თელავი (კახეთი)
(telavi - kaxeti)
თელავი ახლანდელი თელავის ტერიტორიაზე პირველი დასახლება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანაში გაჩნდა. გვიანდელ ანტიკურ ხანაში აქ უკვე ქალაქის ტიპის დასახლებაა. თელავი პირველად ძველი ბერძენი გეოგრაფის კლავდიოს პატოლმეს (IIს.) "გეოგრაფიაშია" მოხსენიებული. XI საუკუნიდან თელავი კახეთ-ჰერეთის სამთავროს ცენტრი გახდა. მასზე გადიოდა სავაჭრო-საქარავნო გზები. XIII საუკუნის II ნახევრიდან, მონღოლთა ლაშქრობების შემდეგ, მისი მნიშვნელობა დაეცა. XV-XVI საუკუნიდან ქალაქი ისევ დაწინაურდა. მისი შემდგომი განვითარება ირანის შაჰის - აბას I-ის ლაშქრობებმა (XVIIს.) შეაფერხა.
XVII საუკუნის II ნახევარში კახეთის მეფე არჩილ II-მ თავის რეზიდენცია გრემიდან თელავში გადმოიტანა. ამ პერიოდში ქალაქი მწიგნიბრობის კერად იქცა. დაარსდა საფილოსოფოსო-საღვთისმეტყველო სკოლა, რომელიც შემდგომ რეზიდენციად გადაკეთდა. ქართლ-კახეთის რუსეთის იმპერიასთან შეერთების (1801წ.) შემდეგ, თელავი ახალი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის - თელავის მაზრის ცენტრი გახდა.
თელავის ისტორიულ უბნებში აღმოჩენილია გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ნამოსახლარი, ძვ. და ახ. წელთაღრიცხვის I საუკუნეების ქვევრსამარხები. ძველ გალავანში აღმოჩენილია რამდენიმე არქიტექტურული კომპლექსი. XI საუკუნის კახეთის მთავრების - ქორეპისკოპოსების სამეფო სახლის ნაშთები, შუა საუკუნეების ქალაქის ხელოსანთა უბანი.
თელავის ხუროთმოძღვრულ ძეგლთაგან უძველესი ღვთაების ეკლესია (V-VIსს.) დღესაც ქალაქის არქიტექტურული სილუეტის დომინანტია. XVIII საუკუნის II ნახევარში თელავმა შუა საუკუნეების ქალაქისთვის დამახასიათებელი სახე მიიღო. საქალაქთმშენებლო ანსამბლს ოთხი დიდი ციხე განსაზღვრავდა: ძველი გალავანი, ბატონის ციხე, ყორღანაშვილებისა და ვახვახიშვილების ციხეები. ამავე პერიოდში ააგეს კარის ახალი ეკლესია და საზარბაზნე ბურჯი. ამავე პერიოდს განეკუთვნება ქალაქის ცენტრში მდგომი კოშკი. მისი პირველი სართული ეკლესია-სამლოცველოა, ზედა კი თავდასაცავ-შესახიზნი.
XIX ს. II ნახევრიდან ქალაქი ციხის კედლებს გარეთ გაიშალა, ბურჯები ზედმიდგმულ საცხოვრებელ სახლებს შეერწყა, გადაკეთდა ბატონის ციხის ტერიტორიაც. ძველ ქალაქს ორგანულად შეერწყა თანამედროვე ნაგებობები. დღეს თელავი კახეთის მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია.
(telavi - kaxeti)
თელავი ახლანდელი თელავის ტერიტორიაზე პირველი დასახლება გვიანდელი ბრინჯაოს ხანაში გაჩნდა. გვიანდელ ანტიკურ ხანაში აქ უკვე ქალაქის ტიპის დასახლებაა. თელავი პირველად ძველი ბერძენი გეოგრაფის კლავდიოს პატოლმეს (IIს.) "გეოგრაფიაშია" მოხსენიებული. XI საუკუნიდან თელავი კახეთ-ჰერეთის სამთავროს ცენტრი გახდა. მასზე გადიოდა სავაჭრო-საქარავნო გზები. XIII საუკუნის II ნახევრიდან, მონღოლთა ლაშქრობების შემდეგ, მისი მნიშვნელობა დაეცა. XV-XVI საუკუნიდან ქალაქი ისევ დაწინაურდა. მისი შემდგომი განვითარება ირანის შაჰის - აბას I-ის ლაშქრობებმა (XVIIს.) შეაფერხა.
XVII საუკუნის II ნახევარში კახეთის მეფე არჩილ II-მ თავის რეზიდენცია გრემიდან თელავში გადმოიტანა. ამ პერიოდში ქალაქი მწიგნიბრობის კერად იქცა. დაარსდა საფილოსოფოსო-საღვთისმეტყველო სკოლა, რომელიც შემდგომ რეზიდენციად გადაკეთდა. ქართლ-კახეთის რუსეთის იმპერიასთან შეერთების (1801წ.) შემდეგ, თელავი ახალი ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული ერთეულის - თელავის მაზრის ცენტრი გახდა.
თელავის ისტორიულ უბნებში აღმოჩენილია გვიანდელი ბრინჯაოს ხანის ნამოსახლარი, ძვ. და ახ. წელთაღრიცხვის I საუკუნეების ქვევრსამარხები. ძველ გალავანში აღმოჩენილია რამდენიმე არქიტექტურული კომპლექსი. XI საუკუნის კახეთის მთავრების - ქორეპისკოპოსების სამეფო სახლის ნაშთები, შუა საუკუნეების ქალაქის ხელოსანთა უბანი.
თელავის ხუროთმოძღვრულ ძეგლთაგან უძველესი ღვთაების ეკლესია (V-VIსს.) დღესაც ქალაქის არქიტექტურული სილუეტის დომინანტია. XVIII საუკუნის II ნახევარში თელავმა შუა საუკუნეების ქალაქისთვის დამახასიათებელი სახე მიიღო. საქალაქთმშენებლო ანსამბლს ოთხი დიდი ციხე განსაზღვრავდა: ძველი გალავანი, ბატონის ციხე, ყორღანაშვილებისა და ვახვახიშვილების ციხეები. ამავე პერიოდში ააგეს კარის ახალი ეკლესია და საზარბაზნე ბურჯი. ამავე პერიოდს განეკუთვნება ქალაქის ცენტრში მდგომი კოშკი. მისი პირველი სართული ეკლესია-სამლოცველოა, ზედა კი თავდასაცავ-შესახიზნი.
XIX ს. II ნახევრიდან ქალაქი ციხის კედლებს გარეთ გაიშალა, ბურჯები ზედმიდგმულ საცხოვრებელ სახლებს შეერწყა, გადაკეთდა ბატონის ციხის ტერიტორიაც. ძველ ქალაქს ორგანულად შეერწყა თანამედროვე ნაგებობები. დღეს თელავი კახეთის მხარის ადმინისტრაციული ცენტრია.
