მიხეილ იურის ძე ლერმონტოვი (რუს. Михаи́л Ю́рьевич Ле́рмонтов; დ. 3 ოქტომბერი/15 ოქტომბერი, 1814, მოსკოვი — გ. 15 ივლისი/27 ივლისი, 1841, პიატიგორსკი, დასაფლავებულია სოფ. ტარხანში), რუსი პოეტი და პროზაიკოსი.
ბავშვობა დედულეთში, პენზის გუბერნიის სოფ. ტარხანში გაატარა. 3 წლისას დედა გარდაეცვალა. პოეტის მამას, ხელმოკლე აზნაურ იური ლერმონტოვსა და დიდგვაროვან, პატივმოყვარე ბებიას, ელისაბედ არსენიევას შორის უთანხმოებამ მტკივნეული კვალი დაამჩნია ფაქიზ სულს. ლერმონტოვი ბებიასთან იზრდებოდა, იშვიათი ნიჭით ანცვიფრებდა შინამასწავლებლებს. 1827 ბებია-შვილიშვილი მოსკოვში გადასახლდა. 1828 ლერმონტოვი უნივერსიტეტთან არსებული პანსიონის IV კურსზე, ხოლო 1830 — ამავე უნივერსიტეტის ზნეობრივ-პოლიტიკურ ფაკულტეტზე ჩარიცხეს. 1832 ლერმონტოვმა მიატოვა მოსკოვის უნივერსიტეტი, როგორც ვარაუდობენ, რეაქციონერ პროფესორებთან კონფლიქტის გამო და პეტერბურგში გადავიდა. აქაური სამხედრო სკოლის დამთავრების შემდეგ, 1834-იდან, ჰუსართა პოლკში მსახურობდა ოფიცრად.
ლექსების წერა ლერმონტოვმა 1828 წელს დაიწყო, გამოქვეყნება — 1837-დან. ლერმონტოვს სახელი გაუთქვა ამავე წელს დაწერილმა ლექსმა „პოეტის სიკვდილი“, რომელიც სწრაფად გავრცელდა ხელნაწერის სახით. მძაფრი მამხილებელი პათოსის გამო მეფის მთავრობამ „რევოლუციის მოწოდებად“ მიიჩნია პუშკინის მკვლელებისადმი მიმართული ეს ლექსი. ლერმონტოვი საქართველოში გადმოასახლეს და ნიჟნი-ნოვგოროდის დრაგუნთა პოლკში განაწესეს. პოეტმა საქართველოში 2 — 3 თვე დაყო (დაახლოებით 1837 ოქტომბერ-დეკემბერი), გაეცნო ქართველ მოღვაწეებს. საქართველოს წარმტაცმა ბუნებამ, ქართველთა თავისებურმა ყოფამ, ხალხურმა სიტყვიერებამ პოეტზე წარუშლელი შთაბეჭდილება მოახდინა.
1837 ბოლოს ლერმონტოვი რუსეთში დააბრუნეს. მოწინავე საზოგადოება აღფრთოვანებით ეგებებოდა მის ყოველ ახალ ნაწარმოებს. 1840 წელს ლერმონტოვი უმნიშვნელო საბაბით გადმოასახლეს ჩრდილოეთ კავკასიაში, სადაც რამდენიმე ბრძოლაში მიიღო მონაწილეობა ქართველ ოფიცერ კ. მამაცაშვილთან ერთად. ინტრიგები ლერმონტოვის წინააღმდეგ კავკასიაშიც გრძელდებოდა. საბედისწერო გამოდგა პოეტის შეკამათება მაიორ ნ. მარტინოსთან, რომელმაც დუელში გამოიწვია და მოკლა პოეტი.
