ფლობერი გუსტავ - Plover Gustav



მადამ ბოვარი - ნაწილი მესამე

I
ლეონი რომ პარიზში იურიდიულ საქმეს სწავლობდა, არც `შომიერში~ სიარული ავიწყდებოდა, სადაც დიდი წარმატება ჰქონდა გრიზეტებს შორის, რომელთა აზრითაც საკმაოდ კოხტა ყმაწვილი ბრძანდებოდა: თმა არც ძლიერ გრძელი ჰქონდა, არც მოკლე, აღებისთანავე არ ხარჯავდა ნახევარი სემესტრის განმავლობაში თავის სარჩენ ფულსა და პროფესორებთანაც კარგი დამოკიდებულება ჰქონდა. აღვირახსნილობას ერიდებოდა როგორც სიმხდალის, ისე იმის გამოც, რომ სათნო ბუნებისა იყო.
ხშირად, როცა წიგნით ხელში თავის ოთახში, ან საღამოობით ლუქსემბურგის ბაღის ცაცხვებქვეშ იჯდა ხოლმე, კანონთა კრებული ხელიდან გაუვარდებოდა და ემაზე მოგონებას აედევნებოდა, მაგრამ ნელინელ ეს გრძნობა განელდა, ახლა სურვილებმა ჩაახშვეს იგი, თუმცა მაინც დაჟინებით იჩენდა ხოლმე თავს, რადგან ლეონი კიდევ არ კარგავდა იმედს, თითქოს რაღაც ბუნდოვანი წინათგრძნობაც ჰქონდა. რაღაც მოლოდინი იმალებოდა მომავლის გამოუცნობლობაში, ვით ოქროს ნაყოფი საოცნებო ხის ფოთლებში.
როცა სამი წლის განშორების შემდგომ ემას კვლავ შეხვდა, ვნებამ ისევ გაიღვიძა. ბოლოს და ბოლოს, _ ფიქრობდა იგი, _ უნდა ვიპოვო ძალა და დავიმორჩილო. მხიარულ და გაბედულ ამხანაგებში ტრიალმა ლეონს კდემამოსილება გაუნელა; პროვინციაში რომ დაბრუნდა, სძაგდა ყველა, ვისაც თავისი ლაკირონის ფეხსაცმლით დიდი ბულვარების ასფალტი არ ეთელა. არშიებით მორთული პარიზელი ქალის წინაშე, რომელიმე ცნობილი ექიმის სასტუმრო ოთახში, ექიმისა, რომელსაც ორდენებიც აქვს და საკუთარი ეტლიც, ჩვენი კლერკი, რა თქმა უნდა, ბავშვივით დაირცხვენდა: მაგრამ აქ, რუანში, ნავსადგურის უბანში, უბრალო მკურნალის ცოლის წინაშე თავს გაბედულად გრძნობდა, რადგან წინასწარვე იცოდა, რომ მოხიბლავდა. თავდაჯერება იმ გარემოზეა დამოკიდებული, სადაც ის უნდა გამოჩნდეს: ანტრესოლის მცხოვრებნი ისე როდი ლაპარაკობენ, როგორც მეხუთე სართულისა, და მდიდარი ქალის სათნოებასაც ბანკის ბილეთები იცავენ ისე, ვით მისივე ჯავშანი, კორსეტის ქვეშ რომ აცვია.
როცა საღამოს ცოლ-ქმარ ბოვარის განშორდა, ლეონმა თვალი აადევნა მათ და როცა ისინი `წითელი ჯვრის~ წინ შედგნენ, შინისკენ გაეშურა; მთელი ღამე გეგმის მოფიქრებაში გაათენა.
მეორე დღეს, საღამოს ხუთ საათზე, სასტუმროს სამზარეულოში შეიარა. სახეგაფითრებულს ნერვიულად აკანკალებდა, მაგრამ გულში კი მხდალი ადამიანის ის გაბედულება ედო, რისი შეჩერებაც არავითარ ძალას არ შეუძლია.
_ ბატონი წავიდა, _ უთხრა ლაქიამ, რაც კარგის მომასწავებლად ეჩვენა. ზემო სართულში ავიდა.
მის დანახვაზე ემა არ დაბნეულა, პირიქით, ბოდიში მოიხადა, გუშინ დამავიწყდა, მისამართი ვერ გასწავლეთო.
_ ო, მაგას მე თვითონ მივხვდი, _ თქვა ლეონმა.
_ რანაირად?
იგი ირწმუნებოდა, ალალბედმა, ინსტინქტმა მომიყვანაო. ქალმა გაიღიმა, ხოლო ლეონმა, რათა თავისი სისულელე გამოესწორებინა, უამბო, მთელი დილა ქალაქის სასტუმროებში თქვენს ძებნას მოვანდომეო.
_ მაშ, გადაწყვიტეთ, რომ დარჩეთ?
_ დიახ, _ მიუგო მან, _ და ცუდადაც მოვიქეცი, ისეთ სიამეს როდი უნდა მიეჩვიო, რომლითაც ვერ ისარგებლებ, როცა მრავალი მოვალეობა გაწევს კისერზე.
_ ოჰ, წარმომიდგენია...
_ არა, თქვენ ვერ წარმოიდგენთ, რადგან ქალი არა ხართ. მართალია, მამაკაცებსაც აქვთ სადარდელი... _ და საუბარმა ფილოსოფიური მიმართულება მიიღო. ემამ სიტყვა ჩამოუგდო ამქვეყნიურ ამაოებასა და მარადიულ მარტოობაზე, რისთვისაც განწირულია ადამიანის გული.
თავდავიწყების სურვილით თუ ამ ნაღვლიანობის გულუბრყვილო მიბაძვით, რაც მასაც გადაედო, ახალგაზრდა კაცმა განაცხადა, რომ უნივერსიტეტის მთელი წლების განმავლობაში საშინელი სევდით იყო შეპყრობილი. სასამართლოში საქმიანობა არ არის მისი საქმე, გული სულ სხვა რამეს ნატრულობს, მაგრამ დედა არ ეშვება.
თითოეული მათგანი თანდათანობით ამჟღავნებდა თავისი წუხილის მიზეზებსა და რამდენსაც მეტს ლაპარაკობდა, იმდენადვე უფრო იმსჭვალებოდა საკუთარი წრფელი აღსარებით, მაგრამ ზოგჯერ ორივე ერიდებოდა ხოლმე ნაფიქრალის აშკარა გამოთქმას და ისეთ სიტყვას ეძებდა, რომელიც ოდნავ მაინც მიახვედრებდა. ემას არ გაუმხელია თავისი სიყვარულის ამბავი და არც მას უთქვამს ქალისთვის, რომ დაივიწყა.
შესაძლებელია, ამ წუთებში ლეონს აღარ ახსოვდა დროსტარებანი ქალებში; აღარც ემას აუწერია თავისი დილის მგზავრობანი სიყვარულის სახლისკენ.
ქუჩიდან ოდნავ ისმოდა ქალაქის ხმაური. ოთახი თითქოს დავიწროვდა, რათა უფრო დაეახლოებინა ისინი. ემას მსუბუქი პენიუარი ემოსა; შავი თმის ხვეული სავარძლის ზურგზე გადაეგდო; ყვითელი შპალერი ოქროს შარავანდედად მოჩანდა მის უკან. სარკეში ისახებოდა მისი შიშველი თავი შუაგაყოფილი თმითა და ყურის წვერებით.
_ მაგრამ, მაპატიეთ, _ თქვა ქალმა, _ რა საჭირო იყო ამაზე ლაპარაკი? მუდამ თავს გაბეზრებთ დაუსრულებელი წუწუნით.
_ არა, სრულიადაც არა!
_ რომ იცოდეთ, _ განაგრძო მან და მშვენიერი თვალები ზეაღაპყრო, რომელშიც ცრემლი ბრწყინავდა, _ ოჰ, თქვენ რომ იცოდეთ, რაზე ვოცნებობდი!
_ მე კი, ოჰ, როგორ ვიტანჯებოდი! ხშირად სახლიდან გავიქცეოდი, არ ვიცოდი, სად მივდიოდი, სანაპიროზე დავეხეტებოდი, ვცდილობდი, ბრბოს ღრიანცელით გავბრუებულიყავ, მაგრამ მაინც ვერ ვახერხებდი იმ საშინელებისგან გათავისუფლებას, მუდამ რომ მდევნიდა. ბულვარებზე, ესტამპების ერთ სავაჭროში არის იტალიური გრავიურა, მუზას რომ გამოხატავს; მას ტუნიკი აცვია და მთვარეს შესცქერის; გაშლილ თმაში ყვავილები აქვს; საათობით ვიდექი ხოლმე მის წინ.
და ათრთოლებული ხმით დაურთო:
_ იგი თქვენ გგავდათ ოდნავ.
მადამ ბოვარიმ პირი იბრუნა, რათა უნებური ღიმილი არ შეემჩნევინებია, ტუჩზე რომ გაუკრთა.
_ ხშირად, _ განაგრძობდა ლეონი, _ მომიწერია თქვენთვის წერილები და შემდეგ ისევ დამიხევია.
ემა არ უპასუხებდა; იგი კი განაგრძობდა:
_ ზოგჯერ მეგონა, რაიმე შემთხვევა თქვენთან შემყრის-მეთქი; ქუჩის კუთხეში მომელანდებოდით; ავედევნებოდი ყოველ ეტლს, სადაც კი თქვენი შალისებურს ან ვუალისებურს მოვკრავდი თვალს...
ქალს, ალბათ, გადაეწყვიტა, ნება მიეცა მისთვის გამოეთქვა ყველაფერი, რაკი სიტყვას არ აწყვეტინებდა. ხელებდაკრეფილი და თავდახრილი, თავის ფეხსაცმელებს დასცქეროდა და ხანდახან, თითების ოდნავი შენძრევით, ფეხსაცმლის ატლასს შეარხევდა.
ბოლოს ამოიოხრა:
_ მაგრამ ყველაზე უფრო სამწუხაროა, როცა უსარგებლო ცხოვრებას მიათრევ, როგორც მე, ჩვენი ტანჯვა რომ ვისმე გამოადგებოდეს, მაშინ კიდევ შეიძლებოდა მსხვერპლის გაღების ფიქრით მაინც გვენუგეშა!
ლეონი მოჰყვა სათნოების, მოვალეობისა და უხმო მსხვერპლის შექებას. თავდადების მძაფრი სურვილი მტანჯავს, მაგრამ არ ვიცი, რითი დავიკმაყოფილოო.
_ მე სათნოების დად ყოფნას ვინატრებდი, სადმე საავადმყოფოში.
_ ვაი, რომ მამაკაცებს არ ძალუძთ მაგ წმინდა მოვალეობის შესრულება; და მე ვერ ვხედავ ვერც ერთ პროფესიას, გარდა, შესაძლებელია ექიმისა...
ემამ ოდნავ მხრები აიჩეჩა, სიტყვა გააწყვეტინა და ლაპარაკი დაიწყო თავის ავადმყოფობაზე, რომლითაც კინაღამ მოკვდა; ნეტამც! ახლა მაინც აღარ დაიტანჯებოდა. ლეონმაც მაშინვე ინატრა `ცივი სამარე~; ერთ საღამოს ხომ ანდერძიც კი დაწერა, სადაც ითხოვდა, რომ მისი სხეული ამ საუცხოო ხავერდის ხალით დაებურათ, ემას ნაჩუქარი რომ არის. ასე ლაპარაკობდნენ ორივენი, რადგან სურდათ, ასეთი ყოფილიყვნენ წარსულში, იდეალს ხატავდნენ და ცდილობდნენ ამ იდეალის ჩარჩოში მოეთავსებინათ ამჟამად თავიანთი წარსული ცხოვრება. თუმცა, სიტყვა სატკეცი მორგვი არ არის, რომელიც გრძნობებს ჭიმავს.
ხალის მოგონებაზე ემამ ჰკითხა:
_ რატომ მაინცდამაინც იმ ხალით?
_ რატომ?
იგი ყოყმანობდა.
_ იმიტომ, რომ გაგიჟებით მიყვარდით.
და საკუთარი თავი შეაქო, დაბრკოლება ხომ გადავლახეო; მერე ალმაცერი ცქერა ემას მიაპყრო, რა შთაბეჭდილება მოვახდინეო.
ემას სახე ისეთი იყო, ვით ცა, რომელზედაც ქარს ღრუბლები მთლად გადაერეკა. მწუხარე ფიქრები თითქოს სრულიად მოშორებოდა მის ცისფერ თვალებს; სახე უბრწყინავდა.
ლეონი ელოდებოდა.
ბოლოს ქალმა უპასუხა:
_ მე მუდამ მაგისი ეჭვი მქონდა...
მერე ერთმანეთს მოაგონეს ამბები იმ წარსული ცხოვრებისა, რომლის ნატვრა და მასზე მწუხარება წეღან გამოითქვა ერთი სიტყვით. ლეონმა მოიგონა ფანჩატური, ემას ჩაცმულობა, მისი ოთახის ნივთები, მთელი ხალხი.
_ კაქტუსები როგორღაა?
_ ყინვამ დაზრა ამ ზამთარში.
_ იცით, მე ხშირად მიფიქრია მათზე. მომაგონდებოდა, დილის მზე რომ თქვენს ფანჯრებს მიადგებოდა... ვხედავდი თქვენს ხელებს, ყვავილიან ქოთნებს რომ უვლიდა...
_ საბრალო მეგობარო!
თქვა ქალმა და ხელი გაუწოდა. ლეონმა მყის ტუჩთან მიიტანა იგი. მერმე ღრმად ამოიოხრა და თქვა:
_ იმ ხანებში თქვენ ჩემთვის რაღაც იდუმალი ძალა იყავით, რომელსაც ჩემი სიცოცხლე დაეტყვევებინა. ერთხელ, მაგალითად, თქვენთან რომ მოვედი... მაგრამ ეს, რა თქმა უნდა, აღარ გახსოვთ?
_ მახსოვს, _ მიუგო მან, _ განაგრძეთ.
_ თქვენ ძირს იყავით, მისაღებ ოთახში, კიბეზე იდექით და წასვლას აპირებდით; თავს ცისფერყვავილებიანი ქუდი გეხურათ; მიპატიჟებას არც დაველოდე, ჩემდა უნებურად, უკან გამოგყევით; მე, რა თქმა უნდა, ვგრძნობდი სულელურად რომ ვიქცეოდი, მაგრამ მაინც განვაგრძობდი სვლას. თუმცა ვერც თქვენთან მოახლოებას ვბედავდი და არც თქვენი მოშორება მსურდა. სავაჭროში რომ შევხვდით, ქუჩაში დავრჩი და დარაბიდან ვხედავდი, როგორ იძრობდით თათმანებს და როგორ ითვლიდით წვრილ ფულს. ბოლოს, თქვენ ქალბატონ ტუვაშთან შეხვედით და მე კი რეგვენივით გამოშტერებული დავრჩი მოკეტილი კარის წინ.
მადამ ბოვარი უსმენდა და უკვირდა, როგორ დავბერებულვარო; ყველა ეს მოგონება, კვლავ განახლებული, თითქოს მის წარსულ სიცოცხლეს ახანგრძლივებდა; მის წარსულში ეს იყო რაღაც განუსაზღვრელი სივრცე, რომელიც ძალიან შორს იყო დარჩენილი, სადაც ახლა იგი ფიქრით მიფრინავდა, დროგამოშვებით, ოდნავ გასაგონი ხმით და თვალმოხუჭული, იტყოდა:
_ დიახ, ასეა! მართალია!
ორივემ გაიგონა, რომ მოუვაზინის უბანში, რომელიც სავსე იყო პანსიონებით, ეკლესიებითა და მიტოვებული უზარმაზარი სახლებით, სხვადასხვა ადგილას რვა საათი ჩამორეკა. გაჩუმდნენ და ერთმანეთს შესცქეროდნენ, ორივეს თავბრუ ეხვეოდა, თითქოს გაშტერებულ თვალთაგან რაღაც უცნაური ხმოვანი დენი გამოდისო. ხელები ერთმანეთს გადაეხლართა; წარსული, მომავალი, მოგონებანი, ოცნებანი, ყველაფერი ამ აღფრთოვანების სიამეში ჩაიძირა. ოთახში ბინდი გასქელდა, კედელზე კიდევ ბრწყინავდა ფერადი ლითოგრაფიული სურათები, რომლებიც `ნელის კოშკის~ სცენებს წარმოადგენდა; ქვემოთ განმარტებანი ეწერა ესპანურად და ფრანგულად. ვიწრო ფანჯარაში წოწოლა სახურავებს შორის ბნელი ცის ნაჭერი მოჩანდა.
ემა წამოდგა, კომოდზე ორი სანთელი აანთო და კვლავ თავის ადგილას დაბრუნდა.
_ მაშასადამე...
_ მაშასადამე? _ გაიმეორა ქალმა.
ლეონი ფიქრობდა, გაწყვეტილი ბაასი როგორ გადავაბაო. ქალმა ჰკითხა:
_ რატომ აქამდე არავის გაუზიარებია ჩემთვის ასეთი გრძნობები?
კლერკმა შესძახა, _ იდეალური ბუნების მქონე ადამიანების გაგება აგრე ადვილი არ არისო. მე პირველი შეხედვისთანავე შემიყვარდით, მაგრამ სასოწარკვეთილებას ვეძლეოდი, რატომ წინათ არ შევხვდით-მეთქი ერთმანეთს, რომ განუყრელად დავკავშირებულიყავით და გავბედნიერებულიყავითო.
_ მეც მიფიქრია მაგაზე ზოგჯერ, _ მიუგო ქალმა.
_ რა საამო ოცნებაა! _ წაიჩურჩულა ლეონმა. მერე მისი გრძელი თეთრი ქამრის ცისფერ ფოჩს ნაზად შეეხო, და დასძინა:
_ მერე რა გვიშლის, რომ ხელახლა დავიწყოთ?
_ არა, ჩემო კარგო! _ მიუგო ემამ, _ მე ძალიან ხნიერი ვარ... თქვენ კი _ მეტად ახალგაზრდა... დამივიწყეთ! სხვები შეგიყვარებენ... თქვენც შეიყვარებთ.
_ თქვენსავით _ არა! _ შესძახა მან.
_ ნამდვილი ბავშვი ხართ! იქონიეთ გონიერება. მე ასე მსურს!
და მერე აუხსნა მათი სიყვარულის შეუძლებლობა, ამიტომაც წინანდებურად მეგობრები უნდა დავრჩეთო. განა ამას სერიოზულად ამბობდა? ემამ თვითონაც არ იცოდა; მხოლოდ ცდუნების სიამესა და მისგან თავდაცვის საჭიროებას გრძნობდა; ალერსიანი ცქერით ათვალიერებდა ვაჟს და წყნარად ირიდებდა მის აკანკალებულ ხელებს.
_­ აჰ, უკაცრავად! _ თქვა ლეონმა და უკან დაიწია.
ემა უეცრად შიშმა შეიპყრო ამ გაუბედაობის წინაშე, რაც მისთვის უფრო მეტ საფრთხეს წარმოადგენდა, ვიდრე როდოლფის გაბედულება, როცა იგი ხელგაშლილი შეეგებებოდა ხოლმე, არასოდეს არც ერთი მამაკაცი ასე ლამაზი არ სჩვენებია. მისი საქციელი მომხიბვლელი სიწრფელით იყო აღსავსე. გრძელსა და წვრილს, ზეადრეკილ წამწამებს ძირს ხრიდა, რაც ნიშანი იყო ჭარბი სურვილისა და ემას სურდა დაეკოცნა ეს წამწამები. ქალი ერთბაშად დაიხარა, თითქოს უნდა დახედოსო, და წამოიძახა:
_ ღმერთო ჩემო, რა დრო გასულა! რამდენი გვიმასლაათია!
ლეონი გადაკრულს მიხვდა და ქუდისკენ ხელი წაიღო.
_ თეატრიც კი დამავიწყდა. საბრალო ბოვარიმ კი საგანგებოდ წარმოდგენისათვის დამტოვა. ბატონ ლორმოს, გრანპონის ქუჩაზე რომ ცხოვრობს, ცოლიანად უნდა გამოევლო და თეატრში წავეყვანე.
ეს შემთხვევაც გაუშვა, ხვალ კი უთუოდ შინ უნდა დაბრუნდეს.
_ მართლა? _ იკითხა ლეონმა.
_ დიახ.
_ მინდა აუცილებლად ერთხელ კიდევ გნახოთ; სათქმელი მაქვს...
_ რა?
_ რაღაც... მნიშვნელოვანი, სერიოზული. თქვენ არ წახვალთ, ეს შეუძლებელია. თქვენ რომ იცოდეთ... გამიგონეთ... მაშ თქვენ გამიგეთ? ვერ მიმიხვდით?...
_ თქვენ ძალიან გასაგებად ლაპარაკობთ, _ უთხრა ემამ.
_ აჰ, ნუ ხუმრობთ!... კმარა, კმარა! შემიბრალეთ, მომეცით საშუალება ერთხელ კიდევ გნახოთ... მხოლოდ ერთხელ...
_ ვითომ რატომ!..
იგი შედგა. მერმე თითქოს გონს მოვიდაო, თქვა:
_ ოჰ, მხოლოდ აქ არა!
_ სადაც გენებებათ.
_ გინდათ... _ დაფიქრდა და მოწყვეტით უთხრა, _ ხვალ, თერთმეტ საათზე, ეკლესიაში.
_ იქ ვიქნები!
წამოიძახა და ორივე ხელი დაუჭირა, მაგრამ ემამ ხელები გაითავისუფლა.
ლეონი ცოტა უკან იდგა, ქალი კი თავდაღუნული იყო; ვაჟი დაიხარა და კისერი დაუკოცნა.
_ გიჟი ხართ, გიჟი! _ იძახდა იგი და ნერვულად იცინოდა, ვაჟი კი კოცნას არ იშლიდა.
გვერდულად თვალში ჩასცქეროდა, თითქოს იქ თანხმობის ამოკითხვას ეძებსო, მაგრამ იქ ცივი, ყინულოვანი დიდებულება სუფევდა.
ლეონი კარისკენ გაემართა, ზღურბლზე შედგა და ათრთოლებული ბაგით ძლივს წარმოთქვა:
_ ხვალამდე.
ემამ თავის დაქნევით უპასუხა და მეორე ოთახში ჩიტივით შეფრთხიალდა.
საღამოს კლერკს გრძელ წერილს სწერდა, სადაც პაემანზე უარს ამბობდა: ახლა მათ შორის ყველაფერი გათავებულია და, სწორედ მათი ბედნიერების გულისთვის, ერთმანეთს აღარ უნდა შეხვდნენ. მაგრამ, როცა წერილი გაათავა, გაჭირვებაში ჩავარდა, _ მისამართი არ იცოდა.
_ თვითონ მას მივცემ, _ გაიფიქრა, _ როცა მოვა.
მეორე დღეს ლეონმა თავისი პატარა აივნის კარი გააღო, საწმენდი აიღო და ფეხსაცმელი თვითონ გაწმინდა, თან მხიარულად ღიღინებდა. ჩაიცვა თეთრი შარვალი, თხელი წინდები და მწვანე ფრაკი, ცხვირსახოცს ნელსაცხებელი აპკურა, პარიკმახერთან შეიარა, თმა დაიხუჭუჭა. მერე ისევ ააშლევინა, რათა თმისთვის მოხდენილი უბრალოება მიეცა.
_ ჯერ ადრეა, _ გაიფიქრა, როცა სადალაქოში იყო, _ ცხრა საათია.
ძველი მოდების ჟურნალი აიღო, გადაფურცლა, მერმე გავიდა, სიგარა მოსწია, ქუჩებში გაისეირნა; ბოლოს გადაწყვიტა, დროაო, და ღვთისმშობლის ტაძრის მოედნისკენ გაემართა.
ზაფხულის მშვენიერი დილა იყო, ახლომახლო სავაჭროების ფანჯრებში ვერცხლის ნივთები ბრჭყვიალებდა; სინათლე, ტაძარს რომ გვერდიდან სცემდა, ქვების ჩუქურთმებში თამაშობდა; ჰაერში, სამრეკლოს ირგვლივ, ფრინველთა გუნდი რიალებდა; მოედანი სავსე იყო ყიჟინითა და ყვავილთა სურნელებით, ქვაფენილის ირგვლივ რომ იყო შემორგული; ვარდები, იასამანი, მიხაკი, ნარცისი, ტუბეროზი. ყვავილთა კვლებს შორის, აქა-იქ, მსუყე მწვანე იყო ჩარგული: კატაბალახა და ქათანაცარა; შუაგულ მოედანზე შადრევანი ჟღურტულებდა, ხოლო უზარმაზარ ქოლგებქვეშ, გორებად დაყენებულ ნესვთა შორის, ყვავილებით მოვაჭრე ქალები ქაღალდში ხვევდნენ იის თაიგულებს.
ლეონმა ერთი ასეთი თაიგული იყიდა, ეს პირველი შემთხვევა იყო, რომ თაიგულს ქალისთვის ყიდულობდა; ყვავილებს დაყნოსა და წელში ამაყად გაიმართა, თითქოს ქალისთვის მისართმევი ეს პატარა ძღვენი თვით მას ამაღლებსო.
მაგრამ შეშინდა, არ დამინახოსო, მყისვე ეკლესიაში შევიდა.
ეკლესიის მცველი იმწუთას მარცხენა პორტალის ზღურბლზე იდგა `მროკავი მარიანის~ ქანდაკებასთან: ქუდში _ ფრთა, წელზე _ რაპირა, ხელში _ თუღი, დიდებული, ვით კარდინალი, და ბრწყინვალე, ვით საეკლესიო სამკაული.
იგი ლეონს მიუახლოვდა და სათნო-ეშმაკური ღიმილით, როგორიც მღვდლებს სჩვევიათ, როცა ბავშვებს ელაპარაკებიან, ჰკითხა:
_ თქვენ აქაური არ უნდა ბრძანდებოდეთ, ბატონო. იქნებ ტაძრის დათვალიერებას ინებებდით?
_ არა, _ მიუგო მან.
ჯერ ეკლესიაში შეყო თავი, მერე ისევ პორტალთან დაბრუნდა და მოედანი ჩაათვალიერა. ემა არსად ჩანდა. იგი პირდაპირ შევიდა, შუა შესასვლელით, და საკურთხევლამდე მივიდა.
ტაძრის შუაგული, ისროვანი თაღების ნაწილი და ფერადი მინები სავსე სასხურებლებში იხატებოდა. ფანჯრების მხატვრობის ანაშუქი მარმარილოს ნაპირებზე იმსხვრეოდა და იატაკის ქვაფენილს ეფრქვეოდა, ვით ჭრელი ხალიჩა. მთავარი პორტალის ღია კარში სინათლის სამი უზარმაზარი ნაკადი შემოდიოდა. დროდადრო ეკლესიაში მედავითნე გაივლიდა და აჩქარებულ მლოცველივით სწრაფად წაიჩოქებდა ხოლმე საკურთხევლის წინაშე. ბროლის კანკელები უძრავად ეკიდა. საკურთხეველზე ვერცხლის ლამპარი იყო ანთებული; გვერდითი, ბნელი კაპელებიდან ოხვრისმსგავსი ხმა ისმოდა, ხოლო გაღებული რიკულის ბრახუნი გამოხმობასავით გუგუნებდა მაღალ თაღებში.
ლეონი ნელი ნაბიჯით მიჰყვებოდა კედლებს. სიცოცხლე ასე ლამაზი არასოდეს სჩვენებია. აი, ახლავე მოვა იგი, მომხიბვლელი, მღელვარე. უკან მიიხედავს, თვალს ხომ არავინ მადევნებსო; ფურჩალებიანი კაბით, ოქროს ლორნეტით, თხელი ფეხსაცმლით, მშვენების მთელი მომჯადოებლობით, რაც ლეონს ჯერ არ უგემია, მთელი იმ მიმზიდველობით, რაც სათნოებას ამკობს ხოლმე დაცემის მომენტში, ტაძარი, ვით ვეება ბუდუარი, იშლება მის ზემოთ, თაღები იდრიკება, რათა ბინდბუნდში ისმინოს აღსარება მისი სიყვარულისა: ფერადი მინები ბრწყინავს, რათა გაანათოს სახე მისი და საცეცხლურებიც მზადაა დასაწველად, რათა იგი მოევლინოს ვით ანგელოზი სურნელოვან კვამლსა შინა.
ქალი მაინც არ ჩანდა. სკამზე დაჯდა და თვალი ცისფერ ფანჯარას მიაპყრო, რომელზედაც ნახატი იყო: მეთევზეები კალათებით ეზიდებოდნენ ნავებიდან თევზს, დიდხანს უცქეროდა გულისყურით, დაჟინებით, ითვლიდა ქერცლს თევზების ტანზე და ღილებს მეთევზეთა ჯუბებზე, ფიქრით კი ემას დაეძებდა.
განზე მდგომი მცველი ბრაზით იბერებოდა მომსვლელის უცნაური საქციელის გამო; ზის და მარტოდმარტო ათვალიერებს ტაძრის საკვირველებასო. ასე ეგონა, ეს ვიღაცა პირადად მე მძარცვავს და თითქმის კიდეც მკრეხელობსო.
მაგრამ, უეცრად, აბრეშუმის შრიალი ქვის იატაკზე, ქუდის ჩრდილი და შავი პელერინა... ის არის! ლეონი წამოვარდა და თითქმის სირბილით შეეგება.
ემა ფერმკრთალი იყო. ჩქარა მოდიოდა.
_ წაიკითხეთ ეს! _ და დაკეცილი ქაღალდი გაუწოდა, _ ოჰ, არა! _ და ხელი მოწყვეტით წაიღო; მერე წმინდა ქალწულის ნიშში შევიდა, მუხლი მოიდრიკა, სკამის ზურგს ხელებით ჩამოეყრდნო და ლოცვას შეუდგა.
ყმაწვილი თითქმის გააჯავრა ქალის ამ ფარისევლურმა ჭირვეულობამ, მაგრამ შემდეგ კიდეც მოეწონა, რომ პაემნის წინ ემა ლოცვას დაეწაფა ვით ანდალუზიელი მარკიზა, ხოლო ცოტა ხნის შემდგომ კვლავ განაწყენდა, რადგან ქალი ლოცვას აღარ ათავებდა.
ემა ლოცულობდა ან უკეთ, ცდილობდა ლოცვას და იმედოვნებდა, რომ ზეცა რაიმე გადაწყვეტილებას შთააგონებდა; და ზენაარისგან ხსნის მომლოდინე გაფართოებული თვალებით შესცქეროდა გასხივოსნებულ საკურთხეველს, ხარბად იყნოსავდა ღამის თეთრი იების სურნელებას, მაღალ ლარნაკებში რომ გაფურჩქვნილიყვნენ; ყურს უგდებდა ტაძრის მყუდროებას, რის გამოც შეშფოთება გულისა უფრო ემატებოდა.
ბოლოს წამოდგა და ის იყო, კიდეც უნდა წასულიყვნენ, რომ მცველი სწრაფად მივიდა და ჰკითხა:
_ ქალბატონი აქაური არ ბრძანდება, ალბათ? იქნებ ტაძრის დათვალიერებას ინებებდით?
_ არა-მეთქი! _ წამოიძახა კლერკმა,
_ რატომაც არა? _ უთხრა ემამ.
მისი შერყეული სათნოება ყველაფერს ებღაუჭებოდა: ქანდაკებას, ლოცვასა და ძეგლებს.
მაშინ, რათა ყველაფერი `რიგზე~ ეჩვენებინა, მცველმა ისინი კვლავ შემოსასვლელში გაიყვანა, იატაკზე დიდი წრე უჩვენა, შავი ფილაქნებით რომ იყო შემოფარგლული, უწარწერო და უსამკაულო:
_ აი, _ თქვა მან დარბაისლურად, _ გარეწრე ამბუაზის განთქმული ზარისა. იგი ორმოცდაათ გირვანქას იწონიდა, მისი მსგავსი მთელ ევროპაში არ იყო. მისი ჩამომსხმელი ოსტატი სიხარულმა მოკლა.
_ წავიდეთ, _ თქვა ლეონმა.
გამყოლი მიაბიჯებდა; ახლა კვლავ უკან მოიყვანა, ღვთისმშობლის ნიშთან, სადაც ხელები ფართოდ გაშალა და სოფლელი მესაკუთრის სიამაყით, როცა იგი ხეხილის ბაღს უჩვენებს ვინმეს, წარმოთქვა:
_ ამ უბრალო ქვის ქვეშ განისვენებს პიერ დე ბრეზე, მფლობელი ვარენისა და ბრისაკისა, პუტუს დიდი მარშალი და გუბერნატორი ნორმანდიისა; მოკლულ იქნა მონლერის ბრძოლაში ათას ოთხას სამოცდახუთი წლის ივლისის თექვსმეტს.
ლეონი ტუჩებს იკვნეტდა და ფეხიდან ფეხს ინაცვლებდა.
_ ეს რაინდი კი, ცხენოსანი, ჯავშნით შეჭურვილი, მისი შვილიშვილია, ლუი დე ბრეზე, ბრევალისა და მონშოვეს გრაფი მალევრი, ბარონი მონისა, კამერჰერი მეფისა, კავალერი ორდენისა და, მსგავსად პაპისა, გუბერნატორი ნორმანდიისა; გარდაიცვალა კვირას, 1531 წლის ივლისის 23-ს; ძირს კი, კაცი, რომელიც შვილია, ლუი დე ბრეზე, ბრევალისა და მონშოვეს ბატონი, მისნაირი გამოხატულება ამქვეყნიური ამაოებისა, მგონი, არსად ნახულა, _ ასე არ არის, ბატონებო?
მადამ ბოვარიმ ლორნეტი მიიტანა თვალთან. ლეონი უძრავად იდგა, თვალს არ აშორებდა და უკვე აღარ ცდილობდა წინააღმდეგობის გაწევას არც სიტყვით და აღარც მოძრაობით; ყოველი სიმამაცე ეკარგებოდა ლაყბობისა და გულგრილობის ამ ორმაგი კავშირის წინაშე.
დაუღალავი გამყოლი კი არ ცხრებოდა:
_ მის გვერდით დაჩოქილი და მტირალი ქალი მისი მეუღლეა, დიანა დე პუატიე, გრაფინია დე ბრეზე, ჰერცოგინია დე ვალენტინუა, დაიბადა 1499 წელს, გარდაიცვალა 1566 წელს, ხოლო მარცხნივ, ყრმახუტებული, ღვთისმშობელია. ახლა აქეთ მობრუნდით: აი ამბუაზების აკლდამა, ორივე კარდინალი და რუანის არქიეპისკოპოსი იყო. ეს მეფე ლუი XII-ს მინისტრი გახლდათ; ბევრი ღვაწლი მიუძღვის ამ ტაძრისათვის. ანდერძით ოცდაათი ათასი ეკიუ ღარიბებისთვის დატოვა.
მცველი უცნაურად ფუსფუსებდა, განუწყვეტლად ლაპარაკობდა; ახლა წყვილი ერთ ნიშში შეიყვანა, რომელიც სავსე იყო ბალუსტრადებით; ზოგი მათგანი მისწი-მოსწია და რაღაც ლოდი გამოაჩინა, რომელიც შეიძლება ცუდად ნაკეთები ქანდაკებაც იყო.
_ ეს ოდესმე ინგლისის მეფისა და ნორმანდიის მთავრის რიჩარდ ლომგულის საფლავს ამშვენებდა, მაგრამ კალვინისტებმა, ბატონებო, აი ასეთ მდგომარეობაში ჩააგდეს. ბოროტი განზრახვით მიწაში დაფლეს. ახლა ნახეთ ეს კარი, რომლითაც არქიეპისკოპოსი თავის სადგომში შედიოდა ხოლმე; შემდეგ კი გიორგი ძლევამოსილის მხატვრობიანი ფანჯრები ვნახოთ.
მაგრამ ამ დროს ლეონმა საჩქაროდ ამოიღო ჯიბიდან ვერცხლის წვრილი ფული და ემას მკლავში ხელი დასტაცა. მცველი გაშტერებული დარჩა ამ უდროო გულუხვობით, რადგან სანახავი ჯერ კიდევ ბევრი რამ იყო; ამიტომ უკან მისძახოდა:
_ ბატონო, მოითმინეთ! გუმბათი, გუმბათი...
_ არა, გმადლობთ, _ მიუგო ლეონმა.
_ ცდებით, ბატონო! სიმაღლე _ ოთხას ორმოცი ფუტი, ეგვიპტის უმაღლეს პირამიდაზე სულ რაღაც ცხრა ფუტით დაბალი. მთლად თუჯისაგანაა ჩამოსხმული...
მაგრამ ლეონი გარბოდა; მას ეგონა, სიყვარული, რომელიც ამ ორი საათის განმავლობაში ასე გაიყინა, როგორც ეკლესიის ქვები, ახლა კვამლივით გაიფანტება იმ საკვამურივით აღმართულ გუმბათში, რომელიც გროტესკულად ადგას თავს ტაძარს, ვით ვინმე მექვაბის ოცნების განხორციელებაო.
_ სად მივდივართ? _ ჰკითხა ემამ.
ლეონი არ უპასუხებდა და გასასვლელისკენ მიიჩქაროდა; მადამ ბოვარიმ ის იყო თითები ჩააწო სასხურებლის ნაკურთხ წყალში, რომ უეცრად უკნიდან მძიმე ქშენა და თუღის რიტმული კაკუნი მოესმათ. ლეონი მიტრიალდა.
_ ბატონო!
_ რაო?
მის წინ მცველი იდგა, რომელსაც იღლიაში ამოეჩარა, ხოლო ქვემოდან კი წონასწორობისთვის მუცლით იჭერდა, ოციოდე ტომი შეუკინძავი წიგნები ტაძრის აღწერილობის შესახებ.
_ რეგვენი! _ წაიბურტყუნა ლეონმა და ეკლესიიდან გავარდა. იქვე პატარა ბიჭი თამაშობდა.
_ გაიქეცი, ეტლი მომიყვანე!
ბიჭი ისარივით გაფრინდა; რამდენიმე წუთს პირისპირ იდგნენ მარტონი და ოდნავ დარცხვენილნი.
_ აჰ, ლეონ! არ ვიცი, როგორ მოვიქცე!.. _ იპრანჭებოდა ემა, მერე სერიოზულად თქვა, _ ეს ძალიან უხერხულია, იცით?
_ რატომ? _ მიუგო კლერკმა, _ პარიზში ასე იციან!
ამ სიტყვებმა, ვით შეურყეველმა საბუთმა, გადააწყვეტინა.
მეეტლე კი არსად ჩანდა. ლეონი შიშობდა, ემა კვლავ ტაძარში არ შევიდესო; ბოლოს ეტლიც მოვიდა.
_ ჩრდილოეთის პორტალით მაინც გადით, _ მიაძახა მათ ზღურბლზე მდგომმა მცველმა, _ იქ დაინახავთ `აღდგომას~, `საშინელ სამსჯავროს~, `სამოთხეს~, `დავით მეფეს~ და `ცოდვილებს მარადიულ გვემაში~.
_ საით ინებებთ წასვლას? _ იკითხა მეეტლემ.
_ საითაც გინდათ! _ მიუგო ლეონმა და ემას ეტლში ჩაჯდომა უშველა. ფარდები დაეშვა და ეტლი გზას გაუდგა.
ეტლი დიდი ხიდის ქუჩით წავიდა, გადაჭრა ხელოვნებათა მოედანი, გაიარა ნაპოლეონის სანაპირო, ახალი ხიდი და ერთბაშად პიერ კორნელის ძეგლთან შედგა.
_ იარეთ! _ შიგნიდან გამოსძახა ლეონმა.
ეტლი კვლავ დაიძრა და, ლაფაიეტის ქუჩაბანდიდან დაღმართს დაშვებული, ჭენებით მიადგა რკინიგზის სადგურს.
_ არა, პირდაპირ წადით! _ კვლავ გაისმა გაჯავრებული ხმა.
რიკულის გალავნიდან ეტლი კვლავ ბულვარზე გავიდა და ჩაქჩაქით მაღალ თელებქვეშ გასწია. მეეტლემ ოფლიანი შუბლი შეიმშრალა, ტყავის ქუდი მუხლებში ჩაიდო და ეტლი გარდიგარდმო ხეივნებში მიუშვა, გაზონებს შორის რომ მდინარისკენ მიემართებოდა.
ეტლი ახლა მდინარის ნაპირით მიდიოდა, რიყის ქვით მოფენილ გზაზე, უასელის მიმართულებით; დიდხანს იარა, კუნძულებსაც გასცდა, მაგრამ მერე უეცრად გაუხვია და სწრაფად გაექანა; გაიარა კატრმარი, სოტევილი, დიდი შოსე, ელბეფის ქუჩა და მესამე შესასვენებლად ბოტანიკური ბაღი აირჩია.
_ იარეთ-მეთქი! _ უფრო მრისხანედ გამოსძახა ხმამ.
ეტლმა ახლა განვლო სენ-სევერი, კიურანდიეს სანაპირო, მელის სანაპირო, ერთხელ კიდევ ხიდი, მარსის ველის მოედანი, ჰოსპიტლის ბაღები, სადაც შავად ჩაცმული მოხუცები მზისგულზე დასეირნობდნენ სუროშეფენილი ტერასის გასწვრივ, შეჰყვა ბუვრეილის ბულვარს, გაიარა კოშუაზის ბულვარიც და მონრიბუდე, თვით დევილის მაღლობებამდე.
შემდეგ უკან დაბრუნდა; ახლა უკვე უაზროდ დაეხეტებოდა, უთავბოლოდ და შემთხვევის მიხედვით. მას ნახავდით სენ-პოლოში, ლესკურში, გარგანის გორაკზე, რეჟ-მარკში და გაილარბუას მოედანზე, მალადრერის, დინანდერის ქუჩებში, სენ-რომენის, სენ-ივიანის, სენ-მაკლუს, სენ-ნიკეზის ეკლესიებთან, საბაჟოსთან, ვიეტურთან, ტრია-პიპსა და მონუმენტურ სასაფლაოსთან. დროდადრო მეეტლე კოფოდან უიმედოდ გადახედავდა სამიკიტნოებს. ვერაფრით გაეგო, რა სიგიჟე აიძულებდა მის მუშტრებს ასე შეუსვენებლად სიარულს. შეანელებდა ოდნავ სვლას თუ არა, იმწამსვე გაჯავრებული შეძახილი ესმოდა. მაშინ შეუბრალებლად სცემდა შოლტს თავის გაქაფულ ჯაგლაგებს და მიქროდა. აღარ არჩევდა ოღოჩოღროებს, ხან რას წაედებოდა, ხან რას; უგუნებოს კინაღამ ტირილი ერეოდა დაღლილობის, წყურვილისა და გაბეზრების გამო.
ნავსადგურში, ურმებსა და კასრებს შორის, ქუჩებსა და გზაჯვარედინებზე ხალხი თვალდაჭყლეტილი უცქეროდა პროვინციაში უცხო შესახედაობის ეტლს ჩამოშვებული ფარდებით, კუბოსავით მაგრად ჩაკეტილს, ხან აქ, ხან იქ რომ გამოჩნდებოდა და ოღროჩოღროებში ისე ირხეოდა, ვით ზღვაში ხომალდი.
მხოლოდ ერთხელ, ქალაქგარეთ, როცა მზე ძალზე აცხუნებდა ძველ, მოვერცხლილ ფარნებს, ყვითელი ტილოს ფარდებში ვიღაცამ შიშველი ხელი გამოყო და ქაღალდის ნახევები გადმოყარა, რომლებიც, ქარისაგან ანიავებულნი, ისე დაეფინნენ წითლად აყვავებულ იონჯას, თითქოს თეთრ პეპელათა გუნდიაო.
შემდეგ, ასე საღამოს ექვს საათზე, ეტლი ჩოუვაზინის უბნის ერთ-ერთ მოსახვევში გაჩერდა; ეტლიდან ქალი ჩამოხტა და ვუალაუხდელად, უკანმოუხედავად გაუდგა გზას.

