ძუმგელა რაა
მთარგმნელისგან:
მთარგმნელისგან:
იტალიური სიტყვა “ვერიზმი” განათლებულ ადამიანშიც უპირველესად მუსიკალურ ასოციაციებს იწვევს, თუმცა თავისი წარმოშობით იგი ლიტერატურას უნდა უმადლოდეს. ამ გარემოების მიზეზები გასაგებია: ჩემი აზრითაც იტალიურ ვერიზმს მუსიკაში უფრო “გაუმართლა”, ვიდრე ლიტერატურაში, სადაც იგი სხვადასხვა გარეგანი ფაქტორების ჩარევის გამოც საერთაშორისო ასპარეზზე აშკარად დაჯაბნა ფრანგულმა ნატურალიზმმა. და მაინც არ უნდა დავივიწყოთ, რომ პიეტრო მასკანის ოპერა “სოფლის პატიოსნება” (რომლის რუსულიდან თარგმნილი სათაური ქართულ ენაზე ახლახან ცოტა “შეალამაზეს” და “სოფლის ღირსება” დაარქვეს, თუმცა კი “სოფლური რაინდობა” უნდა ერქვას), სწორედ ჯოვანი ვერგას მოთხრობის მიხედვითაა შექმნილი.
ვერიზმის უდიდესი წარმომადგენელი ჯოვანი ვერგა დაიბადა სიცილიის ქალაქ კატანიაში 1840 წელს.
მომავალი მწერლის საწყისი განათლება მთლიანად თავსდებოდა ფარგლებში, რომლებიც ერთი მხრივ რომანტიზმით იყო მოხაზული, მეორე მხრივ კი — იტალიური ეროვნულ-განმათავისუფლებელი მოძრაობის, რისორჯიმენტოს იდეებით — სწორედ ამ უკანასკნელის ხმა ესმოდათ ესმოდათ სანატრელი XIX საუკუნეში ქართველ სამოციანელებს. იქნებ ამიტომაც დაანება თავი ჯოვანი ვერგამ იურიდიულ ფაკულტეტზე სწავლას და გადაწყვიტა ლიტერატურული მოღვაწეობისათვის მიეძღვნა თავი.
1865 წელს იგი ფლორენციაში გადასახლდა და იქ შეთხზა პირველი რომანები: “ცოდვილი ქალი” და “შავთავას ისტორია”. შემდგომში დაუკავშირდა მილანის ეგრეთ წოდებულ “აჩეჩილ” მწერალთა წრეს, სადაც ბასრი კრიტიკის ქარცეცხლში გაატარა არისტოკრატიულ-ბურჟუაზიული საზოგადოება (“ევა”, 1873; “სამეფო ვეფხვი”, 1873; “ეროსი”, 1875). “აჩეჩილი” მწერლები (იტალიურად — სკაპილიატი) ასეთებად იმიტომ იწოდებოდნენ, რომ პრეტენზია ჰქონდათ ლიტერატურული შტამპებისა და ტრადიციების რღვევისა. ამგვარი ილუზიები დროდადრო ყველა ქვეყნის მწერლობას მოედება ხოლმე. არც “აჩეჩილები” წარმოადგენდნენ გამონაკლისს: მათი იდეოლოგია მთლიანად განსაზღვრული იყო იტალიის შემოქმედებითი “ჩამორჩენილობის” დაძლევის, ესე იგი სხვა ტრადიციებთან შეერთების სურვილითა და რომანტიზმის ჯერაც ცოცხალი ნარჩენებით.
სწორედ XIX საუკუნის 70-წლების ბოლოში ჯოვანი ვერგაც აღმოაჩენს თავისთვის ფრანგულ ნატურალიზმს და მიხვდება, სადაც არის იტალიური ლიტერატურისთვის გაუტეხელი ყამირი. ამის შემდეგ მისი ლიტერატურული პროდუქცია, ძირითადად, სიცილიურ გარემოს ასახავს (“მინდვრების ცხოვრება”, 1880; “მალავოლიას ოჯახი”, 1881; “სოფლური ნოველები”, 1883; “ოსტატი დონ ჯეზუალდო”, 1889). პოზიტივიზმის მიერ დახატულ პროგრესს ჯოვანი ვერგა დამარცხებულებისადმი თავისი ინტერესითა და ზოგადი პესიმიზმით დაუპირისპირდა, რაშიც იპოვა თავისი სამწერლო სახე. იტალიურ ენაში მწერალმა სიცილიური დიალექტის სითბო და ვნებიანობა შეიტანა, რითაც ხშირად აღწევდა მკითხველზე უდიდეს მხატვრულ ზემოქმედებას.