ლერმონტოვი მოღვაწეობდა იმ „უდროობის ეპოქაში“, როცა დეკაბრისტები უკვე გაანადგურეს, რევოლუციონერ-დემოკრატები კი ჯერ ასპარეზზე არ იყვნენ გამოსული. პოეტმა დეკაბრისტებისა და პუშკინის საუკეთესო ტრადიციები განავითარა და იშვიათი მხატვრული ძალით გამოხატა მოწინავე საზოგადოების ფიქრები რუსეთის მომავალზე, ხალხის ბედზე, პიროვნების თავისუფლებაზე. ლერმონტოვი ილაშქრებდა დესპოტიზმის წინააღმდეგ, სწამდა, რომ „დაემხობიან გვიგვინი ხელმწიფისანი“ (ლექსები „თურქის ჩივილი“, 1829; „წინასწარმეტყველება“, 1830; პოემები „აღსარება“ 1839; „თავისუფლების უკანასკნელი შვილი“, 1831; პიესები „ადამიანები და ვნებები“, 1839; „უცნაური ადამიანი“, 1831; „მასკარადი“, 1825; დაუმთავრებელი რომანი „ვადიმი“, 1832 და სხვა). ლერმონტოვის პირველი პერიოდის (1828—1837) შემოქმედებაში ჭარბობს რომანტიკული ხასიათის თხზულებანი. პოეტის აქტიური რევოლუციური რომანტიზმი რეალისტურ ნაკადსაც შეიცავს. ლერმონტოვის თავისუფლებისმოყვარე, მეამბოხე გმირები ვერ ურიგდებიან არსებულ უხამსობასა და უსამართლობას; ხშირად მარცხდებიან, მაგრამ ქედს მაინც არ იდრეკენ. ლერმონტოვის შემოქმედებაში დიდი ადგილი დაიკავა კავკასიის თემამ. მას სამართლიანად უწოდებენ კავკასიის მომღერალს. ლერმონტოვის ადრინდელი თხზულებებში მხატვრულად განსხეულდა ბავშვობაში მიღებული კავკასიური შთაბეჭდილებები, მთიელთა ყოფა და ბრძოლა თავისუფლებისათვის („კავკასია“, „კავკასიის ლურჯი მთელი“, „ჩერქეზები“, „კავკასიის ტყვე“, „აული ბასტუნჯი“, „იზმაილბეი“ და სხვა.)
შემოქმედების მეორე პერიოდში (1837—1841) პოეტი თავისი ეპოქის საჭირბოროტო პრობლემებს ეხმაურება; ამხელს სასახლის მსახურთ, პრივილეგიურ საზოგადოებას („პოეტის სიკვდილი“, 1837; „1 იანვარი“, 1840; „მშვიდობით, დაუბანელო რუსეთო“, 1841); კიცხავს ინტელეგენციის უმოქმედობას („ფიქრი“, 1838); ქადაგებს მაღალ მოქალაქეობრივ პოეზიას („პოეტი“, 1838). ლერმონტოვის ჭეშმარიტი პატრიოტიზმი და დემოკრატიზმი, მისი პოეზიის ხალხურობა მკაფიოდ გამოვლინდა ლექსებში „ბოროდინო“ (1837) და „სამშობლო“ (1841), პოემაში „სიმღერა ვაჭარ კალაშნიკოვზე“ (1837) და სხვა.
ლერმონტოვის შემოქმედება მჭიდროდ იყო დაკავშირებული საქართველოსთან, რომელიც პოეტის შთაგონების წყაროდ იქვა (ლექსები „ქართული სიმღერა“, „თერგის საჩექრები“, „პაემანი“, „თამარი“ და სხვა).
პოემა „მწირში“ (1839), რომლის მოქმედების ფონი საქართველოა, ლერმონტოვმა განახორციელა ყრმობისდროინდელი ჩანაფიქრი თავისუფლებისმოყვარე ჭაბუკის შესახებ. „მწირი“ თავისუფლების, სამშობლოსა და ბუნებისადმი მიძღვნილი ჰიმნია. 1829-იდან ლერმონტოვი „დემონის“ სიუჟეტზე მუშაობდა; საქართველოში გადმოსახლების შემდეგ მან ძირფესვიანად გადაამუშავა პოემის ადრინდელი რედაქციები, გამოიყენა ქართული ლეგენდები, შექმნა ქართველი ქალის თამარის — მომხიბლავი სახე. ლერმონტოვმა დიდი ამაგი დასდო რუსულ პროზასაც. მისი სოციალური-ფსიქოლოგიური რომანის „ჩენი დროის გმირის“ (1939) მთავარი პერსონაჟი, „ზედმეტი ადამიანი“ პეჩორინი 30-იანი წლების თავადაზნაურული ინტელიგენციის ტიპური წარმომადგენელია. მას მოქმედება სწყურია, მაგრამ ბედკრულ სინამდვილეში ნიჭის, ცოდნისა და ენერგიის გამოყენების პირობები არა აქვს.