II
სასტუმროში რომ მივიდა, მადამ ბოვარი გაკვირვებული დარჩა: დილიჟანსი აღარ იყო. ივერს თითქმის ერთ საათს ეცადა და წასულიყო.
თუმცა არაფერი საჩქარო შინ არა ჰქონდა, მაგრამ სიტყვა მისცა, დღესვე დავბრუნდებიო, შარლი ელოდებოდა; ემა უკვე განიცდიდა მხდალი მორჩილების იმ გრძნობას, რაც ბევრი ქალისთვის ერთსა და იმავე დროს სასჯელიც არის და საზღაურიც ცოლქმრული ღალატის გამო.
სასწრაფოდ ჩაალაგა ჩემოდანი, სასტუმროს ხარჯი გადაიხადა, დაიქირავა იქვე მდგომი ერთ-ერთი კაბრიოლეტი და დილიჟანსს დაედევნა. მეეტლეს აჩქარებდა და აქეზებდა, წამდაუწუმ კითხულობდა, რომელი საათიაო, ან რამდენ მანძილს გავივლიდითო; ბოლოს, როგორც იქნა, `მერცხალს~ ბენკამპუას პირველ შენობებთან დაეწია.
დაჯდა თუ არა თავის ადგილას, მაშინვე თვალები დახუჭა და მხოლოდ გორაკის ძირას გაახილა, საიდანაც თვალი მოჰკრა ფელისიტეს, რომელიც სამჭედლოებთან ელოდებოდა. ივერმა ცხენები შეანელა, მზარეული დილიჟანსის ფანჯარასთან მიდგა და ქალბატონს იდუმალი ხმით წასჩურჩულა.
_ ქალბატონო, ახლავე უნდა მიხვიდეთ ჰომესას. რაღაც სასწრაფო საქმეა.
დაბაში მყუდროება იყო, როგორც ყოველთვის, ქუჩის კუთხეში ვარდისფერი გროვები მოჩანდა, ჰაერში რომ ბოლავდა; რადგან მურაბის ხარშვის დრო იყო, ყველა იონვილელი ერთსა და იმავე დღეს იმზადებდა მურაბის მარაგს. აფთიაქის წინ ყველაზე უფრო დიდი ცეცხლი ენთო. იმდენად დიდი, რამდენადაც სამრეწველო დაწესებულება უბრალო ოჯახზე დიდი უნდა იყოს და საზოგადოებრივი მოთხოვნილება კი _ პირად მოთხოვნილებაზე უფრო ფართო.
ემა შევიდა, დიდი სავარძელი გადაბრუნებული იყო, და თვით `რუანის კანდელიც~ კი ძირს ეგდო, იატაკზე. ემამ ტალანის კარი შეაღო და შუაგულ სამზარეულოში, ყვითელ ქილებს შორის, გარჩეული მაყვლით რომ იყო სავსე, ფხვნილსა და ნატეხ შაქარს, მაგიდაზე სასწორებსა და იატაკზე ტაშტებს შორის დაინახა ყველა ჰომე, დიდი თუ პატარა, რომლებსაც წინსაფრები ეკეთათ და ხელთ ჩანგლები ჰქონდათ. ჟუსტენი თავჩაღუნული იდგა, ხოლო მეაფთიაქე ყვიროდა:
_ ვინ გითხრა საკუჭნაოში წადიო?
_ რა მოხდა? რა ამბავია?
_ რა ამბავია? _ გაეპასუხა მეაფთიაქე, _ მურაბა იხარშება: დუღს და სადაცაა დაითვრება მეტი დუღილის გამო; ვეუბნები, მეორე ტაშტი მოიტანე-მეთქი. ეს ვაჟბატონი კი სიზარმაცით, დაუდევრობით, მიდის ლაბორატორიაში და იქიდან საწყობის გასათები მოაქვს, ლურსმანზე რომ ეკიდა.
`საწყობს~ მეაფთიაქე სხვენის საკუჭნაოს ეძახდა, ჭურჭლითა და აფთიაქის საქონლით რომ იყო გაჭედილი. მრავალ საათს ატარებდა ხოლმე იქ მარტოდმარტო, წერდა ეტიკეტებს, ასხამდა სითხეებს, თავს უცობდა ბოთლებსა და ქილებს; იქაურობას ისე კი არ უყურებდა, როგორც საკუჭნაოს, არამედ როგორც წმინდათაწმინდას, საიდანაც მისი საკუთარი ხელით ნაკეთები გამოდიოდა: აბები, მსხვილი თუ წვრილი, ნაზავი რამეები, ათასგვარი სარგო წამალი, რომლებსაც მთელ იმ მხარეში გაჰქონდა მისი სახელი. ვერავითარი სულიერი ვერ გადააბიჯებდა მის ზღურბლს; ისეთი მოწიწებით ეპყრობოდა, რომ თვითონვე გვიდა. ერთი სიტყვით, უკეთუ აფთიაქი, ყველასათვის ხელმისაწვდომი, მისი სიამაყის გამოსაჩენი ადგილი იყო, საკუჭნაო, პირიქით, განმარტოების სავანეს წარმოადგენდა, სადაც იგი საყვარელი საქმით ეგოისტურ სიამეს განიცდიდა. ამიტომაც ჟუსტენის ქარაფშუტობა საშინელ სიბრიყვედ ეჩვენა; ჟოლოზე უფრო წამოჭარხლებული განაგრძობდა:
_ წარმოგიდგენიათ, აფთიაქის საწყობის გასაღები! გასაღები იმ ადგილისა, სადაც ათასგვარი სიმჟავე, ტუტეა ჩაკეტილი! იქ წახვიდე მეორე ტაშტის მოსატანად! ხელიანი ტაშტისა, რომელსაც შესაძლოა მე არასოდეს არც კი ვხმარობდე! ყველაფერს თავისი მნიშვნელობა აქვს ჩვენს მეტისმეტად პასუხსაგებ ხელოვნებაში, მაგრამ, ეს ოხერი, უნდა გესმოდეს თუ არა განსხვავება, რომ საშინაო საჭიროებისთვის არ იხმარო ის, რაც ფარმაცევტიკისთვისაა დანიშნული! ეს იმას ემგვანებოდა, რომ, ვთქვათ, შემწვარ ქათამს სკალპელით დაუწყო აქნა ან მოსამართლემ...
_ კარგი, დამშვიდდი! _ ეუბნებოდა ქალბატონი ჰომე, ატალა კი სერთუკზე ებღაუჭებოდა და ყვიროდა:
_ მამილო! მამილო!
_ არა, თავი დამანებეთ, თუ შეიძლებოდეს, _ განაგრძობდა მეაფთიაქე, _ დამეთხოვეთ! თუ ასეა, მაშინ ჯანდაბას, უმჯობესია, მედუქნე გავხდე. ინებე და წიხლი ჰკარი ყველაფერს! დაამსხვრიე! დალეწე! გამოუშვი წურბლები! ხრაკე ვარდის ზეთი! სააფთიაქე ქილებში მწნილი ჩადე, სახვევები დაფხრიწე!
_ თქვენ, მგონი, გინდოდათ... _ უთხრა ემამ.
_ ამ წუთში! მერე, იცი კი რა შეგეძლო ჩაგედინა?... ნახე თუ არა, რა დგას იქ, მესამე თაროზე, მარცხენა კუთხეში? თქვი, მიპასუხე, ერთი სიტყვა მაინც თქვი!
_ არ... ვიცი, _ წაიბუტბუტა ახალგაზრდა შეგირდმა.
_ ჰო, შენ არ იცი? აბა, მე ვიცი! დაინახე თუ არა იქ ლურჯი შუშა, თეთრფხვნილიანი, ყვითელი ლუქით დაბეჭდილი, რასაც საკუთარი ხელით დავაწერე: `საწამლავი~. იცი, რა არის იმ შუშაში? დარიშხანი. შენ კი მას ხელს ახლებ! იღებ ტაშტს, რომელიც მის გვერდით დევს.
_ გვერდით? _ შეჰკივლა ქალბატონმა ჰომემ და ხელები აღმართა, _ დარიშხანი? ხომ ყველას მოგვწამლავდი!
ბავშვებმა ყვირილი ატეხეს, თითქოს სტომაქში უკვე საშინელი ტკივილი იგრძნესო.
_ ან შეგეძლო ავადმყოფი მოგეწამლა! _ განაგრძობდა მეაფთიაქე, _ გინდოდა, რომ საბრალდებლო სკამზე დავმჯდარიყავი, რომ სისხლის სამართალში მივცემულიყავი? გინდოდა გენახა, როგორ ამიყვანდნენ ეშაფოტზე? ნუთუ არ გესმის, რამდენად ფრთხილი ვარ წამლების მომზადების საქმეში, მიუხედავად ჩემი განსაცვიფრებელი გამოცდილებისა? ხშირად შიში თვით შემიპყრობს ხოლმე, როცა ჩემს პასუხისმგებლობაზე დავფიქრდები! ვინაიდან მთავრობა გვსჯის, ხოლო უაზრო კანონმდებლობა, რასაც ვექვემდებარებით, დამოკლეს მახვილით ჰკიდია ჩვენს თავს ზემოთ!
ემა უკვე აღარ ცდილობდა, ეკითხა, რისთვის დაგჭირდითო. აქოშინებული მეაფთიაქე კი აღარ ცხრებოდა:
_ აი, როგორი მადლობელი ხარ ჩემი სიკეთისათვის! აი, როგორ მიზღავ ჩემს მამობრივ მზრუნველობას შენზე! უჩემოდ სად წახვიდოდი? რა უნდა გექნა? ვინ გაწვდის საზრდოს, ტანსაცმელს, განათლებასა და სხვა სახსარს, რათა მომავალში შენი შესაფერისი ადგილი პატივით გეპყრას საზოგადოებაში? მაგრამ საამისოდ წელში უნდა გაწყდე და, როგორც იტყვიან, ბებერებით დაიმშვენო ხელები, Fაბრიცანდო ფიტ ბაფერ, აგე ქუოდ აგის *.
ისე აღშფოთებული იყო, რომ ლათინური ანდაზები აგონდებოდა. მგონი, ჩინურად, გრენლანდიურადაც დაიწყებდა ლაპარაკს, რომ სცოდნოდა; ერთ-ერთი ისეთი კრიზისი ჰქონდა, როცა ადამიანი უნებურად ააშკარავებს თავისი სულის შინაარსს, ვით ოკეანე ღელვის დროს, როცა ნაპირს გამოაქვს ლელიცა და თავისი წიაღის ქვიშნარიც.
და განაგრძობდა:
_ ძალიან ვნანობ, რომ თავს მოვიხვიე შენზე მზრუნველობა. უმჯობესი იყო, შენი ხვედრისთვის მიმენდე, რათა იმ სიღარიბესა და ჭუჭყში დარჩენილიყავ, რომელშიც დაიბადე. შენგან მხოლოდ მწყემსი თუ გამოვა. არავითარი ნიჭი შენ არ გაგაჩნია. ეტიკეტს ძლივძლივობით მიაკრავ შუშას! ჩემს ოჯახში კი ისე ცხოვრობ, როგორც წმინდა ბერი, თავს ისე გრძნობ, როგორც თაგვი ბეღელში.
ემამ ახლა ქალბატონ ჰომეს მიმართა:
_ ჩემთან გამოგეგზავნათ, მოდიო...
_ აჰ, ღმერთო ჩემო! _ ნაღვლიანი ხმით წამოიძახა კეთილმა ქალმა, _ როგორ უნდა გითხრათ?.. რა სამწუხაროა!
სიტყვა აღარ დაასრულა. მეაფთიაქე გრგვინავდა:
_ გაცალე! გაასუფთავე! თავის ადგილას მიიტანე! გაინძერი.
ჟუსტენს საკინძეში ეცა და შეანჯღრია; ბიჭს ჯიბიდან წიგნი ამოუვარდა.
მაშინვე დაიხარა, მაგრამ ჰომე უფრო მარდი აღმოჩნდა: წიგნი აიტაცა, გადაფურცლა, თვალდაჭყეტილი და პირდაღებული დააკვირდა.
`ცოლქმრული... სიყვარული~, _ ნელა ამოიკითხა, მარცვალ-მარცვალ.
_ საუცხოოა! მშვენიერია! ძალიან კარგია! დასურათებულიცაა!.. აჰ, ეს მეტისმეტია!
ქალბატონმა ჰომემ წინ წამოიწია:
_ არა, ხელს ნუ ახლებ!
ბავშვებს სურათების ნახვა უნდოდათ.
_ გადით აქედან! _ ბრძანების კილოთი დაიძახა ჰომემ. ბავშვები გავიდნენ.
მეაფთიაქემ აქეთ-იქით დაიწყო სიარული, ხელში გადაშლილი წიგნი ეჭირა, თვალებს აბრიალებდა. ქშინავდა, მთლად გაბერილი იყო, აპოპლექსური. მერმე შეგირდთან მივიდა და შედგა მის წინ.
_ ყოველი სენი გჭირვებია, შე საბრალო! ფრთხილად, უფსკრულის პირას დგები!.. მაშასადამე, არც კი გიფიქრია იმაზე, რომ შეიძლება ეს საძაგელი წიგნი ჩემს ბავშვებს ჩაუვარდეთ ხელში, ნაპერწკალი ჩააგდოს მათ ტვინში, შეაშფოთოს ატალას უმანკოება, გარყვნას ნაპოლეონი! იგი ახლა უკვე ვაჟკაცია. დარწმუნებული თუ ხარ მაინც, რომ მათ ეს წიგნი არ წაუკითხავთ? შეგიძლია თუ არა დამარწმუნო?
_ მაგრამ, ბოლოს და ბოლოს, ბატონო ჰომე, _ უთხრა ემამ, _ თქვენ რაღაც სათქმელი გქონდათ ჩემთვის?
_ სრული სიმართლეა, ქალბატონო... თქვენი მამამთილი გარდაიცვალა.
მართლაც, შარლის მამას ორი დღის წინათ დამბლა დასცემოდა და გარდაცვლილიყო; ემას მეტისმეტი მგრძნობიარობის გამო შარლს მეაფთიაქესთვის ეთხოვა, რაც შეიძლება ფრთხილად აცნობეთ ეს საშინელი ამბავიო.
მეაფთიაქემ წინასწარ მოისაზრა სათქმელი, დააზუსტა, შნო და რიტმი მისცა; ეს იყო სრულყოფილი დაცვა სიფრთხილისა და თანაგრძნობისა, მაგრამ წყრომის ქარტეხილმა მთელი მისი მჭევრმეტყველება გააცამტვერა.
ემამ შემდეგ დაწვრილებით ცნობებს აღარ დაუცადა და აფთიაქიდან წავიდა; ჰომემ კვლავ განაგრძო ჭკუის სწავლების ლექცია. თუმცა, ახლა იგი ოდნავ დაწყნარებული იყო, თავისი ფესით სახეს იგრილებდა და მამობრივი კილოთი დუდუნებდა;
_ მე სავსებით როდი ვკიცხავ ამ თხზულებას. მისი ავტორი ექიმია. მასში არის მეცნიერული ნაწილი, რომლის ცოდნაც ურიგო არ იქნება მამაკაცისთვის, და მე გავბედავდი და ვიტყოდი, არათუ ურიგო, არამედ საჭიროცაა მისი ცოდნა, მაგრამ შენთვის იგი ჯერ ადრეა, ადრეა! მოიცადე, სანამ დავაჟკაცდებოდე, სანამ ხასიათი განგიმტკიცდებოდეს.
კარზე რომ კაკუნი გაიგონა, ემას მომლოდინე შარლმა იმწამსვე გაუღო, ხელგაშლილი შეეგება და ცრემლით ათრთოლებული ხმით უთხრა:
_ აჰ, ჩემო ძვირფასო მეგობარო...
და ნაზად გადაიხარა, რომ ეკოცნა, ხოლო როცა მისი ტუჩი სახეს შეახო, ემას სხვა ვინმე მოაგონდა, შეკრთა, სახეზე ხელი გადაისვა და მიუგო:
_ დიახ, ვიცი... ვიცი!
შარლმა წერილი გაუწოდა, სადაც დედა თავისი ფარისევლური სენტიმენტალობის გარეშე მოუთხრობდათ ქმრის სიკვდილის ამბავს, მას მხოლოდ ის აწუხებდა, რომ მეუღლე უზიარებელი მოკვდა დუდევილში. ქუჩაში, როცა რესტორნიდან გამოდიოდა, გადამდგარი ოფიცრების პატრიოტული სადილის შემდეგ.
ემამ წერილი ქმარს დაუბრუნა, ხოლო სადილზე, ზრდილობის გამო, ოდნავი უმადობა გამოიჩინა, მაგრამ რაკი შარლი ეპატიჟებოდა, ხათრი აღარ გაუტეხა და გვარიანად მიირთვა, თვით შარლი კი პირდაპირ უჯდა უმოძრაო და დაძმარებული.
დროდადრო თავს ასწევდა ხოლმე და მწუხარედ თვალს მიაშტერებდა. ერთხელ კიდევ ამოიოხრა და თქვა:
_ როგორ მენატრება ერთხელ კიდევ ვნახო!
ემა დუმდა, თუმცა გრძნობდა, რომ რაიმე უნდა ეთქვა, ამიტომ ჰკითხა:
_ რა ხნისა იყო მამაშენი?
_ ორმოცდათვრამეტისა!
_ ა!
ბაასი გაწყდა.
თხუთმეტიოდე წუთის შემდეგ შარლმა დაუმატა:
_ საბრალო დედა!... რაღა უნდა ქნას ახლა?
ემამ ხელი ისე გაშალა, რაც ნიშანი იყო, არ ვიციო.
ცოლის დაჟინებული სიჩუმე შარლმა მისი ღრმა მწუხარებით ახსნა და ამიტომ თავს ძალას ატანდა თვითონაც მდუმარე ყოფილიყო, რათა ეს გულისამაჩუყებელი მწუხარება აღარ შეეშფოთებინა. მიუხედავად ამისა, წუხილის გასაქარვებლად მაინც ჰკითხა:
_ ჰო, შენ კი როგორი დროება გაატარე გუშინ?
_ ისე.
სუფრა აალაგეს, მაგრამ ბოვარი მაინც იჯდა; არც ემა დაძრულა თავისი ადგილიდან, და რამდენადაც მეტს აკვირდებოდა შარლის სახეს, ერთგვარობის ასეთი სანახაობა ყოველგვარ სიბრალულს უკლავდა გულში. ქმარი სავსებით უმწეო, სუსტი, არარაობა ეჩვენებოდა. ყოველი მხრივ საბრალო და საცოდავი. როგორ მოვიშორო თავიდან? ან ეს საღამო რა დაუსრულებლად გაჭიანურდა! რაღაც გამაბრუებელმა ძალამ, თითქოს ორთქლიაო, სრულიად გააჩანაგა.
წინკარში იატაკზე ჯოხის ბაკუნი გაისმა. ეს იპოლიტი იყო, ქალბატონის ბარგი რომ მოიტანა. ბარგი რომ მხრიდან ჩამოეღო, თავისი ხის ფეხით ნახევარწრე მოხაზა.
`საკუთარი ფეხი კიდევაც დაავიწყდა!~ _ გაიფიქრა ემამ იპოლიტის დანახვაზე, რომელსაც წითური თმიდან ოფლი ღვარივით სდიოდა.
ბოვარი ქისაში ხურდას ეძებდა და, ალბათ, სრულიად ვერ გრძნობდა, რა დამცირებას წარმოადგენდა მისთვის ამ კაცის დანახვა, რომელიც ცოცხალი საყვედური იყო მისი გამოუსწორებელი უნიჭობისა.
_ რა მშვენიერი თაიგული მოგიტანია? _ უეცრად წამოიძახა შარლმა, როცა ბუხარზე ლეონის იები შენიშნა.
_ ჰო, _ გულგრილად მიუგო ემამ, _ წეღან ვიყიდე... მათხოვრისაგან.
შარლმა თაიგული აიღო, ცრემლით დაწითლებული თვალები გაახილა და ნაზად დაუწყო ყნოსვა. ემამ მყისვე ჩამოართვა და კვლავ წყლიან ლარნაკში მოათავსა.
მეორე დღეს მოხუცი ქალბატონი ბოვარი ესტუმრათ. დედა და შვილი დიდხანს ტიროდნენ. ემამ ოჯახის საქმეები მოიმიზეზა და გაილალა.
ერთი დღის შემდეგ სამგლოვიარო ტანისამოსზე უნდა ეფიქრათ; ორივე ქალი სამუშაო კოლოფს მიუჯდა მდინარის პირას, ფანჩატურში.
შარლი კი მამას იგონებდა და უკვირდა, რომ ამდენი სინაზე აღმოაჩინა გულში იმ კაცისადმი, რომელიც თითქმის არც კი ჰყვარებია. დედა ბოვარიც ფიქრით წინანდელ ცოლქმრულ გარემოში ტრიალებდა. მათი წარსულის ცუდი დღეებიც კი ახლა სანატრელი ეჩვენებოდა. ყოველივეს რაღაც გაუგებარი სიბრალული ფარავდა, რაც, ალბათ, დიდი ხნის ჩვევის ნაყოფი იყო; და დროდადრო ნემსს რომ უცვამდა, თვალზე მსხვილი ცრემლი გადმოუგორდებოდა, ცხვირის წვეროზე დაეკიდებოდა და ციმციმებდა. ემა კი იმაზე ფიქრობდა, რომ ჯერ ორმოცდარვა საათსაც არ გაევლო მას შემდეგ, რაც იგი და ლეონი ერთად იყვნენ მარტონი და ვნებით დამთვრალნი, და ერთმანეთის სიყვარულით ვერ გამძღარიყვნენ. ცდილობდა, გონების ძალით გაეცოცხლებინა სახსოვარი დღის თვით უმნიშვნელო წვრილმანებიც კი. დედამთილისა და ქმრის იქ ყოფნა აბრკოლებდა. სურდა, არაფერი გაეგონა, არაფერი დაენახა. არაფერს დაერღვია მისი სასიყვარულო განმარტოება, რომელიც, მიუხედავად იმისა, რომ ყოველნაირად იცავდა, გარე სამყაროს შეხების გამო მაინც ქრებოდა.
ემა ტანისამოსის სარჩულს არღვევდა და ნაჭრები გარშემო იფანტებოდა; დედაბერს თავი ჩაეღუნა და მაკრატელს აღიჭინებდა. შარლიც, რომელსაც რბილი ფოსტლები და ხალათის მაგიერ ძველი მიხაკისფერი პიჯაკი ეცვა, ჯიბეში ხელებჩაწყობილი იქვე მიმოდიოდა და დუმდა. მათ ახლოს თეთრწინსაფრიანი პატარა ბერტა ნიჩბუკით ქვიშას აგროვებდა.
უეცრად ჭიშკარში მეწვრილმანე ლერე გამოჩნდა.
მოვიდა, რათა სამძიმარი გამოუცხადოს და დახმარება შესთავაზოს `სამწუხარო შემთხვევის გამო~. ემამ მიუგო, არაფერი დამჭირდებაო, მაგრამ ვაჭარი არ ეშვებოდა.
_ უკაცრავად ვარ, _ თქვა მან, _ მარტო მინდოდა თქვენთან ლაპარაკი, _ და ჩურჩულით დაურთო, _ იმ საქმეზე... იცით?
შარლი ყურებამდე გაწითლდა.
_ აჰ, დიახ... მართალია!
და დარცხვენილი ცოლს მიუბრუნდა:
_ არ შეგიძლია... ჩემო კარგო, რომ...
ემა, ალბათ, მიხვდა, რადგან მაშინვე ადგა, დედას კი შარლმა ასე უთხრა:
_ არაფერია! საოჯახო რამ წვრილმანია.
არ უნდოდა, დედას ვექსილზე რამე გაეგო, რადგან ეშინოდა, მისაყვედურებსო.
როცა მარტონი დარჩნენ, ლერემ მიულოცა ემას მემკვიდრეობის მიღება, მერე ლაპარაკი იქითებურსა და აქეთებურზე გადაიტანა, მოჰყვა ლაყბობას ხეხილის ბაღზე, მოსავალსა და საკუთარ ჯანმრთელობაზე, რომელიც ძველებურად სახარბიელო ვერ იყო. ისიც უნდა ითქვას, რომ წელებზე ფეხს იდგამს, იქანცება, მაგრამ მიუხედავად მითქმა-მოთქმისა, თავს ძლივს ირჩენს.
ემას სიტყვა არ გაუწყვეტინებია. ეს ორი დღეა მეტად მოწყენილია!
_ თქვენ კი სავსებით გამოკეთდით? _ განაგრძობდა ვაჭარი, _ ეჰ, ვიცი, მინახავს, როგორ უჭირდა თქვენს ქმარს ზოგჯერ. მშვენიერი ადამიანია, თუმცა ერთგვარი გაუგებრობაც მომხდარა ჩვენ შორის.
ემამ იკითხა, რა გაუგებრობაო, რადგან შარლს მისთვის არ გაუმხელია დავა ლერეს მოტანილი საქონლის გამო.
_ თქვენ ხომ ყველაფერი გეცოდინებათ, _ უთხრა ლერემ, _ ეს თქვენი ოდნავი ჭირვეულობის გამო იყო, იმ ჩემოდნების მიზეზით.
ამ სიტყვებზე ქუდი ჩამოიფხატა, ხელები ზურგზე მოიგდო, ეშმაკური ღიმილით უსტვენდა და თვალს არ აშორებდა. პირდაპირ აუტანელი იყო. ხომ არაფერი შეუტყვიაო, გულის ფანცქალით ფიქრობდა შეშინებული ემა. ბოლოს, ვაჭარმა თქვა:
_ მერე, როგორც იყო, მოვრიგდით; დღეს კი სწორედ ერთ საქმეზე მინდოდა მოვლაპარაკებოდი. მინდოდა, ბოვარის მიერ გაცემული ვექსილი განმეახლებინა. თუმცა, როგორც ექიმს ნებავდეს, ისე მოიქცეს, ამაზე შეწუხება, განსაკუთრებით ახლა, როცა ისედაც თავსატეხი ბევრი რამ აქვს, არა ღირს. უმჯობესი იქნებოდა, ყველა ამ საზრუნავს რომ ვინმეს მიანდობდეს, მაგალითად, თქვენ; თქვენ მინდობილობას მოგცემდათ, თვითონ დამშვიდებული იქნებოდა, ჩვენ კი თქვენთან ერთად საქმეებს მოვაკვარახჭინებდით...
ემას ვერა გაეგო რა. ვაჭარი დუმდა. მერე ლაპარაკი სავაჭროზე გადაიტანა და უთხრა, რამე უნდა გამისაღოთო. აი, შინ მივალ და სამგლოვიაროდ თორმეტიოდე მეტრ შავ ბარეჟს გამოვგზავნი საკაბედო.
_ ზედ რაც გაცვიათ, საშინაოდ კარგია, მაგრამ საგარეოდ ხომ სხვაა საჭირო? როგორც შემოვედი, მაშინვე შევამჩნიე. ნამდვილი ამერიკელის თვალი მაქვს, აი!
ქსოვილი როდი გამოგზავნა, თვითონ მოიტანა. მერე ერთხელ კიდევ მოვიდა ზომის ასაღებად. შემდეგაც მრავალი სხვა საბაბით დაიარებოდა; ყოველთვის თავაზიანი იყო, ენამოთაფლული, ქვემძრომობდა, _ როგორც ჰომე იტყოდა, _ და ხელსაყრელ დროს არც იმას ივიწყებდა, რომ მინდობილობის ქაღალდზე სიტყვა ჩამოეგდო. ვექსილს აღარ იგონებდა; ემას ავადმყოფობის დროს შარლი, მართალია, რაღაცას ეუბნებოდა ფულის სესხების თაობაზე, მაგრამ იმ დროს ქალს სხვა საფიქრებელიც ბევრი რამ ჰქონდა და ამიტომ ის როდიღა ახსოვდა. გარდა ამისა, ემა ერიდებოდა ფულზე ლაპარაკს. დედამთილი ამით მეტად გაკვირვებული იყო და რძლის ასეთ გამოცვლას სარწმუნოებრივ გრძნობას მიაწერდა, ამ ბოლო დროს რომ ემას დაეუფლა, მაგრამ წავიდა თუ არა დედამთილი, ემა ისე იქცეოდა, რომ ქმარი განცვიფრებაში მოჰყავდა თავისი პრაქტიკული საზრიანობით. საჭირო იყო ცნობების შეკრება მიღებული მემკვიდრეობის შესახებ. გირავნობის ფურცლებიც შესამოწმებელი იყო იმის გამოსარკვევად, გაიყიდოს მამული თუ არაო. იგი ბევრს ლაპარაკობდა და თან ტექნიკურ ტერმინებს ხმარობდა მამულის მოვლის წესების, მომჭირნეობისა და სიფრთხილის შესახებ, თანაც განგებ ასახელებდა სიძნელეებს, რაც მემკვიდრეობის უფლების დამტკიცებას თან სდევდა. და ერთ მშვენიერ დღეს ქმარს წარუდგინა ზოგადი ხასიათის მინდობილობის პროექტი, რომლის ძალითაც შეეძლო `ეკისრა გამგებლობა და ზრუნვა ყველა მის საქმიანობაზე, აეღო სესხი, გაეცა და განეახლებინა ვექსილები, გადაეხადა ვალები~ და სხვა. ლერეს მიცემულ გაკვეთილებს ტყუილად როდი ჩაევლო.
შარლმა გულუბრყვილოდ ჰკითხა, ეს ქაღალდი სად გიშოვიაო.
_ ბატონ გილიომენისგან, _ და გულგრილად დაუმატა, _ მე მას დიდად როდი ვენდობი. ნოტარიუსებს ცუდი სახელი აქვთ გავარდნილი. შესაძლებელია, საჭირო იყოს სხვასთან მოლაპარაკებაც... მაგრამ რომ არავინ გვყავს ისეთი... გარდა... ოჰ, არავინ!
_ ლეონს ხომ არა... _ მიუგო ჩაფიქრებულმა შარლმა.
მაგრამ მიწერ-მოწერით ამ საქმის მოგვარება არ შეიძლებოდა. მე ვინახულებ პირადადო, უთხრა ემამ. შარლმა მადლობა გამოუცხადა, შენ როგორ გაგრჯი მაგისთვისო. ემამ დაიჟინა. შეიქნა დიდი პატიჟი და თავაზიანი მადლობა, ბოლოს, ხელოვნური ჭირვეულობით ემამ წამოიძახა:
_ არა, ბატონო, მე წავალ!
_ რა კეთილი ხარ! _ უთხრა შარლმა და შუბლზე აკოცა.
მეორე დღეს ემა `მერცხალში~ ჩაჯდა და რუანისკენ გაემართა ლეონისთვის რჩევის საკითხავად. იქ სამ დღეს დარჩა.
ის სამი დღე ნამდვილი სიამის, ნეტარებისა და თავდავიწყების დღე იყო.
`ბულონის სასტუმროში~ ცხოვრობდნენ, ნავსადგურში. ფანჯრის დარაბებდახურულნი, კარჩაკეტილნი; იატაკზე ყვავილები იყო მიმობნეული; სიროპიანი ცივი წყლით იკლავდნენ წყურვილს, საღამოს დახურულ ნავს დაიქირავებდნენ და სასადილოდ კუნძულზე მიდიოდნენ.
ეს ის დრო იყო, როცა ვერფებში გახურებული მუშაობაა გემების შესაკეთებლად. ფისისა და კუპროს ბოლი ხეებს ედება, ხოლო მდინარის ზედაპირზე ზეთის ფართო ლაქები ისე ციმციმებს ჩამავალი მზის სხივებზე, თითქოს ფლორენციული ბრინჯაოს ნაფოტები დაცურავენო.
შეყვარებულნი ნაპირს მიადგებოდნენ დაბმულ ბარკასებს შორის, რომელთა გრძელი ბაგირები მათი ნავის ძირს ედებოდა. ქალაქის ხმაური: ურმების ხრიგინი, ჟივილ-ხივილი, ძაღლების ყეფა გემების ბაქნებზე ნელ-ნელა აღწევდა. ემა ქუდის ლენტებს გაიხსნიდა და ნაპირზე გადავიდოდნენ.
სამიკიტნოს დაბალ სასადილოში დასხდებოდნენ, რომლის წინკარშიც შავი ბადე იყო ჩამოფარებული. შეექცეოდნენ შემწვარ თევზს, ნაღებს, ალუბალს. ისვენებდნენ მოლზე, ერთმანეთს ეალერსებოდნენ ალვის ხეებქვეშ და სურდათ, ვით ორ რობინზონს, სამუდამოდ ეცხოვრათ ამ კუთხეში, რომელიც ბედნიერებს ყველაზე მშვენიერ კუთხედ ეჩვენებოდათ ამქვეყნად. პირველად როდი უნახავთ მათ ეს ხეები, ლურჯი ცა, მინდორი და არც მდინარის დუდუნი ან ნიავის სისინი სმენიათ პირველად, მაგრამ ყოველივე ამას ისინი არასოდეს ისე არ მოეხიბლა, როგორც ახლა, თითქოს ბუნება მათთვის წინათ არ არსებულა ან თითქმის მომხიბვლელი მხოლოდ მაშინ შეიქნა, როცა მათ სურვილები დაიკმაყოფილესო.
ღამით შინ ბრუნდებოდნენ. ნავი კუნძულების ნაპირებს უვლიდა. ისინი ნავის სიღრმეში ისხდნენ, ბნელში, მდუმარენი, ნიჩბები რკინის კოტებს ეჯახებოდა. ეს ხმაური მყუდროების ხმაური იყო, მეტრონომის რიტმულ ცემას ჰგავდა, ხოლო ნავის ბოლოზე გადაგდებული ბაგირი წყალში ლივლივებდა წყნარი ჟღურტულით.
ერთხელ, როცა მთვარე ამოვიდა, უეცრად ენა ამოიდგეს და მელანქოლიური პოეზიით სავსე მნათობს მშვენიერი სიტყვები უძღვნეს. ემამ სიმღერაც კი დაიწყო:
`გახსოვს? ოდეს საღამოს ჩვენ მივცურავდით და მთვარეც...~
მისი ნაზი და მელოდიური ხმა წყლის სივრცეში იკარგებოდა.
ემა მის პირდაპირ იჯდა, ნავის ტიხარს მიყრდნობილი, სადაც ღია დარაბებში მთვარის შუქი შემოდიოდა. ქალის შავი კაბის ნაოჭები მარაოსებრ ეწყო და იგიც უფრო ტანწვრილი და მაღალი ჩანდა, სახეაწეული, ხელდაკრეფილი, თვალებაპყრობილი. ზოგჯერ ძეწნების ჩრდილი ფარავდა, მერე ისევ გამოკრთებოდა, ვით მოჩვენება მთვარის შუქზე.
ლეონმა, რომელიც მის ფეხთით იჯდა ნავის ფსკერზე, აბრეშუმის წითელი ბაბთა იპოვა. მენავემ შეამჩნია და უთხრა:
_ ალბათ, იმ კამპანიას დაეკარგა, წეღან რომ გადავიყვანე. ძალიან მხიარული ხალხი იყო: კაცები და ქალები; თან წამოეღოთ შამპანური, ღვეზლები, ფლეიტა და რა ვიცი, რა; მათ შორის ერთი ვინმე იყო ძალიან ლამაზი, მოსული ტანის, პატარაულვაშებიანი, მხიარული და ხუმარა. ყველანი იმას მიმართავდნენ: `აბა გვიამბე, რამე, ადოლფ... თუ როდოლფ... მგონი...~
ემა შეკრთა.
_ რა მოგივიდა? _ ჰკითხა ლეონმა და ახლოს მიიწია.
_ არაფერია. ალბათ, ღამის სიგრილის ბრალია.
_ ისეთებს, ალბათ, ქალებიც ეტანებიან, _ დასძინა ხნიერმა მენავემ, რომელსაც ამით ქებით მოხსენიება უნდოდა იმ უცხო კაცისა. მერე ხელები დაინერწყვა და კვლავ ნიჩბებს მიეძალა.
გაყრის ჟამიც დადგა! გამოთხოვება მეტად ნაღვლიანი იყო. ლეონს წერილები დეიდა როლეს მისამართით უნდა გაეგზავნა და, ემამ ისეთი დაწვრილებითი დარიგება მისცა ორმაგი კონვერტის თაობაზე, რომ ლეონი მოხიბლულიყო მისი მიჯნურული ვერაგობით.
_ მაშ, მარწმუნებ, რომ ყველაფერი კარგადაა? _ ჰკითხა ემამ და გამოსათხოვრად აკოცა.
_ დიახ, რა თქმა უნდა!
`კი, მაგრამ, _ ფიქრობდა ლეონი შინ მიმავალი, _ ასე მძაფრად რატომ ებღაუჭება იმ რწმუნების ქაღალდს?~

IV
მას შემდეგ ლეონი გაუკადრისდა. ამხანაგებს აღარ ეკარებოდა და მეცადინეობასაც სავსებით გაანება თავი, ემას წერილებს ელოდებოდა მხოლოდ. რამდენჯერმე გადაიკითხავდა. თვითონაც სამაგიეროს წერდა. ვნებით აღტყინებულს სურდა მუდამ თვალწინ ჰქონოდა მისი ხატება. განშორებას ნახვის ნატვრა კი არ შეუსუსტებია, არამედ, პირიქით, უფრო გააძლიერა და ერთხელ, შაბათ დილას, სამსახური მიატოვა.
როცა სერიდან დაბლობში თვალი მოჰკრა ნაცნობ სამრეკლოს, რომელზედაც ქარი თუნუქის ფლიუგერს ატრიალებდა, გულში ისეთი მოზეიმე სიამაყე და მიამიტური სიამე იგრძნო, როგორიც მილიონერს შეიძლება აღეძრას გულში მშობლიური სოფლის ნახვისას.
იონვილში ჩასვლისთანავე ემას სახლისკენ გაემართა. სამზარეულოში სინათლე შეამჩნია. ელოდებოდა, იქნებ ფარდებზე მისი ლანდი გამოჩნდესო, მაგრამ ამაოდ.
მამიდა ლეფრანსუამ რომ დაინახა, სიხარულით შეჰკივლა და უთხრა, გაზრდილხარ და აწოწილხარო. არტემიზმა კი განაცხადა, დავაჟკაცებულა და შავგვრემანი გამხდარაო.
ვით ოდესმე, პატარა სასადილოში ისადილა მარტომ; გადასახადთა ამკრეფს თურმე მოსწყინდა `მერცხლის~ ლოდინი და სადილობის დრო საბოლოოდ ერთი საათით ადრე დააწესა; ახლა უკვე სრულ ხუთ საათზე სადილობდა, მაგრამ მაინც განაგრძობდა ბუზღუნს, როცა დილიჟანსი იგვიანებდა ხოლმე.
ლეონმა, როგორც იქნა, ღონე მოიკრიბა და ექიმის კარს მიუკაკუნა. ქალბატონი თავის ოთახში იყო და მხოლოდ თხუთმეტი წუთის შემდეგ ჩამოვიდა. ბატონს თითქოს ეამა მისი სტუმრობა, მაგრამ ადგილიდან არ დაძრულა არც იმ საღამოს და არც მეორე დღეს.
ლეონი ემას მხოლოდ საღამოთი შეხვდა, ძალიან გვიან, სახლს უკან, იქ, სადაც იმ მეორეს ხვდებოდა ხოლმე! წვიმდა, ქოლგის ქვეშ ბაასობდნენ, ელვის სინათლეზე.
განშორება აუტანელი ხდებოდა.
_ სიკვდილი მიჯობს! _ ეუბნებოდა ემა, ეხუტებოდა და ცრემლით იღვენთებოდა.
_ მშვიდობით!.. მშვიდობით! როდისღა გნახავ?
ორივენი დაბრუნდნენ, რათა ერთხელ კიდევ მოხვეოდნენ ერთმანეთს; ემამ აღუთქვა, ყოველ ღონეს ვიხმარ, რაც შეიძლება მალე რაიმე საბაბი გამოვნახო, რათა მუდმივად და თავისუფლად შევხვდეთ ერთმანეთს კვირაში ერთხელ მაინცო. ემა იმედოვნებდა, ამას უთუოდ მოვაწყობ, ფულსაც მალე ვიშოვიო.
საამისოდ ემამ თავისი ოთახისთვის ფართოზოლებიანი ყვითელი ფარდები იყიდა, რომლის სიიაფესაც ლერე უქებდა, და ხალიჩის შეძენაზედაც კი ოცნებობდა; ლერე, რასაკვირველია, კვერს უკრავდა; მაგაზე ადვილი არაფერიაო, და ხალიჩასაც დაჰპირდა. ემას უკვე აღარ შეეძლო უმისობა. დღეში ერთი ოცჯერ მაინც უნდა დაებარებინა და ვაჭარიც უსაყვედუროდ ეახლებოდა ხოლმე. ვერც ეს გაეგო ვისმე, რად საუზმობდა ქალბატონისას ყოველდღე მამიდა როლე, რად დაძვრებოდა იქ ემასთან პირისპირ სალაპარაკოდ. სწორედ ამ დროს, ესე იგი, ზამთრის პირს, ემას რაღაც განსაკუთრებული სიყვარული აღეძრა მუსიკისადმი.
ერთ საღამოს, როცა შარლი უსმენდა, ემამ ოთხჯერ მაინც სცადა ერთი და იმავე ნაწყვეტის დაკვრა, მაგრამ მაინც უკმაყოფილო დარჩა, მეშლებაო; შარლი კი დაკვრის ნაკლს ვერ ამჩნევდა და გაიძახოდა:
_ ვაშა!.. მშვენიერია!.. შენ ტყუილად არ მოგწონს, განაგრძე!
_ ეჰ, არა! საშინელებაა! თითები სრულიად გამხევებია!
მეორე დღეს შარლმა სთხოვა, კიდევ დაუკარი რამეო.
_ კარგი, თუკი გესიამოვნება!
და შარლიც იძულებული იყო, დაედასტურებინა, რომ ემა მართლაც ოდნავ გადასჩვევია დაკვრას; ნოტები ეშლებოდა, ურევდა: მერე უეცრად შედგა და თქვა:
_ ეჰ, მორჩა! კარგი იქნებოდა, გაკვეთილი ამეღო, მაგრამ... _ ტუჩებს კბილი დააჭირა და გაუბედავად დაუმატა, _ ოცი ფრანკი ერთ გაკვეთილში, ძალიან ძვირია!
_ ჰო, მართალია... ცოტა ძვირია... _ მიუგო შარლმა და სულელურად გაიღიმა, _ მაგრამ, მგონი, უფრო იაფადაც შეიძლება მოეწყოს; ხომ არიან ისეთი არტისტები, რომლებიც განთქმული არ არიან, მაგრამ განთქმულებს მაინც არ ჩამოუვარდებიან?
_ აბა მომიძებნე, _ უთხრა ემამ.
მეორე დღეს, შინ დაბრუნებისას შარლმა ეშმაკურად გაუღიმა ცოლს და ვითომ უსაყვედურა:
_ როგორი ახირება იცი ხანდახან! დღეს ბარფეშერში ვიყავი და მადამ ლიეჟარმა მითხრა: ჩემი სამი ქალიშვილი, მიზერიკორდის მონასტერში რომ სწავლობენ, მუსიკის თითო გაკვეთილში ორმოცდაათ სუს იხდიან და ისიც სახელგანთქმულ მასწავლებელთანო!
ემამ მხრები აიჩეჩა და მას შემდეგ საკრავს აღარ მიჰკარებია, ხოლო, როცა ახლოს გაუვლიდა ხოლმე (თუ ქმარიც იქ იყო), უთუოდ აწუწუნდებოდა:
_ აჰ, ჩემი საბრალო პიანინო!
სტუმრები რომ ეწვეოდნენ, მუდამ ჩიოდა, დაკვრა სრულიად მივატოვე ძალიან სერიოზული მიზეზების გამოო. დაიწყებოდა საყვედურები: რა სამწუხაროა! მერე რა ნიჭი ჰქონდა! თანაც ბოვარის მისდგებოდნენ, არცხვენდნენ, განსაკუთრებით მეაფთიაქე.
_ თქვენ დიდად ცდებით! ბუნებრივი ნიჭი არასოდეს არ უნდა ჩაახშოთ. გარდა ამისა, ჩემო კარგო, მუსიკისადმი ქალბატონის წაქეზებით მომავალში მომჭირნეობას გასწევთ ქალიშვილის სწავლებაზე. ეს აზრი რუსოს ეკუთვნის; შესაძლებელია, იგი ჯერ კიდევ ოდნავ ახალი იყოს, მაგრამ, დარწმუნებული ვარ, მომავალში უთუოდ გაიმარჯვებს, როგორც აზრი დედის რძით ბავშვების კვების შესახებ.
ასე რომ, შარლი იძულებული შეიქნა კვლავ ჩამოეგდო საუბარი ემასთან მუსიკის თაობაზე. მან ნაღვლიანად მიუგო, უმჯობესია საკრავი გაიყიდოსო, მაგრამ ეს საბრალო პიანინო, რომელსაც მისთვის ამდენი საამაყო სიამე მიუნიჭებია, როგორ უნდა წაიღონ ისე, რომ ემა თავისი არსების ერთ ნაწილს არ გამოეთხოვოს სამუდამოდ!
_ რომ მოინდომებდე, _ უთხრა ქმარმა, _ და ხანდახან მაინც გაკვეთილს აიღებდე. ეს არც ისე ძვირი დაჯდებოდა.
_ გაკვეთილი მაშინ არის სასარგებლო, _ მიუგო მან, _ როცა რეგულარულად იღებენ.
აი, როგორი გზით მოახერხა ემამ ქმრისაგან ნებართვის მიღება, რათა კვირაში ერთხელ ქალაქში ევლო საყვარლის სანახავად. ერთი თვის მეცადინეობის შემდეგ ბევრმა დაადასტურა, რომ მას დიდი წარმატება დაეტყო.

