ქრისტეს ჯვრიდან ჩამოღების სცენა ერთ-ერთი ყველაზე სასურველია მხატვართა შორის. ეს არის მომენტი, როდესაც მხატვარს შესაძლებლობა აქვს, გადმოსცეს ქრისტიანული კაცობრიობის ყველაზე ტკივილიანი, მწუხარე განცდა. არანაკლებ მძიმე გადმოსაცემია ქრისტეს ცხოვრებიდან სხვა ეპიზოდებიც, თუნდაც ჯვარცმა, მაგრამ გარდამოხსნის სცენაში მხატვრებმა მიაგნეს უფრო მეტი დრამატიზმის გამოსახვის შესაძლებლობას.
წარსულიდანვე ადამიანების ინტერესის საგანს წარმოადგენდა თავად ის ფაქტი, თუ ვინ ჩამოხსნა ჯვრიდან იესოს სხეული. პეტრეს სახარებაში ნათქვამია მხოლოდ ის, რომ იოსებ არიმათიელს გადასცეს გვამი იუდეველებმა. დანარჩენ სამ სახარებაშიც მხოლოდ იოსების სახელი ფიგურირებს და თავად გარდამოხსნის ეპიზოდი აღწერილი არ არის.
მხატვრები გარდამოხსნის ეპიზოდს უმატებდნენ ან აკლებდნენ იოსებ არიმათიელის, ნიკოდიმოსის, იოანე მოციქულის, ღვთისმშობელი მარიამისა და მენელსაცხებლე დედების ფიგურებს.
რენესანსისა და ბაროკოს ეპოქაში რელიგიური თემებისადმი ინტერესი მართალია იკლებს, მაგრამ ვერ დავასახელბეთ ამ პერიოდის ვერცერთ მხატვარს, რომელსაც რამდენიმე ტილო მაინც არ შეექმნას ამ ჟანრში. გამონაკლისს, არც რუბენსი და რემბრანდტი წარმოადგენდნენ.
პირველმა მხატვარმა ნაწარმოები 1611-1614 წლებში შექმნა, მეორემ 1634 წელს. ორივე მათგანი საკმაოდ დიდხანს მუშაობდა ტილოზე და უშუალოდ ფერწერული ტილოს დახატვამდე უამრავი ესკიზი თუ ჩანახატი აქვთ შექმნილი.
ორივე მხატვრის კომპოზიცია მთლიანადაა გაჯერებული ფიგურებით. რემბრანდტთან ცხრამეტამდე ფიგურაა გამოსახული, რუბენსთან რვა. ნახატის ცენტრალური ფიგურა, რა თქმა უნდა, იესო ქრისტეს სხეულია, შესაბამისად მოქმედება და აზრთა ნაკადი მის ირგვლივ მიმდინარეობს, მხატვრული გამოსახვის ხერხებიც მისკენაა მიმართული. ყველაზე უკეთ ამ ეფექტს კი შუქ-ჩრდილი ქმნის. ორივე მხატვრის ტილოში ქრისტეს გარდაცვლილი სხეული სინათლეს გამოსცემს. რუბენსი ამას თეთრი სუდარის ფონზე წარმოაჩენს, ხოლო რემბრანდტი ინტენსიური ყვითელი ფერით.
ყველაზე მეტი განმასხვავებელი ნიშნის მომცემი ამ ორ ნახატს შორის ფერია. რემბრანდტი ბაროკოს ეპოქის შუქ-ჩრდილის ოსტატად ითვლეობდა, რომელიც მან კარავაჯოსგან მიიღო მემკვიდრეობით. ტილოს ფერთა გამა საკმაოდ მწირია: მუქი ყავისფერი, მუქი ძოწისფერი და მუქი ყვითელი. ტილოზე მუქ ყვითლად ორი ფიგურა და ერთი საგანია გამოსახული: ქრისტეს სხეული, გულწასული ღვთისმშობელი და კვართი. შესაბამისად, ფერის საშუალებითაც კომპოზიცია გაწონასწორებული და ჰარმონიული ხდება. ძალიან საინტერესოდაა გადმოცემული განათების ეს ეფექტი. თითქოს სიუჟეტი, რომელიმე სტუდიის პავილიონში მიმდინარეობდეს და პროჟექტორებით ანათებდნენ ქრისტეს სხეულსა და კვართს. თუკი კარგად დავაკვირდებით, დავინახავთ, რომ მის ირგვლივ მდგომი ფიგურების სახეები და ტანისამოსი არაბუნებრივადაა განათებული ამ სინათლით. მხატვარი ამით ქრისტეს ორბუნებოვნებაზე მიგვითითებს, გვახსენებს რომ ის ღმერთის ძეცაა და ამავდროულად მარიამის შვილიც. ამ აზრს აორკეცებს განათებული კვართიც, რომელიც ერთი შეხედვით გაუგებარია, რატომ უნდა ასხივებდეს სინათლეს, მაგრამ ჩვენ უკვე ვიცით, შემდგომ თუ რა ფუნქციის მატარებელი გახდება ეს სამოსი და შესაბამისად, ისიც უკვე წმიდადაა გამოსახული.