ლერმონტოვისადმი დიდ ინტერესს იჩენდნენ ქართველი რომანტიკოსები: გრიგოლ ორბელიანი (თარგმნა „მთანი მაღალნი“), ვახტანგ ორბელიანი, ნიკოლოზ ბარათაშვილი, რომელსაც თანამედროვენი „ქართველ ლერმონტოვს“ უწოდებდნენ. ეს ინტერესი კიდევ უფრო გამძაფრდა 60-იან წლებში. ლერმონტოვის თხზულებები თარგმნეს აკაკი წერეთელმა, ილია ჭავჭავაძემ, ვაჟა-ფშაველამ, გრიგოლ აბაშიძემ, მამია გურიელმა და სხვა. საბჭოთა პერიოდში ლერმონტოვის მხატვრული მემკვიდრეობა თითქმის მთლიანად ითარგმნა ქართულ ენაზე. ზოგი ნაწარმოები თარგმნილია რამდენჯერმე („დემონი“ 10-ჯერ, „პოეტის სიკვდილი“ 6-ჯერ, „წინასწარმეტყველი“ 5-ჯერ, „მწირი“ 4-ჯერ, „ჩვენი დროის გმირი“ 3-ჯერ). ლერმონტოვის შემოქმედებით არის შთაგონებული ქართველი კომპოზიტორთა ნაწარმოებებიც (ოთარ თაქთაქიშვილის სიმფონიური პოემა „მწირი“, ანდრია ბალანჩივაძის ამავე სახელწოდების ბალეტი, სულხან ცინცაძის ბალეტი „დემონი“ და სხვ.).
მიხეილ ლერმონტოვი და საქართველო
ლერმონტოვი ჩამოყალიბებული მხატვარი იყო. ძალზე სწრაფად შეეძლო შერჩეული პეიზაჟის ტილოზე გადმოტანა. ახლაც სამ-ოთხ საათში დახატა ხორნაბუჯის ციხე, მის მიღმა დანთქმული ალაზნის ველი. ციხე ძლევამოსილია, მის დაპყრობას ვერასდროს მოახერხებს მტერი. ესაა სიმკაცრე სივრცის ჰარმონიაში გამოკვეთილი. მხატვარი თავის სიმპათიებს თვალნათლივ ამჟღავნებს ქართული ტიპური პეიზაჟის მიმართ (როგორც ვწერდით, სომეხმა პატრიოტებმა ამ ტილოს “სომხური პეიზაჟი სევანის ტბის სანაპიროზე” უწოდეს… ალაზნის ველი სევანის ტბად აღიქვეს. თუმცა ამ ტბის სანაპიროზე მსგავსი ციხეც არსადაა და არც ლერმონტოვი ყოფილა ოდესმე სომხეთში…). ნახატზე ციხის ქვემოთ ამომავალი გზაა. ცხენოსანი და ქვეითი მიუძღვებიან საპალნიან აქლემებს. 2000 წლის ოქტომბრის ბოლოს ამ წერილების ავტორი, თავის მეგობრებთან, ისტორიკოს-ეთნოგრაფ ელდარ ნადირაძესთან და მომღერალ ზურაბ ლოლაძესთან ერთად. ლერმონტოვის ფოტორეპროდუქციით ხორნაბუჯის ციხეს მივადექით. ადვილად მოვნახეთ ის ადგილი, საიდანაც 165 წლის წინათ რუსი პოეტი ამ ციხეს ხატავდა. იქვე თითქოს ტილოზე არსებული ძველი გზის ნაკვალევიც აღმოვაჩინეთ. ცოტა ხანში იმ კახური ღვინით, თვითონ რომ ხანდახან “ტანის გასახურებლად” სვამდა ხოლმე (“წერილი სვიატოსლავ რაევსკის”), ვადღეგრძელეთ ეს ნიჭიერებით მადლცხებული და ტრაგიკული ბედის ყმაწვილი კაცი, რომელიც ჩვენთან ყოფნისას სულ ხანჯლით დადიოდა. მერე, საქართველოდან წასულმა თავისი ერთ-ერთი საუკეთესო ლექსი ხანჯალს უძღვნა. ეს ხანჯალი დღეს პეტერბურგში, პუშკინის სახლშია დაცული. მართლაც, რომ დიდი შემოქმედის ნახელავია – არაბული წარწერით, ვადაც ნატიფი ხელოვნების ნიმუშია. ლერმონტოვის ლექსი კი, რომელიც ხანჯალს უძღვნა, საუცხოოდ გადმოგვცემს ამ კუშტი და შეუხედავი ვაჟის ძლიერ სულისკვეთებას, რომელსაც სურს ამ ქართული ხანჯალივით პირდაპირი, სიმართლის მაძიებელი და შეუდრეკელი იყოს.