V
ხუთშაბათობით ემა დილაადრიან წამოდგებოდა და ჩუმად ჩაიცვამდა, რათა შარლი არ გაეღვიძებინა, რადგან საყვედურს ეტყოდა, ასე ადრე რად ადექიო. მერე ოთახში დაიწყებდა იქით-აქით სიარულს; ფანჯრებს მიადგებოდა. მოედანზე გაიხედავდა, ბურუსიანი განთიადი ბაზრის თაღებში შეიხედავდა და აფთიაქის ფასადზე ბუნდოვანი ციმციმით აბრის მსხვილი წარწერა გამოჩნდებოდა.
რვის თხუთმეტ წუთზე `ოქროს ლომის~ სასტუმროსკენ გაემართებოდა, სადაც არტემიზი მთქნარებით გაუღებდა კარს და ღუმელში მისთვის დაუწყებდა ნაკვერჩხალს ჩხრეკას. ემა სამზარეულოში მოიცდიდა. დროდადრო ეზოში გავიდოდა. ივერი აუჩქარებლად შეაბამდა ცხენებს და თან ყური მადამ ლეფრანსუასკენ ჰქონდა, რომელიც მიტკლის თავსაფრით შებურულ თავს სარკმელში გაყოფდა და იმდენ დავალებასა და დარიგებას მისცემდა მეეტლეს, რომ სხვას ვისმე უთუოდ გზა-კვალი აერეოდა.
ბოლოს წვნიანსაც შეჭამდა, ხალათის მსგავს შალის რაღაც საცმელს მოიხაბუკებდა, ჩიბუხს გააჩაღებდა, შოლტს მოიმარჯვებდა და კოფოზე რიგიანად მოიკალათებდა.
`მერცხალი~ რახრახით დაიძრებოდა და სამ მეოთხედ მილ მანძილზე ხან აქ, ხან იქ შეჩერდებოდა მგზავრების მოსაკრებად, რომლებიც თავიანთ ჭიშკრებთან ელოდებოდნენ. ვინც წინა დღით დაიბევა, იმისთვის უთუოდ უნდა მოეცადა. ზოგი ჯერ კიდევ არც ამდგარიყო. ივერი ეძახდა, ყვიროდა, იგინებოდა, მერმე კოფოდან ჩამოხდებოდა და კარზე დაუწყებდა ბრახუნს. დილიჟანსის დამსხვრეულ სარკმლებში ქარი ზუზუნებდა.
ნელ-ნელა შეივსებოდა ოთხივე სკამლოგინი. ეტლი კვლავ დაიძრებოდა.
გზის პირას ჩამწკრივებული ვაშლის ხეები ერთმანეთს გასდევდა, ხოლო აქეთ-იქით გაჭრილ თხრილთა შორის, ყვითელი წყლით რომ იყო სავსე, მიმავალი გზა ცის დასავალზე თანდათანობით ვიწროვდებოდა.
ემა ზედმიწევნით იცნობდა ამ გზას; იცოდა, რომ მინდორს იქით სვეტი იქნებოდა, შემდეგ თელა, საბძელი და სადარაჯო ქოხი. ზოგჯერ, რათა მოულოდნელი სანახაობით დამტკბარიყო, თვალს დახუჭავდა, მაგრამ მანძილის მკაფიო შეცნობას მაინც არ კარგავდა, ბოლოს, აგურის შენობები უფრო და უფრო გახშირდებოდა, `მერცხალი~ მოტკეპნილ გზაზე არახუნდებოდა, ბაღებს შორის, სადაც ფოთლებში შეიძლებოდა გაერჩია ქანდაკებანი, შადრევნები, შეკრეჭილი ბუჩქები, საქანელები, და უეცრად ქალაქიც გამოჩნდებოდა.
ამფითეატრივით შეფენილი და ნისლით დაბურული, მდინარის გაღმა იყო გაზიდული თავისი ხიდებით. ქალაქს იქით მინდვრები იყო გაჭიმული შორეულ, გაურკვეველ მიჯნამდე, სადაც რუხი ცა იწყებოდა. სერიდან მთელი სანახაობა უმოძრაო ჩანდა, ვით სურათი; ღუზაჩაშვებული ხომალდები ერთ კუთხეში შეჯგუფებულიყვნენ; მწვანე გორაკების ძირში მდინარე რკალივით უხვევდა და მოგრძო კუნძულები წყალში ისე მოჩანდა, თითქოს მძინარე ვეება შავი თევზებიაო. ფაბრიკების საკვამურებიდან შავყომრალი ბოლი ამოდიოდა და ჰაერში იფანტებოდა. ისმოდა თუჯის ჩამომსხმელი ქარხნების ხრიალა სუნთქვა და ზარების გაბმული მოთქმა სამრეკლოებზე, მათი გუმბათები რომ ნისლში იწვეტებოდა, ბულვარებს შორის, ხოლო სახლების სახურავები, წვიმას რომ დაესველებინა, სხვადასხვა სიმაღლისა იყო უბნების დონის მიხედვით. ზოგჯერ ქარი ღრუბლებს შეუტევდა და წმინდა ეკატერინეს სერს მიახეთქებდა, თითქოს ჰაეროვანი ტალღებია, ნაპირს რომ უხმოდ აწყდებიანო.
რაღაც თავბრუდამხვევი რამ მოდიოდა ემასკენ ამ ერთად თავმოყრილ არსებათაგან, გულიც ძალზე უწყებდა ცემას, თითქოს მთელ ამ ასოცი ათასი მცხოვრების ყველა შესაძლო ვნება ერთბაშად მას შთაენერგაო. მისი სიყვარული იზრდებოდა ამ სივრცის წინაშე და ბუნდოვანი გუგუნის გაგონებაზე შფოთით ივსებოდა. ამ სიყვარულს აფრქვევდა მოედნებს, ქუჩებსა და ბულვარებს; ძველი ნორმანდიული ქალაქი უზარმაზარი სატახტოსავით იშლებოდა მის წინაშე, ვით წარმართული ბაბილონი, და იგიც შედიოდა ამ ბაბილონში ეტლის ფანჯარას ორივე იდაყვდაყრდნობილი, სუფთა ჰაერს ისუნთქავდა; ცხენები მიაჭენებენ; თვლები ქვებზე რახრახებენ. ეტლის ძარი ირხევა; ივერი შორიდანვე უყვირის შემხვდურ ურმებს, ხოლო გილიომის ტყეში ღამენათევი მოქალაქენი წყნარად ჩამოდიან დაღმართზე შინაური პატარა ურმებით.
საბაჟოსთან გასაჩერებელი იყო. ემა ხის ფოსტლებს გაიხდიდა; თათმანებს გამოიცვლიდა, შალს გაისწორებდა და ეტლიდან ჩამოვიდოდა.
ქალაქი იღვიძებდა. ნოქრები სავაჭროების ფანჯრებს წმენდდნენ; კალათებით დაზურგული ქალები ქუჩაბანდებში გაჰკიოდნენ თავიანთ საქონელს; ემა თავდახრილი მიდიოდა, კედლების ახლოს, და სიამით იღიმებოდა ჩამოშვებულ შავ ვუალში.
ეშინოდა, არავინ მიცნოსო, და ამიტომ მოკლე გზით მისვლას ერიდებოდა. მიხვეულ-მოხვეულ ქუჩებს გაჰყვებოდა და გაოფლიანებული მიაღწევდა ეროვნული ქუჩის ბოლოს, სადაც შადრევანი იყო. ეს იყო უბანი თეატრების, სამიკიტნოებისა და მხიარული ქალებისა. წინსაფრიანი გარსონები ქვაფენილებს ჰგვიდნენ ამწვანებულ მცენარეებს შორის. ქუჩაში აბსენტის, სიგარისა და სადაფის სუნი იდგა.
ემა მეორე ქუჩაში შეუხვევდა ხოლმე და ლეონს ხუჭუჭ თმაზე იცნობდა, ქუდიდან რომ ჰქონდა ჩამოშლილი.
ლეონი წინ წავიდოდა, ემა უკან მიჰყვებოდა სასტუმრომდე. ვაჟი კიბეს აივლიდა, ოთახის კარს გააღებდა, შევიდოდა... რა ნეტარება იყო!
კოცნას ბაასი მოჰყვებოდა. ერთმანეთს გაუზიარებდნენ მთელი კვირის წუხილს, წინათგრძნობას, შეშფოთებას წერილების გამო, მაგრამ ახლა ხომ ყველაფერი რიგზეა! ერთმანეთს ღიმილით თვალებში შეაცქერდებოდნენ, ვნებააშლილნი იცინოდნენ, ერთიმეორეს საალერსო სიტყვებს ეუბნებოდნენ.
წითელი ხის უზარმაზარი ლოგინი ნავს ჰგავდა. ზემოდან წითელი აბრეშუმის ჩარდახი ჰქონდა; რა შეედრებოდა ემას შავთმიან თავსა და ქათქათა ტანის ნახვას, როცა ამ მეწამულ ფონზედარცხვენილი მკერდზე მკლავებს მიიჭერდა და თვალებზეც ხელებს დაიფარებდა!
თბილი ოთახი, ხალიჩებითა და მორთულობით დამყუდროებული, ნაზად განათებული, სწორედ მათი ვნების შესაფერისი სავანე იყო. ფარდები დაშვებული იყო, ღუმლის რიკულებსა და ბურთულებს ცეცხლი ალაპლაპებდა, ბუხარზე, შანდლებს შორის, ორი დიდი ვარდისფერი ნიჟარა იდო, რომლებშიც, თუ ყურს მიადებდი, ზღვის ხმაური ისმოდა.
როგორ უყვარდათ ეს სანუკვარი, საამო და სანეტარო ოთახი, მიუხედავად მისი ოდნავ გახუნებული დიდებისა! სკამები ყოველთვის ერთსა და იმავე ადგილას იდგა, ხოლო ბუხრის საათის ქვეშ ემა ზოგჯერ თმის სარჭებსაც იპოვიდა, გასულ კვირას რომ დარჩენოდა. საუზმობდნენ ბუხრის წინ, პატარა მრგვალ სუფრაზე. ემა ხორცს დაჭრიდა. თეფშზე დააწყობდა, თანაც ლეონს ეალერსებოდა და ეანცებოდა; მხიარული, გულუბრყვილო სიცილი აუტყდებოდა, როცა თხელი სასმისიდან შამპანური გადმოიღვრებოდა და ბეჭდებით შეჭედილ თითებზე დაედინებოდა. ერთმანეთის დასაკუთრების გრძნობით ისე იყვნენ დამთვრალნი, რომ ეგონათ, საკუთარ სახლში ვართ, სადაც სამუდამოდ ასეთი ახალგაზრდული შეუღლებით ვიცხოვრებთო. ამბობდნენ: `ჩვენი ოთახი~, `ჩვენი ხალიჩა~, `ჩვენი სავარძლები~; ემა კი დასძენდა: `ჩვენი ფოსტლები~, _ ეს იყო ლეონის ნაჩუქარი ვარდისფერი ატლასის ქოშები, გედის ბუმბულით მორთული; როცა ლეონს მუხლებზე დაუჯდებოდა, ფეხით იატაკს ვეღარ სწვდებოდა და კოხტა ფეხსაცმელი მხოლოდ ფეხის თითებზე ეკიდა.
ლეონი პირველად გრძნობდა ქალის გამოუთქმელი მშვენების მომხიბვლელობას. მისთვის ახალი იყო ეს გრაცია, ჩაცმულობის საგანგებო კრძალულება, განაბული მტრედის პოზები. აღფრთოვანებული იყო მისი სულის მშვენიერებითა და კაბის არშიებით. განა იგი, მართლაც, `მაღალი საზოგადოების~ ქალი არ იყო? და თანაც, ქმრიანი, ნამდვილი ხასა! ზნისა და გუნების ცვალებადობით, როცა ხან მეოცნებე იყო და გამოუცნობი, ხან მხიარული, მოლაპარაკე, ხანაც დიდხანს მდუმარე, ხან ფიცხი, ხანაც გულგრილი. ქალი განუწყვეტლად იწვევდა ლეონის გულში ათასგვარ სურვილს, უღვიძებდა ბუნდოვან მისწრაფებათა და მოგონებათ. იგი ხასა იყო ყველა რომანისა, გმირი ყველა დრამისა, `ქალი~ ყველა ლირიკული პოემისა. მის მხრებზე იგი `მობანავე ოდალისკის~ ქარვისფერ იერს ხედავდა: მოგრძო წელი ჰქონდა, ვით საშუალო საუკუნეების ქალებს, ფეოდალურ ციხე-დარბაზებს რომ ფლობდნენ; `ბარსელონელ ფერმკრთალ ქალსაც~ ჰგავდა, მაგრამ, უწინარეს ყოვლისა, ნამდვილი ანგელოზი იყო!
როცა ლეონი უცქეროდა, ასე ეგონა, ჩემი სული, ასე მძაფრად რომ მისკენ მიილტვის, შარავანდედივით თავს ეხვევა და სიამის ძალით მიზიდული მისი მკერდის სითეთრეს ეზავებაო.
მის ფეხებთან მოკალათდებოდა და მის მუხლს დაყრდნობილი ღიმილით თვალებში შესცქეროდა.
ემა კი დაიხრებოდა და სუნთქვაშეკრული მთვრალივით ჩასჩურჩულებდა:
_ ოჰ, ნუ გაინძრევი! ჩუმად იყავი! მიცქირე! შენი თვალებიდან გამოუთქმელი სიამე იღვრება, რომელიც ნეტარებით ავსებს ჩემს გულს!
ბავშვს უწოდებდა ლეონს:
_ ბავშვო, გიყვარვარ თუ არა? _ და პასუხსაც არ დაუცდიდა, ისე ფიცხად და ვნებიანად გაუწვდიდა ტუჩებს.
საათზე ბრინჯაოს კუპიდონი იყო გამოსახული, რომელსაც ყვავილების აკიდო ჰქონდა ხელთ. ხშირად დასცინოდნენ მას, მაგრამ გამოთხოვებისას უკვე ყველაფერს სერიოზული მნიშვნელობა ეძლეოდა.
პირისპირ მდგომარენი განუწყვეტლად იმეორებდნენ:
_ ხუთშაბათამდე!.. ხუთშაბათამდე!..
მერე, უეცრად, ემა ლეონს თავზე ხელს შემოხვევდა, საჩქაროდ შეუბლზე აკოცებდა და გავარდებოდა გარეთ ძახილით: `მშვიდობით!~
თეატრალური ქუჩით წავიდოდა, პარიკმახერთან შეივლიდა და თმას გაისწორებდა. ამასობაში კიდეც დაბინდდებოდა. გზის ფარანი აინთებოდა.
ემას ესმოდა თეატრის ზარის რეკვა, მსახიობებს რომ სცენაზე იწვევდა; ხედავდა, მის გვერდით ჩავლილ ფერმკრთალ მამაკაცებსა და გახუნებულტანისამოსიან ქალებს, მსახიობთა შესასვლელ კარში რომ უჩინარდებოდნენ.
საპარიკმახეროს დაბალ ოთახში ბუღი იდგა, პარიკებსა და ნელსაცხებლებს შორის ღუმელი ღუღუნებდა. გახურებული მარწუხებისა და პარიკმახერის გაქონილი ხელების სუნი თავბრუს ახვევდა ემას და ძილს ჰგვრიდა. ზოგჯერ ოსტატი თმის დახვევისას მასკარადის ბილეთებს შესთავაზებდა. შემდეგ ემა ადგებოდა, იმავე ქუჩას აჰყვებოდა, `წითელი ჯვრის~ სასტუმროში შევიდოდა; მოძებნიდა თავის ხის ფოსტლებს, დილით რომ სკამლოგინის ქვეშ დამალა, და მგზავრთა შორის თავის ადგილზე დაჯდებოდა. აღმართს რომ შეუყვებოდნენ ზოგიერთები ჩადიოდნენ, იგი კი მარტო რჩებოდა დილიჟანსში.
თითოეულ მოსახვევზე უფრო და უფრო ფართოდ მოჩანდა ქალაქის განათებული ნაწილები. ემა მუხლებით შედგებოდა სკამზე და თვალგაშტერებით გასცქეროდა ამ განათებულ ბურუსს. თვალზე ცრემლი ეძალებოდა, ლეონს ეძახდა, ალერსით მიმართავდა, ჰაეროვან კოცნას უგზავნიდა.
გორაკზე ერთი მათხოვარი ცხოვრობდა, დილიჟანსებს შორის რომ ჯოხით დაძვრებოდა. ტანზე ათასნაირი ძონძი ეცვა, სახეს ტაშტივით მრგვალი, გაცვეთილი კასტორის ქუდი უფარავდა; როცა ქუდს მოიხდიდა, უპეების ადგილას ორი პირღია, სისხლიანი ნახვრეტი ჩნდებოდა. ხორცი ნაფლეთებად ეკიდა და იქიდან სითხე ჟონავდა; გამონაჟონი მწვანე მუწუკებად ჰქონდა შედედებული ცხვირზე, რომლის შავი ნესტოებიც თრთოლით იბერებოდა. როცა მოწყალებას ითხოვდა, თავს რაღაცნაირი სულელური სიცილით გადააგდებდა უკან; მაშინ მოლურჯო გუგებიც გადაუტრიალდებოდა და საფეთქლებთან თითქმის ეხებოდა წყლულის კიდეებს. დილიჟანსებს დასდევდა და მღეროდა:

კარგი დარის მცხუნვარება
ქალწულს ვნებად ეჯარება...

შემდეგ უმღეროდა ჩიტებს, მზეს, ფოთლებს...
მათხოვარი ზოგჯერ უეცრად ემას უკან გაჩნდებოდა ქუდმოხდილი. ქალი შეჰკივლებდა და განზე გახტებოდა. ივერი გაეხუმრებოდა ხოლმე გლახას. ურჩევდა, ბალაგანი გამართე სენ-რომენის ბაზრობაზეო, ან შეეკითხებოდა, შენი მიჯნური რასა იქმსო.
ზოგჯერ გაქანებულ დილიჟანსში უეცრად გამოჩნდებოდა მისი ქუდი, თვით კი ცალი ხელით ფანჯრის რაფას ჩაებღაუჭებოდა და საფეხურზე შედგებოდა ტალახიან თვლებს შორის. მისი ხმა, ჯერ სუსტი და წვიტინა, თანდათან ყივანა ხდებოდა და სიბნელეში ისე გაისმოდა, ვით მოთქმა გაურკვეველი წუხილისა; ზარების წკარუნს, ხეების შრიალსა და დილიჟანსის ხრიგინთან შეზავებული ხმა რაღაც შორეულს გამოხატავდა, რაც ჟრჟოლას ჰგვრიდა ემას, სულში სწვდებოდა, ვით ნაპრალში შეჭრილი ქარიშხალი, და განუსაზღვრელი ნაღვლის სივრცეში იტაცებდა, მაგრამ ივერი მაშინვე ხვდებოდა დილიჟანსის ცალ მხარეზე გადაწონვას და შოლტით მისწვდებოდა ბრმას, რომელიც ღრენით გაგორდებოდა ტალახში.
`მერცხლის~ მგზავრებს ნელინელ ძილი მოეკიდებოდათ: ზოგს პირღია ჩაეძინებოდა, ზოგი თავს დაჰკიდებდა, ზოგი მეზობლის მხარს დაეყრდნობოდა, ზოგიც თასმაში ხელს გაუყრიდა და რიტმულად ირხეოდა დილიჟნის ქანაობის თანაბრად; ფარნის შუქი, ეტლის გარეთ რომ ეკიდა, მოყვითალო ჩითის ფარდებს ეფინებოდა და მძინარეთა უძრავ სახეებს სისხლისფერ ჩრდილებს ჰფენდა. მწუხარებით გაბრუებული ემა სიცივით მოიკრუნჩხებოდა წამოსასხამში; გრძნობდა, რომ ფეხები თანდათან ეყინებოდა, ხოლო სულში კი მკვდრული სიცივე ჰქონდა გამეფებული.
შინ შარლი ელოდებოდა; `მერცხალი~ ხუთშაბათობით ყოველთვის იგვიანებდა, მაგრამ, აი, ქალბატონიც მოვიდოდა. გავლით და საჩქაროდ აკოცებდა თავის პატარას. სადილი კიდევ არ იყო მზად, არა უშავს რა! მზარეულს არ ამტყუნებდა. ახლა ამ გოგოსთვის, მგონი, ყველაფერი ნებადართული იყო.
ზოგჯერ ქმარი, მის სიფერმკრთალეს რომ შეამჩნევდა, ჰკითხავდა, ავად ხომ არა ხარო.
_ არა, _ მიუგებდა ემა.
_ კი, მაგრამ რაღაც უცნაური ხარ ამ საღამოს.
_ ეჰ, არაფერია! სრულიადაც არაფერი!
ისეთი დღეებიც იყო ხოლმე, როცა მივიდოდა თუ არა, მაშინვე თავის ოთახში ავიდოდა; ჟუსტენი, რომელიც იქვე გაჩნდებოდა, ფეხაკრეფით დაიწყებდა სიარულს და ფარეშ ქალზე უკეთ ემსახურებოდა. სანთელს აუნთებდა, ასანთსა და წიგნს მიუტანდა, საღამურ პერანგს გაუსწორებდა, საბანს გადაუფენდა.
_ ჰო, კარგი, _ ეტყოდა ემა, _ წადი!
ჟუსტენი კი ფეხს არ მოიცვლიდა, ხელებდაშვებული და თვალგაშტერებული იდგა, თითქოს უეცრად ოცნების უთვალავმა ძაფმა შებოჭაო.
მეორე დღე საშინელი იყო, მომდევნო დღეები კი უფრო აუტანელი იმ მოუთმენლობის გამო, რაც გამოწვეული იყო ნეტარების თრობით. ახლა უფრო გამძაფრებული, მწვავე სურვილი მხოლოდ მეორე კვირაში იპოვიდა კმაყოფილებას ლეონის ალერსსა და ტრფიალში. ქალისვე ვნება ბადებდა ლეონის არსებაში აღფრთოვანებისა და მადლიერების გრძნობას. ემაც მთელი არსებით ეძლეოდა ამ სიყვარულს; ალერსის ყოველნაირი ხერხით კვებავდა და თან შიშით კანკალებდა, მალე არ დავკარგოო.
ხშირად უთქვამს მისთვის ნაღვლიანად:
_ ეჰ, შენც მიმატოვებ! ცოლს ითხოვ!.. შენც სხვებივით მოიქცევი!
_ ვინ არიან ეს სხვები? _ იკითხავდა ვაჟი.
_ ყველა მამაკაცი, _ მიუგებდა, ალერსიანად ჰკრავდა ხელს და დასძენდა, _ თქვენ, ყველანი, უპატიოსნონი ხართ!
ერთხელ, როცა ფილოსოფიურად ბაასობდნენ ამქვეყნიური იმედების გაცრუებაზე (იჭვნეულობის გამოსაცდელად თუ იმიტომ, რომ გულისნადების გამოუთქმელობა აწუხებდა), ემამ უთხრა, რომ ოდესღაც, სანამ მას შეხვდებოდა, სხვა უყვარდა. `არა ისე, როგორც შენ~, _ სწრაფად დაუმატა და თან ბავშვი დაიფიცა, ჩვენ შორის არაფერი ყოფილაო.
ყმაწვილმა დაუჯერა, მაგრამ მაინც გამოჰკითხა; სურდა გაეგო, ვინ იყო ის სხვა.
_ გემის კაპიტანი იყო, ჩემო კარგო.
განა ეს პასუხი ყოველგვარ ძიებას თუ ძებნას ზღვარს არ უდებდა? და იმავე დროს არ ამაღლებდა ქალს საყვარლის თვალში, რომ ისეთი კაცი მოხიბლა, რომელიც, ალბათ, მამაციც იყო და ქალთა შორის სახელის მქონეც?
ახლა კლერკს ნათლად წარმოუდგა თვალწინ თავისი არასახარბიელო საზოგადოებრივი მდგომარეობა. შეშურდა სამხრეები, წარმატება, ორდენები. ყოველივე ეს ემას უნდა მოსწონდეს, ალბათ; განა ამას არ მოწმობს ხელგაშლილი ცხოვრებისაკენ მისი მიდრეკილება!
ემას კი ბევრი რამ არ გაუმხელია მისთვის იმ გიჟური ოცნებიდან, რაც მოსვენებას არ აძლევდა: ცისფერი კაბრიოლეტი რუანში სამგზავროდ, ინგლისური ცხენი და გრუმი ყელგადაკეცილი წაღით. ეს ოცნება მას ჟუსტენმა შთააგონა და თანაც ემუდარებოდა, ლაქიად მე ამიყვანეთო. ხოლო თუ ეს ნაკლი პაემანზე მისვლის სიხარულს არ ამცირებდა, დაბრუნების ნაღველს კი უთუოდ ამძაფრებდა.
ხშირად, როცა პარიზზე ჩამოაგდებდნენ ბაასს, ემა ოხვრით იტყოდა:
_ აჰ, რა კარგად ვიცხოვრებდი იქ!
_ განა აქაც ბედნიერები არა ვართ? _ ჰკითხავდა ვაჟი და ალერსით თმაზე გადაუსვამდა ხელს.
_ ჰო, მართალი ხარ, _ უპასუხებდა, _ გიჟი ვარ, გიჟი! მაკოცე!
ქმართან ახლა უფრო მომხიბვლელი იყო, ვიდრე ოდესმე, უმზადებდა მის საყვარელ ნუშის კრემს და საღამოობითაც მისთვის სხვადასხვა ვალსს უკრავდა. ქმარს უბედნიერეს ადამიანად მიაჩნდა თავი ამქვეყნად, ემა კი უშფოთველად ცხოვრობდა... მაგრამ ერთ საღამოს შარლმა უეცრად ჰკითხა:
_ შენი მუსიკის მასწავლებელი ხომ მადმუაზელ ლამპრერია?
_ დიახ.
_ სწორედ წეღან შევხვდი ქალბატონ ლიეჟარისას. შენზე ვკითხე და არ ვიცნობო, მითხრა.
ემას თითქოს მეხი დაეცა, მაგრამ მაინც მშვიდად მიუგო:
_ აჰ, უთუოდ დაავიწყდა ჩემი სახელი!
_ იქნებ რუანში რამდენიმე ლამპრერია მუსიკის მასწავლებელი? _ გამოთქვა ვარაუდი შარლმა.
_ შესაძლებელია, _ და უმალვე დაუმატა, _ კი მაგრამ, მისი ქვითრები ხომ აქა მაქვს! აი ნახე! _
და საწერი მაგიდისკენ გაემართა, უჯრები გადაჩხრიკა, ქაღალდები ააფორიაქა და ისე გაწვალდა, რომ შარლმა ხვეწნა დაუწყო, თავი გაანებე, განა რაღაც ქვითრები თავის შეწუხებად ღირსო.
_ ოჰ, არა! უსათუოდ უნდა მოვძებნო.
და, მართლაც, შემდეგ პარასკევს, როცა შარლი ბნელ საკუჭნაოში წაღებს იცვამდა, წაღის ყელში უეცრად რაღაც ქაღალდი შეამჩნია, ამოიღო და წაიკითხა:
`სამი თვის გაკვეთილების, ნაყიდი ნოტების საფასური და ა.შ. მივიღე სამოცდახუთი ფრანკი. ფელისი ლამპრერი, მუსიკის მასწავლებელი~.
_ აი, დალახვროს! მერე ამ ჩემს წაღაში საიდან გაჩნდა?
_ ალბათ, იმ კოლოფიდან ამოვარდა, _ მიუგო ემამ, _ სადაც ძველი ანგარიშები აწყვია, აი, განაპირას რომ დგას.
ამიერიდან მისი ცხოვრება სიცრუით იყო აღსავსე; სიცრუე, ვით საბურველი, ფარავდა და ინახავდა მის სიყვარულს. სიცრუე საჭიროებად, ფიქრად, სიამოვნებად გადაექცა ისე, რომ გუშინ ქუჩის მარჯვენა მხარეს მივდიოდიო რომ ეთქვა, შეიძლებოდა დარწმუნებული ყოფილიყავით, რომ მარცხენა მხარეს მიდიოდა.
ერთ დილას, როცა ჩვეულებრივ მსუბუქად ჩაცმული წავიდა, უეცრად თოვა დაიწყო. შარლმა, რომელიც ფანჯარაში ამინდს აკვირდებოდა, თვალი მოჰკრა, რომ აბატი ბურნიზიენი ტუვაშის შარაბანით რუანს მიემგზავრებოდა. ექიმმა სქელი შალი გადასცა და სთხოვა, როგორც კი `წითელი ჯვრის~ სასტუმროში მიხვალთ, ჩემი ცოლი ნახეთ და მიეცითო. მისვლისთანავე მღვდელმა იონვილელი ექიმის ცოლი იკითხა, მაგრამ სასტუმროს პატრონმა უთხრა, ქალბატონი ბოვარი ჩვენსას იშვიათად დადისო; ხოლო როცა აბატი საღამოს `მერცხალში~ შეხვდა ემას, თავისი თავგადასავალი უამბო, მაგრამ ამისათვის მაინცდამაინც დიდი მნიშვნელობა არ მიუცია, რადგან იმწამსვე სიტყვა რუანის საკრებულო ტაძრის ქადაგზე ჩამოაგდო, რომელსაც ყველა დიდი ქებით იხსენიებდა და რომლის მოსასმენადაც ქალაქის ქალები მუდამ გარბოდნენ.
მართალია, მღვდელმა გამოკითხვა არ ისურვა, მაგრამ მომავალში ხომ შეიძლებოდა სხვები უფრო ცნობისმოყვარე გამომდგარიყვნენ; ამიტომ ემამ გადაწყვიტა ამიერიდან `წითელი ჯვრის~ სასტუმროში ჩამომხდარიყო, რათა იონვილელ ნაცნობებს დაენახათ და ამნაირად არავითარი ეჭვი არ აეღოთ.
თუმცა ერთხელ კი ლერემაც ნახა იგი, ლეონთან მკლავგაყრილი რომ გამოვიდა `ბულონის სასტუმროდან~. მყისვე შიშმა აიტანა, ენას არ გააჩერებსო, მაგრამ ლერე იმდენად უჭკუო როდი იყო.
სამაგიეროდ, როცა მესამე დღეს ვაჭარი ესტუმრა, ოთახის კარი მიხურა და უთხრა:
_ ქალბატონო, ფული მჭირდება.
ემამ მიუგო, ამჟამად ფული არ მაქვსო. ლერე წუწუნს მოჰყვა და გაახსენა გაწეული ამაგი.
მართლაც, იმ ორი ვექსილიდან, რომლებიც შარლმა გასცა, ემამ მხოლოდ ერთი გაანაღდა, მეორე კი, ემას თხოვნით, ვაჭარმა გამოცვალა, თანხა ორად გაყო და უფრო გრძელი ვადა დაუნიშნა. მერე დავთარი ამოიღო და ნისია ჩამოთვალა: საფარდეები, ხალიჩა, სკამების გადასაკრავი, რამდენიმე კაბა და სხვა საქონელი; საერთო ღირებულება თითქმის ორი ათას ფრანკს აღწევდა.
ემამ თავი დახარა. ვაჭარი განაგრძობდა:
_ თუ ფული არა გაქვთ, ქონება ხომ გაქვთ?
და გაახსენა სახლი, ბარნევილში რომ ჰქონდათ, ომალის ახლოს, რომელიც შემოსავალს თითქმის არ იძლეოდა. ოდესმე ეს სახლი ნაწილი იყო ფერმისა, რომელიც ჯერ კიდევ შარლის მამას გაეყიდა; ლერემ ყველაფერი იცოდა: რამდენი ჰექტარი იყო ან მეზობლები ვინ იყვნენ.
_ თქვენს ადგილას რომ ვიყო, მოვიშორებდი და კიდევ რამდენი ფულიც დამრჩებოდა.
ემამ მყიდველის უყოლობა მოიმიზეზა, ლერემ უთხრა, მე თვითონ ვიშოვიო.
_ კი მაგრამ, სახლის გაყიდვის უფლებას ვინ მომცემს? _ ჰკითხა ემამ.
_ განა თქვენ მინდობილობა არა გაქვთ?
ეს სიტყვები სუფთა ჰაერივით მოხვდა ქალს.
_ დამიტოვეთ ეგ ანგარიში, _ უთხრა მან.
ერთი კვირის შემდეგ კვლავ ესტუმრა და კვეხნით უთხრა: დიდი წვალების შემდეგ, როგორც იქნა, ვიპოვე ვინმე ლანგლუა, რომელსაც იმ მამულზე დიდი ხანია თვალი უჭირავს, თუმცა ფასს ჯერჯერობით არ ამხელსო.
_ საქმე ფასი როდია! _ წამოიძახა ქალმა.
_ პირიქით, უნდა მოიცადო, გააჯანჯლო, _ ურჩევდა ვაჭარი, _ საჭიროა მიხვიდეთ, მაგრამ რაკი თქვენ არ შეგიძლიათ, მე თვითონ წავიდოდი და მოველაპარაკებოდი იმ ლანგლუას.
დაბრუნებისას განაცხადა, რომ მყიდველი ოთხი ათასი ფრანკის მეტს არ იძლევა. ამ ამბავმა ემა გაახარა.
_ სიმართლე რომ ვთქვა, კარგი ფასია.
მალე ემამ ნახევარი თანხა მიიღო, ხოლო როცა ნისიის გასტუმრება დააპირა, ვაჭარმა უთხრა:
_ პატიოსნებას გეფიცებით, მეხათრება ამდენი ფულის ერთბაშად გამორთმევა!
ქალი ასიგნაციებს დააცქერდა და გაიფიქრა, რამდენ სანატრელ პაემანს შეიცავს ეს ორი ათასი ფრანკიო! მერე გაუბედავად წაიბუტბუტა:
_ აბა როგორ?
_ ო, ფიქრი ნუ გაქვთ, ნავაჭრის ანგარიშში ყველაფერი ჩაიწერება. განა არ ვიცი, საოჯახო საქმეები როგორ კეთდება?
და თვალებში უცქეროდა, თანაც ორ გრძელ ასიგნაციას ხელში ატრიალებდა. ბოლოს საფულე გახსნა, ოთხი ვექსილი ამოიღო, თითო ათას-ათასფრანკიანი, და მაგიდაზე დადო.
_ აი, ამაზე მომიწერეთ ხელი, ფული კი თქვენ დაიტოვეთ.
ემა აღშფოთდა.
_ კი, მაგრამ ზედმეტს რომ გაძლევთ, _ თავხედურად მიუგო ლერემ, _ განა ეს სამსახურის გაწევა არაა?
მერე კალამი აიღო და ანგარიშის ბოლოს მიაწერა:
`ოთხი ათასი ფრანკი მივიღე მადამ ბოვარისაგან~.
_ რაკი სახლის დანარჩენ საფასურს ექვსი თვის შემდეგ მიიღებთ და უკანასკნელი ვექსილის ვადაც ამ ფულის მიღების შემდეგაა, მე არ ვიცი, რაღა გაწუხებთ?
მართალია, ემას ეს ანგარიშები ოდნავ აწუხებდა, მაგრამ თან ყურებში წკრიალიც ესმოდა, თითქოს ტომსიკას თავი მოეხსნა და ოქროები იატაკზე იფრქვევაო. ბოლოს, ლერემ განუცხადა: რუანში მყავს ერთი მეგობარი, ბანკირი ვენსარი, რომელიც ამ ოთხ ვექსილს გაანაღდებს, შემდეგ კი საკუთარი ხელით მოგართმევთ, რაც თქვენს ვალს ფული გადარჩებაო.
მალე ლერემ ორი ათასი ფრანკის ნაცვლად ათას რვაასი მიუტანა, რადგან ვენსარმა (რაც სავსებით კანონიერი იყო) ორასი ფრანკი ვექსილის გასანაღდებელი და საკომისიო აიღო. მერე ცალყბად ხელწერილი სთხოვა:
_ მოგეხსენებათ... სავაჭრო საქმეებში... არის ხოლმე შემთხვევა... და არ დაივიწყოთ, გეთაყვა, ხელწერილზე დღევანდელი რიცხვი აღნიშნეთ.
ოცნების ასრულების განუსაზღვრელი ჰორიზონტი გადაეშალა უეცრად ემას. იმდენი გონიერება კი მოიხმარა, რომ ათასი ეკიუ გადადო და პირველი სამი ვექსილი გამოისყიდა, როცა მათი ვადა დადგა, ხოლო მეოთხე ვექსილი შინ მიუვიდა, შემთხვევით, ხუთშაბათს, და აღელვებული შარლი ცოლის დაბრუნებას ელოდებოდა, რათა მისგან განმარტება მიეღო.
_ თუკი ამ ვექსილზე შენთვის არაფერი მითქვამს, მხოლოდ იმიტომ, რომ არ მინდოდა ოჯახური წვრილმანებით შემეწუხებინე.
მერმე ნაზად მიუახლოვდა, მუხლზე დაუჯდა, ეალერსებოდა, ეღუღუნებოდა, თანაც ნისიად წამოღებული საქონლის დაუსრულებელ სიას უკითხავდა.
_ ერთი სიტყვით, თვითონ დარწმუნდები, რომ ამდენი საქონლისთვის ეს არც ისე დიდი თანხაა.
შარლმა არ იცოდა, რა ექნა, და ისევ ლერეს მიმართა, რომელიც პატიოსნებას ეფიცებოდა, ყველაფერს გავარიგებ, ოღონდ ერთი შვიდასფრანკიანი ვექსილი მომეცი სამი თვის ვადითო. როგორმე ამ გაჭირვებიდან რომ გამოსულიყო, შარლმა მგრძნობიარე წერილი გაუგზავნა დედას. პასუხის ნაცვლად თვით დედა ჩამოვიდა და როცა ემამ შარლს ჰკითხა, მოახერხე რისამე მიღებაო, უპასუხა:
_ კი, მაგრამ დედა მოითხოვს, ანგარიში მაჩვენეთო.
მეორე დღეს, დილაადრიან, ემა ლერესას გაიქცა და სთხოვა, მეორე ანგარიში დაეწერა, რომელიც ათას ფრანკს არ აღემატებოდა, რადგან, უკეთუ ოთხასი ათასი ფრანკის ანგარიშს უჩვენებდა, ისიც ხომ უნდა ეთქვა, ამის ორი მესამედი უკვე გადავიხადეო. მაშასადამე, უნდა გამოტეხილიყო უძრავი ქონების გაყიდვაში, რაც ლერემ ასე ჩინებულად მოახერხა და რაც გაცილებით გვიან გამომჟღავნდა.
მიუხედავად იმისა, რომ სიაში აღნუსხული საქონელი ძალიან შეღავათიანად იყო ნაანგარიშევი, დედაბერ ბოვარის ასეთი ხარჯი მაინც მეტისმეტი ეჩვენა.
_ განა უხალიჩობა არ შეიძლებოდა? ან რა საჭირო იყო სკამების ხელახლა გადაკვრა? ჩემს დროს შინ მხოლოდ ერთი სავარძელი იყო ხოლმე მოხუცებისთვის. ყოველ შემთხვევაში, დედაჩემისას ასე იყო და, გარწმუნებთ, დედაჩემი პატიოსანი ქალი იყო. ყველა ხომ მდიდარი ვერ იქნება? ან რა ქონება გაუძლებს ფლანგვას! სირცხვილი დამწვავდა, თქვენსავით განებივრებული რომ ვიყო! მე მოხუცი ვარ, მოვლა მესაჭიროება... აბა, ერთი შეხედეთ, რა გინდა, სულო და გულო, რომ აქ არ იყოს! როგორ? სარჩულად ორფრანკიანი აბრეშუმი? განა არ შეიძლებოდა ათსუიანი ან უფრო იაფი ჟაკონეტი აგეღოთ. ამას არც კი ჩამოუვარდებოდა!
ტახტზე წამოწოლილი ემა ცდილობდა, მშვიდად ეპასუხა:
_ კმარა, ბატონო, _ ეუბნებოდა იგი, _ გეყოფათ...
დედაბერი კი საყვედურს განაგრძობდა და უწინასწარმეტყველებდა, სიცოცხლეს ორივე თავშესაფარში დაასრულებთო. რა თქმა უნდა, ყველაფერი შარლის ბრალია, მაგრამ, საბედნიეროდ, იგი დამპირდა, იმ მინდობილობას გავაუქმებო...
_ რაო?
_ დიახ, შემომფიცა, _ მიუგო დედაბერმა.
ემამ ფანჯარა გააღო, ქმარს დაუძახა, და საბრალოც იძულებული შეიქნა, ეღიარებინა, რომ დედამ აიძულა ასეთი დაპირება.
ემა წუთით გაქრა. როცა დაბრუნდა, ამაყად გაუწოდა დედამთილს მინდობილობა.
_ გმადლობთ, _ უთხრა დედაბერმა და მინდობილობა ცეცხლში შეაგდო.
ემას უეცარი ხარხარი აუვარდა. გამყინავი, გამაყრუებელი, _ ისტერიკა დაემართა.
_ ოჰ, ღმერთო ჩემო! _ იძახდა შარლი, _ კარგად ვერც შენ იქცევი, დედაჩემო! სცენებს უწყობ!@
დედამ მხრები აიჩეჩა და განაცხადა: ყველაფერი ეს მხოლოდ მეტიჩრობააო.
შარლი, თუმცაღა პირველად აღშფოთდა, ახლა ცოლს მიემხრო. დედაბერმა განაცხადა, მივდივარო. იგი მართლაც გაემგზავრა მეორე დღეს და ზღურბლზე რომ შედგა ფეხი, შარლს უთხრა, რომელიც ეპატიჟებოდა, ნუ წახვალო:
_ არა, არა! შენ ის უფრო გიყვარს, ვიდრე მე, და მართალიც ხარ, წესი ასეა! თუმცა მით უარესი! თვითონ დაინახავ! კარგად ბრძანდებოდეთ... მე კი აქ ფეხს აღარ შემოვდგამ, რათა, როგორც შენ ამბობ, სცენები აღარ მოვუწყო!..
შარლი თავს მაინც უხერხულად და დარცხვენილად გრძნობდა ცოლის წინაშე და არც ემა მალავდა წყენას უნდობლობისთვის; დიდხანს ეხვეწა შარლი, სანამ ახალი მინდობილობის მიცემაზე დაითანხმებდა; მერე ერთად წავიდნენ ბატონ გილიომენთან, რათა ახალი შეედგინათ.
_ მესმის, მესმის! _ განაცხადა ნოტარიუსმა, _ მეცნიერებაში ჩაფლულ კაცს ცხოვრების პრაქტიკული წვრილმანებისთვის სადა სცალია!
ამ ქების გამო შარლს ოდნავ მოეშვა გულზე, მის სისუსტეს ეს ქათინაური მალამოდ ედებოდა.
სამაგიეროდ, რა ზეიმი ჰქონდა ემას რუანში შემდეგ ხუთშაბათს ლეონთან ერთად! ემა იცინოდა, ტიროდა, მღეროდა, ცეკვავდა. უბრძანა, შარბათი მიერთმიათ. პაპიროსის მოწევაც ინება; ლეონს დამთხვეული ეჩვენა, მაგრამ მაინც საუცხოო, სათაყვანებელი.
ვერ გაეგო, რა ემართებოდა ქალს, რა აიძულებდა, ასეთი გაუმაძღრობით დასწაფებოდა ცხოვრების ყოველ სიამეს. ადვილად გასაღიზიანებელი, ვნებათმოყვარული და გრძნობის ამყოლი ხდებოდა; ქუჩებში მასთან მკლავგაყრილი, თავაწეული დაიარებოდა და, როგორც თვითონ ამბობდა, სრულიად არ ეშინოდა სახელის გატეხისა, თუმცა ზოგჯერ ცახცახი აიტანდა, სადმე როდოლფი არ შემეყაროსო; მიუხედავად საბოლოო გაყრისა, მაინც ეგონა, სავსებით ვერ გავთავისუფლებულვარ იმ კაცის მონობისაგანო.
ერთ საღამოს ემა იონვილს აღარ დაბრუნებულა. შარლმა არ იცოდა, რა ექნა, ხოლო პატარა ბერტას უდედოდ დაწოლა არ სურდა და მთელი სახლი ღრიალით აიკლო. ჟუსტენი ქუჩაში გავიდა ალალბედზე სახეტიალოდ, ჰომემაც კი თავისი აფთიაქი მიატოვა.
ბოლოს, ღამის თერთმეტ საათზე, შარლს მოთმინება გამოელია. თავისი შარაბანი შეაბა და ნაშუაღამევის ორ საათზე უკვე `წითელი ჯვრის~ სასტუმროში იყო. ემასი კვალიც კი არ ჩანდა. იფიქრა, იქნებ კლერკმა მოჰკრა სადმე თვალიო, მაგრამ რომ არ იცის კლერკი სად ცხოვრობს? საბედნიეროდ, მისი უფროსის მისამართი გაახსენდა და იქ გაემართა.
თენდებოდა. ერთ-ერთ კარზე ნოტარიუსის აბრა შეამჩნია;
დააკაკუნა. კარგაუღებლად მოაძახა ვიღაცამ საჭირო ცნობა და თან გვარიანად შეუკურთხა უზრდელს, რომელიც ღამით პატიოსან ხალხს მოსვენებას არ აძლევს.
იმ სახლში, სადაც კლერკი ცხოვრობდა, არც ზარი იყო, არც სარაკუნო ჩაქუჩი და არც მეკარე. შარლმა მუშტები დაუბრაგუნა დარაბებს. შორიახლო პოლიციელმა გაიარა; შარლი დაფრთხა და სახლს მოშორდა.
_ რა სულელი ვარ! _ ამბობდა თავისთვის, _ ალბათ, ლორმოსას ისადილა და იქვე დარჩა ღამის გასათევად, მაგრამ ლორმო კარგა ხანია, რუანში აღარ ცხოვრობს. დიუბრეილი ხომ ამ ათი თვის წინათ გარდაიცვალა? მაშ, სად არის?..
უეცრად ნათელი აზრი დაებადა: ყავახანაში `წელიწდეული~ მოითხოვა და ქალბატონ ლამპრერის გვარი მოძებნა, რომელიც რენელ დემაროკინიეს ქუჩაზე #74-ში ცხოვრობდა.
ის იყო, ამ ქუჩაზე შეუხვია, რომ მეორე ბოლოში თვით ემა გამოჩნდა; უფრო მივარდა, ვიდრე მოეხვია, და შესძახა:
_ რა მოხდა, რომ არ დაბრუნდი?
_ ავად გავხდი.
_ რითი? სად? როგორ?
ქალმა შუბლზე ხელი გადაისვა და მიუგო:
_ ქალბატონ ლამპრერისას.
_ განა არ ვიცოდი! მეც სწორედ იქ მივდიოდი.
_ რა საჭიროა, _ წამოიძახა ემამ, _ მით უმეტეს, იგი უკვე გავიდა სახლიდან; შემდეგში კი, გთხოვ, ნუღა შეწუხდები. იცი, მე აღარ შემიძლია ვიფიქრო, თავისუფალი ვარ-მეთქი, თუკი ოდნავი დაგვიანებაც კი აგრე შეგაშფოთებს.
ეს რაღაც ნებართვისებური იყო, რომელიც მან თავის თავს მისცა, რათა მომავალში აღარ შეწუხებულიყო და, მართლაც, ისე გამოიყენა, როგორც ეპრიანებოდა. როდესაც ლეონის ნახვის სურვილი მოუვლიდა, სულ უმნიშვნელო რამეს მოიმიზეზებდა, ხოლო, რადგან ლეონი ასეთ დღეებში არ ელოდებოდა, ამიტომ სანოტარო კანტორაში მივიდოდა ხოლმე.
პირველ ხანებში ეს ძალიან საამო იყო ლეონისთვის, მაგრამ სულ მალე სიმართლეც გაუმჟღავნა, სახელდობრ, ჩემი უფროსი მეტად უკმაყოფილოა, როცა სამსახურიდან მივდივარ ხოლმეო.
_ აჰ, არაფერია! წავიდეთ, _ ეტყოდა ემა და ისიც გაჰყვებოდა. ემამ მოითხოვა, ლეონს შავი კოსტიუმი შეეკერა და წვერიც ესპანურად მოეშვა, მაშინ ლუი XIII დაემგვანებიო; მოისურვა მისი ბინის ნახვაც და ოთახი მეტად ღარიბი ეჩვენა; ლეონი წამოწითლდა, ხოლო ქალმა ამას ყურადღებაც არ მიაქცია და ურჩია: უთუოდ ისეთი ფარდები შეიძინე, როგორიც მე მაქვსო, ხოლო, როცა ლეონმა ხარჯის გაწევა მოიმიზეზა, სიცილით უთხრა:
_ აჰ, აჰ, როგორ მისტირი ფულს!
ლეონიც იძულებული იყო, ყოველთვის ანგარიში მიეცა, რას აკეთებდა უკანასკნელი პაემნის შემდეგ. იგი ლექსებს მოითხოვდა მისგან, სასიყვარულო ლექსებს, ლეონს კი არასოდეს ორი სტრიქონიც კი არ დაეწერა, ამიტომ იძულებული იყო, ალმანახიდან გადმოეწერა სონეტი.
ეს ჩაიდინა არა ცრუპატივმოყვარეობით, არამედ მხოლოდ იმიტომ, რომ ეამებინა. ვაჟი არ ეწინააღმდეგებოდა ემას ჩვევებს, იზიარებდა მის გემოვნებას; ხასა უფრო იგი იყო, ვიდრე ემა. ემამ იცოდა საიდუმლოებანი ნაზი ალერსისა და ხვევნა-კოცნა, რაც ყმაწვილის არსებას მთლად ბოჭავდა. ფიქრობდა, სად შეიძინა ეს გარყვნილება, თითქმის არანივთიერი, ასე ღრმა, ასე იდუმალიო?