სიცოცხლის ბოლოს ვერგამ რამდენიმე დრამატურგიული ნაწარმოებიც შეთხზა, უპირატესად, თავისივე პროზის თემებზე.
მწერალი მშობლიურ კატანიაში გარდაიცვალა 1922 წელს.
აქ არ მოვყვებით ვერიზმის შემოქმედებითი პრინციპების გადმოცემას: ყველაზე გასაგებად და ამომწურავად ისინი რუჯერო ლეონკავალოს “ჯამბაზების” პროლოგშია განმარტებული. რა თქმა უნდა, ცხოვრების ისე წარმოდგენა “როგორიც ის არის”, უბრალოდ, თამაშის წესია, მაგრამ ამგვარი განწყობა, იტალიური ენისა და გარემოს სპეციფიკასთან შეერთებული, წარმოქმნის ამ ლიტერატურული ფენომენის თავისებურებას, რომლის ერთ-ერთი ყველაზე დამახასიათებელი ატრიბუტი ავტორის პიროვნებისა და მისი სუბიექტური თვალსაზრისების მიჩქმალვაა თხრობისას. და თუ კომპოზიტორი ვერსად დაიმალება, მწერალი უკიდურესად იმპლიციტური ხდება. წინამდებარე მოთხრობიდან ჩვენ გაგვიჭირდება თვით ვერგას ხმის გაგონება, საკუთარ გამონაგონთან მისი დამოკიდებულების გამოცნობა. ჩვენ ვერც იმას გავიგებთ, ანაწილებს თუ არა ქალბატონი ჯუზეპინა, დიალექტზე კი ნია პინა, თავის ოჯახურ შემოსავალს ქისებში, მაგრამ ვერაფრით გავექცევით შთაბეჭდილებას, რომ ჩვენს წინაშეა სოფლელი ქვრივის მსოფლიო ლიტერატურაში ერთ-ერთი უძლიერესი სახე, ხოლო თვით ავტორმა იტალიური ელეგანტურობით დააღწია თავი იმ დილემას, რომელმაც ასე სწორხაზოვნად გაჭყლიტა თვით ლევ ტოლსტოი მისი მოთხრობის, “ეშმაკის”, ორ დასასრულს შორის.
_____________________
მაღალი იყო, გამხდარი, მხოლოდ მკერდი ჰქონდა მკვრივი და ძლიერი, შავგვრემან ქალებს როგორც შეჰფერით. თანაც ახალგაზრდა აღარ იყო. მუდამ გაფითრებული ციებიანს ჰგავდა, ამ სიფითრეზე კი — თითქოს გჭამენო — ორი ვეებერთელა თვალი და ქორფა წითელი ტუჩები.
სოფელში ძუმგელას ეძახდნენ, რადგან ვერასოდეს ძღებოდა — ვერაფრით. დედაკაცები პირჯვარს იწერდნენ, წინ თუ გაუვლიდა, უპატრონო ძუკნასავით მარტო, სწორედ რომ ძუ მგელის ფრთხილი და უგზოუკვლო სიარულით. მათ ვაჟიშვილებსა და ქმრებს თვალის დახამხამებაში უხმებოდა ხორცი ტანზე მისი წითელი ტუჩების გამო, იმ ეშმაკეული თვალების ერთი გამოხედვა კმაროდა, რომ კაბაზე მიჰკერებოდნენ, თუნდაც წმიდა აგრიპინას ეკლესიის საკურთხევლის წინ მდგარიყვნენ. მადლობა ღმერთს, ძუმგელა არასოდეს დადიოდა ეკლესიაში. არც სააღდგომოდ, არც საშობაოდ, არც წირვაზე და არც აღსარებაზე. მამა ანჯოლინოს, სანტა მარია დი ჯეზუს წინამძღვარს, ღვთის ჭეშმარიტ მსახურს, სული წარეწყმიდა მისთვის.