აქაც მთელი კავკასიის სურათია… ქართულად ასე ჟღერს ეს სტროფი კ. ჭიჭინაძის თარგმანში:
ჩემო ხანჯალო, ჯავარდნისავ, მიყვარხარ მეტად,
ცივო, ელვარე ამხანაგო, შენ, უმკვეთრესო,
შურისგებისთვის, ფიქრიანმა ქართველმა გჭედა,
სასტიკ ბრძოლისთვის შენ გლესავდა ლაღი ჩერქეზი.
ქართველის ნაჭედი ხანჯალი ერთი მიზნისათვის, ცხადია, არასდროს აულესავს არც ჩერქეზს და არც დაღესტნელს… თითქმის ამავე დროს დაწერილ მეორე ლექსში “პოეტი” ლერმონტოვი გვიამბობს ერთ ქართულ ხანჯალზე, რომელიც მამაცმა ყაზახმა თერგს გადაღმა იპოვა მოკლული გმირის სიახლოვეს… შემდეგ ეს ქართულად ნაჭედი ხანჯალი ერთი სომხის სალაშქრო დუქანში დიდხანს გდებულა და ჩაჟანგულა კიდეც ქარქაშში. ხანჯალი ნატრულობს მარჯვენას ვაჟკაცისას, რომელიც ორლესულს მოიხმარს. მკვლევარების აზრით, თავისი პოეტური ხანჯალი კავკასიაში ლერმონტოვმა მას შემდეგ ალესა, რაც თავისი ლექსით ასე თამამად ამხილა პუშკინის მკვლელები. ეს შესაძლოა ასეც იყოს, მაგრამ სად ქართველის ნაჭედი მახვილი, სად მამაცი ყაზახი და სად ჩარჩვაჭარი სომეხი… და თუ ქართველს კიდევ სჭირდება ხანჯალი – ამ ხანჯლით თავისუფლდება უნდა მოიპოვოს. ე. ი. იმპერიის ბორკილები აიყაროს… მაგრამ… ასე ფიქრობს მიხეილ იურის ძე ლერმონტოვი:
“და საქართველოს გადმოუფინა
მადლი უფლისა, ტანჯული წინათ,
ყვაოდა თავის ბაღების ჩრდილში,
მტრის შემოსევის არ ჰქონდა შიში,
მას მეგობრების იცავდა ხიშტი”.