ტილოზე გამოსახული ფიგურები სხვადასხვა ემოციებს გამოხატავენ: ზოგს გულზე დაუკრეფია ხელები, ზოგი ცრემლებს ხელების მკვლავებით იწმენდს და სახე შიგ ჩაურგავთ, ზოგსაც გაოგნბული და ცნობისმოყვარე სახე აქვს.
ღვთისმშობელი, კომპოზიციის მეორე მთავარი ფიგურა, გულწასულია გამოხატული, რომელსაც ირგვლივ მდგომი ადამიანები იჭერენ ხელით. მარიამი უკვე მოხეცუბულია, სახეზე აღბეჭდილა მთელი ის მწუხარება, რომელიც მან გადაიტანა ამ ხნის განმავლობაში: ქრისტეს გაცემიდან – ჯვარზე გაკვრამდე.
გასაოცრადაა გამოსახული ქრისტეს სხეული. იგრძნობა ულმობელი სიკვდილი, რასაც ამძაფრებს მოციქულების მიერ ზევიდან დაჭერილი დაჭიმული მარცხენა მკლავი, მარჯვენა ჩამოვარდნილი მკლავი და მოდუნებული სხეული.
რუბენსთანაც ზუსტადაა გამეორებული ქრისტეს ეს სამი დეტალი, რომელიც წარმოაჩენს სიკვდილს, თუმცა მასთან ემატება კიდევ ერთი უმნიშვნელოვანესი დეტალი: სხეულის ნაჭრილობევ ადგილებში გამოსახულია სილურჯეები, ლპობის მიმანიშნებელი დეტალები. ეს ერთი ორად აორკეცებს იმ წუთების სიმძაფრეს. საერთოდ, რუბენსის ქრისტეს ფიგურა უფრო მეტად გადმოსცემს სათქმელს, მაყურებელი უფრო მეტად შეიგრძნობს გარდამოხსნის პროცესს. ჩამოშვებული, მოდუნებული, მივარდნილი სხეული შენც გიბიძგებს მოდუნებისაკენ [ხანგრძლივი დაკვირვების შემთხვევაში, სურვილიც კი გიჩნდება რომ ძირს დაეცე. თითქოს, დაბლა გექაჩემოდეს სხეული. კიდევ ეს მომაჯადოებელი, დაშვებული მარჯვენა მკლავი, რომელსაც საფუძველი მიქელანჯელომ ჩაუყარა, თავის “პიეტაში”].
არის მოსაზრება, რომ რუბენსის ეს ნამუშევარი ტანჯვას თეატრალურად, სენტიმეტალურად წარმოადგენს, მაგრამ ფაქტია, რომ მას აშკარად აქვს როგორც მხატვრული, ისე ესთეტური ღირებულება. ასევე ხრწნის წინამორბედი ნიშნები, სახარებათა მიხედვით არ დასტურდება. ფერთა გამაც მრავალფეროვანია: მკვეთრი თეთრი, წითელი, ყვითელი და ლურჯი, ასევე გარდამავალი ყავისფერი, მწვანე, კრემისფერი. ყველაზე მკვეთრადაა გამოჩენილი ზურგით მდგომი მოციქულის წითელი სამოსი, რომელსაც აწონასწორებს მოპირდაპირე მხარეს მდგომი ქალის ფიგურის ლურჯი ფერი და ქრისტეს გარდამოხნის ზევითა ფიგურის კანისფერი (ყვითელი) შიშველი სხეული.
ცნობილი ინგლისელი ფერმწერი ჯოშუა რეინოლდსი რუბენსის ქრისტეს მკვდარ ფიგურაზე წერდა: ”ეს მისი ერთ-ერთი ულამაზესი ფიგურაა. თავი, ჩამოვარდნილი მხარზე, ცვლის მთელს სხეულს და გვიქმნის ნამდვილ წარმოდგენას სიკვდილის სიმძიმეზე, რომ არავის ძალუძს გაექცეს მას.” მთლიანი კომპოზიცია წმიდად ბაროკალურია და ზედმიწევნით გამოსახავს მის წიაღში შემუშავებულ მხატვრულ ხერხებს.
