milan kundera gardasaxvis istoria targmna irma tavelidzem
ინგლისურიდან თარგმნა ირმა ტაველიძემ
ჩემი წიგნების თაროდან «მადამ ბოვარის» ეგზემპლარს ვიღებ, 1972 წლის «ჯიბის გამოცემას». მას ორი წინასიტყვაობა აქვს: ერთი – მწერლის, ანრი დე მონტერლანის, ხოლო მეორე – ლიტერატურის კრიტიკოსის, მორის ბარდეშის. ამ ადამიანებმა ცუდი ვერაფერი დაინახეს იმაში, რომ ერთგვარი დისტანცია დაეცვათ წიგნიდან, რომლის ზღურბლიც უკანონოდ გადაულახავთ. მონტერლანი ამბობს: «ნაწერში არც ბუნებრივი ნიჭი ჩანს… არც ხალასი იდეა… სიცოცხლის არანაირი ნიშან-წყალი, არც ადამიანის გულის სიღრმის მოულოდნელი წვდომა, არც მრავლისმთქმელი აღმოჩენები, არც დიდსულოვნება, არც იუმორი: ფლობერს საოცრად აკლია ტალანტი». «რასაკვირველია», – აგრძელებს – «შეიძლება, ფლობერისგან ვინმემ ისწავლოს კიდეც, მაგრამ მხოლოდ იმ პირობით, თუ მას იმაზე დიდ მნიშვნელობას არ მიანიჭებს, რასაც იმსახურებს და თუ ეცოდინება, რომ ის არ არის «იმავე სულისა და ხორცისა, რისიც რასინი, სენ-სიმონი, შატობრიანი, მიშლე».
ბარდეში ვერდიქტს ეთანხმება და რომანისტი ფლობერის დაბადების ამბავს ჰყვება: 1848 წლის სექტემბერში, 27 წლის ასაკში, მან რამდენიმე მეგობარს წაუკითხა «წმინდა ანტონის ცდუნების» ხელნაწერი, «დიდი რომანტიკული პროზაული ნაწარმოები» (ისევ ბარდეშის ციტატა მომყავს), რომელშიც ფლობერმა «მთელი გული ჩადო, მთელი ამბიციები», მთელი თავისი «დიადი აზრები» ჩაღვარა. მეგობრებმა ნაწარმოები თავიდან ბოლომდე დაიწუნეს და მას ურჩიეს, რომ საბოლოოდ აეღო ხელი «რომანტიკულ აფეთქებებზე», «დიდ ლირიკულ გატაცებებზე». ფლობერი მეგობრებს დაემორჩილა და სამი წლის შემდეგ, 1851 წლის სექტემბერში, «მადამ ბოვარის» წერა დაიწყო. როგორც ბარდეში ამბობს, მან ეს «სიამოვნების გარეშე» აღასრულა, როგორც «სასჯელი», რომელსაც «გამუდმებით წყევლის და რომელზეც ჩივის» წერილებში: «ბოვარი თავს მაბეზრებს, ბოვარი მაღიზიანებს, სიუჟეტის ვულგარულობა გულს მირევს» და ასე შემდეგ.
ძნელად სარწმუნო მგონია, რომ ფლობერი, საკუთარი სურვილის წინააღმდეგ, «მთელს გულს, მთელს თავის ამბიციებს» იმისთვის მოთოკავდა, რომ, უბრალოდ, მეგობრების სურვილი აესრულებინა. არა, ის, რასაც ბარდეში ჰყვება, თვით-განადგურების ამბავი არ არის. ეს გარდასახვის ისტორიაა. ფლობერი 30 წლისაა, სწორედ შესაფერისი ასაკი აქვს იმისთვის, რომ ლირიკული ჭუპრი მოიშოროს. ამის შემდეგ კი ჩივილი, თითქოს მისი პერსონაჟები უფერულები არიან, ერთგვარი ხარკია, რასაც იმას უხდის, ვნებად რაც ექცა: რომანის ხელოვნებასა და ტერიტორიას, რომელსაც იკვლევს – ცხოვრების პროზას.