პოემა “მწირის” ამ ადგილს აღფრთოვანებაში მოყავს ცნობილი ნაქართველარი, ირაკლი ანდრონიკოვი. მიუხედავად ამისა, აღვნიშნავთ, რომ ლერმონტოვისთვის (ისე, როგორც პუშკინისთვის) სრულიად შეუცნობელი დარჩა რუსთაგან დაპყრობილი საქართველოს ტრაგედია…
* * *
7 ოქტომბერს, საღამო ჟამს ტფილისში ჩამოსული იმპერატორი მომდევნო დღეს ისვენებდა. ტფილისის ყველა ეკლესია-მონასტერი საზეიმო პარაკლისს იხდიდა. იმპერატორის ყურამდე აღწევდა მისი კეთილდღეობის სავედრებელი ზარების ხმა და ამიტომ სულ უფრო უკეთეს ხასიათზე დგებოდა. 9 ოქტომბერს ტფილისი დაათვალიერა. თვინიერ ცხენებზე ამხედრებული ბენკენდორფი, კავკასიის მთავარმართებელი, ბარონი როზენი, ლეგენდარული კავალერიის გენერალი ივანე ანდრონიკოვი, გენერალი ანდრია სიმბორსკი, ქალაქის გეენრალ-გუბერნატორი ნიკო ფალავანდოვი, გენერალი ალექსანდრე ჭავჭავაძე (სავარაუდოა, რომ იგი იმპერატორის ამალასთან ერთად ჩამოვიდა ტფილისში), გენერალი ევგენი გოლოვინი და სხვანი მრავალნი. ბარონი როზენი ხშირ-ხშირად გადახედავდა ხოლმე გენერალ გოლოვინს, წინათგრძნობა ცუდს მიანიშნებდა. და არც შემცდარა ბუნებით ეგზომ მხდალი და მოშურნე ბარონი როზენი. სწორედ გოლოვინს დანიშნავს “მისი უმაღლესობა” როზენის მაგიერ კავკასიის მთავარმართებლად. ეს მოხდება 10 ოქტომბერს!
ნიკოლოზ პირველმა ნელი სვლით მოიარა ტფილისი. მცირე ისტორიული ექკურსიის შემდეგ და იმის შემდეგ, რაც ნარიყალას ციხის გადასახედიდან დიდხანს უცქირა შემოდგომის ფერებმოჭარბებულ ბებერ ქალაქს, მისთვის ყველაფერი ნათელი იყო – თუ რატომ სურდათ ამდენი სისხლისმღვრელი ბრძოლებით სამუდამოდ მიეტაცებინათ ეს ქვეყანა სპარსელებს, თვრქებს, არაბებს… იცოდა, რომ აქ სამუდამოდ ფეხი ვერა და ვერ მოიკიდეს ამოდენა ძალის სახელმწიფოებმა. რომ ეს ტანკენარი ასულები, ბეჭგანიერი მშვენიერი ვაჟები ისლამის ქვეყნებში შავ მუშებად როდი მიჰყავდათ, ამ ტყვედ წაყვანილი ყმაწვილებით თავიანთ ჯილაგს ხვეწდნენ, აკეთილშობილებდნენ. ჭრელი აბანო დიდი ხანია, რაც გაწკრიალებულ-გასუფთავებული გაემზადებინათ ხელმწიფე-იმპერატორისათვის. მანაც ორ მხლებელთან ერთად განიცადა ბუნებრივი ცხელი გოგირდის წყლის სიამოვნება, იქვე მიიღო ტრაპეზიც და მერე განბანილი სიონსაც ეწვია. ეგზარქოს ევგენის ბედნიერებისაგან ღვარად სდიოდა ცრემლები.
მერე მტკვარზე გადავიდა მეფე და მისი თანმხლებნი. მუშტაიდის ბაღის სიახლოვეს სამხედრო აღლუმის გასამართ მოედანზე მივიდნენ და სპეციალურ ფიცარნაგზე დაიკავეს ადგილი. გრგვინავდა სასულე ორკესტრი და სამხედრო სიმღერებით, “ურას” შეძახილებით ბედნიერად მომღიმარი მონარქის წინ დასტა-დასტა მწყობრივ მიდიოდნენ კავკასიის მხარის პოლკები.
იმპერატორის ცინიკური არსება სხვაგვარი სიამოვნებით აღივსო, როდესაც მოედანზე ჯიქურ შემოვიდა ნიჟეგოროდის დრაგუნთა პოლკი. ისინი განსაკუთებული სანახავნი იყვნენ, კავკასიურად ჩაცმულნი. ნიკოლოზ პირველი დაცინვით გადაცქეროდა იმ პოლკს, რომლის შემადგენლობაშიც ათასზე მეტი ყოფილი დეკაბრისტი იყო. 11 წლის წინ სენატის მოედანზე სწორედ ამათ, როგორც მასონთა წესია, იმპერატორის მსხვერპლშეწირვით უნდა დაეწყოთ რევოლუცია. ნიჟეგოროდელთა შორის მწყობრში იდგა ლერმონტოვიც, რომელიც აღლუმის შემდეგ მიიღებს იმპერატორის ხელმოწერილ ბრძანებას, მისი პეტერბურგის მახლობელ პოლკში გადაყვანის შესახებ.
