ედგარ ალან პო (ინგლ. Edgar Allan Poe; დ. 19 იანვარი, 1809, ბოსტონი – გ. 7 ოქტომბერი, 1849, ბალტიმორი) — ამერიკელი პოეტი, ნოველისტი, რედაქტორი, კრიტიკოსი და ამერიკული რომანტიკული მიმდინარეობის ერთ-ერთი ლიდერი. განთქმული მისი მაკაბრით (საშინელებათა ისტორიები). პო ერთ-ერთი პირველი ამერიკელი ნოველისტია და ასევე მიიჩნევა დეტექტიური და კრიმინალური ჟანრის ფუძემდებლად. მასვე მიაწერენ იმჟამად ჩასახული მეცნიერული ფანტასტიკის ჟანრის გავრცელებასა და განვითარებაში შეტანილ განსაკუთრებულ წვლილს. ის იყო პირველი ამერიკელი მწერალი, რომელმაც სცადა მხოლოდ მწერლობით ერჩინა თავი.
დაბადების სახელი - ედგარ პო. ახალგაზრდა დაობლდა, როდესაც მამის ოჯახიდან წასვლის შემდეგ დედა გარდაეცვალა. პო აიყვანეს ჯონ და ფრენცის ალანებმა ვირჯინიის ქალაქ რიჩმონდიდან, თუმცა ოფიციალურად არასდროს უშვილებიათ. ჩააბარა ვირჯინიის უნივერსიტეტში, რომელიც უსახსრობის გამო პირველივე სემესტრში მიატოვა. ნებაყოფლობით წავიდა ჯარში, თუმცა წარუმატებლად დასრულდა მისი კურსანტობა უესტ ფოინთში, რის შემდეგაც მისი და ალანების გზები გაიყო. საკმაოდ მოკრძალებულად დაიწყო გამოქვეყნება, ანონიმური პოემების მცირე კრებულით - „თემურ-ლენგი და სხვა პოემები“ (1827), გამოქვეყნდა „ბოსტონელის“ ფსევდონიმით.
შემდგომ გადაერთო პროზაზე და რამდენიმე წელი იმუშავა ჟურნალებსა და პერიოდიკაზე. ცნობილი გახდა ლიტერატურული კრიტიკის საკუთარი სტილით. სამუშაომ აიძულა რამდენიმე ქალაქში ემოძრავა, მათ შორის ბალტიმორსა და ნიუ იორკში. ბალტიმორში 1835 წელს დაქორწინდა საკუთარ 13 წლის ბიძაშვილზე ვირჯინია კლემზე. 1845 წლის იანვარში გამოაქვეყნა პოემა „ყორანი“, რამაც მალევე მოიპოვა წარმატება. ორი წლის შემდეგ ტუბერკულოზით გარდაიცვალა მისი მეუღლე. პო გეგმავდა საკუთარი ჟურნალის „The Penn“ გამოშვებას (გადაერქვა „The Stylus“), თუმცა მის გამოშვებამდე გარდაიცვალა, 1849 წლის 7 ოქტომბერს, 40 წლის ასაკში, ქალაქ ბალტიმორში; მიზეზი უცნობია და მიეწერება სხვადასხვა პრობლემებს: ალკოჰოლს, ტვინში სისხლჩაქცევას, ქოლერას, სხვადასხვა წამლებს, გულის ავადმყოფობას, ცოფს, თვითმკვლელობას, ტუბერკულოზს....
პომ თავისი ნაშრომებით დიდი გავლენა იქონია როგორც ზოგადად ლიტერატურაზე აშშ–სა და მსოფლიოში, ისე სპეციალიზებულ სფეროებში, როგორიცაა კოსმოლოგია და კრიპტოგრაფია. პო და მისი ნამუშევრები მოგვიანებით ფართოდ გამოჩნდნენ მთელს პოპ-კულტურაში: ლიტერატურაში, მუსიკაში, ფილმებსა და ტელევიზიაში. მისი რამდენიმე სახლი დღეს უკვე სახლ-მუზეუმადაა ქცეული.