VI
ემას სანახავად რომ იონვილს ჩავიდოდა, ლეონი ხშირად სადილობდა მეაფთიაქისას, ამიტომ თავაზიანობა მოითხოვდა, თავის მხრივაც დაეპატიჟებინა იგი.
_ სიამოვნებით გეწვევი, _ მიუგო ჰომემ, _ მართლაც, ურიგო არ იქნება, მეც წყალი დავალევინო თვალს, თორემ აქ სრულიად დავობდი, თეატრში წავიდეთ, რესტორნები მოვინახულოთ, ერთი სიტყვით, დრო გავატაროთ.
_ აჰ, ჩემო კარგო!
ნაზად დაიჭიკჭიკა ქალბატონმა ჰომემ, რომელსაც ერთბაშად შიში აღეძრა იმ მრავალი ხიფათის გამო, რაც შეიძლებოდა მის ქმარს შემთხვეოდა.
_ ჰო, ვითომ რაო? შენ გგონია, ის არ კმარა, რომ ჯანმრთელობას იმ ათასგვარი წამლის სუნთქვით ვიოხრებ? აი, როგორები ბრძანდებით ქალები: ეჭვიანობთ მეცნიერებაზე და იმავე დროს წინააღმდეგობასაც გვიწევთ, როცა კაცი სულ უვნებელ გართობას მოისურვებს. არა, თქვენ მაინც იმედი გქონდეთ, ამ დღეებში უთუოდ ჩამოვალ რუანს და ერთი რიგიანად გავუტიოთ.
წინათ ასეთ გამოთქმას მეაფთიაქე უთუოდ მოერიდებოდა, მაგრამ ახლა კი ასეთი ქარაფშუტული ტონი არჩია, რაც, მისი აზრით, უზენაესი გემოვნების გამომხატველი იყო. და როგორც მისი მეზობელი მადამ ბოვარი, იგიც ცნობისმოყვარეობით ეკითხებოდა კლერკს პარიზის ამბებს, მსმენელთა გასაოცებლად არგოს კილოზე ლაპარაკობდა და ხშირად ურევდა სხვებისათვის გაუგებარ სიტყვებს.
ამრიგად, ერთ-ერთ ხუთშაბათს, განცვიფრებული ემა `ოქროს ლომის~ სამზარეულოში შეხვდა ჩვენს ჰომეს, რომელიც სამგზავროდ იყო ჩაცმული:Lძველი საწვიმარი ამშვენებდა, რომელიც იონვილში მის ტანზე არავის ენახა; ცალ ხელში ჩემოდანი ეჭირა, მეორეში კი აფთიაქიდან წამოღებული ფეხსათბობი. თავისი გეგმა არავისთვის გაუზიარებია, რადგან შიშობდა, ხალხი შეშფოთდებაო.
იმის ფიქრი, რომ კვლავ ნახავდა იმ ადგილებს, სადაც სიყმაწვილე გაეტარებინა, რა თქმა უნდა, ახალისებდა და მთელი გზა ენა არ დაუყენებია; მივიდა თუ არა, ეტლიდან ჩამოხდა და ლეონის საძებრად გაეშურა; ბევრი იუარა ლეონმა, მაგრამ მაინც არ მოეშვა და `ნორმანდიის~ დიდ ყავახანაში წაიყვანა, სადაც ბატონი ჰომე ქუდმოუხდელი შევიდა, ვინაიდან საზოგადოების შესაკრებ ადგილას თავშიშვლობა პროვინციულ ჩვეულებად მიაჩნდა.
ემა თითქმის ერთი საათის განმავლობაში ელოდებოდა ლეონს. მერე კანტორაში გაიქცა, თან საკუთარ თავს ტუქსავდა. ნასადილევს მთელი დრო ფანჯარასთან იჯდა, შუბლით მინას მიყრდნობილი.
უკვე ორი საათი იყო, მაგრამ ჰომე და ლეონი კვლავ პატარა სუფრას უსხდნენ. დიდი დარბაზი თანდათან დაცარიელდა; ღუმლის საკვამური, პალმასავით რომ იყო ამართული, თეთრ ჭერში აბჯენდა თავის მოოქრულ წვერს; მათ ახლოს პატარა შადრევანი ჟღურტულებდა მარმარილოს აუზში, სადაც სალათასა და სატაცურს შორის სამი ვეება ომარი გაჭიმულიყო და გრძელი ულვაშებით მწკრივად დალაგებულ მწყერებს ეხებოდა.
ჰომე ტკბებოდა, თუმცა ამ ფუფუნებით უფრო თვრებოდა, მაგრამ პომარის ღვინომაც თავისი ქნა, და როცა რომიანი ერბოკვერცხი მოართვეს, უზნეო თეორიებზე გააბა ბაასი: ცხოვრებაში ყველაზე უფრო კოხტაობა მხიბლავს; წარმტაცია ქალის ლამაზი ტუალეტი შნოიანად მორთულ ბუდუარში; ხოლო რაც შეეხება ტანადობის ღირსებას, მოსქოს ვამჯობინებო.
ლეონი სასოწარკვეთით დასცქეროდა საათს. მეაფთიაქე კი განაგრძობდა სმა-ჭამასა და ლაყბობას.
_ რუანში ყოველივე ამას, ალბათ, ძალიან მოკლებული ხართ, _ უეცრად თქვა მან, _ თუმცა თქვენი სიმპათია არც ისე შორსაა...
ხოლო რადგან ლეონი წამოწითლდა, მყის დასძინა:
_ ჰო, გამოტყდით! აბა უარს ხომ ვერ იტყვით, რომ იონვილში...
ყმაწვილმა რაღაც წაიდუდღუნა.
_ რომ იონვილში, მადამ ბოვარისას თქვენ ეკურკურებოდით...
_ ვის?
_ მის მოახლეს!
იგი როდი ხუმრობდა. ლეონი კი, რადგან ცრუპატივმოყვარეობა სიფრთხილეს სჯობნის ხოლმე, უნებლიეთ აღშფოთდა. სხვა არა იყოს რა, მე მხოლოდ შავგვრემნები მომწონსო.
_ მე ვეთანხმები თქვენს არჩევანს, _ მიუგო მეაფთიაქემ, _ შავგვრემნები უფრო ტემპერამენტიანები არიან.
მერმე მის ყურთან დაიხარა და ჩურჩულით გაანდო ის ნიშნები, რომლებითაც შეიძლებოდ ტემპერამენტიანების გარჩევა. ეთნოგრაფიული წვრილმანებიც კი ჩამოთვალა: გერმანელი ქალები ავზნიანები არიან, ფრანგები _ გარყვნილები, იტალიელები _ ვნებიანებიო.
_ ზანგები? _ ჰკითხა კლერკმა.
_ ხელოვანთა მოსაწონი არიან, _ განმარტა ჰომემ, _ გარსონ, ფინჯანი ყავა!
_ არ წავიდეთ?
შეეკითხა ბოლოს მოთმინებადაკარგული ლეონი.
_ Yეს.
მაგრამ წასვლამდე რესტორნის პატრონის ნახვა მოისურვა, რათა ორიოდე სიტყვა ეთქვა მისთვის.
მაშინ ყმაწვილმა საჩქარო საქმეები მოიმიზეზა, რათა როგორმე თავი დაეღწია.
_ რაკი აგრეა, გაგაცილებთ! _ მიუგო ჰომემ.
გზადაგზა თავის ცოლზე, შვილებზე, მათ მომავალსა და აფთიაქზე ლაპარაკობდა, რომელიც წინათ ძალიან ცუდ მდგომარეობაში იყო, მაგრამ მისმა გარჯილობამ ძალიან გააუმჯობესა.
`ბულონის სასტუმროსთან~ რომ მივიდნენ, ლეონი უცბად დაუსხლტა და კიბეზე ავარდა. სატრფო მეტად აღელვებული დაუხვდა.
მეაფთიაქის ხსენებაზე ემა გაფითრდა, ლეონი ებოდიშებოდა, არწმუნებდა: ჩემი ბრალი არ არის, ხომ იცი ჰომეს ამბავიო. რა დასაჯერებელია, თითქოს მასთან ყოფნა მერჩივნოსო! მაგრამ ქალს აღარაფრის მოსმენა აღარ სურდა. ლეონმა ხელი მოხვია, დაიჩოქა, ეხვეწა, ემუდარა.
ქალი იდგა; მისი ფართო, მწველი თვალები სერიოზულად, თითქმის მრისხანედ უცქეროდა. უეცრად ამ თვალებში ცრემლი აბრწყინდა, ვარდისფერი უპეები დაეშვა, ხელები მიანება, ლეონმაც გახშირებული ამბორი დააფრქვია, რომ უეცრად კარში მსახური გამოჩნდა, _ ბატონს ვიღაც კითხულობსო.
_ ხომ მალე დაბრუნდები?
_ რა თქმა უნდა.
_ მაინც როდის?
_ ამ წუთს.
_ ხრიკი ვიხმარე, _ უთხრა მეაფთიაქემ ლეონს, _ მინდოდა შემეწყვიტა ეგ ვიზიტი, რომელიც, დარწმუნებული ვარ, არაფრად გეპიტნავებოდათ. წავიდეთ ბრიდისას, ერთი ჭიქა გამაგრილებელი რამ დავლიოთ.
ლეონი ეფიცებოდა, აუცილებლად კანტორაში უნდა დავბრუნდეო. მაშინ მეაფთიაქემ ხუმრობა დაუწყო ქაღალდობანასა და სასამართლო საქმეებზე.
_ თავი გაანებეთ მაგ თქვენს კუიაციებსა და ბარტოლოებს, ეშმაკმა იცის მაგათი თავი! რა გიჭირთ! ვაჟკაცი არა ხართ, წავიდეთ ბრიდისას, მის ძაღლსაც ნახავთ. ძალიან საინტერესო რამეა!
კლერკი მაინც უარობდა. მაშინ ჰომემ უთხრა.
_ მაშ, მეც თქვენთან წამოვალ. მოგიცდით! გაზეთს წავიკითხავ. კანონთა კრებულს თვალს გადავავლებ.
ემას მრისხანებით, ჰომეს ლაყბობით და, შესაძლებელია, ნოყიერი საუზმითაც გუნებააშლილი ლეონი ყოყმანობდა, მეაფთიაქე კი განაგრძობდა:
_ წავიდეთ, წავიდეთ ბრიდისას! ორი ფეხის ნაბიჯზეა აქედან, მალპალუს ქუჩაზე.
სიმხდალის, უჭკუობისა და იმ უცნაური გრძნობის გამო, რომელიც ხშირად უსიამოვნო და უჩვეულო საქციელს ჩაგვადენინებს ხოლმე, ლეონი გაჰყვა ბრიდისას. მასპინძელი ეზოში იყო და თვალს ადევნებდა მუშებს, რომლებიც ზელცის წყლის სახდელ მანქანას ატრიალებდნენ. ჰომე ბრიდს მოეხვია, მუშებს რამდენიმე რჩევა მისცა, თითო ჭიქა წყალიც დალიეს. ლეონი რამდენჯერმე შეეცადა გაქცევას, მაგრამ აფთიაქარმა ხელი დაუჭირა და უთხრა:
_ ახლავე! მეც თქვენთან წამოვალ. `რუანის შუქურაში~ შევიაროთ. მინდა იქაურებიც მოვინახულო. ტომასენსაც გაგაცნობთ უთუოდ.
ბოლოს, როგორც იქნა, ლეონმა თავი აიშვა, სასტუმროში მიირბინა, მაგრამ ემა იქ უკვე აღარ დახვდა.
ის იყო, წასულიყო გაბრაზებული. ჭირივით ეჯავრება ახლა ლეონი, პატიოსანი სიტყვის გატეხა, როცა იგი პაემანს შეეხება, შეურაცხყოფად მიაჩნდა. ამიტომ დამატებით საბაბსაც ეძებდა გაყრისათვის: მას არ სჩვევია სიმამაცე, სუსტია, ქალაჩუნა, უილაჯო და სულმოკლე, ვით დიაცი, თანაც ძუნწი და მხდალიო.
მაგრამ, ბოლოს, როცა დამშვიდდა, გულში გაივლო, ცილი დავწამეო, მაგრამ საყვარელი ადამიანის აუგად ხსენება მაინც შეუმჩნევლად გვაშორებს მას. კერპების ხელის ხლება როდი შეიძლება, _ ვარაყი ხელზე შეგვრჩება.
მას შემდეგ საქმე იქამდე მივიდა, რომ ხშირად ისეთ რამეებზე ჰქონდათ ხოლმე საუბარი, რასაც მათ სიყვარულთან არავითარი კავშირი არ ჰქონდა. თავის წერილებში ემა ლაპარაკობდა ყვავილებზე, ლექსებზე, მთვარესა და ვარსკვლავებზე, რაც უწყინარი საშუალება იყო განელებული ვნებისა, რომელიც გამოსაცოცხლებლად გარეგან საცდურს ებღაუჭებოდა. ყოველი პაემანი უმწვერვალეს ნეტარებას ჰპირდებოდა ემას, მაგრამ შემდეგ კი იძულებული იყო, ეღიარებინა, რომ არავითარი არაჩვეულებრივი რამ არ განუცდია. ამ გულაცრუებას ახალი იმედი მოსდევდა და უფრო აღტყინებული, უფრო მოწყურებული უბრუნდებოდა საყვარელს, უხეშად იწყებდა გაშიშვლებას, წყვეტდა კორსეტის წვრილ ზორტებს, რომლებიც მოსრიალე გველებივით ეხვეოდნენ თეძოებზე, ფეხის წვერებზე მივიდოდა კართან, დაკეტილია თუ არაო, და მერმე ერთბაშად შემოიძარცვავდა მთელ ტანისამოსს; და ფერმკრთალი, მდუმარე, სერიოზული, მთლად აცახცახებული ჩაეკვრებოდა გულში საყვარელს.
მაგრამ ამ შუბლზე, ცივი ოფლით რომ იყო დაცვარული, უაზროდ მოჩურჩულე ტუჩებში, გაშტერებულ თვალებში, მჭიდრო ხვევნაში ლეონს რაღაც უკიდურესი, საბედისწერო, ავისმომასწავებელი და ჩუმად შემოპარული რამ ეჩვენებოდა, რათა ისინი ერთმანეთისაგან დაეშორებინა.
კითხვას, მართალია, ვერ ბედავდა, მაგრამ რაკი მის გამოცდილებას ხედავდა, გულში ამბობდა, ალბათ, ტანჯვისა და ტკბობის ყოველი საფეხური გაუვლიაო. ის, რაც წინათ ასე ხიბლავდა, ახლა ოდნავ შიშს ჰგვრიდა და ყმაწვილის სულში იღვიძებდა აღშფოთება ამ ხიბლის წინააღმდეგ, მის პიროვნებას სრულიად შთანთქმით რომ ემუქრებოდა; ემასთვის ვერ ეპატიებინა მისი მუდმივი გამარჯვება. ცდილობდა კიდეც, აღარ ჰყვარებოდა, მაგრამ მისი ფეხის ხმა ისე იმორჩილებდა, ვით ლოთს ღვინის დანახვა.
თუმცა, სიმართლე უნდა ითქვას, ქალი ყურადღებას არ აკლებდა, _ საჭმლით დაწყებული და კოხტა ტანსაცმლით და მიბნედილი მზერით გათავებული. იონვილიდან მკერდით მოჰქონდა ხოლმე ვარდები და სახეში აყრიდა, ზრუნავდა მის ჯანმრთელობაზე. არიგებდა, როგორ უნდა მოქცეულიყო და უფრო მტკიცედ რომ ჰყოლოდა მიბმული, ღვთისმშობლის პაწია ხატიც კი დაჰკიდა გულზე იმ იმედით, იქნებ ცამაც თავისი საფარველი მოავლინოსო. მოსიყვარულე დედასავით გამოჰკითხავდა ამხანაგების ამბავს და ხშირად ეტყოდა:
_ ნუღა ინახულებ მათ, ნურსად წახვალ, მხოლოდ ჩვენს ბედნიერებაზე ფიქრობდე, გიყვარდე, გიყვარდე!
სურდა თვალყური ედევნებინა მთელი მისი ცხოვრებისათვის და ფიქრადაც კი მოსდიოდა ვინმე საგანგებოდ მიეჩინა მისთვის ქუჩაში სათვალთვალოდ. სასტუმროსთან მუდამ დაეხეტებოდა ხოლმე ერთი ვინმე, რომელიც გამვლელებს თავს აბეზრებდა, იგი უთუოდ არ იტყოდა უარს... მაგრამ სიამაყემ ამისი ნება არ მისცა.
_ აჰ, განა სულერთი არაა, თუკი მატყუებს?! რა მენაღვლება? განა ასე შეულეველია?
ერთხელ, როცა ერთმანეთს ადრე დაშორდნენ და ემა ბულვარით ბრუნდებოდა, უეცრად თავისი მონასტრის კედლებს მოჰკრა თვალი. იქვე, თელების ჩრდილში, სკამლოგინზე ჩამოჯდა. რა სიმშვიდე სუფევდა იმ დროს მის სულში! როგორ სწყუროდა ის უშრეტი გრძნობანი, რომელთა წარმოდგენას წიგნების საშუალებით ცდილობდა!
გათხოვების პირველი თვეები, ცხენით ტყეში სეირნობა, ვალსი ვიკონტთან, ლაგრადის სიმღერა, ყოველივე თვალწინ წარმოუდგა... და, უეცრად ლეონიც ისეთივე შორეული ეჩვენა, ვით სხვები.
_ არა, ხომ მაინც მიყვარს? _ გაიფიქრა.
განა სულერთი არაა! ბედნიერი არც ახლა არის და არც არასოდეს ყოფილა. მაშ, საიდან გაუჩნდა ცხოვრების ეს სინაკლულე, მთელი ეს უეცარი გახრწნილება, რაზედაც დაყრდნობას ფიქრობს? ხოლო თუკი სადმე არსებობს ძლიერი და ლამაზი ვინმე, ღირსეული, აღმაფრენითა და უნაზესი მისწრაფებით აღსავსე, გულით პოეტი და სახით ანგელოზი, სიმებწკრიალა ჩანგი, ზეცას რომ ტკბილხმოვან სასძლო-საგალობელს უგზავნის, ბედისწერა რატომ მას არ შეახვედრებს? ოჰ, რა შეუძლებელი რამეა! არა, ამქვეყნად არაფერი ძიებად არა ღირს, ყოველივე ცრუა! ყოველ ღიმილში მოწყენის მთქნარება იმალება, ყოველ სიხარულს წყევა ახშობს, ყოველ სიამეს ზიზღი მოსდევს და თვით უმცხუნვარესი ამბორი შენს ბაგეზე მხოლოდ უზენაესი ტკბობის მოუკვლელ წყურვილს ტოვებს.
ლითონისებურმა ტკრციალმა ჰაერი შეარყია და მონასტრის სამრეკლოზე ზარის ოთხი შემოკვრა გაისმა. ოთხი საათია! მას კი ეგონა, მთელი საუკუნის განმავლობაში ამ სკამზე ვზივარო. განა განუზომელი ვნებანი შეიძლება ერთმა წუთმაც დაიტიოს ისე, ვით რიცხვმრავალი ბრბო მცირე სივრცემ?
ემაც თავისი გრძნობებით გატაცებული ცხოვრობდა და ისევე ნაკლებ ფიქრობდა ფულზე, ვით რომელიმე დიდი თავადის ასული.
მაგრამ ერთ მშვენიერ დღეს ეწვია ერთი ვინმე ჩია, წითური და მელოტი, რომელმაც განუცხადა, ვენსარმა გამომგზავნა რუანიდანო. უცნობმა თავისი მწვანე რედინგოტის უბის ჯიბეს ქინძისთავები დააძრო, სახელოზე დაიმაგრა და თავაზიანად გაუწოდა რაღაც ქაღალდი.
ეს იყო ემას მიერ ხელმოწერილი ვექსილი რვაასი ფრანკისა, რაც ლერემ, მიუხედავად ემას თხოვნისა, ვენსარს გაუგზავნა.
ლერესას მსახური გაგზავნა, შემოუთვალა, არ მცალიაო.
მაშინ უცნობმა, რომელიც იდგა და ცნობისმოყვარეობით მალულად ათვალიერებდა ყველაფერს მარცხნივ თუ მარჯვნივ, გულუბრყვილოდ ჰკითხა:
_ რა პასუხს ინებებთ ვენსარის გასაცემად?
_ გადაეცით, რომ ამჟამად ფული არა მაქვს... მომავალ კვირაში მივიღებ... მადროვოს... დიახ, მომავალ კვირაში.
უცნობი უხმოდ გავიდა.
ხოლო მეორე დღეს, შუადღისას, აღმასრულებელი ფურცელი მიაყენეს კარზე: გერბიანი ქაღალდის დანახვამ, რაზედაც მსხვილი ასოებით ეწერა: `ჰარანი, ბიუშის სასამართლოს აღმასრულებელი~, ისე შეაშინა ემა, რომ იმწამსვე ვაჭრისას გაიქცა.
ლერე საქონელს ფუთავდა.
_ თქვენი უმორჩილესი მონა! _ წამოიძახა მან, _ რას გვიბრძანებთ?
თან მუშაობას განაგრძობდა, რაშიც ცამეტიოდე წლის გოგონა შველოდა, ოდნავ კუზიანი, უგერგილო, რომელიც ვაჭრისას ერთსა და იმავე დროს ნოქრისა და მზარეულის მოვალეობას ასრულებდა.
შემდეგ ხის ქოშების ბრახუნით ქალბატონი ზემო სართულის ვიწრო კაბინეტში აიყვანა, სადაც უშნოდ ნახელავ საწერ მაგიდაზე ცერად ეწყო შემოსავალ-გასავლის რამდენიმე წიგნი, რასაც დაბოქლომებული სარტყელი იცავდა. კუთხეში, ჩითის გაუხსნელ თოფებქვეშ, სალარო იდგა, ისეთი მოცულობისა, რომ მასში, ალბათ, მარტო თამასუქები როდი ინახებოდა! და მართლაც, ლერე ნივთების გირავნობითაც ავალებდა ფულს; სწორედ ამ ყუთში შეინახა მან ოდესღაც მადამ ბოვარის ოქროს ძეწკვი და საყურე საბრალო ტელიესი, რომელიც ბოლოს იძულებული შეიქნა მთელი ქონება გაეყიდა, რის ნაცვლადაც კენკამპუაში საწვრილმანო შეიძინა და კუჭის კატარით ავადმყოფი იქ ატარებდა თავის უკანასკნელ დღეებს თაფლის სანთლის გროვათა შორის, რომლებიც მასზე ნაკლებ ყვითელი ჩანდა.
ლერე მოწნულ სავარძელში ჩაჯდა და ჰკითხა:
_ ახალს რას იტყვით?
_ აი, _ და ქაღალდი გაუწოდა.
_ დიახ, მაგრამ მე აქ რა შემიძლია?
ემა გაფიცხდა, მოაგონა დაპირება, ვექსილს საბრუნავად არ გავუშვებო. ლერეც არ უარყოფდა ამას.
_ თვით მეც იძულებული ვიყავი. ყელს დანა დამაჭირეს!
_ ახლა რაღა მომელის? _ ჰკითხა ქალმა.
_ ოჰ, სულ უბრალო რამე: სასამართლოს დადგენილება, შემდეგ კი ყადაღა... გათავებული საქმეა!
ემამ თავი ძლივს შეიკავა, რომ სილა არ გაეწნა მისთვის. მერე მშვიდად შეეკითხა, განა არავითარი საშუალება არაა ვენსარის დასაწყნარებლადო.
_ სცადეთ ერთი. ვის შეუძლია მისი დაწყნარება? თქვენ მას არ იცნობთ! ნამდვილი ულმობელი არაბია.
_ კი, მაგრამ საჭიროა ლერე ჩაერიოს ამ საქმეში.
_ გამიგონეთ, მე მგონი, აქამდე ძალიან კარგი ვიყავი თქვენთვის, _ და ერთ-ერთი საანგარიშო წიგნი გადაშალა:
_ აი, დახედეთ!
თითი ნუსხას ქვემოდან ზემოთ ააყოლა, ციფრები ჩამოთვალა:
_ აი, ინებთ... ინებეთ... აგვისტოს 3-ს ორასი ფრანკი... ივნისის 17-ს ას ორმოცდაათი... მარტის 23-ს ორმოცდაექვსი... და აპრილში... _ აქ უეცრად შედგა, თითქოს სისულელე არ წამომცდეს რაო, _ აღარაფერს ვამბობ თქვენი ქმრის მიერ გაცემულ ვექსილებზე, ერთია შვიდასი ფრანკის, მეორე კი სამასისა! ახლა კიდევ თქვენი წვრილმანი ვალები და ვადაგასული სარგებლის გადახდა იმდენია, რომ ვერც კი ჩამოვთვლი, ამიტომ მე აღარფერში აღარ ვერევი!
ემა ატირდა, ლერეს `კეთილი ბატონი ლერეც~ კი უწოდა. ეს კი `ნაგაზ ვენსარს~ აბრალებდა; ამასთან, თვით მას ახლა ერთი გახვრეტილი ფარაც კი აღარ გააჩნია, ვალს აღარვინ უხდის, სულ გაატყავეს; ისეთ საბრალო მეწვრილმანეს, როგორიც ისაა, სად შეუძლია ფულის გავალება!
ემა დუმდა. ლერე ბატის ფრთის კალმის ბოლოს კვნეტდა; ალბათ, ემას დუმილმა შეაშინა და ბოლოს თქვა:
_ ამ დღეებში რომ რაიმე იქნებოდეს შეტანილი... მაშინ შესაძლებელია...
_ როგორც კი დანარჩენ ფულს მივიღებ ბარნევილის საფასურში...
_ როგორ?
და როცა შეიტყო, ლანგლუას ჯერ კიდევ არ გაუსტუმრებიაო, დიდად გაიკვირვა. მერე ტკბილი ხმით დაურთო:
_ მაშ, მოვრიგდებითო, ამბობთ?
_ როგორც კი გენებებათ!
ლერემ თვალები მოხუჭა, რაღაც მოიფიქრა, რამდენიმე ციფრი დაწერა და განაცხადა, მეტად მეძნელება, სახუმარო საქმე როდია, თქვენი გულისათვის ვიღუპებიო. ოთხი ვექსილი დააწერინა, თითო ორას ორმოცდაათფრანკიანი, თანდათანობით, თვიური ვადით.
_ ოღონდ კი ვენსარი დავითანხმო! თუმცა საქმე უკვე გათავებულია, მე ადამიანის წვალება როდი მიყვარს, გაჯანჯლება მეჯავრება!
მერე უგულოდ ახალმოდის რამდენიმე ქსოვილი აჩვენა, რომელთაგანაც, მისივე სიტყვით, არც ერთი არ ეკადრება ასეთ ქალბატონს.
_ წარმომიდგენია, შვიდსუიანი საკაბე და ისიც იმ პირობით, რომ არ გახუნდება! ზოგიერთი ყეყეჩი პირს დააღებს სიხარულით, ის კი არ იცის, საქმე რაა!..
ასეთი აღსარებით, რომ სხვებს ატყუებს, იმის დამტკიცება სურდა, ვითომ შენ სინდისიერად გეპყრობიო. შემდეგ კარიდან მოაბრუნა, რათა სამიოდე მეტრი გიპიური ეჩვენებინა, რომელიც `იაფ ვაჭრობაზე~ შემთხვევით იშოვა.
_ ხომ ლამაზია! _ ამბობდა, _ ახლა ძალიან ბევრს მიაქვს ასეთი გიპიური სავარძლების გადასაკრავად, მოდაშია!
და ჯამბაზზე უფრო მოხერხებით შეახვია ქსოვილი ლურჯ ქაღალდში და გადასცა.
_ ფასი მითხარით მაინც...
_ აჰ, შემდეგ... _ უთხრა და ქუსლებზე შეტრიალდა.
იმ საღამოსვე ემამ აიძულა ქმარი, დედისთვის მიეწერა, რომ მემკვიდრეობის დანარჩენი ნაწილიც გამოეგზავნა. დედამთილმა შემოუთვალა: მეტი არაფერი გამაჩნია; ლიკვიდაცია დასრულებულია და მათ წილად, გარდა ბარნევილისა, დარჩა ექვსასი ლივრის წლიური შემოსავალი, რასაც თავის დროზე ზუსტად გამოგიგზავნით ხოლმეო.
მაშინ ემამ ანგარიში გაუგზავნა ქმრის ორ-სამ პაციენტს და ამის შემდგომ ხშირადაც ხმარობდა ხოლმე ასეთ ხერხს, რაც მიზანშეწონილი გამოდგა მისთვის. პოსტ სკრიპტუმში უთუოდ მიაწერდა ხოლმე: `ჩემს ქმარს ამას ნუ გაუმხელთ, ხომ იცით, როგორი ამაყია... უკაცრავად ვარ... მარად თქვენი~... იყო რამდენიმე შეკითხვაც, მაგრამ ყველა ემასვე ჩაუვარდა ხელში.
ფული რომ როგორმე ეშოვა, ხელი მიჰყო ძველმანების გაყიდვას: თათმანებით, ქუდებით, ჯართით, ყველაფრით კრიჟანგულად ვაჭრობდა, მოგების სურვილით, სავსებით მჟღავნდებოდა მისი გლეხური სისხლი. გარდა ამისა, ქალაქში ყოფნის დროს ყიდულობდა უამრავ გამოუსადეგარ რამეს იმ იმედით, თუ სხვა ვინმე არა, ლერე მაინც გამისაღებსო. ასე მოაგროვა სირაქლემას ფრთები, ჩინური ფაიფური, კოლოფები თუ ყუთები და ყოველივე ამისათვის სესხულობდა ფულს ფელისიტესაგან, ქალბატონ ლეფრანსუასაგან, `წითელი ჯვრის~ პატრონისაგან და ყველგან, სადაც კი მოახერხებდა. ბარნევილის მამულის საფასურიდან ორი ვექსილი გამოისყიდა, დანარჩენი ათას ხუთასი ფრანკი კი სადღაც გაქრა უნაყოფოდ. ვალი ვალს ემატებოდა დაუსრულებლად!
ზოგჯერ, მართალია, შეუდგებოდა ვალების გამორკვევასა და ანგარიშს, მაგრამ მალე ისეთ საშინელ დეფიციტს აღმოაჩენდა, რომ საკუთარ თავს არ უჯერებდა. ხელახლა დაიწყებდა ანგარიშს, მაგრამ დაიბნეოდა, მიაგდებდა და შემდეგ ცდილობდა სულაც აღარ ეფიქრა ამაზე.
ოჯახი მეტად შევიწროებული შეიქნა! მოვალეები ერთიმეორის მიყოლებით მოდიოდნენ და მერე გაწბილებულნი, გაბრაზებულნი მიდიოდნენ იქიდან. ღუმელზე ჭუჭყიანი ცხვირსახოცები ეყარა; პატარა ბერტა, ქალბატონ ჰომეს გასაოცებლად, დახეული წინდით დაიარებოდა. თუ შარლი გაბედავდა რამეს, ყველაფერი რიგზე არ არისო, ემა უხეშად მიუგებდა, ეს ჩემი ბრალი არ არისო!
საიდან შეიძინა ასეთი გაწიწმატება? შარლი ყოველივეს მისი წინანდელი ნერვული აშლილობით ხსნიდა და საკუთარ თავს უსაყვედურებდა, ავადმყოფობას ცუდ საქციელში რად ვუთვლიო; თავის თავს ეგოიზმს სწამებდა და სურდა მისულიყო ცოლთან და ხელები დაეკოცნა.
_ ოჰ, არა, _ იტყოდა თავისთვის, _ უფრო შევაწუხებ! _ და განზრახვას მოიშლიდა.
ნასადილევს ბაღში მარტო დასეირნობდა ხოლმე; პატარა ბერტას მუხლზე დაისვამდა, სამკურნალო ჟურნალს გადაშლიდა და ცდილობდა, ანბანი ესწავლებინა. მეცადინეობას უჩვეულო გოგონა ტირილს დააპირებდა. შარლი მოეფერებოდა; სარწყავში წყალს ჩაუსხამდა და ქვიშაში ნაკადულს დაუდენდა, ან პატარ-პატარა ტოტებს დაამტვრევდა და ყვავილნარში დაასობდა, ვითომ ტყე არისო; ამით, რასაკვირველია, ბაღს არავითარი ზიანი არ ადგა, რადგან ისედაც მორეული ჰქონდა მაღალი ბალახი; რამდენი დღისა ემართათ ლესტიბუდუასი! მერე ბავშვს შესცივდებოდა და დედას დაუძახებდა.
_ ძიძას დაუძახე, _ ეტყოდა შარლი, _ ხომ იცი, ჩემო პატარავ, რომ დედას არ უყვარს, როცა აწუხებენ.
მოახლოვდა შემოდგომა, ფოთოლი ცვიოდა, როგორც ამ ორი წლის წინ, როცა ემა ავად იყო! როდისღა მოეღება ბოლო ყოველივე ამას! და შარლი ზურგზე ხელებს დაიწყობდა და ბაღში აქეთ-იქით სიარულს მოჰყვებოდა.
ქალბატონი თავის საწოლ ოთახში იჯდა, იქ შესვლას ვერავინ გაბედავდა. მთელი დღე რჩებოდა იქ როგორღაც გაშეშებული, ჩაუცმელი, მოურთავ-მოუკაზმავი; დროდადრო აღმოსავლურ სურნელებას წვავდა, რუანში რომ ეყიდა ალჟირელ ვაჭართან. ღამით რომ გვერდით ქმარი მძინარი არ ჰყოლოდა, ბევრი მანჭვა-გრეხით აიძულა ზემო სართულში გადასულიყო, თვითონ კი გათენებამდე უცნაური შინაარსის წიგნებს კითხულობდა, სადაც ორგიები და სისხლიანი სცენები იყო აღწერილი. ხშირად შიშის ზარი შეიპყრობდა, წამოიკივლებდა. შარლი ჩამოირბენდა.
_ აჰ, წადი, მომშორდი! _ მიაძახებდა ცოლი.
ან ზოგჯერ შინაგანი ცეცხლით ანთებული, რასაც აკრძალული სიყვარული ასაზრდოებდა, ვნებიანი აღტყინება მიეჭრებოდა, მაშინ ფანჯარას გააღებდა, ცივ ჰაერს მკერდს მიუშვერდა, გრძელსა და მძიმე ნაწნავებს გაიშლიდა, ვარსკვლავებს თვალს მიაპყრობდა და მეფისწულის სიყვარულს ნატრობდა. იმაზედაც, ლეონზედაც ფიქრობდა. რას არ გაიმეტებდა ამ დროს ერთ-ერთი იმ პაემნისთვის, რომელიც მის წყურვილს აცხრობდა ხოლმე!
ის პაემნები მისი ნამდვილი დღესასწაულები იყო და უხვადაც იცოდა მათი გადახდა. როცა ლეონს ფული არ ეყოფოდა, ხშირად თვითონ ხარჯავდა დაუზოგავად. ლეონი ცდილობდა, როგორმე შთაეგონებინა, სხვა, უფრო იაფ სასტუმროშიც ისევე კარგად ვიქნებითო, მაგრამ ემა საწინააღმდეგოს ყოველთვის გამოძებნიდა.
ერთხელ ნახევარი დუჟინი მოოქრული ვერცხლის კოვზები მიიტანა (მოხუც რუოს საქორწინო საჩუქარი) და ლეონს სთხოვა სასწრაფოდ ლომბარდში დააგირავეო; ლეონი დაემორჩილა, თუმცა არ ეამა: ეშინოდა, არავინ მიცნოსო.
რომ დაფიქრდა, დარწმუნდა, რომ მისი ხასა რაღაც უცნაურად იქცევა და რომ შესაძლოა, მართალიც არიან ისინი, ვინც მასთან გაყრას ურჩევენ.
ამავე ხანებში ვიღაცას დედამისისთვის გრძელი უსახელო წერილი გაეგზავნა და ატყობინებდა: შენი ვაჟი ქმრიან ქალს გადაეკიდა და თავს იღუპავსო. საბრალო დედამ ნათლად წარმოიდგინა ცოლქმრული ცხოვრების გამანადგურებელი, ახალგაზრდათა სიცოცხლის დამღუპველი ის ფანტასტიკური არსება, სირინოზი, რომელიც ჩვეულებრივ სიყვარულის მიუვალ კუნჭულებში განისვენებს, და ყოველივე გაანდო ლეონ უფროსს, ბატონ დუბოკაჟს, რომელიც გამოსადეგი შეიქნა ამ საქმეში. იგი თითქმის მთელი ერთი საათის განმავლობაში ელაპარაკა ლეონს, ცდილობდა, თვალი აეხილა მისთვის და გაეფრთხილებინა, რა საფრთხეც მოელოდა; ასეთი ინტრიგა შემდეგში ხელს შეგიშლის ცხოვრების მოწყობაშიო, ემუდარებოდა, გაეწყვიტა ეს კავშირი და უკეთუ საკუთარი მომავლის სიკეთისთვის არ გსურს ასეთი მსხვერპლის მოტანა, ჩემთვის და ჩემი პატივისცემისთვის მაინც ქენიო.
ლეონმა დაუთმო და შეჰფიცა, ამიერიდან ემას აღარ ვინახულებო; ახლა კი თავს აყვედრიდა სიტყვის გატეხას, რადგან იცოდა, რომ ეს ქალი მრავალ უსიამოვნებასა და საყვედურს შეახვედრებდა, თუ არ ვიანგარიშებთ იმ დაცინვას, რაც ამხანაგებისგან ესმოდა დილაობით, როცა ისინი ღუმელთან თბებოდნენ ხოლმე. გარდა ამისა, უკვე უფროსი კლერკის თანამდებობა აღუთქვეს და დრო იყო, გონს მოსულიყო. საჭირო იყო ხელი აეღო ფუქსავატობასა და ოცნებაზე. ვინაიდან განა არის სადმე ისეთი ადამიანი, რომელსაც სიყმაწვილის მცხუნვარე ხანაში ერთი დღით, გინდ ერთი წუთით, თავი დაუშრეტელ ვნებათა წყაროდ და დიდ ღვაწლთა შემძლედ არ წარმოედგინოს? თვით უმდაბლესი გარყვნილი ვინმე, ალბათ, სულთნის ცოლზე ოცნებობდა და თითოეული ნოტარიუსიც პოეტის სულის ნამსხვრევების მატარებელია.
ახლა იგი უკვე მოწყენილობას განიცდიდა, როცა ემა უეცრად ატირდებოდა ხოლმე მის მკერდზე; ლეონს სწორედ ისე, ვით იმ ადამიანებს, რომელთაც მუსიკის განცდა მხოლოდ ზომიერად შეუძლიათ, ვნებათა ამ ბობოქრობის დროს რაღაც გულგრილი თვლემა შეიპყრობდა ხოლმე და უკვე ვეღარ გრძნობდა სიყვარულის მომხიბვლელობას.
ისე ძლიერ კარგად იცნობდნენ ერთმანეთს, რომ ხორციელი ტკბობის იმ განსაცვიფრებელ თავდავიწყებას, რაც სიამეს აასკეცებს, უკვე ძალა აღარ ჰქონდა. ემას უკვე მობეზრდა ლეონი და თვით ლეონიც დაღლილობას გრძნობდა ემას გამო. ამ მოღალატურ სიყვარულში ემამ ცოლქმრული ცხოვრების სიტლანქე დაინახა, მაგრამ როგორ უნდა დააღწიოს თავი? დაე, ასეთი ბედნიერება დამამცირებელიც იყოს, ქალი მაინც ვერ ელეოდა, ჩვევის თუ გარყვნილების გამო დღითი დღე უფრო მეტი გამწარებით ებღაუჭებოდა, აღარ ზოგავდა სიამის არავითარ შესაძლებლობას, რათა ზედმეტად გაემძაფრებინა იგი. ლეონს იმედგაცრუებას უყიჟინებდა, თითქოს იგი მოღალატე ყოფილიყოს; რამე უბედურებასაც კი ნატრობდა, რომ მათი გაყრა შესძლებოდა, რადგან თვითონ საამისო გაბედულება არ გააჩნდა.
და მიუხედავად ამისა, მაინც განაგრძობდა ლეონთან სატრფიალო წერილების გზავნას, რადგან სწამდა, რომ ქალი მუდამ უნდა სწერდეს თავის საყვარელს.
როცა წერილებს წერდა, თვალწინ სულ სხვა ვინმე ედგა. აჩრდილი, რომელიც ნაყოფი იყო საკუთარ აღტყინებულ მოგონებათა, საყვარელ წიგნებში წაკითხულ სახეთა და უმძაფრეს ნატვრათა; ეს ხატება, ბოლოს და ბოლოს, ისეთი ხორცშესხმული ხდებოდა, რომ ქალი ნეტარებით თრთოდა მის წინაშე, მაგრამ მეტი გარკვეულობით მის წარმოდგენას მაინც ვერ ახერხებდა, რადგან ხატება იგი, ვით ღმერთი, საკუთარ ჭარბ ღირსებათა ბურუსში იძირებოდა. იგი ცხოვრობდა მზიურ ქვეყანაში, სურნელოვან ყვავილთა შორის, მთვარის შუქით მოვარაყებულ არეში, სადაც აივნებიდან აბრეშუმის კაბები იყო გადმოკიდებული. სულ ახლოს გრძნობდა მას, თითქმის გვერდით: აი, მოდის იგი და ერთი მცხუნვარე ამბორით წარიტაცებს. ერთი წუთის შემდეგ კი, ქალი, მთლად განადგურებული, კვლავ ცოდვიან მიწაზე დაეცემოდა, რადგან ეს საშინელი ლტოლვანი ტრფობისა უფრო მეტად ქანცავდნენ, ვიდრე თვით უმძაფრესი ხორციელი ტკბობანი.
ახლა იგი მუდამ საერთო უღონობასა და ავადობას გრძნობდა. ხშირად, მაშინაც კი, როცა აღმასრულებელი ფურცლის გერბიან ქაღალდს მიიღებდა, ზედ არც კი დახედავდა. სიკვდილს ნატრობდა ან მუდმივ ძილს.
შუა ყველიერის დღეს იონვილს აღარ დაბრუნებულა და მასკარადზე წავიდა: ხავერდის შარვალი, წითელი წინდები, XVIII საუკუნისებური პარიკი, ყურზე პატარა ფარანი, _ ტრომბონების გამაყრუებელ ხმაზე მთელ ღამეს ცეკვავდა; ფერხულში ჩაბმულს გარშემო ბრბო ეხვია. დილით ქუჩაში რომ გამოვიდა, ექვსიოდე ნიღბოსანი შერჩა. ლეონის ნაცნობები: ნავსადგურის მუშა ქალები და მეზღვაურები; სავახშმოდ წასვლას ვარაუდობდნენ.
ყველა უახლოესი კაფე ხალხით იყო გაჭედილი. ნავსადგურში ერთი უხეირო სამიკიტნო იპოვეს, სადაც პატრონმა ერთი პატარა ოთახი გაუღო მეოთხე სართულზე.
მამაკაცები კუთხეში ჩურჩულებდნენ, ალბათ, ხარჯზე თათბირობდნენ. მათ შორის იყო ერთი კლერკი, ორი მკურნალის თანაშემწე, ერთი ნოქარი; ერთი სიტყვით, ენა უკეთეს საზოგადოებას ვერ ინატრებდა! რაც შეეხება ქალებს, მათი ხმის კილოზე ემა მალე მიხვდა, რომ ისინი სულ უკანასკნელი ხარისხისა უნდა ყოფილიყვნენ. მაშინ შეშინდა, სკამი უკან დასწია, თავი დახარა.
კამპანია სმა-ჭამას შეუდგა. ემას კი ხელი არაფრისთვის უხლია; თავი სტკიოდა, თვალები ეხუჭებოდა, ტანში ჟრუანტელი უვლიდა. ყურში ისევ იატაკის ჭრაჭუნის ხმა ედგა, ათასი მოცეკვავე ფეხი რომ აზანზარებდა. პუნშისა და სიგარის სუნი თავბრუს ახვევდა, კინაღამ გული წაუვიდა; ფანჯარასთან მიიყვანეს.
თენდებოდა. წმინდა ეკატერინეს მთის მწვერვალზე უზარმაზარი მეწამული ლაქა ეფინებოდა მიმკრთალებულ ცას. დამდორებულ-მორუხო მდინარეს ქარი აჩქროლებდა. ქუჩაში გამვლელების ჭაჭანება აღარ იყო. ფარნები ქრებოდა.
ემა გამოერკვა და უეცრად გაახსენდა თავისი გოგონა, რომელსაც იქ, თავის ოთახში ეძინა ძიძასთან ერთად. ქუჩაში გრძელი რკინის ლატნებით დატვირთულმა ურემმა გაიარა, მიდამო რკინის გამაყრუებელმა ჯახუნმა მოიცვა.
შეუმჩნევლად გაილალა, კოსტიუმი გაიხადა, ლეონს უთხრა, ჩემი წასვლის დროაო, და ბოლოს, `ბულონის სასტუმროში~ მარტო დარჩა. ყველაფერი, საკუთარი თავიც კი, აუტანელი ეჩვენებოდა. სურდა ჩიტივით სადმე გაფრენილიყო, შორს, ძალიან შორს და წმინდა, უმწიკვლო ატმოსფეროში განბანილიყო.
სასტუმროდან გავიდა, გაიარა ბულვარი, კოშუაზის მოედანი, გარეუბანი და ქუჩის გასაყარზე შედგა, ბაღებთან. ჩქარა მიდიოდა, სუფთა ჰაერი დამამშვიდებლად მოქმედებდა და მალე ბრბო, ნიღბოსნები, ცეკვა, ვახშამი, ეს ქალები, ყველა და ყველაფერი სადღაც გაქრა ვით ნისლი. `წითელი ჯვრის~ სასტუმროში რომ მივიდა, სწრაფად შეაღო თავისი პატარა ოთახი, მეორე სართულზე, სადაც ნელის კოშკის სურათები ეკიდა, და იმწამსვე ლოგინზე დაეცა. მხოლოდ ნაშუაღამევის ოთხ საათზე გააღვიძა ივერმა.
შინ მისვლისთანავე ფელისიტემ კედლის საათის უკნიდან რაღაც რუხი ქაღალდი გამოაძრო და გადასცა. ემამ წაიკითხა:
`თანახმად სასამართლოს დადგენილებისა, რაც სისრულეში უნდა იქნეს მოყვანილი...~
რა დადგენილება? ჰო, გუშინ რაღაც ქაღალდი მოუტანეს, რომელიც ჯერ არც კი უნახავს, ამიტომ ამ სიტყვებმა სრულიად განაცვიფრა:
`მისი უდიდებულესობის მეფის ბრძანებით და კანონისა და მართლმსაჯულების სახელით, ქალბატონი ბოვარი ვალდებულია...~
და რამდენიმე სტრიქონის შემდგომ განაგრძო:
`ოცდაოთხი საათის ვადაში, დაუყოვნებლივ...~
_ რაო?
`გადაიხადოს უკლებლივ თანხა რვაასი ათასი ფრანკის ოდენობით~. ხოლო ბოლოს მიწერილი იყო:
`უკეთუ ქალბატონი ბოვარი ამ დადგენილებას არ შეასრულებს, ნაბრძანებია, კანონისამებრ მოეპყრონ. სახელდობრ, ასწერონ და ყადაღა დაადონ მთელ მის მოძრავ ქონებას~.
რა უნდა ქნას? ოცდაოთხი საათის ვადაში! მაშასადამე, ხვალ! ლერე, ალბათ, კვლავ მაშინებსო, გაიფიქრა. და უეცრად ნათელი გახდა ყოველი მისი ეშმაკობა და მიზანი. თვით ვალის უზომოდ გაზრდილი თანხა ამშვიდებდა ოდნავ.
იმ დროს, როცა ემა ყიდულობდა, მაგრამ ფულს კი არ იხდიდა, პირიქით, კიდეც სესხულობდა მისგან, აძლევდა და აახლებდა ვექსილებს, რომელთა ღირებულებაც ყოველ განვალებაზე თანდათანობით იბერებოდა. ლერემ ნელ-ნელა გვარიანი კაპიტალი დაამრგვალა და ახლა მოუთმენლად ელოდებოდა მის განაღდებას საშემდეგო სპეკულაციისთვის.
სრულიად უდარდელი სახე ჰქონდა ემას, როცა ლერესთან შევიდა.
_ თქვენ იცით, რაც დამემართა? ეს, რა თქმა უნდა, ხუმრობაა!
_ სრულიადაც არა!
_ როგორ?
იგი ზანტად შეირხა, ხელები გულზე დაიკრიფა და უთხრა:
_ თქვენ გეგონათ, ჩემო პატარა ქალბატონო, რომ მხოლოდ თქვენს მშვენიერ თვალთა ჭვრეტის გულისთვის მეორედ მოსვლამდე თქვენი მორჩილი შემძენი და ბანკირი ვიქნებოდი? ჩემი საწყალი კაპიკები ხომ უნდა დავიბრუნო ოდესმე, სამართალი აღარ არის?
ქალს თანხის გაბერვა აბრაზებდა.
_ აჰ! უკაცრავად! სასამართლომ ის დაადასტურა. დადგენილება გამოტანილია! თქვენ ქაღალდი გამოგეგზავნათ... თუმცა მე აქ არაფერ შუაში ვარ, ეს ვენსარის საქმეა.
_ თქვენ კი არ შეგეძლოთ?..
_ ოჰ, სრულიად არაფერი.
_ კი, მაგრამ... ყოველ შემთხვევაში... მოვიფიქროთ.
ემა მოჰყვა ცისა და ბარისას, სრულიადაც არ მოველოდი ამას ასე უეცრადო...
_ მერე ვისი ბრალია? _ უთხრა ლერემ, _ მე რომ აქ მონასავით ოფლსა ვღვრი, თქვენ მხიარულ დროსტარებაში ხართ.
_ გთხოვთ, ჭკუას ნუ მასწავლით!
_ ეს არასოდეს საზიანო არაა, _ მიუგო მან.
ქალი შეშინდა; ხვეწნა დაუწყო და თავისი ლამაზი თეთრი და მოგრძოთითებიანი ხელიც კი დაადო მუხლებზე ვაჭარს.
_ თავი დამანებეთ! ასე მგონია, შეცდენა გინდათ-მეთქი!
_ არამზადავ! _ შეჰკივლა ემამ.
_ ოჰო, ძალიან ფიცხდებით! _ სიცილით თქვა მან.
_ ყველას წინაშე გამოვაჩენ თქვენს კაიკაცობას. ქმარსაც ვეტყვი, რომ...
_ ჰოდა, მეც რასმე ვუჩვენებ თქვენს ქმარს!
და ლერემ ცეცხლგამძლე სკივრიდან ათას რვაასი ფრანკის ქვითარი ამოიღო, ვენსარის მიერ ვექსილის დახურდავების შემდეგ რომ მიიღო ემამ.
_ ნუთუ გგონიათ, რომ საბრალო პატიოსანი კაცი თქვენს ასეთ ქურდობას ვერ მიხვდება? _ უთხრა ვაჭარმა.
ემა, თითქოს თავში კეტი დაჰკრესო, მთლად მოიხარა. ლერე კი ფანჯარასა და საწერ მაგიდას შორის მიმოდიოდა და განაგრძობდა, _ აჰ, ვუჩვენებ... დიახ, ვუჩვენებ...
მერე მიუახლოვდა და ნაზი ხმით უთხრა:
_ რასაკვირველია, ეს სასიამოვნო არაა. არც ამგვარი რამით მომკვდარა ვინმე, მაგრამ რაკი ეს ერთადერთი საშუალებაა თქვენგან ჩემი ფულის მისაღებად...
_ კი მაგრამ, საიდან უნდა გიშოვოთ? _ ხელების მტვრევით უთხრა ემამ.
_ ეჰაა! ვისაც თქვენისთანა მეგობრები ჰყავს...
და ისეთი გამხვრეტი, საშინელი თვალი მიაშტერა, რომ ემა თავიდან ფეხამდე ჟრჟოლამ აიტანა.
_ პირობას მოგცემთ... ხელს მოგიწერთ...
_ მეყოფა თქვენი ხელწერილები...
_ კიდევ გავყიდი რასმე...
_ კარგი, თუ ღმერთი გწამთ! _ მხრების აჩეჩვით უთხრა მან, _ გასაყიდი რაღა გაგაჩნიათ?
მერე სავაჭროსკენ გამართულ სარკმელში გასძახა:
_ ანეტა, სამი ნაჭერიც არ დაგავიწყდეს, #14!
მსახური შემოვიდა; ემა მიხვდა და ჰკითხა: რა თანხა იქნება საჭირო, რომ ვალის გადახდა შეაჩერონო.
_ ახლა უკვე გვიანღაა!
_ ხოლო რამდენიმე ათასი ფრანკი რომ მოგიტანოთ, მთელი თანხის მესამედი, ან თითქმის სულ?
_ ეჰ, არ უშველის! _ და ნელინელ მიერეკებოდა ქალს კიბისკენ.
_ გემუდარებით, ბატონო ლერე, მაცალეთ კიდევ რამდენიმე დღე!
ემა ქვითინებდა.
_ ეს კიდევ რა ამბავია? ცრემლები!
_ თქვენ სასოწარკვეთილებაში მაგდებთ!
_ მე მაგისი დარდი არა მაქვს, _ მიუგო და კარი მიუხურა.

