მთები
ოთხმოცი მილიონი წლის წინ ინდოეთი აზიის კონტინენტიდან სამხრეთით 5 000 კილომეტრით დაცილებული კუნძულ – კონტინენტი იყო. შემდეგ ინდოეთმა და მის გარშემო ზღვის ფსკერმა ნელ – ნელა ჩრდილოეთისკენ იწყო გადანაცვლება. ინდოეთის ოკეანის ფსკერი ტიბეტის ქვეშ მოექცა და ვულკანები ამოიფრქვა. საბოლოოდ, ინდოეთის კონტინენტი აზიის კონტინენტს შეეჯახა, რამაც ქანების შეკუმშვა, დალაგება გამოიწვია. ქანები ერთმანეთის თავზე განლაგდა და კონტინენტიც გასქელდა. ზღვის ფსკერზე გაჩენილი კლდეები ზევით ამოიზარდა და დედამიწის ყველაზე მაღალი მთათა სისტემა ჰიმალაი წარმოიქმნა.
როგორ ჩნდება მთები.....
მთების ორი ნაირსახეობა არსებობს: ვულკანური და ლოდა და ნაოჭა მთები. ორივე სახეობა მილიონობით წლის წინ დედამიწის ზედაპირის ნატეხების (ტექტონური ბაქნების) ერთმანეთთან შეჯახებით გაჩნდა.
ვულკანური მთათა სისტემა, როგორიცაა აშშ–ის კასკადოვანი მთები და სამხრეთ ამერიკის ანდები, იქ ჩნდება, სადაც ოკეანის ფსკერი კონტინენტის კიდის ქვეშ ექცევა. კონტინენტის ქვევით ქანები დნება და შემდეგ ლავისა და ფერფლის სახით ამოიფრქვევა. მილიონობით წლების განმავლობაში, ვულკანები იზრდება და მაღალი მთების ჯგუფებს ქმნის.
ლოდა მთები და ნაოჭა მთები ორი კონტინენტის შეჯახების პროცესში ჩნდება. ნაოჭა – ლოდა მთები კონტინენტის გაწელვისას წარმოიქმნება.
ლოდა მთები: კონტინენტების შეჯახების გამო, ქანების ფენები ერთმანეთის თავზე ლაგდება.
ნაოჭა მთები: ქანების ზედა ფენები იფიტება და ზედაპირზე დანაოჭებული ქანები ჩნდება.
ნაოჭა – ლოდა მთები: ქერქი გაწელვისას იმტვრევა. ქანების დიდი მასები იხრება და მთებსა და ხეობებს წარმოშობს.
ლოდა და ნაოჭა მთები, როგორიცაა აზიაში ჰიმალაი და აშშ–ში აპალაჩები, ორი მიწის მასივის ერთმანეთთან შეჯახების შედეგად ჩნდება. შეჯახების პროცესში ქანები იკეცება, ზევით ადის და მთაგრეხილს წარმოქმნის.
ჩილეს ტორეს დელ პაინის მთები ანდების მთათა სისტემის ნაწილია. მწვერვალები გრანიტისაა, რომელიც ღრმად მიწისქვეშ წარმოიქმნა. გრანიტი ნელ–ნელა ზედაპირზე ამოვიდა, რადგან ზედა ქანები განადგურდა, მყინვარებმა კი კლდე ბასრ მწვერვალებად დაანაწევრა.
მთების ფორმები
მთების ფორმის ჩამოყალიბებაზე სხვადასხვა ძალები ახდენს გავლენას, როგორიცაა წყლის დინება, მყინვარები და გრავიტაცია. ერთ დროს შოტლანდიის მთები ისეთივე მაღალი იყო, როგორც ალპები, მაგრამ დაბერების პროცესში დადაბლდა. ბევრი უძველესი მთაგრეხილი დგეს დაბალი ბორცვები ან დანაოჭებული ქანების ბრტყელი დაბლობებია.
მსოფლიოს 109 ყველაზე მაღალი მთა განლაგებულია მხოლოდ ჰიმალაისა და ყარაყორუმზე.
კორდილიერები - ყველაზე გრძელი მთიანი სისტემა მსოფლიოში. მისი სიგრძე ანდებთან ერთად შეადგენს 16 000 კმ-ს. ზღვისქვეშა ქედებიდან ყველაზე გრძელია შუა ატლანტიკის ქედი (სიგრძით 11 300 კმ.) რომელიც წარმოდგენილია ატლანტის ოკეანის ფსკერზე.
ევერესტი მსოფლიოს უმაღლესი მთაა. სახელი დაერქვა გეოგრაფ ჯორჯ ევერესტის პატივსაცემად, ის სწავლობდა ინდოეთს IX საუკუნეში. მთა მდებარეობს ნეპალისა და ტიბეტის საზღვარზე და მისი სიმაღლე 8,850 მეტრია. ევერესტი საკრალური ოცნებაა ყველა მთასვლელისთვის. მიუხედავად დიდი ხარჯებისა და საშიშროებისა, ყოველ წელს ძალიან ბევრი ადამიანი ცდილობს ევერესტის დაპყრობას.
ჯომოლუნგმა ანუ ევერესტი – ყველაზე მაღალი მწვერვალი მსოფლიოში. მდებარეობს ჰიმალაის მთიან სისტემაში. მისი სიმაღლეა 8848 მეტრი. ყველაზე მაღალი მთა მზის სისტემაში, პლანეტა მარსზეა – მთა ოლიმპი – მისი სიმაღლე 26 400 მეტრს აღწევს.