ედგარ ალან პო დაიბადა მასაჩუსეტსის ქალაქ ბოსტონში 1809 წლის 19 იანვარს, მეორე შვილი მსახიობების ელიზაბეტ არნოლდ ჰოპკინს პოს და დავიდ პო უცმროსის. ყავდა უფროსი ძმა, უილიამ ჰენრი ლეონარდ პო და უმცროსი და როზალი პო. მამამისმა ოჯახი 1810 წელს მიატოვა, ხოლო დედა 1 წლის შემდეგ ტუბერკულოზით გარდაიცვალა. პო ჯონ ალანთან წაიყვანეს — წარმატებული შოტლანდიელი მევაჭრის ოჯახში, რიჩმონდში, ვირჯინიაში, რომელიც სხვადასხვა სახის საქონელს ყიდდა, მათ შორის თამბაქოს, ტანსაცმელს, მარცვლეულს, საფლავის ქვებს და მონებს. ალანის ოჯახი პოს გამზრდელ ოჯახად ითვლებოდა, თუმცა ოფიციალურად არასოდეს უშვილებიათ იგი, მიუხედავად იმისა რომ სახელი „ედგარ ალან პო“ მათ მიცეს.
ალანების ოჯახმა პო 1812 წელს ეპისკოპალის ეკლესიაში მონათლეს. ჯო ალანი აგრესიულად ზრდიდა თავის შვილობილს. 1815 წელს ალანების ოჯახი, პოს და ჯონის მეუღლის ფრანს ვალენტინ ალანის შემადგენლობით გადასახლდა ინგლისში. 1815 წელს პო მიაბარეს გრამატიკის სკოლაში ირვინში, შოტლანდიაში, (სადაც ჯონ ალანი იყო დაბადებული) სადაც მან მხოლოდ ერთი წელი ისწავლა, ვიდრე კვლავ შეუერთდებოდა თავის ოჯახს 1816 წელს ლონდონში. 1817 წლამდე პო სწავობდა ადგილობრივ კერძო სკოლაში ჩელსიში 1817 წლამდე. მოგვიანებით პო გადაიყვანეს პატივცემული ჯონ ბრანსბის სამამულო სკოლაში, რომელიც სტროუკ ნიუინგტონში მდებარეობდა. იმავე წელს სკოლა გადატანილ იქნა ჩრდილოეთით მდებარე გარეუბანში. 6 კილომეტრის (4 მილი) დაშორებით.
პო ალანებთან, რიჩმონდში 1820 წელს დაბრუნდა. 1825 წელს ალანის მეგობარი და ბიზნესმენი უილიამ გალტი, ყველაზე მდიდარი კაცი რიჩმონდში, გარდაიცვალა და ალანს დაუტოვა მამულის რამდენიმე აკრი. ქონება შეფასებული იყო 750 000 დოლარად. 1825 წლის ზაფხულში, ალანმა შეისყიდა ორსართულიანი აგურის სახლი სახელწოდებით მოლდავია. სავარაუდოა რომ პო დაინიშნა სარა ელმირა როისტარზე, ვიდრე ის დარეგისტრირდებოდა ვირჯინიის უნივერსიტეტში 1826 წლის თებერვალში, რომელიც იმ დროისათვის მხოლოდ ერთი წლის დაარსებული იყო, ენების სასწავლად. უნივერსიტეტი ადრეულ ჩამოყალიბების სტადიაში შეიქმნა მისი დამფუძნებლის თომას ჯეფერსონის იდეალებზე. იქ მკაცრი წესები იყო აზარტული თამაშების, ცხენების, იარაღების, თამბაქოს და ალკოჰოლის გამოყენების წინააღმდეგ, თუმცა-ღა ეს წესები უგულებელყოფილი იყო სტუდენტების მიერ. ჯეფერსონმა შეიმუშავა სტუდენტების თვითმმართველობის სისტემა, ე.