VII
ემამ სულის დიდი სიმტკიცე გამოიჩინა, როცა მეორე დღეს სასამართლოს აღმასრულებელი ჰარანი, ორი მოწმის თანხლებით, გამოცხადდა ქონების ასაწერად.
ბოვარის კაბინეტიდან დაიწყეს, თავის ფრენოლოგიური მოდელი სიაში არ შეუტანიათ, რადგან `პროფესიულ იარაღად~ იქნა ცნობილი. სამაგიეროდ, სამზარეულოში გადათვალეს ყველა თეფში, ქოთანი, სკამი, შანდალი, ხოლო ემას საწოლ ოთახში კი... ყოველი წვრილმანი. დაათვალიერეს მისი ტანისამოსი, საცვალი, მთლად გადააქოთეს ტუალეტის მოწყობილობა; მთელი მისი ცხოვრება გადმოატრიალეს თვით ფარულ კუნჭულებიანად. ასე რომ, იქაურობა გაკვეთილ გვამს ჰგავდა, ამ სამი კაცის წინაშე რომ იყო დაგდებული.
შავი, მჭიდრო სერთუკით, თეთრი ჰალსტუხითა და დაჭიმულ შარვალში გამოწყობილი ბატონი ჰარანი დროდადრო ამბობდა:
_ თუ ნებას დამრთავთ, ქალბატონო! თუ ნებას დამრთავთ!
ან უეცრად წამოიძახებდა:
_ მომხიბლავია!.. ძალიან ლამაზი ნივთია!
შემდეგ კი ფრთის კალამს რქის საწერელში ჩაუწებდა, მარცხენა ხელში რომ ეჭირა, და აღწერას განაგრძობდა.
ბინას რომ მორჩნენ, სხვენზე ავიდნენ.
იქ ემას საწერი მაგიდა ედგა, სადაც როდოლფის წერილებს ინახავდა, ისიც უნდა გაეღო.
_ ჰა, მიმოწერა! _ მოკრძალებული ღიმილით თქვა ჰარანმა, _ მაგრამ, ნება მიბოძეთ, დავრწმუნდე, რომ იქ სხვა არა არის რა.
და ქაღალდები ფრთხილად შეარხია, თითქოს იქიდან ნაპოლეონისეული ოქროების ცვენას ელისო. და ემას აღშფოთება მიეძალა ამ მსხვილი, წითელი, ლოკოკინასავით რბილი თითების დანახვაზე, რომლებიც უტიფრად ატრიალებდა ქაღალდებს, სადაც ემას გული ფართქალებდა!
ბოლოს, როგორც იყო, წავიდნენ. ფელისიტეც დაბრუნდა, ემამ იგი სახლის წინ დააყენა სადარაჯოდ, რათა როგორმე ექიმის დაბრუნება შეეგვიანებინა; ქალებმა სასწრაფოდ ააგდეს სხვენზე ის პოლიციელი, რომელიც აწერილი ნივთების სამეთვალყურეოდ იყო დატოვებული, და სიტყვაც ჩამოართვეს, რომ იქიდან ფეხს არ მოიცვლიდა.
მთელი საღამოს განმავლობაში შარლი რაღაც უგუნებოდ იყო. ემა შეშფოთებულ თვალს არ აშორებდა: მისი სახის ნაოჭებში თითქოს უხმო საყვედურს კითხულობსო, ხოლო როცა ქალი ჩინური ეკრანით მორთულ ბუხარს, ფართო ფარდებს, სავარძლებსა და ყველა იმ ნივთს მიაპყრობდა თვალს, რაც ცხოვრების სიმწარეს უმსუბუქებდა, სულს სინანული ან, უკეთ, განუსაზღვრელი წუხილი ეუფლებოდა. რაღაც აღიზიანებდა, მაგრამ როდი ანადგურებდა მის ვნებას, შარლს კი ბუხრის გამირზე ფეხები შეედო და უდარდელად უჩხიკინებდა ცეცხლს.
სხვენზე პოლიციელს, ალბათ, მოეწყინა და ერთბაშად ბრაგუნი აუტყდა.
_ ზემოთ ვიღაც დადის! _ თქვა შარლმა.
_ არა, _ მიუგო ემამ, _ ეგ სხვენის სარკმელია, ალბათ, დაუხურავი დარჩენილა.
მეორე დღეს, კვირას, ემა რუანს გაემგზავრა, რათა ყველა ნაცნობი ბანკირი ჩამოევლო. ზოგი მათგანი აგარაკზე იყო, ზოგიც სამოგზაუროდ იყო წასული, მაგრამ ემა გულს არ იტეხდა. იმათ, ვინც კი ნახა, ფულს სთხოვდა, უხსნიდა, ძალიან მესაჭიროებაო, და მალე გადახდას ჰპირდებოდა. ზოგი პირში დასცინოდა, ყველანი გადაჭრილ უარს ეუბნებოდნენ.
ორ საათზე ლეონისას გაიქცა და კარს დაუკაკუნა. არავინ გაუღო.
ბოლოს ლეონი მოვიდა.
_ რამ მოგიყვანა?
_ შეგაწუხე?
_ არა, მაგრამ...
მერმე გამოტყდა, სახლის პატრონს არ მოსწონს, როცა მდგმურებს `ქალები~ დაუდიანო.
_ შენთან სალაპარაკო მაქვს, _ უთხრა ემამ.
მაშინ ლეონმა გასაღები ამოიღო.
ქალმა შეაჩერა.
_ არა, იქ წავიდეთ, ჩვენსას.
`ბულონის სასტუმროში~ წავიდნენ. მისვლისთანავე ემამ ერთი დიდი ჭიქა წყალი დალია. ძლიერ ფერმკრთალი იყო, მერე უთხრა:
_ ლეონ, ერთი ამაგი უნდა დამდო.
ორივე ხელი მტკიცედ დაუჭირა და დაუმატა, _ გამიგონე, რვა ათასი ფრანკი მესაჭიროება.
_ ხომ არ გაგიჟდი?
_ ჯერ არა.
და უამბო ქონების აღწერა, მთელი თავისი მწუხარება გაუზიარა: შარლმა სრულებით არაფერი იცის, დედამთილს ჭირივით ვეჯავრები. მოხუც რუოს არავითარი შველა არ შეუძლია. შენ კი ახლავე უნდა დატრიალდე და საჭირო თანხა უნდა მიშოვოო..
_ მერე საიდან უნდა...
_ აჰ, როგორ გამხდალდი! _ მიაძახა ქალმა.
მაშინ ლეონმა სულელურად წაიბურტყუნა:
_ შენ ძალიან აჭარბებ. შეიძლება ათასი ეკიუც საკმაო იქნეს, რომ შენი კარგი მევალე დავაშოშმინოთ.
მით უმეტეს, საჭიროა ხელის განძრევა; წარმოუდგენელია, რომ სამი ათასი ფრანკის შოვნა არ შეიძლებოდეს; შეუძლია ჩემ მაგიერ ხელწერილიც გასცეს.
_ წადი!@ სცადე! ძალიან საჭიროა! აბა გაიქეცი! ჩემო ძვირფასო, შენ იცი, როგორ მოიწადინებ! ნახავ, რა მოყვარული ვიქნები!
ლეონი წავიდა. როცა ერთი საათის შემდეგ დაბრუნდა, ზეიმით განაცხადა:
_ სამ პირთან ვიყავი... მაგრამ ამაოდ.
ბუხრის აქეთ-იქით მხარეს ისხდნენ, პირისპირ, უმოძრაოდ, მდუმარედ.
ემა მხრებს იჩეჩდა და იატაკზე ფეხს უბაკუნებდა.
ლეონმა ყური მოჰკრა მის ჩურჩულს:
_ შენს ადგილას რომ ვიყო, ამდენ ხანს კიდეც ვიშოვიდი!
_ აბა სად?
_ შენს კანტორაში, _ და პირდაპირ თვალებში ჩააცქერდა.
ქალის ანთებულ თვალებში ჯოჯოხეთური გამბედაობა ელავდა. უპეები ვნებითა და წაქეზებით ელულებოდა; ყმაწვილი გრძნობდა, რომ ძალა ელეოდა ამ ქალის მუნჯი ნებისყოფის წინაშე, ბოროტმოქმედებისთვის რომ აქეზებდა. მაშინ შიშმა მოიცვა და ყოველგვარი განმარტება თავიდან რომ აეცილებია, შუბლში ხელი შემოიკრა და წამოიძახა.
_ დღეს, საღამოს, მორელი უნდა მოვიდეს! იმედი მაქვს, უარს არ მეტყვის (მორელი მისი მეგობარი იყო, დიდი ვაჭრის შვილი), ფულს ხვალ მოგიტან, _ დაასკვნა მან.
ემას სრულიადაც არ დასტყობია ის სიხარული, რის დანახვასაც ყმაწვილი მოელოდა მის სახეზე, როცა ამ ახალი იმედით ანუგეშებდა. `ნუთუ ეჭვი მიიტანა, რომ ვტყუი?~ ამიტომ წამოწითლებული ლეონი განაგრძობდა:
_ თუ სამ საათამდე ვერ მოვედი, მერე ნუღა მელოდები, ჩემო ძვირფასო! ახლა კი, უნდა წავიდე, მაპატიე, მშვიდობით!
ხელი მაგრად ჩამოართვა, მაგრამ იგი უკვე მომჩვარებული იყო. ემას აღარავითარი შეგრძნების უნარი აღარ ჰქონდა.
ოთხი საათი დაჰკრა. ჩვევის ძალით, ავტომატივით წამოდგა, რათა იონვილს დაბრუნებულიყო. გარეთ სინათლე იყო. მარტის კაშკაშა, გრილი დარი იდგა, როცა მზე მხიარულად ანათებს და ცაც მოწითლებულია. საკვირაოდ მორთული რუანელები კმაყოფილი იერით დასეირნობდნენ. ემა ეკლესიის მოედანზე მივიდა. ხალხი მწუხრის ლოცვიდან ბრუნდებოდა; ბრბო სამივე პორტალიდან მოედინებოდა, ვით მდინარე სამთაღოვან ხიდქვეშ, ხოლო შუა ადგილას, ვით კლდე ურყევი, მეკარე იდგა.
და მოაგონდა ის დღე, როცა წუხილითა და იმედით აღსავსემ ფეხი შედგა ამ გოთურ თაღებში, რომელთა მოცულობაც ნაკლებღრმა ეჩვენებოდა, ვიდრე თავისი სიყვარული... შეუფერხებლად განაგრძობდა წინსვლას უმიზეზოდ, ლასლასით; ვუალჩამოფარებულს ცრემლი სდიოდა, ლამის გული მისდიოდა.
_ გზა!
მიაძახა საეტლე ჭიშკრიდან უეცრად გამომავალმა ვინმემ.
იგი შედგა, რათა გზა მიეცა შავი ბედაურისთვის, რომელიც მოუთმენლად ტოკავდა ინგლისურ შარაბანში, რომელსაც წავისქურქიანი ჯენტლმენი მართავდა. ვინ უნდა იყოს? სახე თითქოს ეცნაურება... ეტლი გაექანა და მიიმალა.
ეს ხომ ვიკონტია?! უეცრად შეტრიალდა, მაგრამ ქუჩაში უკვე აღარავინ იყო. მწუხარებამ ისე მოხარა, ისე მოთელა, რომ კედელს მიეყრდნო, რომ არ წაქცეულიყო.
მერე გაიფიქრა, შევცდიო. აღარაფერი გაეგებოდა. ყველაფერი შინ და გარეთ ღალატობდა. გრძნობდა, რომ იღუპებოდა, უფსკრულში მიექანებოდა. და როცა `წითელი ჯვრის~ სასტუმროში მივიდა, თითქმის სიხარულით შეხვდა კეთილ ჰომეს, რომელიც თვალყურს ადევნებდა, როგორ ტვირთავდნენ `მერცხალში~ სააფთიაქო საქონლით სავსე მის უზარმაზარ კალათს; ხელში აბრეშუმის თავსაფარში გახვეული რუანული ექვსი პატარა პური ჰქონდა ცოლისათვის ნობათად ნაყიდი.
ქალბატონ ჰომეს ძალიან უყვარდა ეს პატარა, ჩალმასავით დახვეული მძიმე პური, დიდმარხვაში რომ მარილიანი კარაქით ჭამენ; ეს იყო უკანასკნელი ნაშთი ძველი გუთების საჭმლისა, რაც შესაძლებელია, ჯვაროსანთა ეპოქის გადმონაშთია; ბრგე ნორმანები ოდესღაც იმით ძღებოდნენ და ეჩვენებოდათ, რომ ყვითელი ჩირაღდნებით გაჩაღებულ სუფრაზე, ტკბილი ღვინის კასრებსა და უზარმაზარ შაშხებს შორის სარაცინთა დოლბანდიანი თავები ეყარა.
მეაფთიაქეს ცოლიც, ნორმანებივით, თავგამეტებული ჭამდა ამ ჩალმისებრ დაგრეხილ პურებს, მიუხედავად იმისა, რომ ყბები საიმისოდ ცუდად ჰქონდა შეიარაღებული. ასე რომ, ყოველთვის, როცა კი ჰომე ქალაქს წავიდოდა, ცოლისთვის ეს პური უნდა ეყიდა იქაურ საუკეთესო მეპურესთან, მასაკრის ქუჩაზე.
_ მოხარული ვარ თქვენი ნახვისა!
უთხრა ემას, ხელი ჩამოართვა, დილიჟანსში ჩაჯდომა უშველა. მერე პურები დილიჟანსის ბადულში ჩადო, ქუდი მოიხადა, ხელები გულზე დაიჭდო და ნაპოლეონისებური პოზით დაჯდა ჩაფიქრებული.
ხოლო, როცა დაღმართის შემდეგ ბრმა ჩვეულებრივ გამოჩნდა, წამოიძახა:
_ არ მესმის, როგორ ითმენს ხელისუფლება დღემდე ასეთ უწესობას! ასეთი უბედურები უნდა დაიჭირონ და რაიმე სამუშაო უნდა დააკისრონ. პროგრესი, პატიოსნებას ვფიცავ, კუს ნაბიჯით მიჩოჩავს! ჯერ კიდევ სრულ ბარბაროსობაში გვიდგას ფეხი!
ბრმას ქუდი გაეწვდინა და ფანჯარაში დილიჟანსის ჩამოგლეჯილ სარჩულივით ფრიალებდა.
_ აი, დურბლის ერთ-ერთი ნიმუში! _
თქვა მეაფთიაქემ და თუმცა გლახაკს ძალიან კარგად იცნობდა, თავი ისე ეჭირა, თითქოს პირველად ხედავსო. თავისთვის ბურტყუნებდა უცნობ სიტყვებს: `რქოვანი გარსი, თვალის მაგარი გარსი, სკრელოტიკუმი, ბროლოვანი~ და, ბოლოს, მამობრივი ხმით ჰკითხა:
_ დიდი ხანია, მეგობარო, რაც ეს საშინელი სენი გაგიჩნდა? სამიკიტნოში ლოთობის მაგიერ, გერჩივნა რეჟიმი დაგეცვა.
მერე ურჩია, კარგი ღვინო ან ლუდი სვი და ცვრიანი მწვადი ჭამეო. უსინათლო თავის სიმღერას ღიღინებდა; თითქმის იდიოტური გამომეტყველება ჰქონდა, ჰომემ ქისა გახსნა.
_ აი, ერთი სუ, ორი ლიარი ხურდა მომეცი და რჩევაც არ დაგავიწყდეს, მოგიხდება.
ივერმა ეჭვი გამოთქვა ამ რჩევის მარგებლობის შესახებ, მაგრამ მეაფთიაქემ განაცხადა: მაგას უთუოდ მოვარჩენ ანტიფლოგისტიკური საცხების საშუალებითო, და თავისი მისამართიც მისცა გლახაკს.
_ ბატონი ჰომე, ბაზრის ახლოს, საკმაოდ ცნობილია.
_ აბა, _ უთხრა ივერმა, _ ახლა მადლობის ნიშნად ერთი წარმოდგენა გვიჩვენე.
უსინათლო ჩაცუცქდა, თავი გადასწია, მომწვანო გუგები გადაატრიალა, ენა გამოყო და ორივე ხელით მუცელს დაუწყო სრესა. თანაც მშიერი ძაღლივით ყრუდ იღრინებოდა. ემას ზიზღი დაეუფლა, ხელუკუღმა ვერცხლის ხუთფრანკიანი გადაუგდო. ის იყო უკანასკნელი ავლადიდება. მშვენიერი ეჩვენა მისი სწორედ ასე გადაგდება.
დილიჟანსი უკვე დაძრული იყო, რომ ჰომემ უეცრად თავი ფანჯარაში გაყო და მიაძახა:
_ ერიდეთ ფქვილეულსა და რძიანს! ტანზე შალეული ჩაიცვით და დაწყლულებულ ადგილებს მრავალძარღვა უბოლეთ.
ნაცნობი ადგილების დანახვამ, თვალწინ რომ გაურბოდა, ემას ნელ-ნელა დაავიწყა მწუხარება. გამოუთქმელმა მოქანცულობამ შეიპყრო და შინ სრულიად გამოშტერებული, მოდუნებული და თითქმის მძინარე მივიდა.
`რაც იქნება, იქნეს!~ _ ფიქრობდა.
თანაც ვინ იცის? განა არ შეიძლება, ერთბაშად რაიმე არაჩვეულებრივი რამ მოხდეს? შეიძლება ლერეც კი მოკვდეს.
დილის ცხრა საათზე ხმაურმა გააღვიძა, მოედანზე რომ ისმოდა. ბაზარში ბრბო მოგროვებულიყო დიდი განცხადების წინ, ბოძზე რომ იყო გაკრული. ემამ თვალი მოჰკრა, რომ ბოძზე აცოცებულმა ჟუსტენმა განცხადება ჩამოგლიჯა, მაგრამ დარაჯმა მყის ქეჩოში დაავლო ხელი. ჰომე აფთიაქიდან გამოვიდა, მამიდა ლეფრანსუა კი შუაგულ ბრბოში ჩამდგარა და თითქოს ქადაგებსო.
_ ქალბატონო! ქალბატონო! _ გაიძახოდა დაბრუნებული ფელისიტე, _ რა საძაგლობაა!
და საბრალო გოგომ ყვითელი ქაღალდი გაუწოდა, რომელიც ის იყო, კარზე ააგლიჯა. ემა შეხედვისთანავე მიხვდა, რომ მისი ქონების საჯარო ვაჭრობით გაყიდვა იყო გამოცხადებული.
ერთმანეთს უხმოდ გადახედეს. ქალბატონსა და მსახურს შორის დიდი ხანია საიდუმლო აღარაფერი ყოფილა. ბოლოს, ფელისიტემ ამოიოხრა:
_ თქვენს ადგილზე რომ ვიყო, ქალბატონო, უთუოდ ბატონ გილიომენისას წავიდოდი.
_ ასე გგონია?
ამ კითხვას ასეთი აზრი ჰქონდა: `ლაქიის მეშვეობით შენ იცი, რაც იმ სახლში ხდება; გაგიგონია ოდესმე ბატონ გილიომენს ჩემზე რამე ეთქვას?~
_ დიახ, კარგი იქნება, თუ წახვალთ.
ემა მოირთო, შავი კაბა ჩაიცვა, სტეკლარუსიანი ქუდი დაიხურა და, რომ არ ეცნოთ (მოედანზე ხალხი მუდამ არის), უკანა ეზოებით წავიდა, მდინარის ნაპირით.
აქოშინებული მიადგა ნოტარიუსის ბაღის ჭიშკარს; ცა მოდუნებულიყო და წვრილად თოვდა.
დარეკა, წინკარში წითელჟილეტიანი თევდორე გამოვიდა. თითქმის თავისიანივით გაუღო, როგორც ნაცნობს, და სასადილო ოთახში შეუძღვა.
უზარმაზარი კაქტუსის ქვეშ, მთელ ნიშს რომ ავსებდა, პორსელენის განიერი ღუმელი გუგუნებდა; მუხის ფიცრისებურ შპალერზე შავ ჩარჩოში ჩასმული ეკიდა შტოიბენის `ესმერალდა~ და შოპენის `პუტიფარის ცოლი~. გაშლილი სუფრა, ვერცხლის ჭურჭელი კერძისთვის, კარების ბროლის სახელურები, პარკეტი და ავეჯი, ყველაფერი ინგლისური უნაკლო სისუფთავით ბრწყინავდა; ფანჯრის კუთხეები ფერადი მინებით იყო მორთული.
_ აი, ჩემი გემოვნების შესაფერისი სასადილო! _ გაიფიქრა ემამ.
ნოტარიუსიც შემოვიდა; ცალი ხელით თურქული თაიგულებით მოქარგული ხალათი ეჭირა, მეორეთი კი სწრაფად ასწია და კვლავ ჩამოიფხატა მიხაკისფერი ხავერდის ჩაჩი, მარჯვნივ რომ კოხტად ჰქონდა გადმოვარდნილი მელოტ კეფაზე.
ემას სკამი მიაწოდა, თვით კი საუზმეს მიუჯდა და თან ძალზე იბოდიშა ასეთი უზრდელობისათვის.
_ ბატონო, მე მინდოდა მეთხოვნა...
_ რა, ქალბატონო? გისმენთ.
ემამ თავისი მდგომარეობა აუხსნა.
ნოტარიუსმა გილიომენმა კარგად იცოდა ყველაფერი, რადგან საიდუმლო კავშირი ჰქონდა მეფართლესთან, რომელიც ყოველთვის შოულობდა ხოლმე ფულს თავისი გაცემული გირავნობის ქაღალდებისთვის.
ასე რომ, ნოტარიუსმა ემაზე უკეთ იცოდა ამ ვექსილების გრძელი ისტორია, რომლებიც პირველ ხანებში პატარ-პატარა თანხებზე და დიდი ვადებით იყო გაცემული, თანაც სხვადასხვა პირის წარწერებით იყო აჭრელებული; შემდეგ კი ვექსილებს თანდათან განაახლებდნენ ხოლმე. ერთ მშვენიერ დღეს ლერემ გაპროტესტებული ვექსილები შეაგროვა და თავის მეგობარს ვენსარს მიანდო, რათა თავისი სახელით გაენაღდებინა ისინი, რაკი ვაჭარს არ სურდა მევახშის სახელი გავარდნოდა მეზობლებს შორის.
ემა ლერეზე ჩიოდა, რაზედაც ნოტარიუსი უმნიშვნელო სიტყვით ეხმაურებოდა. თავდახრილს ნიკაპი ცისფერ ჰალსტუხზე დაედო, რომელშიც გაცმული ჰქონდა ოქროს ორი ქინძისთავი ოქროსვე ძეწკვით ერთმანეთს გადაბმული. არხეინად შეექცეოდა კატლეტებს, ზედ ჩაის აყოლებდა და უცნაური, რაღაც მოტკბილო და ორაზროვანი ღიმილით იკრიჭებოდა.
რაკი შეამჩნია, ფეხი სველი აქვსო, ემას მიმართა:
_ ახლოს მოიწით ღუმლისკენ... ფეხები ზემოთ შეაწყვეთ... პორსელენზე.
ემას არ სურდა პორსელენი გაესვარა; ნოტარიუსმა თავაზიანად შენიშნა:
_ ლამაზი არასოდეს არაფერს წაახდენს.
ემა ცდილობდა, თავი შეებრალებინა მისთვის და თვითონაც გულაჩუყებული უამბობდა თავის ხელმოკლეობაზე, გაჭირვებასა და სიღარიბეზე. მას, რა თქმა უნდა, ესმის ყოველივე ეს: ასეთი ლამაზი ქალი! საუზმობას განაგრძობდა, მაგრამ მთელი ტანით მისკენ მიიწია ისე, რომ მუხლით ემას ფეხსაცმელს ეხებოდა, რომლის ლანჩებს ცეცხლზე ოხშივარი ასდიოდა.
ხოლო, როცა ათასი ეკიუს სესხება სთხოვა, ნოტარიუსმა ტუჩი მოკუმა და უთხრა:
_ ძალიან ვწუხვარ, რომ თქვენი ქონების მეურვეობა მე არ მომანდვეთ, რადგან ათასნაირი საშუალება გამოიძებნებოდა, ქალისთვისაც სარგო, რათა ფული სახეიროდ ყოფილიყო დაბანდებული. შეიძლებოდა თითქმის ურისკოდ გაგვეწია სპეკულაცია გრუმენილის ტორფის ჭაობებში ან ჰარის მიწებში.
და ახლა გულს უკლავდა ემას იმ საზღაპრო თანხების დასახელებით, რომელთა მოგებაც ასე ადვილად შეიძლებოდა.
_ როგორ მოხდა, რომ მე არ მომმართეთ? _ ჰკითხა მან.
_ არ ვიცი, _ მიუგო ემამ.
_ რატომ, ა! ალბათ, ძალიან გეშინოდათ ჩემი? პირიქით, საჩივლელი სწორედ მე უნდა მქონდეს! ჩვენ ხომ ოდნავ ვიცნობთ ერთმანეთს! მაგრამ მე მაინც თქვენი ერთგული ვარ, იმედია, ახლა ამისი ეჭვი აღარ გექნებათ?
მერმე მისკენ მიიწია, ხელი გამოართვა, ზედ ხარბად აკოცა, მუხლზე დაიდო და თითებს ფრთხილად ეკარებოდა, თანაც საალერსო სიტყვებს ეჩურჩულებოდა.
ნოტარიუსის დაშაქრული ხმა ნაკადულივით ჟღურტულებდა; სათვალეს ქვემოთ, თვალებში ნაპერწკლები უკრთოდა, ხოლო მისი ხელი კი უფრო და უფრო ზემოთ მიძვრებოდა ქალის სახელოში; ზედ ლოყასთან გრძნობდა მის სუნთქვას და აუტანელი ხდებოდა მისი სიახლოვე. ემა უეცრად წამოდგა და უთხრა:
_ ველოდები, ბატონო!
_ რას? _ ჰკითხა უეცრად გაფითრებულმა ნოტარიუსმა.
_ ფულს.
_ მაგრამ...
და რაკი ერთბაშად აღძრულ მძლავრ სურვილს დანებდა, სწრაფად თქვა:
_ ჰო, კარგი!
მერე უეცრად დაიჩოქა და ხალათში ფეხებგახვეულმა მისკენ მიიწია.
_ გემუდარებით, დარჩით! მე თქვენ მიყვარხართ! _ და ქალს წელზე მოხვია ხელი.
ემას სისხლი ერთბაშად აუვარდა თავში. განრისხებულმა უკან დაიწია და შესძახა:
_ თქვენ უტიფრად სარგებლობთ ჩემი უბედურებით, ბატონო! მე შესაბრალისი ვარ, მაგრამ არა გასაყიდი! _ და გავიდა.
გაოცებულმა ნოტარიუსმა თვალი თავის მოქარგულ კოხტა ფოსტლებს დააშტერა. ისინი საყვარლის ნაჩუქარი იყო. მათმა დანახვამ ანუგეშა, თანაც მაშინვე გაიფიქრა, ასეთი კავშირი ძლიერ შორს წარმიტაცებდაო.
_ რა არამზადაა!... რა პირუტყვი! რა საზიზღარი!...
თავისთვის იძახდა ემა და გზის პირას გამწკრივებულ ტირიფებს ქვეშ ნერვიულად მიაბიჯებდა. მარცხით გამოწვეული წუხილი შეურაცხყოფილი უბიწოების რისხვას უმძაფრებდა. ასე ეგონა, განგება მომართულა ჩემს წინააღმდეგო, და სიამაყით აღჭურვილს არასოდეს ასე საკუთარი თავი არ დაუფასებია და არასოდეს ასეთი ზიზღი არ უგრძნია სხვებისადმი. რაღაც მებრძოლმა ძალამ შეიპყრო: საცემად სურდა მამაკაცები, პირში სანერწყვად, სათრევად და საგლეჯად. კვლავ ჩქარი ნაბიჯით მიდიოდა. აცახცახებული, გაფითრებული, გაბრაზებული და ნამტირალევ თვალებს ცარიელ მიდამოს აპყრობდა.
თავისი სახლის დანახვაზე სასოება წაერთვა, ნაბიჯიც ვეღარ გადადგა. შესვლა კი საჭირო იყო. ან კი სად გაქცეულიყო?
ფელისიტე კარში ელოდებოდა.
_ აბა რა ქენი?
_ ვერაფერი! _ მიუგო ემამ
ერთხანს ორივენი იონვილის იმ პირთ ჩამოთვლიდნენ, ვისაც კი დახმარების გაწევა შეეძლოთ, მაგრამ ყოველთვის, როცა ფელისიტე ვინმეს დაასახელებდა, ემა იმწამსვე იტყოდა:
_ როგორ შეიძლება? არაფერს არ მოგვცემენ.
_ ბატონი კი სადაცაა, დაბრუნდება!
_ ვიცი... წადი.
ყველაფერი სცადა. მეტი აღარაფერი დარჩენოდა. როცა შარლი მოვა, იგი ადგება და ეტყვის:
_ წადი. ეს ხალიჩა, რაზედაც ფეხი გიდგას, ჩვენი აღარაა. შენს ოჯახში აღარც სკამი გაქვს, აღარც ნემსი და აღარც რაიმე სხვა. და ყოველივე ეს მე გიყავი, საბრალოვ, მე დაგღუპე!
შარლი აქვითინდება, დიდხანს იტირებს. მერე მომხდარ უბედურებას შეურიგდება და მასაც აპატიებს.
_ დიახ, _ კბილების კრაჭუნით ჩურჩულებდა ქალი, _ იგი მაპატიებს, ის, ვისაც ერთი მილიონის გულისათვის არ ვაპატიებდი, რომ შემეყარა... არასოდეს! არასოდეს!
ფიქრი ქმრის უპირატესობაზე აბრაზებდა, მაგრამ ყველაფერში გამოუტყდება თუ არა, სულერთია, იგი მაინც მაშინვე, მალე, ხვალ ხომ მიხვდება. ასე რომ, საჭიროა ელოდოს ამ საშინელ სცენას და გადაიტანოს მისი სულგრძელობის მთელი სიმძიმე. უნდოდა ერთხელ კიდევ წასულიყო ლერესთან, ამ წუთს კიდევაც ნანობდა, რომ ნოტარიუსის ნებას არ დაჰყვა, რომ უეცრად ხეივნიდან ცხენის ფეხის ხმა მოისმა. ის იყო, ჭიშკარს აღებდა. სახე მისი უფრო ფერმკრთალი იყო, ვიდრე კირით შეფეთქილი კედელი. ქალი კიბეზე დაეშვა და მოედანი გადაირბინა; და მერის ცოლმა, ეკლესიასთან რომ ლესტიბუდუას ელაპარაკებოდა, თვალი მოჰკრა, რომ ემა გადასახადთა ამკრეფთან შევიდა.
იმწამსვე გაიქცა, რათა ეს ამბავი ქ-ნ კარონისთვის გადაეცა. ორივენი სხვენზე ავიდნენ და მოხერხებულად დაიმალნენ საშრობად გაკიდებულ თეთრეულში, რათა იქიდან ბატონი ბინეს ბინისთვის ეთვალთვალათ.
ბინე მარტო იყო თავის სხვენზე და ცდილობდა, ხისგან გამოეკვეთა ერთ-ერთი აუწერელი რამ ნაკეთობა სპილოს ძვლისა, რომელიც შერწყმული იყო ერთმანეთში ჩამჯდარი სფეროებითა და მცხრალი მთვარეებით, სწორი, ვით ობელისკი, და სრულიად არაფრისმაქნისი; ბინე უკვე უკანასკნელ ნაწილს აკეთებდა, შრომა დასასრულს იყო მისული. სინათლითა და აჩრდილებით აჭრელებულ სახელოსნოში დაზგიდან ღია ყვითელი ნახერხი იფრქვეოდა, ვით ცხენის ნალით ნაკვესი ნაპერწკლები. ორივე ჩარხი ტრიალებდა, გუგუნებდა, ბინე იღიმებოდა, თავჩაღუნული, ნესტოებგაგანიერებული. ჩანდა, იმ სრულ ბედნიერებას განიცდიდა, რასაც მოკრძალებული სამუშაო იძლევა, გონებას რომ ადვილდასაძლევი დაბრკოლებით იტაცებს, სულსაც ამშვიდებს, რის შემდეგაც სანატრელი აღარაფერი რჩება.
_ ეჰე, აგერ ისიც!
თქვა ქალბატონმა ტუვაშმა, მაგრამ დაზგის გუგუნი სიტყვებს ახშობდა, ქალებმა მაინც გაარჩიეს, რომ ემა ფრანკებზე ლაპარაკობდა, და ტუვაშმა წაიჩურჩულა:
_ ალბათ, ვალების გადახდის განვადებას სთხოვს.
_ მგონი, აგრეა.
ხედავდნენ, რომ ემა ოთახში მიმოდიოდა და კედელზე დაკიდებულ ხელსახოცის შესაკრავ რგოლებს, შანდლებისა და აივნის ჩუქურთმიან რიკულს ათვალიერებდა. ბინე კი ამასობაში დამშვიდებული იურვებდა წვერს.
_ იქნება რისამე შესაკვეთად მივიდა? _ თქვა ქალბატონმა ტუვაშმა.
_ კი, მაგრამ ბინე ხომ არაფერს ყიდის.
ბინე თვალდაჭყეტილი უსმენდა, მაგრამ, ალბათ, ვერა გაეგო რა, ქალი კი ნაზად ლაპარაკობდა, თითქოს რაღაცას ემუდარებაო. ახლოს მივიდა, მძიმედ სუნთქავდა; ორივე დუმდა.
_ იქნებ ეკურკურება კიდეც? _ იკითხა ტუვაშმა.
ბინე ყურებიანად გაწითლდა. ქალმა ხელი გამოართვა.
_ აჰ, ეს მეტისმეტია!
რა თქმა უნდა, რაღაც უზნეო წინადადებას აძლევს, რადგან ბინე (იგი ხომ მამაცი კაცია, ბაუცენსა და ლუცენთან იბრძოდა, პარიზს იცავდა მოკავშირეებისაგან და საპატიო ლეგიონის ორდენზედაც კი იყო წარდგენილი) უეცრად გველნაკბენივით შეხტა და წამოიძახა.
_ ქალბატონო! რა საფიქრებელია?
_ ასეთი ქალები სულ მათრახით უნდა გააჭრელო! _ თქვა ქალბატონმა ტუვაშმა.
_ კი, მაგრამ რა იქნა? _ წამოიძახა ქალბატონმა კარონმა, რადგან ამ სიტყვებისთანავე ემა ერთბაშად გაქრა. მერე კი თვალი მოჰკრეს, დიდ ქუჩაზე რომ გავიდა და სასაფლაოსკენ გაექანა. ქალებს დავთარი აერიათ...
_ მამიდა როლე! _ მიაძახა შესვლისთანავე ემამ, _ ცუდად ვარ! კორსეტი შემხსენი.
ლოგინზე დაემხო და აქვითინდა. მამიდა როლემ კაბა წააფარა და თავს დაადგა, მაგრამ რაკი ემა ხმას არ იღებდა, მოშორდა და ისევ თავის სართავს მიჰყო ხელი.
_ ოჰ, გაათავეთ! _ წაიბუტბუტა ემამ, რადგან ყურში კვლავ ბინეს დაზგის გუგუნი ესმოდა.
`ნეტავ რა დამართნია? _ ფიქრობდა ძიძა, _ ან აქ რამ მოიყვანა?~
ემა კი აქ ამიტომ მოვიდა, რომ საკუთარი სახლიდან რაღაც საშინელება ერეკებოდა.
ზურგზე მწოლარე, უმოძრაო, თვალგაშტერებული ძლივს არჩევდა საგნებს, თუმცა ძალიან ცდილობდა და თითქმის იდიოტურ ყურადღებას იჩენდა. უცქეროდა ჩამოღლეტილ კედლებს, ახრჩოლებულ მუგუზლებსა და ვეება ობობას, მის თავს ზემოთ რომ დვირის ნაპობში ტრიალებდა. ბოლოს, როგორც იქნა, აზრი მოიკრიფა. მოაგონდა... ერთხელ, ლეონთან... ოჰ, რამდენი ხანია მას აქეთ! მდინარე მზეზე ლაპლაპებდა, იასამანი სურნელებას აფრქვევდა... და ფიქრთა გამალებული სრბოლით წარმატებულს მალე გაახსენდა გუშინდელი დღეც.
_ რომელი საათია? _ იკითხა.
მამიდა როლე გარეთ გავიდა, შუბლი ხელისგულით დაიჩრდილა, ზეაიხედა, ნელა შემობრუნდა და უთხრა:
_ სამი საათი იქნება.
_ აჰ, გმადლობთ, გმადლობთ!
სადაცაა ლეონი მოვა. ნამდვილად მოვა! რასაკვირველია, ფულს იშოვიდა. კი, მაგრამ იგი პირდაპირ იქ წავა, არ იცის, რომ მე აქა ვარ; და ძიძას უთხრა, შინ წადი, ახლავე აქ მომგვარეო.
_ მალე, თუ ქალი ხარ!
_ მივდივარ, ჩემო ქალბატონო, მივდივარ.
ემას ახლა უკვირდა, რატომ არ მომაგონდაო; გუშინ ხომ სიტყვა მისცა, უთუოდ აასრულებს. თავი უკვე ლერესთან წარმოედგინა. აი, იღებს ბანკის სამ ბილეთს და მაგიდაზე დებს. შემდეგ რაიმე უნდა მოიგონოს, რომ ბოვარის აუხსნას ყოველივე, მაგრამ რა უნდა მოიგონოს?
ძიძას კი დაბრუნება აღარ აგონდებოდა; რაკი ქოხში საათი არ იყო, ემას ეგონა, არც ისე დიდხანს გაუვლიაო. ბაღში გავიდა, მძიმე ნაბიჯით იწყო სიარული; ღობის პირას გაჰყვა ბილიკით. მერე ისევ აჩქარებული დაბრუნდა, იფიქრა, შეიძლება ძიძა სხვა გზით დაბრუნდაო. ბოლოს, ლოდინით დაღლილი, გაეჭვიანებული, ფიქრებს რომ თავიდან ერეკებოდა, კუთხეში მიჯდა, თვალი დახუჭა, ყური დაიცო, არ იცოდა, ერთი საუკუნე გაატარა აქ თუ სულ რამდენიმე წუთი. როგორც იქნა, ჭიშკარმა გაიჭრიალა. ფეხზე წამოიჭრა. სიტყვის დაძვრა ვერ მოასწრო, რომ როლემ განუცხადა:
_ თქვენსას არავინ არაა.
_ როგორ თუ არავინ?
_ ოჰ, სრულიად არავინ. ბატონი ტირის: თქვენ გეძახით. ყველგან გაგზავნეს თქვენ საძებრად.
ემამ არა უპასუხა რა. სული ეხუთებოდა, თვალებს აცეცებდა, სოფლელი ქალი კი, ამ სანახაობით შეშინებული, უნებლიეთ უკან იხევდა, ეგონა, გაგიჟდაო. უეცრად ემამ ხელი შუბლში იტკიცა და შეჰკივლა, რადგან მის გონებაში, ვით ელვა ბნელ ღამეში, ერთბაშად გაკრთა როდოლფის მოგონება. იგი ხომ ასე კეთილია, მიმხვედრი, სულგრძელი! და კიდეც რომ გაუძნელდეს დახმარების აღმოჩენა, ემა მოახერხებს იძულებას, რადგან ერთი შეხედვით გაახსენებს ძველ სიყვარულს. და იმწამსვე ჰუშეტისკენ გაემართა; ვერ შეეგნო, რომ ნებაყოფლობით წინ ეგებებოდა იმასვე, რამაც წეღან ისეთ სასოწარკვეთილებაში ჩააგდო, და ფიქრადაც არ მოსდიოდა, რომ მის მიერ გადადგმული ნაბიჯი პროსტიტუციაა.

