდება, 400 გვერდიანი რომანისთვის 20 საათი დამჭირდება, ანუ დაახლოებით ერთი კვირა. მთელი კვირა იშვიათად გვაქვს ხოლმე თავისუფალი. უფრო სავარაუდოა, რომ კითხვის საათებს შორის რამდენიმედღიანი ინტერვალები გაჩნდეს, რომელთა განმავლობაშიც დავიწყება დაუყოვნებლივ იწყებს ძირგამომთხრელი სამუშაოს შესრულებას. მაგრამ დავიწყება მხოლოდ ინტერვალებში არ აკეთებს თავის საქმეს. კითხვის პროცესში ის უწყვეტად მონაწილეობს, წუთიერი გადახვევების გარეშე. გვერდს გადავშლი და უკვე მავიწყდება, რაც ეს-ესაა წავიკითხე. მხოლოდ მოკლე შინაარსი მახსოვს, რაც მომდევნო გვერდების გასაგებად არის აუცილებელი, მაგრამ დეტალები, პატარ-პატარა დაკვირვებები, უმშვენიერესი გამონათქვამები მეხსიერებიდან უკვე გამქრალია. წაშლილია. წლების შემდეგ, ერთ დღეს მეგობართან ამ რომანზე საუბარს რომ დავიწყებ, ორივე აღმოვაჩენთ, რომ მეხსიერებამ ტექსტის მხოლოდ რამდენიმე ნაწყვეტი შემოგვინახა და გონებაში ჩვენ სრულიად განსხვავებული წიგნები აღვიდგინეთ.
და მაინც, რომანისტი რომანს ისე წერს, თითქოს სონეტს თხზავდეს. შეხედეთ! ის განცვიფრებულია იმ კომპოზიციით, რომელიც მის თვალწინ თანდათან იძენს ფორმას: უკანასკნელი დეტალი მისთვის ძალიან მნიშვნელოვანია, ის რომანს ერთ-ერთ მოტივზე აგებს და ამ მოტივს ხშირად უბრუნდება გამეორებებით, ვარიაციებით, ალუზიებით, თითქოს ფუგა იყოს. ამგვარად, ის დარწმუნებულია, რომ რომანის მეორე ნახევარი უფრო დახვეწილი, უფრო ძლიერი იქნება, ვიდრე პირველი. რადგან რაც უფრო ღრმად შევალთ ციხე-კოშკის დარბაზებში, მით უფრო მეტ ექოს გამოსცემს წარმოთქმული ფრაზები, დამუშავებული თემები და აკორდებად შეწყობილნი ყველა მხრიდან აჟღერდებიან.
მაინც რა უნდა ქნას რომანისტმა ამ დამანგრეველი დავიწყების პირისპირ? ორი თითი უნდა დაატკაცუნოს და რომანი ისე ააგოს, როგორც დაუვიწყარის ურყევი ციხე-კოშკი – მაშინაც კი, როცა იცის, რომ მისი მკითხველი მხოლოდ ცოტას იხეტიალებს – სწრაფად, უგულისყუროდ, დაბნეულად და იქ არასდროს დასახლდება.