წ. „კეთილშობილების სისტემა“, რომელიც სტუდენტებს საშუალებას აძლევდა თვითონ აერჩიათ სწავლება, და ეცნობებინათ ფაკულტეტზე მომხდარი არაადეკვატური საქციელის შესახებ შესაბამისი ორგანოებისათვის. ეს ახალი უნიკალური სისტემა ჯერ კიდევ ქაოსური და ნორმიდან ამოვარდნილი იყო. უნივერსიტეტში ყოფნის პერიოდში, პომ გაწყვიტა ურთიერთობა როისტერთან და აგრეთვე ჩამოშორდა თავის აღმზრდელ მამას, რომელთანაც კამათი მოუვიდა აზარტული თამაშების გამო. პო ირწმუნებოდა რომ ალანმა იგი არ უზრუნველყო ფინანსურად, რათა მას შეძლებოდა დარეგისტრირებულიყო მისთვის სასურველ კლასში და ასევე შეეძინა აუცილებელი ნივთები საცხოვრებელი სახლის გასაწყობად. ალანმა მას გაუგზავნა დამატებითი ფული და ტანსაცმელი, მაგრამ პოს ხარჯები იზრდებოდა. ერთი წლის შემდეგ პომ თავი მიანება სწავლა-განათლებას უნივერსიტეტში, ვინაიდან იგი თავს მიუღებლად გრძნობდა რიჩმონდში, განსაკუთრებით მას შემდეგ როდესაც შეიტყო რომ მისი მიჯნური როისტარი ცოლად გაჰყვა ალექსანდერ შელტონს. 1827 წლის აპრილიდან პო გადავიდა ბოსტონში, სადაც შემთხვევით იპოვა სამუშაო, - ჯერ მოხელე-მდივნად და შემდეგ ერთ-ერთ ადგილობრივ გაზეთში ლიტერატურული სტატიების მწერლად, რომელიც მისი შემოსავლის ერთადერთი წყარო გახდა. პოს ლიტერატურული სტატიები თავდაპირველად გამოდიოდა ჰენრი ლე რენეტის ფსევდონიმით
ძმის გარდაცვალების შემდეგ, პომ სერიოზულად დაიწყო ფიქრი მწერლის კარიერაზე. ეს პერიოდი საკმაოდ რთული იყო ახალბედა მწერლებისათვის.პო განეკუთვნება ისეთი კატეგორიას ამერიკელ მწერლებს რომლებიც ცდილობდნენ მხოლოდ ლიტერატურული შემოქმედების საზღაურით ეარსებათ ფ თუმცა კი საერთაშორისო საავტორო უფლებების დაცვის არარსებობის გამო დიდ პრობლემებს და წინააღმდებობას აწყდებოდნენ. გამომცემლები ხშირად ბრიტანული თხზულებების პირატულ კოპიებს აქვეყნებდნენ, ვინაიდან არ სურდათ ადგილობრივი ამერიკელი მწერლების მიერ შექმნილ ახალ ნაწარმოებებში გადაეხადად შედარებით მეტი საფასური. წარმოება აგრეთვე ძალიან იყო დაზარალებული 1837 წლის პანიკის გამო. მიუხედავად სწრაფი ზრდისა ამერიკის პერიოდულობაში, გამომცემლები ხშირად არ უხდიდნენ თავიანთ მწერლებს, ან უფრო ნაკლებს უხდიდნენ ვიდრე პირდებოდნენ. პო, რომელიც ყოველმხრივ ცდილობდა მიეღწია წარმატებული სალიტერატურო კარიერისთვის, იძულებული იქნება მომავალში დამამცირებელი საქმეები გააკეთოს ფულის გამო და სხვა დახმარებები, მთელი თავისი ცხოვრების განმავლობაში.