ინგლისურიდან თარგმნა ირმა ტაველიძემ
ჩემი წიგნების თაროდან «მადამ ბოვარის» ეგზემპლარს ვიღებ, 1972 წლის «ჯიბის გამოცემას». მას ორი წინასიტყვაობა აქვს: ერთი – მწერლის, ანრი დე მონტერლანის, ხოლო მეორე – ლიტერატურის კრიტიკოსის, მორის ბარდეშის. ამ ადამიანებმა ცუდი ვერაფერი დაინახეს იმაში, რომ ერთგვარი დისტანცია დაეცვათ წიგნიდან, რომლის ზღურბლიც უკანონოდ გადაულახავთ. მონტერლანი ამბობს: «ნაწერში არც ბუნებრივი ნიჭი ჩანს… არც ხალასი იდეა… სიცოცხლის არანაირი ნიშან-წყალი, არც ადამიანის გულის სიღრმის მოულოდნელი წვდომა, არც მრავლისმთქმელი აღმოჩენები, არც დიდსულოვნება, არც იუმორი: ფლობერს საოცრად აკლია ტალანტი». «რასაკვირველია», – აგრძელებს – «შეიძლება, ფლობერისგან ვინმემ ისწავლოს კიდეც, მაგრამ მხოლოდ იმ პირობით, თუ მას იმაზე დიდ მნიშვნელობას არ მიანიჭებს, რასაც იმსახურებს და თუ ეცოდინება, რომ ის არ არის «იმავე სულისა და ხორცისა, რისიც რასინი, სენ-სიმონი, შატობრიანი, მიშლე».
ბარდეში ვერდიქტს ეთანხმება და რომანისტი ფლობერის დაბადების ამბავს ჰყვება: 1848 წლის სექტემბერში, 27 წლის ასაკში, მან რამდენიმე მეგობარს წაუკითხა «წმინდა ანტონის ცდუნების» ხელნაწერი, «დიდი რომანტიკული პროზაული ნაწარმოები» (ისევ ბარდეშის ციტატა მომყავს), რომელშიც ფლობერმა «მთელი გული ჩადო, მთელი ამბიციები», მთელი თავისი «დიადი აზრები» ჩაღვარა. მეგობრებმა ნაწარმოები თავიდან ბოლომდე დაიწუნეს და მას ურჩიეს, რომ საბოლოოდ აეღო ხელი «რომანტიკულ აფეთქებებზე», «დიდ ლირიკულ გატაცებებზე». ფლობერი მეგობრებს დაემორჩილა და სამი წლის შემდეგ, 1851 წლის სექტემბერში, «მადამ ბოვარის» წერა დაიწყო. როგორც ბარდეში ამბობს, მან ეს «სიამოვნების გარეშე» აღასრულა, როგორც «სასჯელი», რომელსაც «გამუდმებით წყევლის და რომელზეც ჩივის» წერილებში: «ბოვარი თავს მაბეზრებს, ბოვარი მაღიზიანებს, სიუჟეტის ვულგარულობა გულს მირევს» და ასე შემდეგ.
ძნელად სარწმუნო მგონია, რომ ფლობერი, საკუთარი სურვილის წინააღმდეგ, «მთელს გულს, მთელს თავის ამბიციებს» იმისთვის მოთოკავდა, რომ, უბრალოდ, მეგობრების სურვილი აესრულებინა. არა, ის, რასაც ბარდეში ჰყვება, თვით-განადგურების ამბავი არ არის. ეს გარდასახვის ისტორიაა. ფლობერი 30 წლისაა, სწორედ შესაფერისი ასაკი აქვს იმისთვის, რომ ლირიკული ჭუპრი მოიშოროს. ამის შემდეგ კი ჩივილი, თითქოს მისი პერსონაჟები უფერულები არიან, ერთგვარი ხარკია, რასაც იმას უხდის, ვნებად რაც ექცა: რომანის ხელოვნებასა და ტერიტორიას, რომელსაც იკვლევს – ცხოვრების პროზას.