საწყალი მარიკია, კაი და ყოჩაღი გოგო, მალულად ტიროდა, რადგან ძუმგელას შვილი იყო და არავინ შეირთავდა ცოლად, თუმცაღა სკივრში მასაც ჩაელაგებინა თავისი პატიოსანი მზითევი და სოფლის სხვა გოგოებივით მასაც ერგებოდა მზის გულს მიფიცხებული მიწის ნაკვეთი.
ერთხელაც ძუმგელას ერთი ჯარიდან დაბრუნებული ბიჭი შეუყვარდა, მასთან ერთად რომ თიბავდა ბოქაულის ხევში. სიყვარულიც ხომ სწორედ ამას ჰქვია, როცა გრძნობ, როგორ გეწვის ხორცი ფლანელის პერანგის ქვეშ, როცა თვალებში უყურებ მას, ვითომც წყურვილი გახრჩობდეს ივნისის შუადღეს გაშლილ მინდორზე. ბიჭი კი მშვიდად თიბავდა და ცხვირიც ძნებისკენ ჰქონდა მიშვერილი, ამას ეუბნებოდა მხოლოდ:
— რა მოგივიდათ, ნია პინა?
თვალუწვდენელ მინდორზე, სადაც მხოლოდ ჭრიჭინების ტკაცუნი ისმოდა, როცა მზე გამდნარ ტყვიასავით აჭერდა, ძუმგელა ძნას ძნაზე კრავდა და ბულულს ბულულზე ადებდა. არც იღლებოდა, არც წელში იმართებოდა წამით მაინც, არც დოქს იყუდებდა ტუჩებზე, ოღონდაც ნანის არ ჩამორჩენოდა, რომელიც თიბავდა, თიბავდა და მხოლოდ დროდადრო თუ მოიხედავდა უკან:
— რა გნებავთ, ნია პინა?
ერთ საღამოს გამოუტყდა, როცა გრძელი დღით დაღლილი კაცები კალოზე თვლემდნენ, ძაღლები კი შავ ყანაზე დარბოდნენ წკმუტუნით:
— მინდიხარ! მზესავით ლამაზი ხარ და თაფლივით ტკბილი. მინდიხარ, გაიგე?!
— მე კიდე თქვენი გოგო მინდა, ქალიშვილი, — სიცილით უპასუხა ნანიმ.
ძუმგელამ თმებში შეიყო თითები, მდუმარედ დაიზილა საფეთქლები და გაეცალა. არც კალოზე გამოჩენილა იმის მერე. ოღონდაც ოქტომბერში კვლავ მივიდა ნანისთან, როცა ნანი ზეთის ხდაში იყო და მისი სახლის მახლობლად მუშაობდა. წნეხის ჭრიალი მთელი ღამე არ აძინებდა ძუმგელას.
— აიღე ეს ტომარა ზეთისხილი, — უთხრა ქალიშვილს, — და წამოდი.
ნანი კეტით ტენიდა ზეთისხილს დოლაბს ქვეშ და — “ჰაი!” — უყვიროდა ჯორს, რათა არ გაჩერებულიყო.
— გინდა ჩემი გოგო მარიკია? — ჰკითხა ნაი პინამ.
— რას მისცემთ მაგ თქვენ გოგოს, მარიკიას? — მიუგო ნანიმ.
— ამას მამამისის დანატოვარი მზითვი აქვს და კიდევ ჩემ სახლს მივცემ. მე თუ სამზადის გვერდში ერთ საკუჭნაოს დამიტოვებთ, მეყოფა. ნამჯაზე დავიძინებ.
— თუ ასეა, საშობაოდ ვილაპარაკოთ, — თქვა ნანიმ.
ნანი სულმთლად ზეთში იყო ამოთხვრილი და გაჭყლეტილი და აფუებული ზეთისხილით ყარდა. მარიკიას არაფრის გულისთვის არ უნდოდა ამნაირს გაყოლოდა ცოლად, მაგრამ დედამისმა თმებში ჩაავლო ხელი ზედ ცეცხლისპირას და კბილებს შორის გამოსცრა:
— თუ არ გაყვები, გაგათავებ!