პოეზიაში ადრინდელი მცდელობის შემდეგ, პომ ამჯერად ყურადღება პროზისკენ მიაბრუნა. მან რამდენიმე ისტორია გამოაქვეყნა ფილადელფიის გამომცემლობაში და დაიწყო მუშაობა თავის ერთად-ერთ დრამაზე პოლიტიანე (ინგლ „Politian“). 1833 წლის ოქტომბერში, სეთერდეი ვიზიტორმა (ინგლ „Saturday Visitor“) — ბალტიმორის გაზეთმა, პო დააჯილდოვა პრიზით მისი მოკლე თხზულების „MS. Found in a Bottle“-ის გამოქვეყნებისათვის. თხზულებამ ჯონ პ. კენედის ყურადღება მიიპყრო, რის შემდგომ მან პო წარუდგინა ტომას უაიტს, რიჩმონდშიб სალიტერატურო ჟურნალ „სადერნ ლითერარი მესენჯერ“-ის (ინგლ. „Southern Literary Messenger“) გამომცემელს და გამოაქვეყნებინა მას რამდენიმე ლიტერატურული ნაწარმოები. პო რედაქტორის ასისტენტი გახდა 1835 წლის აგვისტოში, თუმცა რამდენიმე კვირაში იგი გაანთავისუფლეს სამსახურიდან, ვინაიდან ხშირად იმყოდებოდა არაფხიზელ მდომარეობაში. ბალტიმორში დაბრუნების შემდეგ, პომ ჩუმად იქორწინა ვირჯინიაზე, მის ბიძაშვილზე 1835 წლის 22 სექტემბერს. იმ დროს ვირჯინია 13 წლის იყო, თუმცა კი ქორწინების მოწმობა აჩვენებს რომ ვირჯინია დარეგისტრირდა როგორც 21 წლის. მას შემდეგ რაც პო შეპირდა უაიტს რომ იგი სამაგალითოდ მოიქცეოდა, იგი დაბრუნდა რიჩმონდში, ვირჯინიასთან და მის დედასთან ერთად. იგი მესენჯერში 1837 წლამდე მუშაობდა. ამ დროის განმავლობაში ჟურნალის გამომცემლობა 700 ეგზემპლარიდან 3,500 მდე გაიზარდა. მან გამოაქვეყნა რამდენიმე პოემა, რეცენზია სხვადასხსვა წიგნების შესახებ , კრიტიკული ნარკვევები და მოკლე თხზულებები. 1836 წლის 16 მაისს, მას მეორე საქორწინო ცერემონია ქონდა ვირჯინია კლემთან, ამჯერად საჯაროდ.
1838 წელს გამოქვეყნდა პოს ერთადერთი ნოველა „არტურ გორდონ პიმის თავგადასავალი“ (ინგლ. „The Narrative of Arthur Gordon Pym“) რამაც დიდი გამოხმაურება გამოიწვია. მომდევნო წლის ზაფხულიდან, პო ჟურნალ „ბარტონს ჯენტლმენის“ (ინგლ. „Burton’s Gentleman“ )-ის რედაქტორის ასისტენტი გახდა. „სადერნ ლიტერარი მესენჯერ“-ში მოღვაწეობისას, პომ მან გამოაქვეყნა მრავალი სტატია, მოთხრობა და რეცენზია და, ამავე დროს, საფუძველი ჩაუყარა კრიტიკულ ჟანრს. აგრეთვე 1839 წელს, დაიბეჭდა „გროტესკი და არაბესკი“ (ინგლ. „Tales of the Grotesque and Arabesque“), - მოთხრობების კრებული ორ ნაწილად, და მცირე შემოსავალი მოუტანა პოს. ერთი წლის შემდეგ პომ ბარტონი მიატოვა და გამომცემლობა „გრეჰემ“-ში (ინგლ. „Graham“) ასისტენტის თანამდებობაზე დაიწყო მუშაობა.