* * *
იმ საღამოს დიდი ვახშამი და ბალი გაიმართა მთავარმართებლის სასახლეში. ზეიმს ათამდე ქართველი და ხუთი სომეხიც დასწრებია. სტუმართა რიცხვი ასამდე ყოფილა. განსაკუთრებული სილამაზით ბრწყინვადნენ ქართველი ბანოვნები. უჩვეულოდ საუცხოო ხასიათზე მყოფ იმპერატორს პირველი ცეკვა თვით შეუსრულებია და პარტნიორად სოლაღაშვილების მწყაზარი ქალი შეურჩევია. ცეკვავდნენ მაიკო და მანანა ორბელიანი, ეკატერინე ჭავჭავაძე, ციციშვილთა, ბარათაშვილთა ასულები…
იმპერატორს ამავ სასახლის სამხრეთ ფლიგებში ჰქონდა ბინა. სხვა სტუმრებისთვის მზად იყო: არწრუნის ქარვასლის (სიონის ტაძრის ახლოს) 33 ოთახი, ბებუთოვის ქარვასლის 18 ოთახი, მელიქოვების ქარვასლის 12 ოთახი, რიყეზე მდგარი სარქისოვის ქარვასლის 30 ოთახი, შუაბაზართან მდგარი სარაჯიშვილის ქარვასლის 18 ოთახი, სომეხი სტუმრები ვანქის ეკლესიის გვერდით მდგარ ქარვასლაში გაუმწესებიათ (ქარვასლა და ვანქის ტაძარი დღევანდელი ბარათაშვილის ხიდის ადგილზე იყო), სიონის უბნის ბატონიშვილების ქარვასლის 62 ოთახი…
მეორე დღეს იმპერატორი ტფილისს ტოვებდა… ბევრი ისიამოვნა, მაგრამ სიხარულით სისავსის გრძნობა საერთოდ არ გააჩნდა. ამიტომ მის თითქოს კუშტ სახეს სასოწარკვეთამდე მიჰყავდა ყეყეჩი ბარონი როზენი. შემოდგომის ყვავილებით დაფარულ ქუჩაზე როდესაც შედგა მისი ინგლისური კარეტა (რომელიც იმპერატორის ჩამოსვლამდე, ერთი თვით ადრე ააწყვეს ტფილისში), ნეიდგარდტმა ჩუმი ხმით უთხრა (და მამადავითის ტაძრისკენ გაიშვირა ხელი), რომ იქ მარხია ალექსანდრე გრიბოედოვი. იმპერატორმა წამით მიაპყრო მთაწმიდას თვალი და თქვა: “რა შესანიშნავია” – ოღონდ რა იყო შესანიშნავი – ეს III-საიდუმლო განყოფილების შეფმაც ვერ გაიგო. ხალხი ტიროდა… ისევ გუგუნებდნენ ტფილისის ეკლესია-მონასტერთა ზარები.
* * *
ლერმონტოვი, ცხადია, უკან აღარ გაჰყოლია “დრაგუნებს” ყარაჯაღში. იგი თვეზე მეტი ხანი ტფილისში იყო და ცხოვრობდა ჩვენგან მრავალგზის ნახსენებ თედორე ახვერდოვის (პუპულაშვილის) სასახლეში, სადოვაიას ქუჩაზე. აქ ორიოდე სახლი იდგა მაშინ. ახვერდოვების სახლს და ალ. ჭავჭავაძის “ფლიგელს” შორის სალალაკის ნაკადული ჩადიოდა. თედორე ახვერდოვის ქვრივი, დიდებული ქალბატონი პრასკოვია არსენიევა, უკვე ხუთი წელია, რაც პეტერბურგს (სამუდამოდ) გადასულა და სახლში მხოლოდ თეოდრეს ვაჟი, სამხედრო მოსამსახურე ეგორ ახვერდოვი ცხოვრობდა, ვისთვისაც ყოველთვის სასიხარულო იყო დედინაცვლის ახლობლების გამასპინძლება… შემოდგომას აქაც შეემკო ახვერდოვების დიდი ბაღი (რომლის გამოც მთელ ქუჩას ეწოდა “სადოვაია”. დღეს ლადო ასათიანის ქუჩა), მაგრამ ყველგან და ყველაფერში იგრძნობოდა, რომ მზრუნველი ხელი მოკლებოდა. ამ ხუთი წლის განმავლობაში უფრო წასულიყვნენ ცისკენ და მხრები გაეშალათ ჩამწკრივებულ კიპარისებს (ახვერდოვების ბაღის უკანასკნელი კიპარისი დგას მაჩაბლის ქ.¹13-ში, ხოშტარიასეულ მწერალთა კავშირის ეზოში. თ.ტ.). ლერმონტოვის თან ახლავს ყარაჯაღში დამეგობრებული ოფიცერი ვოლუბიაკინი (მერე გრუშნიცკის სახით რომ წარმოაჩინა თავის რომანში “ჩვენი დროის გმირი”).