ძუმგელა თითქმის ავად გახდა და ხალხიც იმას გაიძახოდა, ეშმაკი რომ დაბერდება მერე განდეგილობას იწყებსო. აღმა-დაღმა აღარ დახეტიალობდა სოფელში, ჭიშკართანაც აღარ იდგა თავისი შმაგი მზერით. მაგრამ როცა სიძეს შეაფეთებდა სახეში ამ თავის მზერას, ეს უბედური გაიცინებდა, მაგრამ უბიდან მაინც ამოიღებდა ხოლმე ღვთისმშობლის ხატს, პირჯვარის გადასაწერად. მარიკია შინ იჯდა და შვილებს ძუძუს აწოვებდა, დედამისი კი ყანაში გადიოდა კაცებთან ერთად სამუშაოდ: დასაბარად, მოსათოხნად, საქონლის მისახედად, ვაზის სასხლავად, თუნდაც იანვარში აღმოსავლეთის ქარი ყოფილიყო, ან აგვისტოში — სამხრეთის, მაშინაც კი, როცა ჯორებს დაღლილობისაგან თავები ჩამოვარდნოდათ, კაცებს კი პირქვე დაყრილებს ეძინათ ყორის ძირას. იმ დროს, როცა “მწუხრის მერე მეცხრე ჟამს ქალი გარეთ ფეხს არ დგამს”, ნია პინა ერთადერთი სულიერი იყო, სოფელში რომ დაძრწოდა, ორღობეების გახურებულ ქვებზე დააბიჯებდა, თვალუწვდენელი მინდვრების პაპანაქებაში ჩაძირულ ხმელ ზვინებს შორის დახეტიალობდა შორს, ნისლით დაფარული ეტნის მხარეს, სადაც ცა დამძიმებულიყო ჰორიზონტის თავზე.
— გაიღვიძე! — უთხრა ძუმგელამ ნანის, რომელსაც მკლავებზე თავდადებულს თხრილში ეძინა მტვრიანი ბუჩქის მახლობლად. — გაიღვიძე, ღვინო მოგიტანე, ცოტა რომ მოსულიერდე.
ნანიმ ძილ-ღვიძილში გაახილა უაზრო თვალები და პირდაპირ შეეჩეხა მას, წინ აღმართულს თავისი ამპარტავანი მკერდითა და ნახშირივით შავი თვალებით. ხელები გაშალა.
— არა! არა! მწუხრის მერე მეცხრე ჟამს ქალი გარეთ ფეხს არ დგამს! — წუწუნებდა ნანი და სახეს თხრილის ფსკერზე დაწვენილ ხმელ ბალახში მალავდა, ფრჩხილებით თმებს იჩეჩავდა. — წადით! წადით! აღარ მოხვიდეთ კალოზე!
ძუმგელაც მიდიოდა, მას შემდეგ, რაც კვლავ შეიკრავდა თავის მძიმე ნაწნავებს. ნახშირივით შავი თვალებით პირდაპირ იყურებოდა გავარვარებულ ყანაში.
ოღონდაც კალოზე სხვა დროსაც დაბრუნებულა და ნანისაც არაფერი უთქვამს. უფრო მეტიც, თუკი მოსვლას იგვიანებდა, თვითონ მიდიოდა დასალოდებლად თეთრი და უკაცრიელი ორღობის ბოლოს. ოფლად იწურებოდა. მერე კი ისევ თავში შემოირტყამდა ხელებს და იმეორებდა:
— წადით! წადით! ნუღა დაბრუნდებით კალოზე!
მარიკია დღე და ღამე ტიროდა. პირდაპირ სახეში ესროდა ცრემლებითა და ეჭვიანობით ანთებულ მზერას, თვითონაც მგლის ლეკვის მსგავსი, როცა ხედავდა, როგორ ბრუნდებოდა დედა ყანიდან ყოველ ჯერზე ფერმკრთალი და დამუნჯებული.
— წყეულო! — ეუბნებოდა. — წყეულო!
— გაჩუმდი!
— წამართვი, ხომ?! წამართვი!
— გაჩუმდი!
— ესაულთან წავალ! ნახე თუ არ წავიდე!
— წადი!
მართლაც წავიდა, შვილები ხელში აიყვანა და უშიშრად და უცრემლოდ წავიდა, როგორც გიჟი, რადგანაც ახლა მასაც უყვარდა ეს ქმარი, ძალით რომ გააყოლეს ზეთითა და გაფუებული ზეთისხილით აყროლებულს.