1840 წლის ივნისში, პომ გამოაქვეყნა სტატია, რომელიც იუწყებოდა რომ მას დასახული ჰქონდა მიზნად საკუთარი ჟურნალის გამოცემა სათაურით „სტაილუს“ (ინგლ. „The Stylus“). თუმცა ჟურნალის სათაური პირვანდელი გადაწყვეტილებით „ფენ“ (ინგლ. „The Penn“) უნდა ყოფილიკო. ჟურნალი გამოიცემოდა ქალაქ ფილადელფიაში, პენსილვანიის შტატში. 1840 წლის 6 ივნისს გამოცემულ „სეთერდეი ივნინგ პოსტის“ (ინგლ. „Saturday Evening Post“) ნომერში, პომ გამოაქვეყნა სტატია რომელიც იუწყებოდა: „პერსპექტივაშია ყოველთვიური სალიტერატურო ჟურნალის - „ფენ“ - გამოცემა, რედაქტორი და გამომცემელი ედგარ ა. პო, ჟურნალი გამოიცემა ფილადეფიაში“. სამწუხაროდ ჟურნალი პოს გარდაცვალებამდე არ გამოსულა. ამ პერიოდში, პო ცდილობდა გაემყარებინა თავისი პოზიცია ტაილერის ადმინისტრაციაში, ირწმუნებოდა რა რომ იგი იყო „უიგ პარტიის“ (ინგლ. „Whig Party“) წევრი. მას იმედი ჰქონდა რომ დანიშნავდნენ „ქასთომ ჰაუსში“ (ინგლ. „Custom House“), პოს მეგობრის ფრედერიკ ტომასის პროტექციით, რომელიც, თავის მხრივ, პრეზიდენტ ჯონ ტაილერის შვილის, რობერტ ტაილერის ახლო მეგობარი იყო. პო არ გამოცხადდა ტომასთან შეხვედრაზე 1842 წლის სექტემბერში, განაცხადა რა რომ იგი იყო ავად, თუმცა ტომასი ვარაუდობდა რომ მიზეზი მხოლოდ და მხოლოდ სიმთვრალე შეიძება ყოფილიყო. მიუხედავად იმისა რომ მისთვის დანიშნული იყო გასაუბრება სავარაუდო სამსახურზე, ყველა სამუშაო პოზიცია სხვების მიერ უკვე შევსებული იყო.
1842 წლის იანვარში, საღამოხანს, ვირჯინიამ სიმღერის დროს, გამოავლინა ჭლექის ა.წ.ტუბერკულიოზი დაწყებითი სიმპტომები. პომ ეს მოვლენა აღწერა როგორც ყელში სისხლ-ძარღვის გაწყვეტა. მკურნალობის შედეგად ვირჯინია მხოლოდ ნაწილობრივ გამოჯანმრთელდა.
ვირჯინიას ავადმყოფობის გამო პომ უფრო და უფრო მოუხშირა სმას . მან მიატოვა გრაჰამი და ახალი სამსახურის ძებნა დაიწყო სახელმწიფო სტრუქტურაში. იგი დაბრუნდა ნიუ იორკში, სადაც ჟურნალ „ივნინგ მირორ“-ში (ინგლ. „Evening Mirror“) დაიწყო მუშაობა, ვიდრე იგი გახდებოდა ჟურნალ „ბროდვეი“ (ინგლ. „Broadway“) რედაქტორი და მოგვიანებით მფლობელი. მან ჩამოიშორა სხვა მწერლები, საზოგადოდ დასდო რა ბრალდება ჰენრი უოდსვორთ ლონგფელოუს პლაგიატში, თუმცა, ლონგფელოუ მას არასდროს გამოხმაურებია. 1845 წლის 29 იანვარს, მისი პოემა „ყორანი“ (ინგლ. „The Raven“), გამოქვეყნდა „ივნინგ მირორში“, რასაც ფართო გამოხმაურება მოჰყვა. მიუხედავად იმისა, რომ პო საქვეყნოდ ცნობილი გახდა, მისი საზღაური ნაწარმოების გამოქვეყნებისათვის იყო 9 დოლარი.