VIII
მიდის და თან თავის თავს ეკითხება: `რა უნდა ვუთხრა? საიდან დავიწყო?~ რამდენადაც უფრო უახლოვდებოდა, იმდენადვე ცნობდა ჩირგვებს, ხეებს, ლერწამს გორაკზე, შორს კი ციხედარბაზს. ცოცხლდებოდნენ პირველი სინაზის განცდანი და საბრალო, ნაწამები გული მათი ცქერით ისვენებდა. თბილი ქარი სახეში სცემდა, თოვლი დნებოდა და წვეთ-წვეთად ცვიოდა ტოტებიდან.
პარკის პატარა ჭიშკარში გაძვრა, ვით ოდესმე იცოდა ხოლმე, მერე ეზოში შევიდა, ირგვლივ რომ ხშირფოთლოვანი ცაცხვები ჰქონდა შემორგული; მათ გრძელ ტოტებს ქარი არხევდა და ახმაურებდა. დაბმული ძაღლები აყეფდნენ, მაგრამ ყეფაზე გარეთ არავინ გამოსულა.
სწორსა და განიერ კიბეს შეუდგა, ხის რიკული რომ ჰქონდა; მერე მტვრიანი ფილაქნებით მოფენილი ტალანი იწყებოდა; ტალანის აქეთ-იქით მხარეს კარები იყო ჩამწკრივებული, ვით მონასტერში, სასტუმროში. როდოლფის ოთახი ტალანის ბოლოს იყო, მარცხნივ. როცა კარის სახელურს შეეხო, ღონე მთლად მიეხადა. ეშინოდა, შინ არ დამხვდებაო, თუმცა თითქმის სურდა კიდეც, ასე ყოფილიყო, მიუხედავად იმისა, რომ ეს ერთადერთი, უკანასკნელი იმედიღა იყო ხსნისა. ერთხანს ჭოჭმანებდა, მაგრამ აუცილებელი საჭიროების შეგნებამ გამბედაობა შეჰმატა და შევიდა.
იგი ბუხართან იჯდა, ფეხები ბუხრის რიკულზე შეეწყო და ჩიბუხს ეწეოდა.
_ ა, ეს თქვენ ხართ? _ წარმოთქვა და სწრაფად წამოხტა.
_ დიახ, მე ვარ! როდოლფ, რჩევა მინდოდა თქვენთვის მეკითხა, _ მიუხედავად ბევრი ცდისა, მეტი ვეღარა თქვა რა.
_ სრულიად არ გამოცვლილხართ, მარადის მომხიბვლელი ხართ!
_ ოჰ, _ მწარედ თქვა ქალმა, _ სამწუხაროა ეს მომხიბვლელობა, რაკი იგი თქვენ უარყავით, ჩემო მეგობარო.
ვაჟი ზოგადი და გაურკვეველი სიტყვებით ეცადა თავისი საქციელის გამართლებას, რადგან უმჯობესი ვერა მოეხერხებინა რა.
ქალი მიენდო ამ სიტყვებს, უფრო კი მის ხმას: თავი ისე დაიჭირა, ვითომ სჯეროდა, ან, შესაძლებელია, მართლაც დაიჯერა მის მიერ დასახელებული საბაბი გაყრისა; მან თქვა, რომ მიზეზი მისი საქციელისა იყო საიდუმლოება, რაზედაც დამოკიდებული იყო სიცოცხლე და პატიოსნება მესამე პირისა.
_ ასე იყო თუ ისე, _ მიუგო ქალმა და ნაღვლიანი თვალი მიაპყრო, _ მე ბევრი ვიტანჯე!
მან ფილოსოფიული კილოთი უთხრა:
_ ასეთია ცხოვრება!
_ კეთილგანწყობილი თუ იყო მაინც ის ქალი ჩვენი გაყრის შემდგომ? _ ჰკითხა ემამ.
_ არც კეთილგანწყობილი... არც ავად.
_ ვინ იცის, იქნებ სჯობდა, რომ არასოდეს ერთმანეთს არ გავყროდით.
_ დიახ... შესაძლებელია!
_ შენ გგონია? _ უთხრა და მიუახლოვდა. მერე უნებურად ამოიოხრა, _ ოჰ, როდოლფ! რომ გცოდნოდა... როგორ მიყვარდი!
ქალმა ხელი გამოართვა და ერთხანს ასე იდგნენ, თითებგადაჭდობილნი, ვით იმ პირველ დღეს, ყრილობაზე. ვაჟი სიამაყის მოშველიებით ებრძოდა უკვე გაღვიძებულ სინაზეს. ქალი კი, მის მკერდს მიხუტებული, ეუბნებოდა:
_ როგორ გინდოდა, რომ უშენოდ მეცხოვრა? განა შეიძლება ბედნიერებას გადაეჩვიო? სასოწარკვეთილი ვიყავ! სიკვდილი მენატრებოდა! ყველაფერს გიამბობ, აი ნახავ, შენ კი... გამირბოდი.
ამ სამი წლის განმავლობაში იგი, მართლაც, გაურბოდა, სიმხდალის გამო, ძლიერ სქესს რომ სჩვევია; ემა კი თავის ქნევით უალერსებდა და ჩურჩულებდა:
_ შენ სხვები გიყვარს, გამოტყდი. ოჰ, მე მესმის მათი! მიპატიებია მათთვის! ისე შეაცდენდი, ვით მე შემაცდინე. შენ ვაჟი ხარ და ყოველივე მოგეპოვება, რათა მოსწონდეთ, მაგრამ ჩვენ ისევ განვაახლებთ, ხომ? კვლავ გვეყვარება ერთმანეთი! ნახე, ვიცინი, ბედნიერი ვარ! მაშ, თქვი რამე!
მომხიბვლელი იყო. მის მშვენიერ თვალებში ცრემლი ციმციმებდა, ვით ქარიშხლის შემდეგ წვიმის წვეთი ლურჯი ყვავილის მკერდზე.
ხელი მოხვია და მუხლზე დაისვა, თანაც ხელისგულით თმას უალერსებდა, სადაც ოქროს ისარივით ბრწყინავდა მზის უკანასკნელი სხივი. ქალმა თავი დახარა; ვაჟმა თვალები დაუკოცნა, ნაზად, ტუჩთა ოდნავი მიკარებით.
_ მაგრამ, შენ ტიროდი? _ ჰკითხა, _ რათა?
ქალს ქვითინი აუტყდა, როდოლფმა ეს სიყვარულის აფეთქების ნიშნად მიიღო. ქალი დუმდა, ხოლო მან კდემის უკანასკნელ კრძალვად ჩათვალა იგი.
_ აჰ, მაპატიე! _ წამოიძახა როდოლფმა, _ მხოლოდ შენ მომწონხარ ერთადერთი! ავი და უგუნური ვიყავ! მიყვარხარ და მარად მეყვარები!... რა მოგივიდა? თქვი! _ და მის წინაშე დაიჩოქა.
_ ჰოდა, აი... დავიღუპე, როდოლფ! სამი ათასი ფრანკი უნდა მასესხო!
_ დიახ, მაგრამ... _ თქვა ვაჟმა და ნელა წამოდგა, სახეს კი სერიოზული გამომეტყველება ეძლეოდა.
_ შენ იცი, _ სწრაფად ამბობდა ქალი, _ რომ ჩემმა ქმარმა მთელი თავისი ქონება ერთ ნოტარიუსს მიანდო, რომელიც სადღაც გაქრა. დიდძალი ვალი დაგვაწვა თავს, პაციენტები არაფერს იძლეოდნენ. ქონების ლიკვიდაცია, მართალია, ჯერ არ დასრულებულა. ფული კიდევ გვექნება, მაგრამ თუ დღესვე სამი ათასი ფრანკი არ შევიტანე, ყველაფერს აგვიწერენ და გაგვიყიდიან; ეს ახლავე უნდა იქნეს, ამ წუთში და შენთან იმიტომ მოვედი, რაკი შენი მეგობრობის იმედი მქონდა.
`ა, _ გაიფიქრა უეცრად გაფითრებულმა როდოლფმა, _ აი, მაშ, რისთვის მოსულა!~
მერმე დამშვიდებული ხმით უთხრა:
_ მე ამდენი ფული არ მაქვს, ძვირფასო ქალბატონო.
როდი ტყუოდა. ამდენი ფული რომ ჰქონოდა, უეჭველია, მისცემდა, რაგინდ ძნელიც უნდა იყოს ასეთი კეთილშობილური საქციელის ჩადენა: იმ ქარიშხალთა შორის, რაც კი სიყვარულს შეიძლება დაატყდეს თავს, ფულის თხოვნა ყველაზე უფრო გამანადგურებელია.
ერთხანს უხმოდ უცქეროდა.
_ მაშ, არ გაქვს? _ და რამდენჯერმე გაიმეორა, _ არ გაქვს!... არც ეს უკანასკნელი დამცირება უნდა მიმეყენებინა ჩემი თავისთვის, შენ არასოდეს გყვარებივარ! და არც სხვებზე უკეთესი ხარ!
თავს ღალატობდა, იღუპებოდა.
როდოლფმა სიტყვა გააწყვეტინა, არწმუნებდა, თვითონაც მიჭირსო.
_ აჰ, როგორ მებრალები! _ თქვა ემამ, _ როგორ მებრალები!...
და თვალი გადაავლო ვერცხლის ზარდახშიან დამასკურ თოფს, სხვა იარაღთა შორის რომ კედელზე ეკიდა, და წამოიძახა:
_ როცა კაცი ასე ღარიბია, მაშინ ვერცხლით როდიღა კაზმავს თავის იარაღს! არც ბუხრის საათებს ყიდულობს სადაფით მოოჭვილს, _ განაგრძობდა და ბულის ნაოსტატევ საათს ანიშნებდა, _ არც ოქროს სასტვენიან მათრახს, _ ხელი შეახო, _ არც საათის ბრელოკებს! ოჰ, არაფერი აკლია! ლიქიორიც კი უდგას ოთახში. შენ გიყვარს შენი თავი, ჩინებულად ცხოვრობ, გაქვს ციხე-დარბაზი, ტყეები, ფერმები, გიყვარს მწევრებით ნადირობა, პარიზში მგზავრობა... ეჰ, სხვა არა იყოს რა, _ წამოიძახა და ხელი დასტაცა მისი სამაჯურების ღილებს, ბუხრის თავზე რომ იდო, _ ესენი შეიძლება ფულად იქცეს, მაგრამ არ მინდა, შენ შეინახე!
და სამაჯურის ღილები შორს გაისროლა. კედელს მიეხალა და მათი შემაერთებელი ძეწკვი გაწყდა.
_ მე კი ყველაფერს მოგცემდი, ყოველივეს გავყიდდი, თვით დავიწყებდი შრომას, ხელგაწვდილი მოწყალებას ჩამოვითხოვდი მხოლოდ ერთი შენი ღიმილისათვის, ერთი შემოხედვისთვის, იმისათვის, რომ გეთქვა `გმადლობ~!@შენ კი დამშვიდებული გამოჭიმულხარ შენს სავარძელში, ვითომ ჯერ საკმაო მწუხარება არ მოგეყენებინოს! უშენოდ, იცი თუ არა, მე შემეძლო ბედნიერი ვყოფილიყავ! განა ჭირვეულობა არ იყო, რომ გადამეკიდე? მაშ, რა იყო? ნაძლევი? ხომ ამბობდი, მიყვარხარო... აი, ახლაც, ამ წუთში... აჰ, უმჯობესი იყო, გაგეგდე! შენგან ნაკოცნი ჩემი ხელები ჯერ კიდევ არ გაცივებულა, აგერ ხალიჩაც, სადაც დაჩოქილი მეფიცებოდი მარადიულ სიყვარულს... შენ მაიძულე მეწამა იგი. ორი წლის განმავლობაში მხიბლავდი საუცხოო, ტკბილი ოცნებით! ან თუნდ, ჩვენი მოგზაურობის გეგმები. აღარ გახსოვს? ოჰ, შენი წერილი, შენი წერილი! ჩემი სული იმან გაანადგურა!.. და ახლა, როცა მასთან მოვსულვარ, მდიდართან, ბედნიერსა და თავისუფალთან, რათა დახმარება ვთხოვო, რაზედაც პირველი შემხვედრიც კი უარს არ მეტყოდა, როცა ვევედრები და კვლავ ჩემს სინაზეს ვთავაზობ, იგი უარს მეუბნება, რადგან ეს სამი ათასი ფრანკი დაუჯდება!
_ არ მაქვს-მეთქი! _ მიუგო როდოლფმა ისეთი სრული სიმშვიდით, როგორითაც, ვით ფარით, თავს იცავს ხოლმე ღრმად ჩასაფრებული რისხვა.
ქალი წავიდა. კედლები ირყეოდა, ჭერი ჭყლეტდა. მარტო მიდიოდა გრძელ ხეივანში; მილასლასებდა გამხმარ ნეშოში, ქარი რომ ანიავებდა; პარკის გალავნის თხრილამდე მივიდა; ისე ჩქარობდა, ფრჩხილები მთლად დაიმტვრია ჭიშკრის გაღებისას. ასიოდე ნაბიჯი რომ გაიარა, აქოშინებული შედგა, კინაღამ წაიქცა. მიბრუნდა, ერთხელ კიდევ მოავლო თვალი გულცივ ციხე-დარბაზს, მის პარკს, ბაღებს, ეზოსა და ფანჯრებიან ფასადს.
გაშეშებული იდგა, არაფერი ესმოდა, აღარაფერს გრძნობდა, გარდა საკუთარი სისხლის ფეთქვისა, რაც ისე ეჩვენებოდა, თითქოს გამაყრუებელი მუსიკა არემარეს ავსებსო. ნიადაგი ფეხქვეშ წყალზე უფრო დუნე ეჩვენებოდა, ხოლო ხნულის კვალები კი ვეება მღვრიე ტალღებად, ნაწილებს რომ ეხეთქებოდა. შორეული მოგონებანი, აზრები, ფიქრები, ყველაფერი, რაც კი სულის სიღრმეში დალექილიყო, ერთბაშად გონებაში აელვარდა, ვით სადღესასწაულო ათასფეროვანი ცეცხლი. თვალწინ წარმოუდგა თავისი მამა, ლერეს კაბინეტი, საკუთარი ოთახი ქალაქში, რომელიღაც ადგილი. სიგიჟე ეუფლებოდა. შეკრთა, რამაც ოდნავ, ბუნდოვნად გონს მოიყვანა. თავისი საშინელი ყოფის მიზეზი, ესე იგი, ფულის საკითხი, გონებაში უკვე ვეღარ აღედგინა. იგი მხოლოდ სიყვარულის გამო იტანჯებოდა; გრძნობდა, რომ სული ელეოდა, სწორედ ისე, ვით მომაკვდავი გრძნობს ხოლმე, რომ ჭრილობიდან მჩქეფარე სისხლთან ერთად სიცოცხლეც ელევა.
ბინდდებოდა; ყორნები დაფრატუნებდნენ.
მოეჩვენა, თითქოს ჰაერში ცეცხლოვანი ბურთულები დაფრინავენ, ვით გავარვარებული ტყვიები, ბზრიალებენ და გაჭყლეტილნი თოვლზე, ხის ტოტებში დნებიან. თითოეულ ბურთულაში როდოლფის სახე იხატებოდა. თანდათან მრავლდებოდნენ, უახლოვდებოდნენ და სხეულში ექსოვებოდნენ. ერთბაშად ყველაფერი გაქრა. შორს თვალი მოჰკრა სახლების სინათლეებს, ნისლში რომ კიაფობდა.
მაშინ თავისი მდგომარეობა ერთბაშად გახსნილი უფსკრულივით დაეხატა თვალწინ, გამალებული სუნთქვისაგან მკერდი გაპობას ლამობდა. შემდეგ, უეცრად, მხნეობის გრიგალმა აიტაცა, რამაც სულს თითქმის სიხარული მოჰფინა; სირბილით დაეშვა დაღმართზე. გაირბინა ძროხების ბოგირი, ბილიკი, ხეივანი, გასცდა ბაზარსა და აფთიაქის წინ შედგა.
აფთიაქში არავინ იყო, შესვლა განიზრახა, მაგრამ ზარის ხმაზე ხალხი გამოვიდოდა, სუნთქვაშეკავებული, კედლებს გაჰყვა და სამზარეულოსთან მივიდა, სადაც ღუმელზე სანთელი ანათებდა. იქ ჟუსტენი დაინახა, ჟილეტის ამარა, კერძი გაჰქონდა...
_ ა, სადილობენ! მოვიცადოთ.
ჟუსტენი დაბრუნდა. ემამ დააკაკუნა, ჟუსტენი გაეგება.
_ გასაღები! ზემო საკუჭნაოს გასაღები, სადაც...
_ როგორ?
და გაკვირვებული ქალის სახეს დააცქერდა, რომელიც ისე გაფითრებული იყო, რომ ლაქასავით იხატებოდა ღამის წყვდიადში. მეტისმეტად მშვენიერი და მოჩვენებასავით დიდებული ეჩვენა: თუმცა ვერ გაეგო, რა სურდა, მაგრამ წინათგრძნობა კი რაღაც საშინელებას ჰპირდებოდა.
ემა ჩქარი, მაგრამ თან ტკბილი, შემპარავი ჩურჩულით ეუბნებოდა:
_ გასაღები მესაჭიროება. მომეცი მალე!
ტიხარი თხელი იყო, სასადილოდან ჩანგლებისა და დანების ჩხაკუნი მოისმოდა.
ქალი არწმუნებდა, ვირთაგვების გაწყვეტა მინდა, ძილს რომ მიფრთხობენო.
_ ბატონს უნდა ვკითხო.
_ არა! არ წახვიდე, _ და გულგრილად დაუმატა, _ რა საჭიროა? თვით მე ვეტყვი... შემდეგ. წამო! გამინათე...
ტალანით წავიდა, ლაბორატორიას გაუარა. კედელზე კლიტე ეკიდა წარწერიანი ფირფიტით: `ფარმაკოთეკა~.
_ ჟუსტენ! _ გაისმა მეაფთიაქეს მოუთმენელი ხმა.
_ ავიდეთ! _ და ჟუსტენიც გაჰყვა.
კლიტე გადაატრიალა, შევიდა და პირდაპირ მესამე თაროს მიადგა, რადგან ხსოვნა ხელმძღვანელობდა სიზუსტით; ლურჯი მინის ქილა ჩამოიღო, საცობი მოგლიჯა, ხელი ჩაუყო და ერთი მუჭა თეთრი ფხვნილი რომ ამოიღო, იქვე დაუწყო გამალებით ჭამა.
_ შესდექით! _ მიაძახა ყმაწვილმა და მივარდა.
_ ჩუმად! მოვა ვინმე...
ჟუსტენი სასოწარკვეთილებას მიეცა, სურდა, დაეძახა.
_ კრინტი, თორემ ყველაფერი შენს პატრონს დაბრალდება!
მერე, ერთბაშად დაწყნარებული, შინისაკენ გაემართა, თითქოს მოვალეობა რამ მოიხადაო. როცა ქონების აღწერის ამბით შეშფოთებული შარლი შინ დაბრუნდა, ემა ის იყო გავიდა. შარლი ყვიროდა, ეძახდა, გული მისდიოდა, მაგრამ ემა არ დაბრუნებულა. სად უნდა იყოს? ფელისიტე დაგზავნა ყველგან: მეაფთიაქესას, ტუვაშისას, ლერესას, `ოქროს ლომის~ სასტუმროში; ნათლად ხედავდა თავისი სახელის შებღალვას, ოჯახის სიღატაკეს, ბერტას დამსხვრეულ მომავალს, რა მიზეზია, რისთვის? ვინ უნდა უთხრას! საღამოს ექვს საათამდე იცადა. მეტი ვეღარ მოითმინა; ეგონა, რუანს წავიდაო, ადგა, დიდ გზაზე გავიდა, ნახევარი ლიე გაიარა, ვერავის შეხვდა, კიდევ მოიცადა და ისევ შინ დაბრუნდა. ემა დაბრუნებულიყო.
_ რა ამბავია?.. რა მოხდა?.. გამაგებინე!..
ემა საწერ მაგიდას მიუჯდა, წერილი დაწერა, რიცხვი და საათი აღნიშნა, ნელა დაწერა და რაღაც საზეიმო კილოთი უთხრა:
_ ამას ხვალ წაიკითხავ; მანამდე კი, გთხოვ, ნურაფერს მკითხავ!.. სრულიად ნურაფერს!
_ მაგრამ...
_ ოჰ, დამეხსენ!
თავის ლოგინზე მიწვა და გაიჭიმა. მწვავე გემომ, პირში რომ იგრძნო, გააღვიძა, შარლი რომ დაინახა, თვალები კვლავ დახუჭა.
ცნობისმოყვარეობით აკვირდებოდა თავს, ცდილობდა, გარკვეულიყო, ვიტანჯები თუ არაო, მაგრამ არა! ჯერ არაფერი. ესმოდა საათის რაკუნი, ცეცხლის ტკაცანი და ლოგინთან მდგომარე შარლის სუნთქვა.
_ აჰ! უბრალო რამე ყოფილა სიკვდილი! _ გაიფიქრა, _ ჩავიძინებ და ყველაფერი გათავდება!
წყალი მოხვრიპა და კედლისკენ გადაბრუნდა.
მელნის ეს საშინელი გემო მაინც არ შორდებოდა პირს.
_ მწყურია!... ოჰ, ძალზე მწყურია! _ უეცრად წამოიკვნესა.
_ რა მოგივიდა? _ ჰკითხა შარლმა და ჭიქა მიაწოდა.
_ არაფერია!... ფანჯარა გააღე... სული მეხუთება!
უეცრად ისეთი ღებინება დაეწყო, რომ ძლივს მოასწრო ბალიშქვემოდან ცხვირსახოცის გამოძრობა.
_ წაიღე აქედან!@_ უთხრა შარლს, _ გადააგდე!
შარლმა გამოკითხვა დაუწყო, არაფერი უპასუხა, უძრავად იწვა; ეშინოდა, გავინძრევი და მაშინვე რწყევა ამიტყდებაო, თანაც გრძნობდა, რომ საშინელი სიცივე ეპარებოდა, ფეხებიდან დაწყებული ყელამდე წვდებოდა.
_ აჰ! აი, როდის იწყება! _ წაიჩურჩულა.
_ რას ამბობ?
ემა ბალიშს ეხეთქებოდა, სახედამწუხრებული, პირდაღებული, თითქოს ენაზე სიმძიმე რამ ჰკიდიაო. რვა საათზე რწყევა განუახლდა. შარლმა შეამჩნია, რომ ტაშტის ფსკერზე ფქვილისებური რაღაც თეთრი დარჩა.
_ არაჩვეულებრივია! უცნაურია! _ იმეორებდა თავისთვის, მაგრამ ემამ მტკიცე ხმით წარმოთქვა:
_ არა, შენ ცდები!
შარლმა ნაზად, თითქოს ეალერსებაო, მუცელზე ხელი გადაუსვა. ქალმა ცივად შეჰკივლა. შეშინებულმა შარლმა ერთბაშად უკან დაიწია.
შემდეგ ემამ კვნესა დაიწყო, პირველ ხანებში სუსტი, საშინელი კანკალი უვლიდა მთელ ტანში; სიფერმკრთალით ზეწრებს სჭარბობდა, რომლებისთვისაც დაკრუნჩხული თითები ჩაევლო. არეული მაჯისცემა ახლა თითქმის აღარ ისინჯებოდა.
ოფლი წურწურით სდიოდა გალურჯებულ სახეზე, რომელიც თითქოს ლითონის ოხშივარს გაუყინავსო, კბილებს ერთმანეთზე აცემინებდა; გაგანიერებულ თვალებს აქეთ-იქით აცეცებდა და ყოველ შეკითხვაზე მხოლოდ თავს უკანტურებდა; ერთი-ორჯერ კიდეც გაიღიმა. თანდათან კვნესას უმატა. ყრუდ გმინავდა, თუმცა ირწმუნებოდა, უკეთ ვარ და მალე ავდგებიო. უეცრად ძიგძიგი დააწყებინა.
_ აჰ, ღმერთო ჩემო, რა საშინელებაა! _ წამოიძახა.
შარლმა ლოგინთან დაიჩოქა.
_ თქვი, რა მიიღე, მითხარი, ღვთის გულისთვის!
და ისეთი სინაზით უცქეროდა, როგორიც ემას არასოდეს უნახავს.
_ აი, იქ, იქ!... _ ძლივს წამოიკნავლა დასუსტებული ხმით.
შარლი საწერ მაგიდას მივარდა, წერილი გახსნა და ხმამაღლა წაიკითხა: `არავის დააბრალო...~ შედგა, თვალებზე ხელი გადაისვა და კვლავ გადაიკითხა.
_ რაო?... მიშველეთ! მომეხმარეთ!
მხოლოდ ერთ სიტყვას იმეორებდა: `მოწამლულა! მოწამლულა!~ _ ფელისიტე მეაფთიაქესას გაიქცა, რომელიც ყვირილით გამოვარდა მოედანზე. მადამ ლეფრანსუას სასტუმროში შეესმა ეს ამბავი, ზოგიერთი ლოგინიდანაც კი ადგა, რათა მეზობლებისთვის შეეტყობინებინა. იმ ღამეს მთელი დაბა შეშფოთებული იყო.
უბედურებით გონებადაკარგული შარლი რაღაცას ბუტბუტებდა, ღონემიხდილი ოთახში დაბორიალებდა, ავეჯს ეხლებოდა. თმას იგლეჯდა. მეაფთიაქე ვერასოდეს წარმოიდგენდა, რომ ასეთი საშინელების მნახველი გახდებოდა.
ჰომე შინ დაბრუნდა, რათა ექიმი კანივე და ექიმი ლარიბიერი მოეწვია, მაგრამ აზრი ვერ მოეკრიბა და დაწერილი ბარემ თხუთმეტჯერ დახია. იპოლიტი ნევშატელს გაგზავნეს, ხოლო ჟუსტენმა ისე მოჰქანცა ექიმის ცხენი, რომ საბრალო პირუტყვი გილიომის ტყეში მიატოვა მომაკვდავი.
შარლმა ვითომ თავის სამკურნალო ლექსიკონში ჩახედვა სცადა, მაგრამ ვერაფერი გაიგო, რადგან თვალები უბრჭყვიალებდა.
_ დამშვიდდით! _ უთხრა მეაფთიაქემ, _ საჭიროა მხოლოდ ძლიერი რამ საწინააღმდეგო წამალი მიეცეს, რით მოწამლულა?
შარლმა წერილი უჩვენა. დარიშხანი ყოფილა.
_ მაშასადამე, საჭიროა ანალიზის გაკეთება, _ მიუგო ჰომემ, რომელმაც იცოდა, რომ მოწამვლის ყოველი შემთხვევის დროს საჭირო იყო ანალიზის გაკეთება; შარლმა, რომელსაც აღარაფერი გაეგებოდა, მიუგო:
_ აჰ, გააკეთეთ! გააკეთეთ! გადაარჩინეთ!
მერე კვლავ მის ლოგინთან მივიდა, დაიჩოქა, თავი ლოგინის ნაპირს მიადო და აქვითინდა.
_ ასე იყო საჭირო, ჩემო მეგობარო, _ მიუგო ემამ.
_ რათა, რამ გაიძულა?
_ ნუ ტირი! _ უთხრა ემამ, _ მალე გაგათავისუფლებ ამ ტანჯვისაგან!
_ განა ბედნიერი არ იყავი? ან იქნებ ჩემი ბრალია? თუმცა მე ყოველივე გავაკეთე, რაც კი შემეძლო!
_ ჰო... მართალია... შენ გულკეთილი ხარ!
და თითები თმაში გაუყარა, ნაზად, მოდუნებულად. ამ შეხების სიამემ შარლს მწუხარება გაუმძაფრა; გრძნობდა, რომ მთელი თავისი არსებით განადგურდა, _ ემა სწორედ მაშინ უნდა განშორებოდა სამუდამოდ, როცა უფრო მეტ სიყვარულს იჩენდა ქმრისდამი, ვიდრე ოდესმე და სრულიად ვერაფერს ახერხებდა, აღარაფერი გაეგებოდა, ვერც ბედავდა რამეს, ხოლო გადამწყვეტი ღონისძიების აუცილებლობა კი სამუდამოდ უკარგავდა ღონეს.
`ყველაფერს მოვრჩი, _ ფიქრობდა ემა, _ გათავდა ყოველი ღალატი და სულმდაბლობა~. გულისთქმათა დაუსრულებელ წამებასაც ბოლო მოეღო, ახლა უკვე აღარავინ სძულდა; შეუცნობელი ბინდი ეფარებოდა გონებას და დედამიწის ხმათაგან ახლა ესმოდა მხოლოდ ამ საბრალო ნაღვლიანი გულის ჩივილი, ოდნავ გასაგონი კვნესა, ვით შორეული სიმფონიის უკანასკნელი გამოხმობა.
_ ბავშვი მომგვარეთ, _ თქვა და იდაყვზე წამოიწია.
_ უფრო ცუდად ხომ არა ხარ? _ ჰკითხა შარლმა.
_ არა! არა!
გადიამ ბავშვი მოიყვანა, მძინარა, მოღუშული! გრძელ, საღამურ პერანგში შიშველი ფეხები უჩანდა; გაკვირვებული უცქეროდა აფორიაქებულ ოთახსა და თვალებს ხუჭავდა, რადგან სხვადასხვა ადგილას ანთებული სანთლები თვალს ჭრიდა. ამ სანთლებმა, ალბათ, ახალი წელიწადი და ყველიერი მოაგონა, როცა ასე ნამძინარევს მიიყვანდნენ ხოლმე დედასთან საჩუქრების მისაღებად, რადგან ბავშვმა იკითხა:
_ დედიკო, აბა სადაა იგი? _ მაგრამ, რაკი ყველა დუმდა, _ ჩემს ფაჩუჩებს რომ ვერ ვხედავ?
ფელისიტემ დედის ლოგინთან მიიყვანა, მაგრამ პატარა კი სულ ბუხრისკენ იცქირებოდა.
_ იქნებ ძიძამ წაიღო? _ იკითხა ბავშვმა.
ამ სიტყვაზე, რამაც მადამ ბოვარის თავისი ფარული სიყვარული და მისგან გამოწვეული უბედურება გაახსენა, პირი იბრუნა, თითქოს საწამლავზე უფრო მეტი სიმწარე იგრძნოო. ბერტა ლოგინზე ჩამოსვეს.
_ ოჰ, რა დიდრონი თვალები გაქვს, დედიკო! რა თეთრი ხარ! და რა ოფლიანი!...
დედა თვალს არ აშორებდა.
_ მეშინია!@
წამოიძახა ბავშვმა და განზე გაიწია, ემას უნდოდა ხელზე ეკოცნა მისთვის. ბავშვი არ ანებებდა.
_ კმარა, წაიყვანეთ!
წამოიძახა შარლმა, რომელიც სასთუმალთან ქვითინებდა. ტანჯვა წუთით განელდა; ავადმყოფი ნაკლებ შფოთავდა; თითოეულ მის უმნიშვნელო სიტყვაზე, ყოველ მსუბუქ ამოოხვრაზე, შარლის გულში იმედი იღვიძებდა. როცა ოთახში ექიმი კანივე შემოვიდა, შარლი სლოკინით მოეხვია კისერზე.
_ აჰ, თქვენა ხართ? გმადლობთ! რა კეთილი ხართ! ახლა უკვე უკეთაა, აი, თვით ნახეთ...
კოლეგა კი სულ სხვა აზრისა იყო და, რაკი, როგორც თვით ამბობდა ხოლმე, მუდამ პირდაპირ, მიუკიბ-მოუკიბავად მოქმედებდა, ამიტომ უბრძანა, ახლავე სასაქმებელი მიეცათ, რათა კუჭი სავსებით გაეწმინდოსო.
მაშინვე ავადმყოფს სისხლი აღებინა. ტუჩები უფრო მტკიცედ მოეკუმა; იკრუნჩხებოდა, ტანზე შავი ლაქები დააყარა, ხოლო მაჯისცემა დაძაბული ჰქონდა, თითქოს გასაწყვეტად დაჭიმული სიმიაო.
უეცრად შემაძრწუნებელი კივილი აღმოხდა. წყევლიდა საწამლავს, შველას ითხოვდა და გაშეშებული ხელებით იშორებდა ყოველივეს, რაც საშინელი წუხილით მოთენთილ შარლს პირში უნდოდა მისთვის ჩაესხა. შარლი გალენჩებული იდგა, ტუჩზე ცხვირსახოცი მიედო, ხროტინებდა. ქვითინებდა, თავიდან ფეხებამდე ცახცახებდა. ფელისიტე კუთხიდან კუთხეს აწყდებოდა; ჰომე უძრავად იდგა და ოხრავდა. თვით კანივეც კი, მუდამ დარბაისლურად თავის დამჭერი, აშკარად ღელავდა.
_ რა ჯანდაბაა! თითქოს... კუჭი ახლა გაწმენდილია, ხოლო რაკი მიზეზი აღარ არსებობს...
_ შედეგიც წყდება, _ მიაშველა სიტყვა ჰომემ, _ თავისთავად ცხადია.
_ გადაარჩინეთ-მეთქი! _ წამოიძახა შარლმა.
კანივე ყურსაც არ უგდებდა მეაფთიაქეს, რომელიც ჰიპოთეზის გამოთქმასაც კი ბედავდა, `შესაძლებელია ეს კეთილისმყოფელი პაროქსიზმი იყოს~. ის იყო, ავადმყოფისათვის თრიაქის დიდი დოზა უნდა გამოეწერა, რომ ქუჩაში შოლტის ტყლაშუნი გაისმა. ფანჯრის მინებმა ზრიალი დაიწყო და კოფომდე ტალახში ამოსვრილი ეტლი, რომელსაც სამი ცხენი მოაქროლებდა, ბაზრის მოედანზე გამოვარდა. ეს ექიმი ლარივიერი იყო.
ასეთ შთაბეჭდილებას, მგონი, ღვთის გამოცხადებაც ვერ მოახდენდა. ბოვარიმ ხელები აღაპყრო, კანივე იქვე გაშეშდა, ხოლო ჰომემ თავისი ჩაჩი იმ დროს მოიხადა, როცა განთქმული ექიმი ჯერ ოთახშიც კი არ შემოსულიყო.
იგი ეკუთვნოდა ქირურგთა იმ დიდ სკოლას, რომელიც სახელგანთქმულ ბიშას მიერ იყო დაფუძნებული; იგი ექიმ-ფილოსოფოსების იმ თაობის წარმომადგენელი იყო, რომელიც აწ უკვე გარდასულია და რომელიც ფანატიკური სიყვარულითა და აღფრთოვანებით ასრულებდა თავის მოვალეობას. ყველაფერი თრთოდა ჰოსპიტალში, როცა ლარივიერი გაჯავრებული იყო, ხოლო მოწაფეები ისეთ პატივს სცემდნენ, რომ ახალბედებიც კი ცდილობდნენ, ყველაფერში მისთვის მიებაძათ. ახლომახლო ქალაქებში მისი ნამოწაფარი ექიმები მასსავით შალის გრძელ პალტოებს იცვამდნენ. ლარივიერის შავი ფრაკის მუდამ გახსნილი მანჟეტები მის დიდრონსა და ლამაზ ხელებს ოდნავ ფარავდნენ, რომელთაც არასოდეს თათმანი არ სცმიათ, თითქოს ისინი მუდამ მზად არიან წყლულთა სამკურნალოდო. ჯვრების, მაღალი თანამდებობისა და აკადემიების უგულებელმყოფელი, სტუმართმოყვარე და ლიბერალი, ღარიბებზე მამობრივი მზრუნველი და კეთილისმყოფელი, წმინდანად იქნებოდა აღიარებული, რომ მეტად გამჭრიახი გონება არა ჰქონოდა, რომელსაც დემონივით უფრთხოდა ყველა. სადოსტაქრო ნესტარზე უფრო ბასრი თვალი მისი პირდაპირ სულში სწვდებოდა ადამიანს და ყოველგვარ პირმოთნეობასა და კრძალვაში სიცრუეს გამოამჟღავნებდა. ასე ცხოვრობდა იგი, სათნო დიდებით შემოსილი, რასაც ადამიანს დიდი ნიჭის შეგნება, ბედი და ორმოცი წლის გამრჯელი, უმწიკვლო სიცოცხლე ანიჭებს.
მან კარებშივე შეიკრა კოპები, როცა უძრავად მწოლიარე, პირდაღებული ემას მიმკვდარებული სახე დაინახა. ვითომ კანივეს უსმენსო, საჩვენებელი თითი ნესტოებს ქვეშ გაივლო და გაიმეორა:
_ კეთილი, კეთილი...
მერე მხრები აიჩეჩა. ბოვარი თვალს ადევნებდა: ერთმანეთს შეხედეს და... მრავალი ტანჯვის მნახველმა ამ კაცმაც კი ვეღარ შეიმაგრა თავი, ცრემლი მოსწყდა და საყელოზე დაუგორდა.
კანივე წაიყვანა და მეორე ოთახში გავიდა, შარლიც თან გაჰყვა.
_ ძალიან ცუდად არის, არა? იქნებ კოჭობები დააყაროთ ან სხვა რამ. მოახერხეთ რამე, თქვენ ხომ ბევრი გადაგირჩენიათ!
შარლი ორივე ხელს ხვევდა, შიშითა და მუდარით პირდაპირ თვალებში შესცქეროდა, მის მხარს უღონოდ მიყრდნობილი.
_ გამხნევდით, ჩემო საბრალო ბიჭო! აქ უკვე საშველი აღარ არის, _ და სწრაფად პირი იბრუნა.
_ მიბრძანდებით?
_ კიდევ შემოვივლი.
იგი ვითომ იმისთვის გავიდა, რომ მეეტლესთვის განკარგულება რამ გაეცა; კანივეც მას მიჰყვა, სრულიადაც არ ეპიტნავებოდა, რომ ემა მის ხელზე მომკვდარიყო.
მეაფთიაქე მოედანზე დაეწია მათ. არ შეეძლო სახელგანთქმულებს დაშორებოდა. ასეთი იყო მისი ხასიათი. ამიტომ ლარივიერს სთხოვა, პატივი დამდეთ და ჩემსას ისაუზმეთო.
იმწამსვე კაცი აფრინეს `ოქროს ლომში~ მტრედების მოსაყვანად, ყასაბთან _ კატლეტებისთვის, ტუვაშთან _ ნაღებისთვის, ლესტიბუდუასთან _ კვერცხებისთვის; მეაფთიაქე თვითონ შველოდა სუფრის გაშლაში ცოლს. ქალბატონი ჰომე კოფთის შესაკრავებს იგრეხდა და კრძალვით ეუბნებოდა:
_ ძალიან უკაცრავად გახლავართ, ჩვენს მიყრუებულ კუთხეში თუ წინდაწინვე გაფრთხილებული არა ხარ...
_ ფეხიანი ჭიქები! _ წასჩურჩულა ჰომემ.
_ ქალაქში რომ ვცხოვრობდეთ, მაშინ დაკეპილ ხორცს მაინც...
_ ჩუმად! ექიმო, გთხოვთ დაბრძანდეთ!
რამდენიმე ლუკმის შემდეგ მეაფთიაქემ საჭიროდ დაინახა ზოგიერთი წვრილმანის გახსენება კატასტროფის შესახებ.
_ პირველად სიმშრალეს გრძნობდა თურმე ყელში; მერე აუტანელი ტკივილი დაეწყო მუცლის ღრუში, ფაღარათი, კომატოზური მდგომარეობა.
_ საწამლავი სადღა უშოვია?
_ არავინ იცის, ექიმო, და ვერც კი წარმომიდგენია, როგორ მოახერხა დარიშხანის სიმჟავის შოვნა.
ჟუსტენი, რომელსაც ამ დროს მთელი გროვა თეფშები მოჰქონდა, ძალზე შეკრთა.
_ რა მოგივიდა? _ ჰკითხა მეაფთიაქემ.
ამ კითხვაზე ყმაწვილმა თეფშებს ხელი შეუშვა და ისინი საშინელი გრიალით იატაკზე დაიმსხვრა.
_ დამთხვეულო, _ წამოიძახა მეაფთიაქემ, _ პირაღია! დათვო! უტვინო ვირო!
შემდეგ ოდნავ დაშოშმინდა და განგრძო:
_ მე მსურდა, ექიმო, ანალიზი გამეკეთებია და, პრიმო ფრთხილად შევიყვანე სინჯარაში...
_ უკეთესი იქნებოდა, თითი ჩაგეყოთ მისთვის პირში.
მისი კოლეგა კი დუმდა; წეღან კონფიდენციალურად გვარიანად შეახურეს მის მიერ მიცემული სასაქმებლისათვის. პატივცემული კანივე, რომელიც ისეთი ცხვირაწეული და სიტყვის მოყვარული იყო მრუდი ფეხის გასწორების დროს, ახლა მომეტებულ მოკრძალებას იჩენდა და ნიშნად სრული თანხმობისა, იღიმებოდა.
ჰომე პირდაპირ ბრწყინავდა ამფიტრონის როლში, და ბოვარისადმი თანაგრძნობა რამდენადმე კიდეც აძლიერებდა მის მოლხენას, რადგან ეგოისტურად მის ბედს თავისას ადარებდა. ექიმი ლარივიერის სტუმრობა ფრთებს ასხამდა. თავის ერუდიციას ამჟღავნებდა, უთავბოლოდ ასახელებდა კანტარიდებს, უპასს, მანსენილიეს, გველის შხამს.
_ მე ისიც წამიკითხავს, ექიმო, რომ ბევრი იწამლებოდა და პირდაპირ მეხდანაცემივით კვდებოდა ძალზე მოძველებური ძეხვით, სადაც თურმე ერთგვარი შხამი ჩნდებოდა. ყოველ შემთხვევაში, ამაზე ლაპარაკობს ერთი მშვენიერი მოხსენება ცნობილი ფარმაცევტის, ჩვენი ერთ-ერთი მასწავლებლის, სახელგანთქმული კადე დე გასიკურისა!
კვლავ შემოვიდა მადამ ჰომე, რომელსაც ხელში ერთ-ერთი ისეთი ნაზი წყობის მანქანა ეჭირა, რასაც სპირტით ათბობენ ხოლმე. ჰომეს ჩვეულებად ჰქონდა, ყავა თვითონვე უნდა მოემზადებინა: საკუთარი ხელით მოხალული ყავა თვით უნდა დაეფქვა პაწია ხელის წისქვილზე, თვითვე უნდა შეეზავებინა სათანადო ინგრედიენტებით.
_ შაცცჰარუმ, ექიმო! _ უთხრა და ლარივიერს საშაქრე მიაწოდა.
შემდეგ ზემო სართულიდან ყველა თავისი შვილი ჩამოაყვანინა. სურდა ექიმის აზრი გაეგო მათი აგებულების შესახებ.
ლარივიერი უკვე წასასვლელად იყო გამზადებული, რომ ქალბატონმა ჰომემ ქმრის ჯანმრთელობის თაობაზე რჩევის მიცემა სთხოვა: ნასადილევს ძილი უყვარს და მეშინია, სისხლი არ აუვარდეს ტვინშიო.
_ ოჰ, არა! მაგას ტვინი არ შეაწუხებს.
რაკი მისი ორაზროვანი ნათქვამი ვერავინ შეამჩნია, ექიმმა სასადილოს კარი გააღო და ოთახში გავიდა. აფთიაქი ხალხით იყო გაჭედილი და ძლივს გაართვა თავი მათ ჩივილსა და სატკივარს. ბატონი ტუვაში წუხდა, რომ მის მეუღლეს უთუოდ ჭლექი შეეყრება, რადგან ჩვეულებად აქვს ნაცარში აფურთხოსო; ბატონი ბინე უეცარი შიმშილის შეტევებს უჩიოდა, ხოლო ქალბატონ კარონს ჟრუანტელი უვლის ხშირად ტანში; ლერეს ხშირად თავბრუ ესხმის, ლესტიბუდუას რევმატიზმი აწუხებს, ქალბატონი ლეფრანსუა კი ხშირი ბოყინით იტანჯება. დაბოლოს, როგორც იქნა, სამცხენიანი ეტლიც დაიძრა და მაშინ ყველამ დაასკვნა, რომ ექიმი ვერ იყო საკმაოდ თავაზიანი.
ხალხის ყურადღება ახლა მღვდელმა ბურნიზიენმა მიიპყრო, რომელმაც ბაზარი გაიარა და თან ნაკურთხი ზეთი მოჰქონდა.
ჰომემ, თავისი პრინციპების თანახმად, მღვდლები ყორნებს შეადარა, მძორის სუნს რომ იკრავენ და შეგროვდებიან ხოლმე; ეკლესიის მსახურის დანახვა ჭირივით ეჯავრებოდა, რადგან ანაფორა სუდარას მოაგონებდა, ხოლო პირველი კი მეორისადმი შიშის გამო უფრო ეზიზღებოდა.
მიუხედავად ამისა, მაინც არ დაუხევია უკან და კანივესთან ერთად, რომელსაც ლარივიერმა ბეჯითად სთხოვა, ბოვარისას გაემართა; ცოლის წინააღმდეგობა რომ არ შეხვედროდა, მეაფთიაქე თავის ორ ვაჟსაც თან წაიყვანდა სულიერად მათი წრთობისათვის, რათა მძიმე სანახაობა მათთვის მომავალში გაკვეთილი, თვალსაჩინო მაგალითი და დაუვიწყარი ყოფილიყო.
როცა ისინი შევიდნენ, ოთახი რაღაც შავბნელი ზეიმით იყო აღსავსე. თეთრსუფრაგადაფარებულ სამუშაო მაგიდაზე, ვერცხლის ლანგარზე, ვერცხლის მკვრივი ჯვარცმის გვერდით, ორ ანთებულ შანდალს შორის, ბამბის ხუთი-ექვსი პაწია გუნდა იყო. ემას ნიკაპი მკერდზე დაშვებოდა, თვალები გაგანიერებოდა, ხოლო მისი ჩამომხმარი თითები ზეწარზე ისე უმწეოდ და შიშის მომგვრელად მოძრაობდა, როგორც მომაკვდავებს სჩვევიათ, თითქოს წინასწარვე სუდარაში გახვევას ლამობსო. ქანდაკებასავით ფერმკრთალი და თვალებდაწითლებული შარლი, რომელსაც ცრემლი გაშრობოდა, ავადმყოფის ფეხთით იდგა. ცალ მუხლზე დაჩოქილი მღვდელი ლოცვას ბუტბუტებდა.
ემამ ნელა მოაბრუნა თავი და, თითქოს გაუხარდაო, როცა იისფერი ოლარი დაინახა; ამ შინაგანი ღრმა მყუდროებით აღვსებისას, ვინ იცის, იქნებ თავისი პირვანდელი მისტიკური აღფრთოვანების სიამე, აწ უკვე დაკარგული, წუთით განუახლდა და შინაგანი თვალით მარადიული ნეტარების ბუნდოვან ჩვენებას ჭვრეტდა. მღვდელი წამოდგა. ჯვარცმა აიღო; ემამ კისერი გაიწვდინა, ვით მწყურვალმა, როცა ასმევენ, ბაგით ღმერთკაცის სხეულს შეეხო და თავისი მილეული ღონით ისეთი ვნებიანი ამბორი უყო, როგორიც არასოდეს არავისთვის უძღვნია. შემდეგ მღვდელმა მისერეატურ და ჰუდულგენტიან წაიკითხა, ცერი ნაკურთხ ზეთში ჩაუწო და ცხებას შეუდგა: ჯერ თვალებზე სცხო, ამქვეყნიურ მშვენებას რომ გაუმაძღრად ეძებდა; შემდეგ ცხვირის ნესტოებზე, რომლებიც ხარბად ეტანებოდა კეთილნაზავებ სურნელებას; მერე ბაგეზე, სიცრუისათვის რომ იხსნებოდა და სიამაყითა და ვნებათა ტკბობით რომ კვნესოდა; შემდეგ ხელებზე, რომელთაც გრძნობის აღმძვრელი შეხება ატკბობდა, და, ბოლოს, ფეხისგულებზე, ოდესმე მარდსა და მოუღალავზე, რათა სურვილის ძახილს ასდევნებოდა, მაგრამ რომელთაც უკვე სიარული აღარ შეეძლოთ.
მღვდელმა თითები გაიწმინდა, ზეთით გაჟღენთილი ბამბა ცეცხლში ჩააგდო, მომაკვდავს სასთუმალთან მიუჯდა და არიგებდა, რომ ამიერიდან თავისი ტანჯვანი იესო ქრისტეს წამებას უნდა შეუერთოს და ღვთის მოწყალებას უნდა მიენდოს.
დარიგება რომ გაათავა, სურდა ანთებული ნაკურთხი სანთელი, სიმბოლო ზეციური სინათლისა, რომლითაც იგი მალე შეიმოსება, ავადმყოფისათვის ხელში მიეცა, მაგრამ ემა ისე იყო დასუსტებული, რომ თითების მოჭერაც ვეღარ შეძლო, და მღვდელი რომ არ მიშველებოდა, სანთელი ძირს დავარდებოდა.
სამაგიეროდ, ახლა ნაკლებფერმკრთალი ჩანდა და სახეზედაც მშვიდი ნათელი ეფინა, თითქოს ზეთისცხებამ განკურნაო.
მღვდელმა მაშინვე მიაქცია ამას ყურადღება და შარლსაც კი უთხრა, ღმერთი ზოგჯერ ინებებს და სიცოცხლეს განუგრძობს კაცს, უკეთუ მისი ცხოვრებისათვის ამას სასარგებლოდ მიიჩნევსო. შარლს გაახსენდა ის დღე, როცა ასე სიკვდილის პირს მიმდგარი ემა აზიარეს.
`იქნებ მართლაც სასოწარკვეთილება საჭირო არ იყოსო~, _ გაიფიქრა.
და მყისვე ემამ თვალი გაახილა, ოთახი ნელა მოათვალიერა, თითქოს ესაა, გაიღვიძაო; მერე გარკვეული ხმით სარკე მოითხოვა, ერთხანს თავდახრილი ჩასცქეროდა, სანამ თვალთაგან მსხვილი ცრემლები არ მოსწყდა; მაშინ თავი უკან გადაიგდო და ბალიშზე ოხვრით დაეცა.
მკერდი აჩქარებით აუმოძრავდა. ენა მთლად გადმოუვარდა; გეგონებოდათ, უკვე მოკვდაო, რომ საშინლად და გამალებით მფეთქავი ფერდები არა, რომელთაც სასტიკი სუნთქვა ამოძრავებდა, თითქოს სული მისი გამწარებული ფართქალებს და ყოველ ღონეს ხმარობს, როგორმე გათავისუფლდესო.
ფელისიტე ჯვარცმის წინაშე დაემხო, თვით მეაფთიაქემაც კი ოდნავ მოხარა მუხლები, მხოლოდ ერთი კანივე იდგა და ფანჯარაში გულგრილად იცქირებოდა. მამა ბურნიზიენმა თავი ლოგინზე დახარა და კვლავ ლოცვების კითხვას შეუდგა, ხოლო მისი მეტად გრძელი ანაფორის ბოლო შორს ეთრეოდა. შარლი ლოგინის მეორე მხარეს იყო დაჩოქილი; ხელში ემას ხელები ეკავა და მისი გულის ყოველ ცემაზე ცახცახებდა, თითქოს სადღაც ნანგრევები ირღვევა და იმას უპასუხებსო. მომაკვდავის ხროტინის გაძლიერებისას, მღვდელიც დუდუნს უმატებდა; ლოცვის სიტყვები ბოვარის ყრუ ქვითინს უერთდებოდა და ზოგჯერ გეგონებოდათ, ლათინური სილაბის ჟღურტული, რაც განსვენების ზართა რეკვასავით გაისმოდა, ყველაფერს ახშობსო.
უეცრად ქვაფენილზე ხის ფეხსაცმელების ფხაკუნი და საბიჯგის რაკუნი გაისმა; ხრინწიანი ხმა მღეროდა:

კარგი დარის მცხუნვარება
ქალწულს ვნებად ეჯარება.

ემამ გალვანიზირებული გვამივით წამოიწია, თმაგაწეწილმა თვალგაშტერებულმა.

თავთავების ასაკრეფად,
ნამგალი რომ უხვად ცელავს,
ეს ნანეტი თავდახრილი
გამალებით კვალებს ქსელავს.

_ უსინათლო! _ წამოიძახა მან და საშინელი, ველური, სასოწარკვეთილებით აღსავსე ხმით გადაიხარხარა, თითქოს მახინჯის საზიზღარი სახე მარადიული წყვდიადის წიაღში საფრთხობელად ეჩვენაო.

დაუბერა უცბად ქარმა,
კაბაც თავზე დააფარა.

მძაფრმა კანკალმა კვლავ ლოგინზე დასცა ავადმყოფი, მისცვივდნენ. იგი უკვე აღარ არსებობდა.

IX
როცა ვინმე კვდება, ყველას მოიცავს რაღაც განცვიფრება, იმდენად ძნელი მისაწვდომია არარაობის დადგომა, იმდენად ძნელია მისი დაჯერება. მაგრამ როცა შარლმა მაინც შეამჩნია, ემა აღარ იძვრისო, მივარდა და ქვითინი მორთო.
_ მშვიდობით! მშვიდობით!
ჰომემ და კანივემ მეორე ოთახში გაიყვანეს იგი.
_ მოითმინეთ, გამხნევდით!
_ დიახ, ვეცდები, _ ამბობდა იგი და გასხლტომას ლამობდა, _ ცუდს არაფერს ავუტეხ თავს, მაგრამ გამიშვით! მინდა ვნახო, ის ხომ ჩემი ცოლია! _ და კვლავ ატირდა.
_ იტირეთ, _ უთხრა მეაფთიაქემ, _ გამოსავალი მიეცით ბუნებრივ მწუხარებას, შეგიმსუბუქებთ!
ბავშვივით უღონო შარლი აღარ ეწინააღმდეგებოდა; ქვემო დარბაზში ჩაიყვანეს, და ჰომეც შინ წავიდა.
მოედანზე ბრმა გადაეკიდა, სამკურნალო მალამოს იმედით იონვილს მოთრეულიყო და ყველა გამვლელს ეკითხებოდა, მეაფთიაქე სად ცხოვრობსო.
_ ერთი შენც კიდევ, თითქოს შენს გარდა, სხვა აღარაფერი მაწუხებდეს. რა დროსია, სხვა დროს მოდი! _ და საჩქაროდ აფთიაქში შევიდა.
ორი წერილი უნდა დაეწერა, ბოვარისთვის დამამშვიდებელი წამალი უნდა დაემზადებინა, რაიმე ხრიკი უნდა გამოეძებნა, რომ თავის მოწამვლის ამბავი ხალხში არ გავრცელებულიყო და ამავე მიზნით `რუანის შუქურაში~ შენიშვნა უნდა მოეთავსებინა. გარდა ამისა, ათასი ვინმე ელოდებოდა მისგან ცნობების მიღებას. როცა ყველა იონვილელმა მოისმინა მისი ნაამბობი, რომ ემას ვანილიანი კრემის მომზადებისას დარიშხანი შეცდომით შაქრად მიუღიაო, ჰომე კვლავ ბოვარისას გაემართა.
შარლი მარტო დახვდა, კანივე, ის იყო, წასულიყო. ბოვარი სავარძელში იჯდა ფანჯარასთან და უაზროდ დასცქეროდა იატაკს.
_ ახლა საჭიროა გასვენების ვადა განვსაზღვროთ, _ უთხრა მეაფთიაქემ.
_ რაო? რა გასვენება? _ და მერე შეშინებული აჩიფჩიფდა, _ ოჰ! არა, არა! ის აქ უნდა დარჩეს.
ჰომემ, ზრდილობისათვის, ეტაჟერზე სურა აიღო და ყვავილები მორწყა.
_ აჰ, გმადლობთ, _ უთხრა შარლმა, _ რა კეთილი ხართ!
სიტყვა ვეღარ დაასრულა, რადგან მეაფთიაქეს საქციელმა ბევრი რამ მოაგონა.
მაშინ მის გასართობად ჰომემ მებაღეობაზე ჩამოაგდო სიტყვა. მცენარეებს სინესტე ესაჭიროებაო. შარლმა, თანხმობის ნიშნად, თავი დაუქნია.
_ მალე კარგი ამინდი დადგება.
_ აჰ... _ ამოიგმინა შარლმა.
მეაფთიაქემ აღარ იცოდა, რა ეთქვა; მივიდა, ფარდები ოდნავ გადასწია.
_ აგერ, ტუვაში მიდის.
შარლმა მანქანისებრ გაიმეორა:
_ ტუვაში მიდის.
ჰომე ვეღარ ბედავდა კვლავ დაეწყო ლაპარაკი გასვენებაზე; ისევ მღვდელმა მოახერხა მისგან საჭირო განკარგულების მიღება.
შარლი თავის კაბინეტში ჩაიკეტა, კალამი აიღო და ბევრი ქვითინის შემდეგ, დაწერა:
`მსურს, იგი საქორწინო კაბით, თეთრი ფეხსაცმლითა და გვირგვინით დაასაფლაონ. თმა მხრებზე უნდა ჰქონდეს ჩამოშლილი, კუბო სამი უნდა იქნეს: მუხის, ურთხმელისა და ტყვიის. დაე ნურაფერს მეტყვიან. ძალა არ შემწევს. ძაძის მაგიერ კუბოს მწვანე ხავერდის დიდი ნაჭერი გადააფარონ. ასეთია ჩემი ნება და ყოველივე ისე ქენით, როგორც მე მსურს~.
ბოვარის რომანტიკულმა სურვილმა ახლობლები გააკვირვა; მეაფთიაქე მაშინვე ადგა და მოახსენა:
_ ეს ხავერდი მე ზედმეტად მიმაჩნია. სხვა არა იყოს რა, ხარჯიც...
_ თქვენ რა გეკითხებათ? _ წამოიძახა შარლმა, _ თავი დამანებეთ! თქვენ ხომ არ გყვარებიათ იგი. მომშორდით აქედან.
მღვდელმა მკლავი გაუყარა და ბაღში გასასეირნებლად გაიყვანა. ქვეყნის ამაოებაზე ჩამოუგდო საუბარი: ღმერთი დიდია და მოწყალე; ადამიანი უდრტვინველად უნდა დაემორჩილოს მის ბრძანებასა და ყველაფრისათვის ჰმადლობდეს მასო.
შარლი მკრეხელობას მოჰყვა:
_ ვგმობ მე თქვენს ღმერთს!
_ სული ამბოხებისა კვლავ სადგურობს თქვენში, _ ამოიოხრა მღვდელმა.
მაგრამ ბოვარი უკვე ძლიერ დაწინაურდა. იგი დიდი ნაბიჯით ვიდოდა კედლის გასწვრივ, კბილებს აკრაჭუნებდა და ზეცას სიძულვილით აღსავსე თვალებს აპყრობდა, მაგრამ ერთი ფოთოლიც კი არ შერხეულა.
წვიმის შხეფები წამოვიდა. შარლმა, რომელსაც მკერდი ღია ჰქონდა, სიცივე იგრძნო, სამზარეულოში შევიდა და დაჯდა.
ექვს საათზე, მოედანზე ხრიგინი გაისმა: `მერცხალი~ დაბრუნებულიყო. შარლი ფანჯარასთან იდგა, შუბლი მინაზე მიედო და უცქეროდა, როგორ ერთიმეორის მიყოლებით ჩამოდიოდნენ მგზავრები. ფელისიტემ სასტუმრო ოთახში დაუგო ლეიბი იატაკზე; შარლი მიეგდო და მიეძინა.
ჰომე თუმცა ფილოსოფოსი იყო, მაგრამ მიცვალებულებს მაინც პატივს სცემდა. ამიტომ არც საბრალო შარლს უმუნათა და საღამოს კვლავ მივიდა, რათა მიცვალებულისთვის ღამე ეთია; თან წამოეღო სამი წიგნი და უბის წიგნაკიც შენიშვნებისათვის.
მღვდელი უკვე იქ იყო. საძინებლიდან გამოტანილი საწოლის სასთუმალთან ორი მსხვილი სანთელი ენთო.
მეაფთიაქემ, რომელსაც დუმილი ამძიმებდა, ვერ მოითმინა და რამდენიმე ნაღვლიანი სიტყვა წარმოთქვა ამ `უბედურ ახალგაზრდა ქალზე~. მღვდელმა მიუგო, ახლა მისთვის ლოცვის მეტი აღარ დაგვრჩენია რაო.
_ ორში ერთია: _ განაგრძო ჰომემ, _ იგი ან მოწყალებასა შინა მყოფი გარდაიცვალა (როგორც ეკლესია ამბობს), და მაშინ სრულიადაც ჩვენს ლოცვებს არ საჭიროებს, ან მოუნანიებელი მოკვდა (მგონი, ესეც ეკლესიური გამოთქმაა), და მაშინ...
ბურნიზიენმა გაჯავრებით გააწყვეტინა, ყოველ შემთხვევაში, ლოცვა საჭიროაო.
_ მაგრამ, _ არ ცხრებოდა მეაფთიაქე, _ უკეთუ ღმერთმა ყოველი ჩვენი გასაჭირი იცის, ლოცვა რაღა საჭიროა?
_ როგორ თუ რაღა საჭიროა? _ წამოიძახა მღვდელმა, _ თქვენ ქრისტიანი არა ხართ თუ?
_ უკაცრავად, _ უთხრა ჰომემ, _ მე ქედს ვიხრი ქრისტიანობის წინაშე. მან გაათავისუფლა მონები, ქვეყანას ზნეობა გაუჩინა...
_ საქმე ეგ როდია! საღმრთო წერილი...
_ ოჰ, ოჰ! რაც შეეხება საღმრთო წერილს, ისტორია გადაშალეთ; ცნობილია, რომ მთელი საღმრთო წერილი იეზუიტებმა შერყვნეს.
ოთახში შარლი შემოვიდა, საწოლთან მივიდა და ჩარდახი წყნარად გადასწია.
თავი ემას ოდნავ მარჯვნივ მოედრიკა. ღიადშთენილი პირი შავი ხვრელივით მოჩანდა სახის ქვემო ნაწილზე. ცერები ხელისგულზე მიკეცილი დარჩენოდა. წამწამები თეთრად დაფიფქოდა, ხოლო დაუხუჭავ თვალებს წებოვანი, მუქი აპკი გადაჰკროდა, ვით ობობას ქსელი, ზეწარი მკერდსა და მუხლებს შორის ჩაწოლილიყო. მხოლოდ ფეხის თითებზე იყო აწეული; შარლს ისე მოეჩვენა, თითქოს მეტისმეტად მძიმე რამ დასწოლია მიცვალებულსო.
ეკლესიის საათმა ნაშუაღამევის ორი დარეკა. ისმოდა ხმიანი დუდუნი მდინარისა, ბნელში რომ სდიოდა ტერასის ახლოს. მღვდელი ბურნიზიენი დროდადრო მაგრად აცხიკვებდა, ჰომე კი ქაღალდზე კალამს აწრიპინებდა.
_ გამიგონეთ, ჩემო ტკბილო მეგობარო, _ უთხრა ჰომემ შარლს, _ წადით აქედან, ეს სანახაობა თქვენ გულს გიკლავთ.
გავიდა თუ არა შარლი, მღვდელი და ჰომე კვლავ შეეკამათნენ ერთმანეთს.
_ წაიკითხეთ ვოლტერი, _ ამბობდა ერთი, _ წაიკითხეთ ჰოლბახი, წაიკითხეთ ენციკლოპედია!
_ წაიკითხეთ `ზოგიერთი პორტუგალიელი ებრაელის თხზულებანი~, _ ეუბნებოდა მეორე, _ წაიკითხეთ `ქრისტიანობის სული~ მსაჯულად ნამყოფის ნიკოლასი!@
ორივე გაცხარებული იყო, გაწითლებული, ერთდროულად ლაპარაკობდნენ, ერთმანეთის არა ესმოდათ რა. ბურნიზიენი აღშფოთებული იყო ასეთი უტიფრობით; ჰომეს აკვირვებდა ამგვარი სისულელე; ლამის ერთმანეთი შეურაცხყვეს, რომ ამ დროს შარლი არ შემოსულიყო, რაღაც ძალა ეზიდებოდა აქეთკენ და იგიც წამდაუწუმ ამოდიოდა კიბეზე.
მიცვალებულის პირდაპირ დადგებოდა, რათა უკეთ დაენახა და კარგა ხანს ასე გარინდებული რჩებოდა, მაგრამ ტანჯვას როდიღა გრძნობდა, რადგან მეტად ღრმა იყო იგი. იგონებდა კატალეფსისა და მაგნიტიზმის სასწაულებზე ნაამბობს და თავს აჯერებდა, საჭიროა მხოლოდ მძაფრი სურვილი, რომ შესაძლებელი გახდეს მისი გაცოცხლებაო. ერთხელ კიდეც დაიხარა მისკენ და წყნარად უხმო: `ემა! ემა!~ მისმა ამოოხვრამ სანთლების ალი შეარხია.
განთიადისას დედამისი მოვიდა. შარლი მოეხვია და აქვითინდა. დედამაც, ისე ვით მეაფთიაქემ, გახედა და რამდენიმე სიტყვა დასძრა დაკრძალვის ხარჯზე. შარლი ისე გაჯავრდა, რომ დედამ გაჩუმება არჩია; პირიქით, შვილმა სწორედ მას მიანდო ქალაქს წასვლა და ყოველივე საჭიროს ყიდვა.
ნასადილევს შარლი მარტოდმარტო დარჩა. ბერტა ქალბატონ ჰომესთან წაიყვანეს; ფელისიტე კი, მამიდა ლეფრანსუასთან ერთად, ზემო ოთახში იყო.
საღამოს მნახველ-მოსამძიმრენი მოვიდნენ. შარლი ადგებოდა, ხელს ჩამოართმევდა, სიტყვის თქმის თავი კი აღარ ჰქონდა. მოსული დანარჩენ სტუმრებს მიუჯდებოდა, ბუხრის წინ რომ ფართოდ შემორკალულიყვნენ; თავდახრილნი თავს იქნევდნენ და ხანგამოშვებით ღრმად ოხრავდნენ; ყოველი მათგანი ძალზე მობეზრებული იყო, მაგრამ ცდილობდა, სხვაზე მეტ ხანს დარჩენილიყო.
საღამოს ცხრა საათზე ჰომეც მოვიდა (ამ ორი დღის განმავლობაში მხოლოდ მას თუ დაინახავდი მოედანზე) და თან მოიტანა ქაფური, ბენზოი და სურნელოვანი ბალახეულობა; არ დავიწყებოდა აგრეთვე არც ქლორი ჰაერის გასაწმენდად. ამ დროს ფელისიტე, მამიდა ლეფრანსუა და დედაბერი ბოვარი ემას დასტრიალებდნენ თავს და მის მორთვას ათავებდნენ; როცა დაასრულეს, მიცვალებულს თავიდან ფეხებამდე ხამი ლეჩაქი გადააფარეს.
ფელისიტე ტიროდა;
_ ოჰო, ჩემო საბრალო ქალბატონო! ჩემო საბრალო ქალბატონო!
_ ერთი შეხედეთ, რა ლამაზია, _ ამბობდა სასტუმროს პატრონი ქალი, _ გეგონებათ, ესაა წამოდგებაო!
მერე მიცვალებულისათვის გვირგვინი უნდოდათ დაედგათ: საჭირო იყო თავის ოდნავ აწევა; პირიდან ნერწყვივით, ერთბაშად იფეთქა შავმა სითხემ.
_ აჰ, ღმერთო ჩემო! ტანისამოსს უფრთხილდით, _ წამოიძახა ქალბატონმა ლეფრანსუამ, _ თქვენც დაგვეხმარეთ, _ მიმართა მეაფთიაქეს, _ იქნებ კიდეც გეშინიათ?
_ მე მეშინია? _ მხრების აჩეჩვით ჰკითხა მან, _ განა მაგისთანები მინახავს ჰოტელ-დიეს საავადმყოფოში, როცა ფარმაციას ვსწავლობდი! ანატომიურ კლინიკაში, გვამების გაკვეთის დროს, ჩვენ პუნშს ვამზადებდით ხოლმე! არყოფნა ფილოსოფოსს როდი აშინებს; ეგ კი არა, მე ხშირად მითქვამს ხოლმე კიდეც, რომ ჩემი გვამი კლინიკებს უნდა ვუანდერძო, რათა სიკვდილის შემდეგაც მეცნიერებას გამოვადგე.
მღვდელი შარლის ამბის გასაგებად მოვიდა და როცა ჰომემ უამბო, მწუხარედ თქვა:
_ მოგეხსენებათ, მწუხარება ჯერ კიდევ არ განქარვებია!
მაშინ ჰომე მღვდელს შეესიტყვა, თქვენ ხომ დაზღვეული ხართ, სხვების მსგავსად მუდმივი საფრთხის წინაშე არ დგახართ, რომ დაკარგოთ საყვარელი არსება. ამან კვლავ კამათი გამოიწვია სამღვდელოების უცოლობაზე.
_ სრულიადაც ბუნებრივი არ არის, რომ კაცი უქალოდ ცხოვრობდეს, _ თქვა მეაფთიაქემ, _ ვინ იცის, რამდენი დანაშაული მომხდარა...
_ ღვთის რისხვა! _ წამოიძახა მღვდელმა, _ როგორ გნებავთ, რომ ცოლიანმა კაცმა, ვთქვათ, საიდუმლოდ დაიცვას აღსარება?
მაშინ ჰომემ აღსარებას შეუტია, ბურნიზიენი კი მას იცავდა: ასახელებდა მრავალ შემთხვევას, როცა აღსარებას ადამიანი სრულიად განუახლებია. უამბო რამდენიმე ანეკდოტი ქურდებზე, რომლებიც ერთბაშად გაპატიოსნდნენ, სამხედრო პირებზე, რომელთაც სააღსარებოდ წარდგომისას თვალთაგან თითქოს ბისტი მოშორებიათო. აი, ფრიბურგში იყო ერთი მღვდელმსახური...
მის მოკამათეს უკვე ჩასძინებოდა, რადგან ოთახში დახშული ჰაერი იდგა, მღვდელმა ფანჯარა გააღო, რამაც მეაფთიაქე გააღვიძა.
_ ინებეთ! _ და საბურნუთე გაუწოდა, _ ერთი ნაფაზი. გამოგაფხიზლებთ.
_ გესმით, ძაღლი ყმუის? _ უთხრა მეაფთიაქემ.
_ ამბობენ, _ მიუგო მღვდელმა, _ ძაღლები მიცვალებას გრძნობენო. აგრეთვე ფუტკარიც. იგი უთუოდ წავა, უკეთუ შინ მიცვალებულია.
ჰომეს უკვე აღარ გაულაშქრებია ამ ცრუმორწმუნოების წინააღმდეგ, რადგან კვლავ ჩაეძინა.
უფრო ამტანი ბურნიზიენი ერთხანს კიდევ აცმაცუნებდა ტუჩებს უხმოდ; მერე, მისდა შეუმჩნევლად, კისერი მოეღრიცა. მსხვილი წიგნი გაუვარდა და ხვრინვა ამოუშვა.
ასე ისხდნენ პირისპირ მუცლებგამოზიდულნი, სახემოთენთილნი, რომელნიც ამდენი უთანხმოების შემდეგ მაინც შეურიგდნენ ერთმანეთს ადამიანთათვის ამ საერთო სისუსტის დროს; უძრავნი იყვნენ, ვით მიცვალებული მათ ახლოს, რომელსაც თითქოს სძინავსო.
შარლი შემოვიდა, მაგრამ ისინი არ გაუღვიძებია. ეს უკანასკნელი მოსვლა იყო. სურდა, მიცვალებულს გამოსთხოვებოდა. სურნელოვანი ბალახები კვლავ ბოლავდა; კვამლი გარედან შემოსულ ნისლს ეზავებოდა. ცაზე რამდენიმე ვარსკვლავი ციმციმებდა. წყნარი ღამე იყო.
თაფლის სანთლის ნაღვენთები მსხვილ ცრემლებად ეცემოდა ლოგინის ზეწრებს. შარლი სანთლებს მიშტერებოდა და მათი ყვითელი ლიცლიცით თვალებს იღლიდა.
მთვარის შუქივით მოკიაფე თეთრი სატინის კაბაზე სინათლის ტალღები ციმციმებდა; ემაც ამ ტალღებში იძირებოდა და შარლს ეჩვენებოდა: მიცვალებული თავისი სხეულიდან გამომძვრალა, რათა გარემოს შეუერთდეს, აი, ამ ღამის მყუდროებას, ნიავის ამ ქროლასა და დედამიწის ანაორთქლსო.
შემდეგ, უეცრად თვალწინ წარმოუდგა იგი, ვით ცოცხალი, ხან ტოსტის ბაღში სკამზე მჯდომარე, ეკლიან ღობესთან, ხან რუანის ქუჩებში, ხან თავიანთი სახლის წინ, ხანაც ბერტოს ფერმის ეზოში. ყურში ყმაწვილთა სიცილი ესმოდა, მაშინ რომ ვაშლის ხეებქვეშ ცეკვავდნენ. ოთახი სავსე იყო მისი თმის სურნელებითა და მისი კაბის ქსოვილიც ხელში ისე უტკაცუნებდა, თითქოს ბუხარში ცეცხლის ნაპერწკლები წკიპინებენო. სავსებით ისეთივე იყო!
დიდხანს აგონდებოდა წარსული ბედნიერების ყოველი წუთი, მისი ქცევა, მიმოხრა, ხმის კილო. სასოწარკვეთილების ერთი შეტევა რომ გაუნელდებოდა, შემდეგ სხვა გამოჩნდებოდა, და ასე უსაზღვროდ ეფინებოდა მათი დაუსრულებელი ცვლა, ვით აღელვებული ზღვის ტალღები.
საშინელმა ცნობისმოყვარეობამ შეიპყრო: მივიდა და წყნარად აცახცახებული თითის წვერებით ასწია პირბადე, მაგრამ მყის მკერდიდან საშინელი კივილი აღმოხდა და ორივე გააღვიძა. მათ ძირს ჩაიყვანეს იგი, სასტუმრო ოთახში.
ცოტა ხნის შემდეგ ფელისიტე მოვიდა და თქვა, მიცვალებულის თმის კულულს თხოულობსო.
_ მოსჭერით! _ უთხრა მეაფთიაქემ.
მაგრამ, რაკი მსახური ვერ ბედავდა, თვით აიღო მაკრატელი. ხელები ისე უკანკალებდა, რომ საფეთქლებზე კანი რამდენიმე ადგილას გაუჩხვლიტა. ბოლოს, ალალბედზე მოჭრა და სამიოდე ადგილას მშვენიერ, სქელსა და შავ თმაში თეთრი ხარვეზები დაანარჩუნა.
მღვდელი და მეაფთიაქე თავ-თავიანთ საქმეში იყვნენ გართულნი. ხანდახან კიდეც ჩაეძინებოდათ, რისთვისაც, ყოველ გაღვიძებისას, ერთმანეთს აყვედრიდნენ ხოლმე. მაშინ მღვდელი ოთახში ნაკურთხი წყლის სხურებას შეუდგებოდა, მეაფთიაქე კი _ ქლორის ფრქვევას.
ფელისიტეს მათზე ეზრუნა და კომოდზე დაეტოვებინა ერთი ბოთლი არაყი, ყველი და ერთი დიდი ტკბილი პური. სრულიად ღონემიხდილმა მეაფთიაქემ, ასე დილის ოთხ საათზე, ძლივს წაიკნავლა:
_ ჩემმა მზემ, დიდი სიამით დავნაყრდებოდი ახლა!
მღვდელს პატიჟი არ დასჭირვებია; მაშინვე წავიდა, ილოცა და როცა დაბრუნდა, ისაუზმეს, გადაკრეს; თანაც ოდნავი სიცილი ააყოლეს, თვითონაც არ იცოდნენ, რისთვის; ალბათ, ორივე იმ გაუგებარმა მხიარულებამ აიტაცა, ადამიანს რომ სამწუხარო სანახაობის ხილვის შემდეგ დაეუფლება ხოლმე. უკანასკნელ ჭიქაზე მღვდელმა მეაფთიაქეს მხარზე ხელი მოუთათუნა და უთხრა:
_ ჩვენ მაინც მოვრიგდებით!
ქვემოთ, დერეფანში მოსულ მუშებს შეეყარნენ, შემდეგ, მთელი ორი საათის განმავლობაში, შარლს ჩაქუჩისაგან წამება უნდა აეტანა, ფიცრებს რომ ურახუნებდნენ. მიცვალებული მუხის კუბოთი ძირს ჩაიტანეს, სადაც კიდევ ორ კუბოში უნდა ჩაედოთ, გარეგანი კუბო მეტად განიერი აღმოჩნდა, ასე რომ, იძულებულნი იყვნენ, ლეიბიდან გამოღებული მატყლით გამოეტენათ. ბოლოს, როცა სამივე სახურავი მოარგეს, დაჭედეს და დაადუღეს, კუბო ღია კარის პირდაპირ დაასვენეს. სახლის კარი ფართოდ იყო გაღებული და იონვილელებმაც იწყეს გასვენებაზე მოსვლა.
მოხუცი რუო, როგორც კი მოედანზე მოვიდა, კარში გამოფენილ შავ მაუდს რომ მოჰკრა თვალი, გული წაუვიდა.