ესაულმა ნანის გამოუძახა, ციხითა და სახრჩობელით დაემუქრა. ნანი ქვითინს და თმების გლეჯას მოყვა. ყოველივე აღიარა, თავის მართლება არც უცდია.
— ცდუნება იყო! — ამბობდა. — ჯოჯოხეთის ცდუნება იყო!
ესაულს ფეხებში ჩაუვარდა და ეხვეწებოდა ციხეში ჩაესვათ.
— ბატონო ესაულო, თუ ღმერთი გწამთ, მომაშორეთ ეს ჯოჯოხეთი! მომკალით, ციხეში ჩამსვით! ნუღა დამანახვებთ იმას! ნუღა დამანახვებთ!
— არა! — უპასუხა ძუმგელამ ესაულს. — მე სამზადის კუთხეში მძინავს იმას მერე, რაც ჩემი სახლი მზითევში გავატანე ჩემს შვილს. სახლი ჩემია და არსადაც არ წავალ.
ცოტა ხნის შემდეგ ჯორმა წიხლი ჰკრა ნანის მკერდში და შავ დღეში ჩააგდო. მაგრამ წინამძღვარმა უარი უთხრა ზიარების შინ მიტანაზე, სანამ ძუმგელა სახლიდან არ გავიდოდა. ძუმგელა წავიდა და მის სიძესაც შეეძლო ქრისტიანივით შეხვედროდა სიკვდილს. აღსარება თქვა და ეზიარა ისეთი სინანულითა და გულის შემუსვრით, რომ მომაკვდავის სარეცელთან შეკრებილი ყველა ცნობისმოყვარე მეზობელი ტიროდა. მისთვის მართლაც უკეთესი იქნებოდა, იმ დღეს რომ მომკვდარიყო, სანამ ეშმაკი კვლავ დაბრუნდებოდა მის საცდუნებლად და სულსა და ხორცში შესასახლებლად, როცა განიკურნა.
— თავი გამანებეთ! — ეუბნებოდა ძუმგელას. — თუ ღმერთი გწამთ, თავი დამანებეთ! სიკვდილი თვალით ვნახე! საცოდავი მარიკია მაინც შეიბრალეთ. უკვე მთელმა სოფელმა იცის! რომ არ გნახოთ, ჩემთვისაც აჯობებს და თქვენთვისაც...
თავსაც კი დაიბრმავებდა, ოღონდაც ძუმგელას თვალები არ ენახა, როცა აშტერდებოდნენ და სულსაც და ხორცსაც ავიწყებდნენ. აღარ იცოდა რა ექნა, ოღონდაც ამ ჯადოს მოშორებოდა. განსაწმენდელი სულების მოსახსენებელი შესწირა ეკლესიას, საჯაროდ გალოკა ექვსი მტკაველის ქვაფენილი ტაძრის წინ სინანულის ნიშნად, მერე კი, როცა ძუმგელა კვლავ მოვიდა მის საცდუნებლად:
— მისმინეთ! — უთხრა. — კალოზე აღარ მოხვიდეთ, თორემ, თუ მოხვალთ, ღვთის მადლს ვფიცავ, მოგკლავთ!
— მომკალი მერე, — მიუგო ძუმგელამ, — რა თავში ვიხლი უშენოდ სიცოცხლეს.
და როდესაც შორიდან შენიშნა მისი მოახლოება ამწვანებულ ნარგავთა შორის, მიანება თავი ვენახის თოხნას და წავიდა თელაში ჩარჭობილი ნაჯახის მოსატანად. ძუმგელამ დაინახა, როგორ მოდიოდა მისკენ ფითრისფერი და გაოგნებული, ხელში მზეზე მოლაპლაპე ნაჯახით, მაგრამ ნაბიჯითაც არ დაუხევია უკან, თვალებიც არ დაუხრია, მის შესახვედრად განაგრძო სვლა, თან წითელი ყაყაჩოების თაიგულები მოჰქონდა და თავისი შავი თვალებით ჭამდა მას.
— ოჰ! ჯანდაბას თქვენი თავი! — ამოილუღლუღა ნანიმ.