1846 წელს ჟურნალი „ბროდვეი“ ჟურნალი დაიხურა. პო გადავიდა საცხოვრებლად კ ბრონქსში, კერძოდ, ფორდჰამში, ნიუ იორკის შტატში. ეს სახლი დღესდღეობით ცნობილია როგორც „პოს კოტეჯი“ რომელიც მდებარეობს გრანდ კონკურსის და კინგსბრიჯის ქუჩების გადაკვეთაზე სამხრეთ-დასავლეთ კუთხეში. ვირჯინია იმ სახლში გარდაიცვალა 1847 წლის 30 იანვარს. ბიოგრაფები და კრიტიკოსები ვარაუდობენ რომ პოს ნაწარმოების "ლამაზი ქალის სიკვდილი" ( ინგლ „death of a beautiful woman“ ) მთავარი თემა წარმოიშვა მის ცხოვრებაში მუდმივად ქალების კარგვის გამო, რომელთა შორის ვირჯინიას გარდაცვალება ძალიან მტკივნეული აღმოჩნდა.
მეუღლის გარდაცვალების შემდეგ პოს ცხოვრება მნიშვნელოვნად აირია. პო დაუახლოვდა პოეტ სარა ელენ ვითმანს, რომელიც ცხოვრობდა პროვიდენსში, როდ აილენდის შტატში. მათი ნიშნობა ჩაიშალა, პოს გამუდმებული სმის და არაეთიკური ქცევის გამო. არის ვარაუდი რომ ვითმანის დედა ჩაერია და ხელუ შეუშალა მათ ქორწინებას. იმედგაცრუებული პო დაბრუნდა რიჩმონდში და აღადგინა ურთიერთობა ბავშვობის მეგობართან და გულისწორთან სარა ელმირა როისტართან.
1849 წლის 3 ოქტომბერს, პო იპოვეს ბალტიმორის ქუჩაში თითქმის უგონო მდგომარეობაში. ჯოზეფ ვ. ვოლკერის თანახმად, რომელმაც პო იპოვა, აღნიშნავდა რომ პო "დიდ გასაჭირშია და…. დაუყონებლივ დახმარებას საჭიროებს". პო გადაიყვანეს ვაშინგტონის კოლეჯის ჰოსპიტალში, სადაც იგი 1849 წლის 7 ოქტომბერს დილის 5 საათზე გარდაიცვალა. დღემდე გაურკვეველია თუ რამ მიიყვანა პო ამ მდგომარეობამდე და რატომ ეცვა უცნაური ტანსაცმელი, რომელიც მას არ ეკუთვნოდა. გარდაცვალებამდე, პო განუწყვეტლივ იმეორებდა სახელს „რეინოლდს“, თუმცა ამოუცნობია, თუ ვის მოუხმობდა იგი. ზოგი წყარო ამბობს, რომ პოს საბოლოო სიტყვები იყო „ღმერთო დაეხმარე ჩემ საბრალო სულს“."ყველა სამედიცინო ჩანაწერი, მათ შორის მისი გარდაცვალების მოწმობა გამქრალია ჰოსპიტალის არქივიდან. გაზეთებში გამოქვეყნდა რომ პოს გარდაცვალების მიზეზი „თავის ტვინის შეშუპება“ ან „ცერებრალური ანთება“ იყო, გავრცელებული ევფემიზმები ალკოჰოლური ინტოქსიკაციით გამოწვეული სამარცხვინო გარდაცვალების შემთხვევაში. მწერლის გარდაცვალების მიზეზებად ასევე სახელდებოდა თეთრი ცხელება, გულის დაავადება, ეპილეფსია, სიფილისი, მენინგიტი, ქოლერა და ცოფი. 1872 წელს გამოითქვა ვარაუდი, რომ პო შესაძლოა საარჩევნი ძალადობის („კუპინგი“) მსხვერპლი გამხდარიყო. მიუხედავად გავრცელებული ვარაუდებისა პოს გარდაცვალების ნამდვილი მიზეზი ამოუცნობია.
ედგარ ალან პო – Edgar Allan Poe