მიუხედვადა იმისა, რომ რუბენსის ქრისტეს ფიგურა ჩემთვის საოცრად ამაღელვებლადაა გადმოცემული, მე მაინც რემბრანდტის ნახატი მირჩევნია, სადაც განწყობას, ვფიქრობ, მთლიანად საერთო ფიგურების ემოცია, უფრო მეტი მიწიურობა და რეალურობა ახლავს.
წარსულიდანვე ადამიანების ინტერესის საგანს წარმოადგენდა თავად ის ფაქტი, თუ ვინ ჩამოხსნა ჯვრიდან იესოს სხეული. პეტრეს სახარებაში ნათქვამია მხოლოდ ის, რომ იოსებ არიმათიელს გადასცეს გვამი იუდეველებმა. დანარჩენ სამ სახარებაშიც მხოლოდ იოსების სახელი ფიგურირებს და თავად გარდამოხსნის ეპიზოდი აღწერილი არ არის.
მხატვრები გარდამოხსნის ეპიზოდს უმატებდნენ ან აკლებდნენ იოსებ არიმათიელის, ნიკოდიმოსის, იოანე მოციქულის, ღვთისმშობელი მარიამისა და მენელსაცხებლე დედების ფიგურებს.
რენესანსისა და ბაროკოს ეპოქაში რელიგიური თემებისადმი ინტერესი მართალია იკლებს, მაგრამ ვერ დავასახელბეთ ამ პერიოდის ვერცერთ მხატვარს, რომელსაც რამდენიმე ტილო მაინც არ შეექმნას ამ ჟანრში. გამონაკლისს, არც რუბენსი და რემბრანდტი წარმოადგენდნენ.
პირველმა მხატვარმა ნაწარმოები 1611-1614 წლებში შექმნა, მეორემ 1634 წელს. ორივე მათგანი საკმაოდ დიდხანს მუშაობდა ტილოზე და უშუალოდ ფერწერული ტილოს დახატვამდე უამრავი ესკიზი თუ ჩანახატი აქვთ შექმნილი.
ორივე მხატვრის კომპოზიცია მთლიანადაა გაჯერებული ფიგურებით. რემბრანდტთან ცხრამეტამდე ფიგურაა გამოსახული, რუბენსთან რვა. ნახატის ცენტრალური ფიგურა, რა თქმა უნდა, იესო ქრისტეს სხეულია, შესაბამისად მოქმედება და აზრთა ნაკადი მის ირგვლივ მიმდინარეობს, მხატვრული გამოსახვის ხერხებიც მისკენაა მიმართული. ყველაზე უკეთ ამ ეფექტს კი შუქ-ჩრდილი ქმნის. ორივე მხატვრის ტილოში ქრისტეს გარდაცვლილი სხეული სინათლეს გამოსცემს. რუბენსი ამას თეთრი სუდარის ფონზე წარმოაჩენს, ხოლო რემბრანდტი ინტენსიური ყვითელი ფერით.
ყველაზე მეტი განმასხვავებელი ნიშნის მომცემი ამ ორ ნახატს შორის ფერია. რემბრანდტი ბაროკოს ეპოქის შუქ-ჩრდილის ოსტატად ითვლეობდა, რომელიც მან კარავაჯოსგან მიიღო მემკვიდრეობით. ტილოს ფერთა გამა საკმაოდ მწირია: მუქი ყავისფერი, მუქი ძოწისფერი და მუქი ყვითელი. ტილოზე მუქ ყვითლად ორი ფიგურა და ერთი საგანია გამოსახული: ქრისტეს სხეული, გულწასული ღვთისმშობელი და კვართი. შესაბამისად, ფერის საშუალებითაც კომპოზიცია გაწონასწორებული და ჰარმონიული ხდება. ძალიან საინტერესოდაა გადმოცემული განათების ეს ეფექტი. თითქოს სიუჟეტი, რომელიმე სტუდიის პავილიონში მიმდინარეობდეს და პროჟექტორებით ანათებდნენ ქრისტეს სხეულსა და კვართს. თუკი კარგად დავაკვირდებით, დავინახავთ, რომ მის ირგვლივ მდგომი ფიგურების სახეები და ტანისამოსი არაბუნებრივადაა განათებული ამ სინათლით. მხატვარი ამით ქრისტეს ორბუნებოვნებაზე მიგვითითებს, გვახსენებს რომ ის ღმერთის ძეცაა და ამავდროულად მარიამის შვილიც. ამ აზრს აორკეცებს განათებული კვართიც, რომელიც ერთი შეხედვით გაუგებარია, რატომ უნდა ასხივებდეს სინათლეს, მაგრამ ჩვენ უკვე ვიცით, შემდგომ თუ რა ფუნქციის მატარებელი გახდება ეს სამოსი და შესაბამისად, ისიც უკვე წმიდადაა გამოსახული.