როგორც მკვლევარები ვარაუდობენ, პეტერბურგში დაცული ლერმონტოვის ხანჯალი ასე რომ დომინირებს რუსი რომანტიკოსის პოეზიაში, გრიბოედოვის ქვრივს, ნინო ჭავჭავაძეს უჩუქნია. ვარაუდობენ იმასაც, რომ ეს მოხდა ლერმონტოვის წინანდალში სტუმრობის ჟამს. გაზეთი “მოლოდიოჟ გრუზია” 1964 წლის 4 ივლისს იაკობ ბალახაშვილის რამდენიმე წერილს ბეჭდავს. “დჰå êîâჭëñÿ êèíæჭë”, საიდანაც ვიგებთ, რომ “პოეტის” ერთ ვარიანტში ლერმონტოვი ხანჯლის ოსტატს, “გეურქას” ახსენებს. იგივე სახელს, “გეურქას” ვხვდებით ლერმონტოვის რაღაც მოთხრობის თუ რომანის გეგმაშიც. ბალახაშვილი იმოწმებს მკვლევარ ა. კოჭლავაშვილის წერილს: “ლერმონტოვისთვის ცნობილი ყოფილა ორი გეურქა, ორივე საჭურველმკეთებელი ტფილისელი ოსტატი. ერთი იყო გეურქა სარქისის ძე ელიარაშვილი”… მაგრამ იგი 1824 წელს უკვე ცოცხალი აღარ იყო. ეს ნაჩუქარი ხანჯალი კი ნამდვილად მისი ნახელავი აღმოჩენილა. ხანჯლისადმი მიძღვნილი ლექსი გვაგებინებს, რომ პოეტისთვის ხანჯალი უჩუქია “იდუმალი კაეშნით სავსე” “შავ თვალებიან”, “ნატიფ ხელიან” ლამაზ ქალს, რომელსაც სდიოდა “ცრემლი ნათელი – მარგალიტი მზუხარებისა”. – ზუსტად ასეთად გამოიყურება ალ. ჭავჭავაძის უფროსი ასული 1839 წელს დესენის მიერ შესრულებულ ნახატში.
რასაკვირველია, ლერმონტოვი ინახულებდა ნინო ჭავჭავაძეს, მასთან ერთად მთაწმიდაზეც ავიდოდა და მუხლს მოიყრიდა გრიბოედოვის საფლავთან. ლერმონტოვს სურდა აღეწერა “იმ კატასტროფის ამბავი, რომლის მსხვერპლი შეიქმნა გრიბოედოვი თეირანში”.
…შემდეგ პროფ. შ. ამირანაშვილმა დაამტკიცა, რომ ლერმონტოვის ხმალიც ელიარაშვილის ნახელავი ყოფილა. პროფესორი ვ. შადურიც ამტკიცებს, რომ ხანჯალი ნ. ჭავჭავაძემ აჩუქა რუს პოეტს. “ლერმონტოვი ასეთ საჩუქარს ძალიან აუღელვებია და მეორე დღესვე მას ნიკოლოზ ბარათაშვილისთვის წაუკითხავს თავისი “ხანჯლის” პირველი ვარიანტი.