X
მეაფთიაქეს წერილი მხოლოდ დღე-ნახევრის შემდეგ მიეღო რუოს. რაკი ჰომემ მისი მგრძნობიარობის ამბავი იცოდა, წერილი ისე შეადგინა, რომ მოხუცმა არ იცოდა, რა მოელოდა.
პირველად მოხუცი დამბლადაცემულივით წაიქცა. მერე წერილი ისე გაიგო, რომ ემა არ მომკვდარა, მაგრამ შესაძლებელია ასე მოხდესო. მაშინ საჩქაროდ ჩაიცვა ბლუზა, ქუდს ხელი დაავლო, ფეხზე დეზი დაიკრა და ცხენი გამოაჭენა; მთელი მანძილი მოხუცმა რუომ ხვნეშით, წამებითა და შიშით გაიარა, ერთხელ ცხენიდან ჩამოხტომაც კი მოუნდა.
ვეღარაფერს ხედავდა, ყურში რაღაც ხმები ესმოდა, ეგონა, გავგიჟდიო.
ინათა. გზაში სამი შავი ფრინველი შეამჩნია, ხის ტოტზე რომ ეძინათ, და ამ წინასწარი ნიშნის გამო შიშის ძრწოლა აუტყდა. მაშინვე ღვთისმშობელს ეკლესიისათვის სამი შესამოსლის შეწირვა აღუთქვა, აგრეთვე ბერტოს სასაფლაოდან ვასონვილის ნიშამდე ფეხშიშველა მისვლა.
მარომს რომ მიაღწია, მეფუნდუკეს შორიდანვე მიაძახა, კარი ბეჭის ერთი კვრით შეანგრია, ქერის ტომარას მივარდა, თოფრაკში ერთი ბოთლი ტკბილი სიდრი მოაპირქვავა, თავის ცხენს მოახტა და კვლავ გააქროლა.
თავს აჯერებდა, ემას უთუოდ მოარჩენენო; ექიმები საშუალებას გამოსძებნიან, ეს უეჭველიაო. გაიხსენა ყველა საკვირველი განკურნება, რაც კი თავის სიცოცხლეში გაეგონა.
მერე ქალიშვილი უკვე მკვდარი წარმოუდგებოდა. გზაში, მის წინ იდო გაშხვართული. რუო სადავეს ჩაჰკრავდა და მოჩვენებაც გაქრებოდა.
კენკამპუაში, რათა ღონე მოეკრიბა, ზედიზედ სამი ფინჯანი ყავა დალია.
მერე აზრმა გაუელვა, წერილის დამწერს სახელი აერიაო. ჯიბეებში დაძებნა, იპოვა, მაგრამ ამოღება ვერ გაბედა.
იმ ზომამდე მივიდა, რომ ეჭვი შეეპარა, ხომ არავინ იხუმრა ასე უხეიროდო, შურისძიებით ან სიმთვრალის დროსო; აბა მკვდარი რომ იყოს, ხომ ეცოდინებათო? არა! გარშემო არაჩვეულებრივი არა იყო რა: ცა ლურჯად კამკამებდა, ხეები ირხეოდა, ეგერ, ცხვრის ფარას მიერეკებოდნენ. დაბაც მალე გამოჩნდა; ხედავდნენ, რომ მივიდა, ცხენის ფაფარზე დახრილი; საბრალო პირუტყვს უმოწყალოდ სცემდა, მთელი მოსართავები სისხლით იყო გალაფული.
როცა მოსულიერდა, ატირდა, ბოვარის მოეხვია.
_ შვილო! შვილო! ემა! ამიხსენით რა მოხდა...
იგი კი სლოკინით ეუბნებოდა:
_ არ ვიცი, არ ვიცი! ეს ღვთის რისხვაა!
მეაფთიაქემ განაშორა ისინი:
_ რა საჭიროა ეს საშინელი წვრილმანები? მერე ყველაფერს მე გიამბობ ბატონო რუო. აი, ხალხი უკვე შეიკრიბა. მეტი დარბაისლობა, თუ შეიძლებოდეს! მეტი ფილოსოფოსობა!
საბრალო შარლსაც უნდოდა მხნედ ყოფილიყო და ამიტომ რამდენჯერმე გაიმეორა:
_ რა გაეწყობა! სიმხნევე კი მეყოფა. ჯანდაბას ჩემი თავი! საფლავამდე მივაცილებ.
ზარები რეკავდა. ყველაფერი მზად იყო უკვე. დრო იყო, გაესვენებინათ.
და ეკლესიაში, სამლოცველო სკამზე ერთად მსხდომარენი, ხედავდნენ, სამი მედავითნე რომ აქეთ-იქით მიმოდიოდა და გაბმულად გალობდა. ყურთასმენის წამღებად ჭყვიტინებდა სერპენტი. შემოსილი ბურნიზიენი წვრილი ხმით ღაღადებდა. ლესტიბუდუა თავისი ცოცხიანად ეკლესიაში მიმოდიოდა; ოთხრიგად ანთებულ სანთლებს შორის კუბო იდგა. შარლს უცნაური სურვილი უღიტინებდა: ამდგარიყო და ის სანთლები ჩაექრო.
ცდილობდა, მომავალ ცხოვრებას მისწვდომოდა, სადაც ემას შეეყრებოდა. ისე წარმოედგინა, რომ იგი სამოგზაუროდ იყო წასული, დიდი ხნით და ძალიან შორს, მაგრამ, როცა გაახსენდებოდა, რომ იგი აქაა, კუბოში ძევს, რომ ყველაფერი გათავებულია და ახლავე მიწაში ჩაფლავენ, ბრაზი მოერეოდა, ველური, შავი, სასოწარკვეთილი. ზოგჯერ ასე ეგონა, ვეღარაფერს ვგრძნობო და ტკბებოდა თავისი მწუხარების ამ განელებით, მაგრამ ამავე დროს თავი კიდევაც ეზიზღებოდა ასეთი უგვანობისთვის.
ეკლესიაში უეცრად რკინით მოჭედილი საბიჯგის კაკუნი გაისმა, ტაძრის სიღრმიდან მოისმა და გვერდის მინაშენში მიწყდა. უბრალო მიხაკისფერბლუზიანმა კაცმა დიდი გაჭირვებით დაიჩოქა. ეს იპოლიტი იყო, `ოქროს ლომის~ მეჯინიბე. თავისი ახალი ფეხი წამოეღო.
ერთ-ერთი მედავითნე შესაწირავს აგროვებდა და შავი ფული წკარუნით ცვიოდა ვერცხლის ლანგარზე.
_ გაათავეთ! აღარ შემიძლია!
წამოიკვნესა ბოვარიმ და ხუთფრანკიანი გაჯავრებით დააგდო ლანგარზე.
ეკლესიის მსახურმა მდაბლად მადლობა მოახსენა.
კვლავ გალობა, კვლავ მეტანიები, ადგომა და დაჯდომა, თითქოს ბოლო აღარ უჩანსო! შარლს გაახსენდა, რომ აქ გადმოსახლების პირველ ხანებში ერთხელ ისინი წირვაზე იყვნენ და ეგერ, მარჯვენა კედელთან ისხდნენ. ზარი კლავ დარეკეს. სკამები ხმაურით მისწი-მოსწიეს. მესაფლავეებმა სამი კეტი გაუყარეს კუბოს და ყველანი ეკლესიიდან გავიდნენ.
აფთიაქის ზღურბლზე ჟუსტენი გამოჩნდა, მაგრამ ისევ მიიმალა; გაფითრებული იყო, ფეხზე ძლივს იდგა.
სამგლოვიარო პროცესიას ყველანი ფანჯრიდან უცქეროდნენ. შარლი წინ მიდიოდა. ცდილობდა, წელგამართული ყოფილიყო, მხნეობდა, თავის ქნევით სალამს აძლევდა მათ, ვინც გზადაგზა პროცესიას უერთდებოდა.
ექვსი მტვირთავი, თითო მხრიდან სამ-სამი, ოდნავ აქოშინებულნი, ნელა მიაბიჯებდა. ეკლესიის კრებული, მგალობლები, ორი ბავშვი, მღვდელმსახურებას რომ ეხმარებოდა, Dე პროფუნდის-ს გალობდნენ; მათი ხმა მინდვრებს ეფინებოდა, აღმართში მძლავრად ისმოდა, დაღმართში კი _ მინელებით. ზოგჯერ თვალთაგან მიეფარებოდნენ, მაგრამ ვერცხლის დიდი ჯვარი მაინც მოჩანდა ხეებში.
ქალები ბოლოს მიდიოდნენ, შავი წამოსასხამებითა და ჩამოშვებული ბარტყულებით; ხელში მსხვილი სანთლები ეჭირათ. შარლს თავბრუ ეხვეოდა ამ დაუსრულებელი ლოცვებით, სანთლების ციაგით, ფიჭისა და შესამოსლის მოტკბო სუნის გამო. ქროდა გრილი ნიავი, მწვანობდა ჭვავი და მინდვრის თალგამი, ნამის წვრილი წინწკლები ციმციმებდა ეკლიან ღობეებზე. გარემოს მხიარული ხმაური ავსებდა: სადღაც შორს ისმოდა მიმავალი ურმის ჭრიალი, მამლის ყივილი, კვიცის ჭიხვინი, ვაშლის ხეებქვეშ რომ დაჭენაობდა. მოწმენდილ ცაზე ვარდისფერი ღრუბლები მიცურავდნენ, ქოხთა ბალახამოსულ სახურავებზე კვამლის მოლურჯო რგოლები იხვეოდა. გზად მიმავალ შარლს ეცნაურებოდა ეს ეზოები. აგონდებოდა სხვა დილები, როცა თავის ავადმყოფებს ჩამოუვლიდა, ამ ეზოებს გაივლიდა და შინ დაბრუნდებოდა მასთან.
ვერცხლის `ცრემლებით~ მოჩითულ შავ მაუდს ქარი ააფრიალებდა და კუბოს აჩენდა. მტვირთველნი დაიღალნენ, ნაბიჯს უკლეს, კუბოს გაჭირვებით მიარხევდნენ, ვით ნავს ტალღებზე მოქანავეს.
მივიდნენ, მამაკაცები ფერდობზე დაეშვნენ და ახალგათხრილ სამარესთან შეგროვდნენ, სანამ მღვდელი ლაპარაკობდა, თხრილიდან ამოყრილი მოწითალო მიწა ნელინელ ისევ სამარეში ცვივოდა.
კუბოს ოთხი თოკი ამოსდეს და სამარეში ჩაუშვეს. შარლი თვალს არ აშორებდა. კუბო თანდათან ეშვებოდა.
ბოლოს ბიძგის ყრუ ხმაური მოისმა; თოკები სივილით ზევით ამოათრიეს, ბურნიზიენმა ეკლესიის მსახურის მიერ მიწოდებული ნიჩაბი მოიმარჯვა; მარცხენათი მძლავრად ისროლა სამარეში კარგა მოზრდილი ბელტი. ხის კუბომ, ქვები რომ მოხვდა, ისე საშინელი ხმა გამოსცა, რომელიც მარადისობის გამოხმობად გვეჩვენებოდა ხოლმე.
მღვდელმა ისოპი გვერდით მდგომს გადასცა, ეს ჰომე იყო, მეაფთიაქემ სასხურებელი ზეიმით შეარხია და მერე შარლს მიაწოდა, რომელიც მუხლამდე ნაყარ მიწაში ჩაფლულიყო და მუჭა-მუჭა ყრიდა საფლავში მიწას. თან განუწყვეტლად იმეორებდა: `მშვიდობით!~ მიცვალებულს ჰაეროვან ამბორს უგზავნიდა, სამარისკენ იზიდებოდა, თითქოს მასთან უნდა დაიმარხოხო.
ხელი მოჰკიდეს და გაიყვანეს; მალე დამშვიდდა, რადგან ვინ იცის, იქნებ მანაც, ისე როგორც ყველამ, ოდნავი შვება იგრძნო იმის გამო, რომ ყოველივე გათავდა.
მოხუცმა რუომ დაბრუნებისას მადიანად გააბოლა თავისი ჩიბუხი, რაც ჰომეს გულის სიღრმეში მაინცდამაინც არ მოეწონა. მან ისიც შენიშნა, რომ გასვენებას ბატონი ბინე არ დასწრებია, ტუვაში წირვის გათავებისთანავე გაილალა, ხოლო თევდორეს, ნოტარიუსის ლაქიას, ლურჯი სერთუკი ეცვა, `თითქოს შავს ვერ უშოვიდნენ, რაკი წესი ასეთია, ეშმაკმა წაიღოს!~ თავის შთაბეჭდილებათა გასაზიარებლად იგი ჯგუფიდან ჯგუფში გადადიოდა. ყველანი დიდ მწუხარებას გამოთქვამდნენ ემას გარდაცვალების გამო; განსაკუთრებით ლერე, რომელიც დაკრძალვას არ დაჰკლებია.
_ საბრალო ქალი! რა დანაკლისია ქმრისთვის!
_ იცით, მე რომ არა, _ გააწყვეტინა მეაფთიაქემ, _ ქმარი უთუოდ თავს მოიკლავდა.
_ რა სასიამოვნო პიროვნება იყო! მერე, ამ ერთი კვირის წინ, ჩემს სავაჭროში იყო სწორედ, ვინ იფიქრებდა!
_ ვერ მოვიცალე, რომ მოვმზადებულიყავი, თორემ ორიოდე სიტყვა მინდოდა მეთქვა მის საფლავზე, _ უთხრა ჰომემ.
შინ რომ მივიდა, შარლმა ტანისამოსი გამოიცვალა, მოხუცმა რუომაც კვლავ თავისი ლურჯი ხალათი ჩაიცვა. ხალათი ახალი იყო და რადგან გზაში ნამტირალებ თვალებს სახელოებით იწმენდდა, ეს ადგილები გახუნდა, ხოლო ლაქები სახეზე შერჩა, გარდა ამისა, ცრემლებმა ნაღარევი დაუხატეს მტვრიან ლოყაზე.
ბოვარის დედაც მათთან იჯდა, სამივე დუმდა, ბოლოს მოხუცმა რუომ ამოიოხრა:
_ გახსოვთ, ტოსტში რომ გეწვიეთ სწორედ იმ დროს, როცა პირველი ცოლი დაასაფლავეთ? მაშინ კიდევ შემეძლო თქვენთვის ნუგეში მომეცა, კიდევ შემეძლო რამე მეთქვა, ახლა კი...
და ღრმა ამოოხვრის შემდგომ, რამაც მთელი მისი მკერდი შეარყია, მოხუცმა განაგრძო:
_ ეჰ, რაღა უნდა ვთქვა! ჩემთვის ეს აღსასრულია, ჯერ ცოლი დავმარხე... მერე ვაჟი და აი, დღეს ქალიშვილი!
და მაშინვე ბერტოს დაბრუნება განიზრახა, _ ამ სახლში ვერ დავიძინებო, შვილიშვილის ნახვაც კი არ ისურვა.
_ არა, არა! კიდევ მეტი მწუხარება! ვეღარ ავიტან! ჩემ მაგიერ აკოცეთ მაგრად. მშვიდობით... ჩემო კარგო შვილო! რაც შეეხება ამას, _ და მან ბარძაყზე ხელი დაიკრა, _ ფიქრი ნუ გაქვთ! თქვენს ინდაურს ყოველთვის წესიერად მიიღებთ ხოლმე!
ხოლო გორაკის წვერზე რომ ავიდა, მობრუნდა, ვით ოდესმე სენ-ვიქტორის გზაზე, ქალიშვილი რომ გამოაცილა, იონვილის სახლთა ფანჯრები ჩამავალ მზის სხივებს ხანძარივით გაეჩირაღდნებია. მოხუცმა ხელისგულით შუბლი დაიჩრდილა და შორს, ცის დასავალზე გაარჩია გალავანი, რომლის გადაღმა ხეთა შავ ჯგუფებში თეთრი ქვები გამოჩნდა; მერე ცხენს გაუჯავრდა და ნელი ჩორთით გასწია, რადგან ცხენი დაკოჭლებულიყო.
შარლი და მისი დედა, მიუხედავად დაღონებისა, დიდხანს ისხდნენ ერთად ამ საღამოს. წარსულს იგონებდნენ, მომავალს ითვალისწინებდნენ. დედა იონვილს გადმოსახლდება შვილთან, ოჯახს გაუძღვება. ახლა აღარ განშორდებიან ერთმანეთს. დედა მზრუნველი და ალერსიანი იყო, რადგან გულში კიდეც უხაროდა, რომ ბოლოს შვილის სიყვარულს დაისაკუთრებდა, რაც ამდენი ხნის განმავლობაში ვერ მოეხერხებინა. შუაღამე შეიქნა, დაბაში ჩვეულებრივ მყუდროებას დაესადგურებინა, მაგრამ შარლი მაინც ფხიზლობდა და სულ ემაზე ფიქრობდა.
როდოლფი გულის გადასაყოლებლად მთელი დღე ტყეში დაეხეტებოდა, ახლა კი მშვიდად ეძინა თავის ციხე-დარბაზში.
ლეონსაც, რუანში, აგრეთვე ეძინა.
იყო კიდევ ერთი ვინმე, რომელსაც ამ შუაღამისას ძილი არ ეკარებოდა.
საფლავზე ნაძვთა შორის მუხლმოდრეკილი იდგა ყმაწვილი და ტიროდა. მკერდი მისი ქვითინით გმინავდა. განუსაზღვრელი სიმძიმე წუხილისა სუნთქვას უკრავდა, ნაღველი მისი უხმო იყო, ვით მთვარე, და უძირო, ვით ღამის წყვდიადი.
უეცრად ჭიშკარმა გაიჭრიალა. ეს ლესტიბუდუა იყო, თავისი ნიჩბისთვის მოვიდა. მან იცნო ჟუსტენი, ღობეზე რომ გადახტა, და მაშინ ხელად მიხვდა, ვინ იყო ის ბოროტმოქმედი, ამ ბოლო დროს კარტოფილს რომ პარავდა.

XI
დილით შარლმა ბავშვი მოაყვანინა. ბერტას დედის ნახვა სურდა. უთხრეს, დედა სხვაგან წავიდა, სათამაშოებს მოგიტანსო. ბავშვმა კვლავ რამდენჯერმე მოიგონა, მერე დაივიწყა. ბავშვის მხიარულება გულს უკლავდა ბოვარის. ამასთან, იძულებული იყო, დაუსრულებლად ესმინა მეაფთიაქეს აუტანელი სამძიმარი.
მალე ისევ დაიწყო ვალების დავიდარაბა: ლერე კვლავ აქეზებდა თავის მეგობარს ვენსარს და შარლიც იძულებული გახდა დიდი თანხის ვექსილები გაეცა, რადგან არ სურდა ემას არც ერთი ნივთის გაყიდვა. დედა ბრაზითY გულზე სკდებოდა. შარლი კიდევ უფრო აღშფოთებული იყო. გუნება მთლად გამოეცვალა. დედამ მიატოვა და თავისას წავიდა.
ახლა ყველა ისწრაფოდა, ხელი მოეთბო, მადმუაზელ ლამპერერმა ექვსი თვის გასამრჯელო მოითხოვა მუსიკის გაკვეთილებისათვის, თუმცა ემას მასთან ერთი გაკვეთილიც კი არ ჰქონია, მიუხედავად ქვითრისა, რომელიც ქმარს უჩვენა: ასე ჰქონდა ორივე ქალს დათქმული. ბიბლიოთეკიდან სამი წლის სააბონენტო გადასახადს თხოულობდნენ; ქალმა კი, რომელმაც ოცი გაგზავნილი წერილის ანგარიში წარმოადგინა, და როდესაც შარლმა განმარტება მოსთხოვა, მეტად კრძალულად უპასუხა:
_ აჰ, აბა რა ვიცი? ეგ ქალბატონის საქმე იყო!
ყოველი ვალის გადახდისას შარლს ეგონა, ეს უკანასკნელიაო, მაგრამ კვლავ ახალ-ახალი ჩნდებოდა.
პაციენტებს ძველი ნამკურნალევის გასამრჯელო სთხოვა. მათ მისი ცოლის ბარათები უჩვენეს. იძულებული შეიქნა, ბოდიში მოეხადა. ფელისიტე ახლა ქალბატონისეულ კაბებს იცვამდა, თუმცა არა ყველას, რადგან ზოგიერთი შარლმა შეინახა და მათ სანახავად ემას საპირფარეშო ოთახში დაიარებოდა ხოლმე. მსახური ემას ტანისა იყო და ხშირად შარლი უკნიდან უცქეროდა. ილუზიას ეძლეოდა და მიაძახებდა:
_ ოჰ, იდექ! იდექ აგრე!
ხოლო სულიწმიდის მოფენის დღეს ფელისიტე იონვილიდან გაიპარა, თევდორემ მოიტაცა, და ყველაფერი მოიპარა, რაც კი ქალბატონის გარდერობში მოიპოვებოდა.
სწორედ ამ ხანებში დიუპუის ქვრივმა პატივით აცნობა შარლს `ქორწინება თავისი ვაჟის ლეონ დიუპუისა, ივეტოს ნატარიუსისა, ქალწულ ლეოკადია ლეფებზე, დაბა ბონვილიდან~. შარლმა მისალოცავ წერილში, სხვათა შორის, მოიხსენია: `ჩემი საბრალო ცოლიც რა მოხარული იქნებოდა~.
ერთხელ, როცა ოთახებში უმიზნოდ დაეხეტებოდა და სხვენზედაც კი ავიდა, ფოსტლიანი ფეხი ფოსტის დაჭმუჭნილ ქაღალდს დააბიჯა; გაშალა და შემდეგი წაიკითხა: `გამხნევდით, ემა! გამხნევდით! მე არ მინდა თქვენი სიცოცხლე გავაუბედურო~. ეს იყო როდოლფის წერილი, რომელიც ყუთებს შორის ჩავარდნილიყო და მერე სარკმლიდან შემონაბერ ქარს კარისაკენ გამოეგდო. პირდაღებული შარლი იქვე გაქვავდა, სადაც ოდესმე ემა, უფრო გაფითრებული, ვიდრე ახლა შარლი იყო, სასოწარკვეთილი, სიკვდილს ნატრობდა. მეორე გვერდზე ბოლოში ძლივს გაარჩია ასომთავრული რ. ვინ უნდა ყოფილიყო? გაახსენდა, რომ ერთხანს ემა მოსწონდა როდოლფს. გაახსენდა აგრეთვე მისი საქციელი ემას მიმართ, მისი მოულოდნელი წასვლა, მისი სახის დარცხვენილი იერი, მას შემდეგ, რაც ორიოდეჯერ შეხვდა, მაგრამ წერილის ზრდილობიანმა კილომ თვალი აუხვია.
`შესაძლებელია, პლატონურად უყვარდათ ერთმანეთი~, _ გაიფიქრა.
ამასთან, შარლი არც ისეთი ხასიათისა იყო, რომ საგანს ძირამდე ჩაჰყოლოდა. საბუთებს გვერდი აუარა და ის ოდნავ გაელვებული ეჭვიც მისმა უსაზღვრო მწუხარებამ შთანთქა.
იგი ყველას უნდა გაეღმერთებინა, ფიქრობდა, ალბათ, ყველა მამაკაცს სწყუროდა მისი დაუფლებაო. ამ ფიქრში იგი ახლა უფრო ლამაზი მოეჩვენა, ერთბაშად მძლავრი და მწველი სურვილი აღეძრა მისდამი, რაც უსაზღვროდ უმძაფრდება სასოწარკვეთილებას, ვინაიდან იგი განუხორციელებელი იყო.
მისთვის რომ თავი მოეწონებინა, თითქოს კვლავ ცოცხალიაო, მისი გემოვნებისამებრ იქცეოდა: ლაკირონის ფეხსაცმელსა და თეთრ ჰალსტუხს ატარებდა, ულვაშებისთვის ფიქსატურას ხმარობდა და ვექსილებზედაც მასავით აწერდა ხელს. ემა საფლავიდანაც კი ახერხებდა ქმრის გარყვნას.
მალე იძულებული შეიქნა, მთელი ვერცხლეულობა გაეყიდა, მერე ავეჯსაც მიჰყო ხელი; ოთახები სულ გაიძარცვა, მაგრამ საწოლი ოთახი, მისი საწოლი ოთახი კი ხელუხლებელი დარჩა. ნასადილევს შარლი იქ ადიოდა ხოლმე. ბუხართან მრგვალ მაგიდას დადგამდა და მის სავარძელს მიაგორებდა; თვითონ კი სავარძლის პირდაპირ დაჯდებოდა. ვარაყიან ჭაღზე სანთელს აანთებდა, ბერტაც მის გვერდით აფერადებდა ხოლმე თავის ნახატებს.
გული უკვდებოდა მამას, პატარას რომ ასე ცუდად ჩაცმულს ხედავდა: ფეხსაცმელს ზონრები აკლდა, კაბა საქამრემდე ჩამოხეული ჰქონდა, რადგან მსახური არავითარ ყურადღებას არ აქცევდა ბავშვს. პატარა კი ისეთი ნაზი და კოხტა იყო, ისე კეკლუცად ხრიდა გვერდზე პაწია თავს, ამასთან, ქერა კულულებიც ვარდისფერ ლოყებზე ჰქონდა ჩამოშლილი, რომD შარლს უსაზღვრო სიხარული და სიამე იპყრობდა, რასაც თან რაღაც სიმწარე ახლდა, ვით ცუდად ნაკეთებ ღვინოს კუპრის ხელი. შარლი ეფერებოდა: სათამაშოებს შეუკეთებდა, მუყაოსაგან ხუმარას გამოუჭრიდა, დედოფლების გარღვეულ მუცლებს ამოუკერავდა. და, თუ უეცრად ხელსაქმის კალათს, გადმოვარდნილ ბაფთას ან მაგიდის ნაღრეჭნში ქინძისთავს დაინახავდა, მაშინვე ფიქრს მიეცემოდა, სახეც ისე ნაღვლიანი გაუხდებოდა, რომ ბავშვიც მასავით დაძმარდებოდა.
მისას ახლა აღარავინ დადიოდა. ჟუსტენი რუანს გაიქცა და იქ საწვრილმანო სავაჭროს ნოქრად დადგა, ხოლო მეაფთიაქეს ბავშვები ბერტასთან ძვირადღა დადიოდნენ, რადგან ჰომეს, მათი საზოგადოებრივი მდგომარეობის სხვადასხვაობის გამო, მაინცდამაინც აღარ ეპრიანებოდა მათი მეგობრობის განმტკიცება.
უსინათლო, რომელიც ჰომეს მალამომ ვერ განკურნა, კვლავ გილიომის ტყეში დახეტიალობდა და მეაფთიაქეს ოსტატობის გაცუდებას ყველას უამბობდა. ისე რომ, რუანს მიმავალი ჰომე დილიჟანსის ფარდებს ამოეფარებდა ხოლმე, რათა უსიამო შეხვედრას ასცდენოდა. საშინლად სძულდა ის ბრმა და, თავისი რეპუტაციის დასაცავად, ცდილობდა როგორმე თავიდან მოეშორებინა, რისთვისაც ისე ღრმა ნაღმები ჩაუწყო, რაც მისი მოხერხებისა და ვერაგობის მთელ საიდუმლოებას ამჟღავნებდა. მთელი ექვსი თვის განმავლობაში `რუანის შუქურაში~ ასეთი შინაარსის შენიშვნები შეგეძლოთ წაგეკითხათ:
`ყველა, ვისაც კი პიკარდიის ნოყიერ ველზე გაუვლია, უთუოდ შენიშნავდა გილიომის ტყის მაღლობზე საბრალო გლახას, რომელსაც სახე საშინლად აქვს დაწყლულებული. იგი თავს აბეზრებს გამვლელებს და ნამდვილ ხარკს იღებს მათგან. ნუთუ ჯერ კიდევ არ გამოვსულვართ საშუალო საუკუნეების საშინელი ხანიდან, როცა მოხეტიალეებს უფლება ჰქონდათ ქალაქთა მოედნებზე საქვეყნოდ გამოეჩინათ ჯვაროსანთა ლაშქრობაში შენაძენი თავიანთი კეთრი და დურბელი?~
ან კიდევ:
`მიუხედავად არსებული კანონისა მოხეტიალეთა შესახებ, ჩვენი დიდი ქალაქების გარეუბნები წინანდებურად სავსეა მათხოვრებით. მათ შორის ისეთებიც არიან, რომლებიც მარტოკა დაეხეტებიან და სხვებზე ნაკლებსაშიშნი არ არიან. ნეტავ, რას ფიქრობენ საზოგადოებრივი წესიერების დამცველნი?~
შემდეგ ჰომე ფათერაკებსაც იგონებდა:
`გუშინ გილიომის ტყის მაღლობზე ერთ მგზავრს ცხენი გაუფრთხა~... და მერე ნაამბობი იყო, უბედურება უსინათლო გლახის მიზეზით მოხდაო.
იმდენი ეცადა, რომ გლახაკი დააპატიმრეს, მაგრამ მალე გაათავისუფლეს და კვლავ თავის ხელობას შეუდგა. ჰომეც თავისას არ იშლიდა; ბრძოლა გაჩაღდა, რომლიდანაც გამარჯვებული მეაფთიაქე გამოვიდა, რადგანაც მტერს თავშესაფარში მუდმივი დამწყვდევა მიუსაჯეს.
ამ წარმატებამ ფრთები შეასხა: ამიერიდან მთელ ოლქში არ გაჭყლეტილა არც ერთი ძაღლი, არ დამწვარა ფაცხა და არ გალახულა ქალი ვინმე, რომელთა შესახებაც მას დაუყოვნებლივ არ ემცნო სიყვარულითა და ხუცებისადმი ზიზღით. იგი ერთმანეთს ადარებდა დაწყებით სკოლებში მიღებულ სწავლასა და უვიც ბერებთან შეძენილ ცოდნას, რა თქმა უნდა, ამ უკანასკნელის დამცრობით; ეკლესიის სასარგებლოდ ერთხელ ასფრანკიანი შეწირულობის გამო, იგონებდა ბართლომეს ღამეს, ბოროტმოქმედებას უწოდებდა და უხვად ისროდა შხამიან ისრებს. ჰომე ძირს უთხრიდა ყველაფერს, იგი საშიში ხდებოდა.
ამავე დროს გაზეთის ვიწრო ჩარჩოში ვეღარ ეტეოდა; მალე წიგნის, ნაშრომის გამოქვეყნება მოისურვა! ასე შეადგინა `იონვილის კანტონის ზოგადი სტატისტიკა. კლიმატოლოგიურ დაკვირვებათა დანართით~, ხოლო სტატისტიკამ ფილოსოფიამდე მიიყვანა. მაშინ ხელი მოჰკიდა დიდი საკითხების გადაჭრას: სოციალურ პრობლემას, ღარიბი კლასების ზნეობრივ მდგომარეობას, მეთევზეობის, კაუჩუკისა და რკინიგზების საკითხებსა და სხვ. ბურჟუობა უკვე ეთაკილებოდა, ხელოვანებს ბაძავდა, თამბაქოს წევა დაიწყო, სასტუმრო ოთახის მოსართავად პომპადურის სტილის ორი კოხტა ქანდაკებაც კი შეიძინა.
ხელი არც მეაფთიაქეობაზე აუღია; პირიქით, ყოველ ახალ აღმოჩენას ამ დარგში თვალყურს ადევნებდა, ძალიან აინტერესებდა შოკოლადის მრეწველობის განვითარება. ქვემო სენის დეპარტამენტში მან პირველმა გამოიწერა `შო-კა~ და `რევალენცია~. პუველმახერის ჰიდროელექტრონულ ქამარს დიდი აღფრთოვანებით შეეგება; თვითონაც ატარებდა და საღამოს, როცა ფანელის სათბურს გაიხდიდა, ქალბატონ ჰომეს თვალს სჭრიდა ხოლმე ოქროსვარაყიანი სპირალი, რომელიც მისი ქმრის გულმკერდს ფარავდა, რის გამოც ქალის სიყვარული ერთი-ორად ძლიერდებოდა ამ კაცისადმი, რომელიც სკვითივით შეჯავშნული და მოგვივით დიდებული იყო.
ბრწყინვალე აზრები უტრიალებდა თავში ემასთვის ძეგლის დადგმის შესახებ. პირველად რჩევას იძლეოდა, დაედგათ გადატეხილი სვეტი, ჩუქურთმებიანი; მერე პირამიდა, შემდეგ ვესტას ნიში, როტონდისებური რამ... ან, უკეთ, `ნანგრევთა ხროვა~, მაგრამ ყველა ამ გეგმას უთუოდ თან ახლდა ძიება, რაც მწუხარების აუცილებელ სიმბოლოდ მიაჩნდა.
შარლი და იგი ერთხელ რუანსაც კი გაემგზავრნენ, რათა მოქანდაკესთან შეეთვალიერებინათ საჭირო ძეგლი; თან წაიყოლეს ერთი მოქანდაკეც, გვარად ვოფრილარი, ბრიდუს მეგობარი, რომელიც ერთობ ხუმარა კაცი იყო. ბოლოს, როცა ასიოდე ნახატი გაარჩიეს, ხარჯთაღრიცხვა შეადგინეს და რუანიც მეორედ მოიარეს, შარლმა არჩევანი მავზოლეუმზე შეაჩერა, რომლის ფასადიც მორთული უნდა ყოფილიყო `ერთ-ერთი ღვთაების გამოხატულებით, ხელში რომ ჩამქრალი ჩირაღდანი უჭირავს~.
რაც შეეხება ძეგლის წარწერას, ჰომეს აზრით, ყველაზე უკეთესი იქნებოდა: `შესდექ, მგზავრო~... მაგრამ, რამდენიც არ იმტვრია თავი, გაგრძელება მაინც ვერ მოიგონა და განუწყვეტლად იმეორებდა: `შტა ვიატორ...~; ბოლოს, როგორც იქნა, იპოვა: ` Aმაბილემ ცონინგემ ცალცას ~, რაც მოწონებულ იქნა.
უცნაური რამ იყო: მიუხედავად იმისა, რომ ბოვარი განუწყვეტლივ ფიქრობდა ემაზე, იგი მაინც ავიწყდებოდა, სასოწარკვეთილებაში ვარდებოდა, რომ საყვარელი არსების ხატება ხსოვნიდან გაურბოდა. თუმც სიზმარშიც ყოველღამ ხედავდა, მაგრამ, შარლი რომ ხელის მოხვევას დააპირებდა, ხელში ფერფლიღა რჩებოდა მისი.
მთელი ერთი კვირის განმავლობაში, საღამოობით, ეკლესიაში დაიარებოდა. ბურნიზიენმაც ორჯერ თუ სამჯერ ინახულა, შემდეგ მიატოვა. თუმცა, ჰომეს სიტყვით, მღვდელი უფრო და უფრო შეურიგებელი და ფანატიკოსი ხდებოდა. იგი თანამედროვე მსოფლმხედველობის წინააღმდეგ ილაშქრებდა და ორ კვირაში ერთხელ, ქადაგების დროს, უთუოდ უნდა მოეხსენებინა სულთმობრძავი ვოლტერი, რომელიც, როგორც ყველამ უწყის, საკუთარ განავალსვე ნთქავდაო.
მიუხედავად მომჭირნეობისა, ბოვარმა ვერ შეძლო ვალების გადახდა. ლერემ ერთი ვექსილის ვადის გადადებაც კი არ ინდომა. ქონების აღწერა აუცილებელი ხდებოდა. მაშინ შარლმა დედას მიმართა და მანაც ნება დართო თავისი ქონების დაგირავებისა, მაგრამ ამასთან, ემას ხსოვნას ბევრი საყვედური აკადრა, თავისი მსხვერპლის სანაცვლოდ კი ემასეული შალი მოითხოვა, ფელისიტეს მძარცველ ხელს რომ გადარჩენოდა. შარლმა უარი შეუთვალა, რის გამოც დედა-შვილი კვლავ დაემდურა ერთმანეთს.
შესარიგებელი ნაბიჯი ისევ დედამ გადადგა და შარლს შესთავაზა, ბავშვი ჩემთან გამოგზავნე, იქნებ მარტოობა ცოტათი შემიმსუბუქდესო. შარლი დათანხმდა, მაგრამ განშორების უკანასკნელ წუთს მხნეობა აღარ ეყო ბავშვის დასათმობად. ამ გარემოებამ სავსებით და საბოლოოდ გაჰყარა დედა და შვილი.
რამდენადაც თანდათანობით ქრებოდა ყველაფერი, რაც შარლს წარსულთან აკავშირებდა, იმდენადვე ძლიერდებოდა ბავშვისადმი სიყვარული. ბავშვის მდგომარეობა ძლიერ აფიქრებდა: ბერტას ხველება დააწყებინა და ლოყაზეც რაღაც საეჭვო წითელი ლაქები დააჩნდა.
მის პირდაპირ კი მეაფთიაქეს ბედნიერი და მხიარული ოჯახი ცხოვრობდა, ვისი კეთილდღეობისთვისაც თითქოს მთელი ქვეყანა იღვწოდა. ნაპოლეონი ლაბორატორიაში შველოდა, ატალა ჩაჩებს უქარგავდა, ირმა მურაბის ქილების საცობებს აკეთებდა ქაღალდისაგან, ფრანკლინი კი ერთბაშად ჩაარაკრაკებდა პითაგორის საანგარიშო ცხრილს. ჰომე უბედნიერესი კაცი იყო მამათა შორის, ხოლო ადამიანთა შორის კი ერთ-ერთი უნეტარესი.
მაგრამ, ვაგლახ, წუთისოფელო! ერთი სურვილი მოსვენებას არ აძლევდა: ჰომე ორდენს ნატრობდა. საამისოდ დამსახურებაც არ აკლდა: 1. ქოლერიანობის დროს დიდი თავდადება გამოიჩინა; 2. საკუთარი ხარჯით გამოსცა საზოგადოებრივ-სასარგებლო რამდენიმე ნაშრომი, როგორიცაა... (მხედველობაში ჰქონდა: `სიდრი, მისი დაყენება და გავლენა ადამიანის ორგანიზმზე~, შემდეგ, მის მიერ აკადემიაში გაგზავნილი ნაშრომი: `დაკვირვებანი მატყლოვანი ბალახის მღილის შესახებ~, მერე სტატისტიკური თხზულება და, ბოლოს, თავისი დისერტაცია, ფარმაცევტობის ხარისხის მისაღებად რომ დაეწერა ოდესმე); თუ ანგარიშში არ ჩავაგდებთ იმ გარემოებას, რომ მრავალი სამეცნიერო საზოგადოების (ნამდვილად კი მხოლოდ ერთის) წევრად ითვლება.
_ დასასრულ, _ წამოიძახა და შეიკუნტრუშა, _ საკმაო დამსახურება ისიცაა, რომ ამდენჯერ თავი ვისახელე ხანძრებზე!
ჰომე ახლა ხელისუფლების მომხრე გახდა. არჩევნების დროს დიდი ფარული დახმარება გაუწია ბატონ პრეფექტს, ბოლოს საქმე იქამდე მივიდა, რომ თავი გასაყიდადაც არ დაიზოგა, პირდაპირ გაიხრწნა. მონარქის სახელზე შუამდგომლობაც კი გაგზავნა, სადაც ემუდარებოდა, მოხედეთ ჩემს სიმართლესო; მეფეს `ჩვენს კეთილ გვირგვინოსანს~ უწოდებდა და ჰენრი IV-ს ადარებდა.
ყოველ დილით გაზეთს მივარდებოდა, დაჯილდოებულთა შორის ხომ არ ვარო, მაგრამ ნანატრი წარმატება არ ჩანდა. ბოლოს, იმედი რომ გადაუწყდა, თავის ბაღში ბალახზე `საპატიო ლეგიონის~ ვარსკვლავი გამოაყვანინა და ზემოთ, თავში, ასევე ბალახზე ამოყვანილი ორი ზოლი დააყოლებინა, ვითომ ბაფთააო. ამ ვარსკვლავის გარშემო ხელდაკრეფილი დასეირნობდა და მთავრობის უუნარობასა და კაცთა უმადურობაზე ფიქრობდა.
ცოლის ხსოვნისადმი პატივისცემის თუ იმ განსაკუთრებული სიამის გამო, რომელსაც დაყოვნება გვრიდა, შარლი ვერ ბედავდა იმ საიდუმლო უჯრის გაღებას, რომლითაც ემა სარგებლობდა ხოლმე. ერთხელ, როცა მის ახლოს იჯდა, კლიტე უნებურად გადააბრუნა და ზამბარას თითი დააჭირა. ლეონის ყველა წერილი შიგ აღმოჩნდა, ამჯერად უკვე აღარავითარი ეჭვი აღარ დარჩენილა, ყველა ხარბად და სრულად წაიკითხა, ყოველი კუთხე დაათვალიერა, სკამებს, განჯინებსა და შპალერს ქვეშ დაძებნა, ქვითინებდა, განცვიფრებული, გონებადაკარგული ღრიალებდა. რაღაც კოლოფი იპოვა, წიხლი დაჰკრა და სახურავი გააგდებინა. არეულ-დარეულ სატრფიალო ბარათებს შორის როდოლფის პორტრეტი დაინახა.
ყველას უკვირდა მისი უნუგეშოდ დაღონება, სახლიდან აღარსად გადიოდა, არც არავის იღებდა, ავადმყოფებთან წასვლაზეც კი უარს ამბობდა. მაშინ ხმა გავარდა, _ ჩაიკეტება ხოლმე და მალულად სვამსო.
ზოგჯერ ცნობისმოყვარე ვინმე ბაღის მაღალ მესერში შეიჭვრეტდა და დაინახავდა წვერმოშვებულ კაცს, ჭუჭყიანი ტანისამოსითა და სახის ველური გამომეტყველებით, რომელიც ბაღში მიმოდიოდა და გულამოსკვნილი ტიროდა.
ზაფხულში, საღამოობით, თავის პატარა ქალს ხელს ჩაჰკიდებდა და სასაფლაოზე წაიყვანდა. შინ გვიან ღამით ბრუნდებოდნენ, როცა მოედანზე ფარნები ჩამქრალი იყო და მხოლოდ ბინეს სარკმელიღა იყო განათებული.
მაგრამ შარლის მწუხარების განცდა სრული არ იყო, რადგან ახლოს არავინ ჰყავდა, რომ გაეზიარებინა; ამიტომ მოხუც ლეფრანსუასთან დაიწყო სიარული, რათა ემაზე ებაასა, მაგრამ მიკიტანი ქალიც ცალი ყურით უსმენდა, რადგან საკუთარი სადარდებელიც საკმაო ჰქონდა. ლერემ, ბოლოს და ბოლოს, დააარსა თავისი ფუნდუკი და დილიჟნების მიმოსვლა ფირმა, სახელწოდებით `ვაჭრობის ხელისშემწყობი~ და ივერმაც, რომელიც განთქმული იყო როგორც დავალებათა საუკეთესო შემსრულებელი, ჯამაგირის მომატება მოითხოვა, წინააღმდეგ შემთხვევაში, იმუქრებოდა, `კონკურენტთან~ გადავალო.
ერთხელ, როცა შარლი არგელის ბაზრობაზე იყო, რათა თავისი უკანასკნელი საქონელი _ ცხენი გაეყიდა, იქ როდოლფს შეეყარა.
ერთმანეთი რომ დაინახეს, ორივე გაფითრდა. როდოლფმა, რომელმაც გასვენებაზე მხოლოდ სადარბაზო ბარათი გამოგზავნა, რაღაც წაიბუტბუტა ნიშნად ბოდიშისა, მერე გათამამდა და ბოლოს ისე გათავხედდა, რომ სამიკიტნოში შეიპატიჟა, ერთი ბოთლი ლუდი დავლიოთო. აგვისტო იყო და ძლიერ ცხელოდა.
სუფრას დაყრდნობილი როდოლფი სიგარას ღეჭავდა და მასლაათობდა; შარლი კი ფიქრებმა გაიტაცა ამ კაცის დანახვაზე, რომელიც ემას უყვარდა. რაღაც უცნაურად ეგონა, რომ ამ კაცში ემას არსების ნაწილაკს ვწვდებიო. საოცარი რამ გრძნობა ეუფლებოდა, _ სურდა ამ კაცად ქცეულიყო.
იგი კი დაუსრულებლად ლაყბობდა ნათესებზე, საქონელსა და სასუქზე და ცდილობდა, ამით დაეგმანა ყველა ის ხვრელი თუ ნაპრალი, რომლებშიც შეიძლებოდა რაიმე საეჭვო შემომძვრალიყო. შარლი არ უსმენდა; როდოლფი ამჩნევდა და სახის ცვლილებათა მიხედვით თვალს ადევნებდა მის ფიქრებს. შარლს სახე თანდათან უწითლდებოდა, ნესტოები ებერებოდა, ტუჩები უთრთოდა; იყო ისეთი მომენტი, როცა შარლმა ისეთი მძაფრი სიძულვილით აღსავსე თვალი მიაშტერა, რომ როდოლფი უნებურად შიშმა შეიპყრო და დადუმდა, მაგრამ მალე კვლავ ძველებური, საშინელი მოქანცულობა დაეტყო შარლის მოთენთილ სახეს.
_ მე თქვენ არ გიჯავრდებით, _ უთხრა შარლმა.
როდოლფს კრინტი არ დაუძრავს, შარლმა ორივე ხელი თავზე შემოიდო და უსაზღვრო მწუხარებას დამორჩილებულმა სუსტი ხმით განაგრძო:
_ არა, მე თქვენ არ გიჯავრდებით.
და თავის სიცოცხლეში პირველად წარმოთქვა ასეთი მაღალფარდოვანი სიტყვა:
_ ყოველივე ბედისწერის ბრალია.
როდოლფს, რომელიც ამ ბედისწერას ხელმძღვანელობდა, მოეჩვენა, რომ შარლი მეტად გულკეთილი, სასაცილო და ოდნავ სულმდაბალიც კი იყო.
მეორე დღეს შარლი ბაღში ჩავიდა და ფანჩატურის ძველ სკამლოგინზე ჩამოჯდა. ტალავერში მზის სხივები ჟონავდა; ვენახის ფოთლების ჩრდილი ქვიშაზე იხატებოდა, იასამანი ფშვინავდა, ცა ლურჯად კამკამებდა, აყვავილებულ ზამბახებს ბუზანკალები დასტრიალებდნენ და შარლს სუნთქვა ეკვროდა, ვით ყრმას, ბუნდოვანი სიყვარულის გამო. საღამოს შვიდ საათზე პატარა ბერტა, რომელსაც დილას აქეთ მამა არ ენახა, მივიდა, რათა ეთქვა, სადილი მზადააო.
შარლს თავი კედელზე მიედო, თვალები დაეხუჭა, პირი დაეღო; ხელში შავი თმის გრძელი კულული ეჭირა.
_ წამო რაღა, მამილო!
უთხრა ბერტამ და რაკი ეგონა, მამა, ალბათ, მეხუმრებაო, ოდნავ უბიძგა. შარლი წაიქცა. მკვდარი იყო.
ოცდათექვსმეტი საათის შემდგომ, მეაფთიაქეს თხოვნით, კანივე მოვარდა, გვამი გაჰკვეთა და ვერა იპოვა რა.
ქონების გაყიდვის შემდგომ ვალებს თორმეტი ფრანკი და სამოცდათხუთმეტი სანტიმი გადარჩა, რაც მადმუაზელ ბოვარის სწორედ საგზაოდ ეყო ბებიამდე მისასვლელად; დედაბერიც იმავე წელს გარდაიცვალა; პაპა რუოს დამბლა დაეცა და ბავშვი მამიდამ შეივრდომა. მამიდა ღარიბი ქალია და ლუკმაპურისთვის ბავშვს საფეიქრო ქარხანაში აგზავნის.
ბოვარის სიკვდილის შემდგომ იონვილმა სამი ექიმი გამოიცვალა, ვერც ერთმა ვერ მოიკიდა ფეხი, რადგან ჰომე მაშინვე დაუწყებდა ხოლმე კორტნას. მას უთვალავი მუშტარი ჰყავს,\\\' ხელისუფლება ზოგავს, ხოლო საზოგადოებრივი აზრი მფარველობს...
ამას წინათ `საპატიო ლეგიონის~ ორდენი მიიღო.



Loading...

ტექსტის სანახავად გაიარეთ რეგისტრაცია.