ტილოზე გამოსახული ფიგურები სხვადასხვა ემოციებს გამოხატავენ: ზოგს გულზე დაუკრეფია ხელები, ზოგი ცრემლებს ხელების მკვლავებით იწმენდს და სახე შიგ ჩაურგავთ, ზოგსაც გაოგნბული და ცნობისმოყვარე სახე აქვს.
ღვთისმშობელი, კომპოზიციის მეორე მთავარი ფიგურა, გულწასულია გამოხატული, რომელსაც ირგვლივ მდგომი ადამიანები იჭერენ ხელით. მარიამი უკვე მოხეცუბულია, სახეზე აღბეჭდილა მთელი ის მწუხარება, რომელიც მან გადაიტანა ამ ხნის განმავლობაში: ქრისტეს გაცემიდან – ჯვარზე გაკვრამდე.
გასაოცრადაა გამოსახული ქრისტეს სხეული. იგრძნობა ულმობელი სიკვდილი, რასაც ამძაფრებს მოციქულების მიერ ზევიდან დაჭერილი დაჭიმული მარცხენა მკლავი, მარჯვენა ჩამოვარდნილი მკლავი და მოდუნებული სხეული.
რუბენსთანაც ზუსტადაა გამეორებული ქრისტეს ეს სამი დეტალი, რომელიც წარმოაჩენს სიკვდილს, თუმცა მასთან ემატება კიდევ ერთი უმნიშვნელოვანესი დეტალი: სხეულის ნაჭრილობევ ადგილებში გამოსახულია სილურჯეები, ლპობის მიმანიშნებელი დეტალები. ეს ერთი ორად აორკეცებს იმ წუთების სიმძაფრეს. საერთოდ, რუბენსის ქრისტეს ფიგურა უფრო მეტად გადმოსცემს სათქმელს, მაყურებელი უფრო მეტად შეიგრძნობს გარდამოხსნის პროცესს. ჩამოშვებული, მოდუნებული, მივარდნილი სხეული შენც გიბიძგებს მოდუნებისაკენ [ხანგრძლივი დაკვირვების შემთხვევაში, სურვილიც კი გიჩნდება რომ ძირს დაეცე. თითქოს, დაბლა გექაჩემოდეს სხეული. კიდევ ეს მომაჯადოებელი, დაშვებული მარჯვენა მკლავი, რომელსაც საფუძველი მიქელანჯელომ ჩაუყარა, თავის “პიეტაში”].
არის მოსაზრება, რომ რუბენსის ეს ნამუშევარი ტანჯვას თეატრალურად, სენტიმეტალურად წარმოადგენს, მაგრამ ფაქტია, რომ მას აშკარად აქვს როგორც მხატვრული, ისე ესთეტური ღირებულება. ასევე ხრწნის წინამორბედი ნიშნები, სახარებათა მიხედვით არ დასტურდება. ფერთა გამაც მრავალფეროვანია: მკვეთრი თეთრი, წითელი, ყვითელი და ლურჯი, ასევე გარდამავალი ყავისფერი, მწვანე, კრემისფერი. ყველაზე მკვეთრადაა გამოჩენილი ზურგით მდგომი მოციქულის წითელი სამოსი, რომელსაც აწონასწორებს მოპირდაპირე მხარეს მდგომი ქალის ფიგურის ლურჯი ფერი და ქრისტეს გარდამოხნის ზევითა ფიგურის კანისფერი (ყვითელი) შიშველი სხეული.
ცნობილი ინგლისელი ფერმწერი ჯოშუა რეინოლდსი რუბენსის ქრისტეს მკვდარ ფიგურაზე წერდა: ”ეს მისი ერთ-ერთი ულამაზესი ფიგურაა. თავი, ჩამოვარდნილი მხარზე, ცვლის მთელს სხეულს და გვიქმნის ნამდვილ წარმოდგენას სიკვდილის სიმძიმეზე, რომ არავის ძალუძს გაექცეს მას.” მთლიანი კომპოზიცია წმიდად ბაროკალურია და ზედმიწევნით გამოსახავს მის წიაღში შემუშავებულ მხატვრულ ხერხებს.
მიუხედვადა იმისა, რომ რუბენსის ქრისტეს ფიგურა ჩემთვის საოცრად ამაღელვებლადაა გადმოცემული, მე მაინც რემბრანდტის ნახატი მირჩევნია, სადაც განწყობას, ვფიქრობ, მთლიანად საერთო ფიგურების ემოცია, უფრო მეტი მიწიურობა და რეალურობა ახლავს.