* * *
ტფილისში ლერმონტოვის ყოფნისას ქალაქის მოსახლეობის 3% ყოფილა თათრულად (აზერბაიჯანულად) მოლაპარაკე. რატომ დაებადა ამ ნიჭიერ ყმაწვილ კაცს, მიხეილ ლერმონტოვს აზრი, რომ საქართველოში ვარ და მივხვდი, რომ თათრული ენის ცოდნის გარეშე აქ ფონს ვერ გავალო… რა უცნაურად და გულსატკენად ჟღერს დღეს ეს სიტყვები. არადა, ნამდვილად მოხიბლულია ქართული ეკლესია-მონასტრებით, ციხე-სიმაგრეებით, ლამაზი ადამიანებით… ეს კულტურა ხომ იმ ხალხმა შექმნა (დამწერლობაზეც ექნებოდა ინფორმაცია), რომელთა ქვეყანაშიც ის იმყოფებოდა… თანაც თუ წინანდალში და ტფილისში ჭავჭავაძეთა ოჯახში დაიარებოდა, თანაც თუ ბარათაშვილსაც იცნობდა და მის სამეგობროსაც (როგორც ბ-ნი ვ. შადური წერს)…
რომ იტყვიან, აქ, სადღაც ძაღლის თავია დამარხული… ამავე 1837 წელს ჩვენთვის ცნობილი მწერალი ბესტუჟევ-მარლინსკი ტფილისში ცხოვრობდა შტაბს-როტმისტრ პოტოცკისთან და ქართულის ნაცვლად, ისიც აზერბაიჯანულ ენას სწავლობდა. მის ერთ ნაწერში ვკითხულობთ, მწერალმა უნდა შეისწავლოს “ამიერკავკასიის თათრული ენა”, რომლის საშუალებით, ისევე როგორც ევროპაში – ფრანგულის მეოხებით, აზიის ყველა ქვეყანაში თამამად ივლი… თუ შევადარებთ ამ ორი რუსი მწერლის “ბრძნულ დაკვირვებას” საქართველოში აზერბაიჯანული ენის ცოდნის შესახებ, ვნახავთ, რომ ორივენი თითქოს ერთი ადამიანის ნათქვამია… გაივლის კიდევ 10 წელი და მწერალი იაკობ პეტრეს ძე პოლონსკიც, ტფილისს ჩამოღწეული იგივე თათრულის მასწავლებელს მონახავს, რომელთანაც ბესტუჟევ-მარლინსკი და ლერმონტოვი მეცადინეობდნენ. ამ უკანასკნელს მაგალითის მიმცემები ჰყავდნენ…
მცირე რამ რუსი მწერლების აზერბაიჯანული ენის მასწავლებელზე: ეს გახლავთ მირზა ფათალი ახუნდოვი, რომელიც ხშირად ფსევდონიმით, საბუხი – აქვეყნებდა თავის ლექსებს. 1812 წელს შაქ-ნუხაში დაბადებული შაფი ვაჰეზის მოწაფე ხდება, რომელმაც აიძულა ხელი აეღო ჩანაფიქრზე, სასულიერო პირი გამოსულიყო. 1834 წელს, როდესაც იგი ამიერავკასიის დედაქალაქ ტფილისს მოადგა, აზერბაიჯანულის გარდა საუცხოოდ იცოდა თურქული, სპასული და არაბულიც. მეფისნაცვლის კანცელარიაში თარჯიმნად მოეწყო და პარალელურად ტფილისის სამაზრო სასწავლებელში თურქულ და სპარსულ ენებს ასწავლიდა. ლიტერატურული მცდელობანი 18 წლისამ დაიწყო. კავკასიაში გადმოსახლებულ დეკაბრისტებთან ურთიერთობამ ინტელექტი გაუღრმავა. პირველი პერიოდის ყველაზე მნიშვნელოვანი ნაწარმოებია ლექსი – ელეგიური კასიდა “პუშკინის გარდაცვალებაზე”.
ლექსის ი. გრიშაშვილისეული თარგმანი:
ამ ქვეყნისა აღარა ხარ? არაფერი შეგიტყვია?
პოეზის თავი არ გვყავს, გულს ახალეს ცხელი ტყვია.
ვინ არ იცნობს პუშკინს, პუშკინს ვინ არ ადიდებს
მოლივლივე მისი ლექსი გაფენილა კიდით-კიდეს.
თვით ქაღალდსაც უხაროდა დაეკარგა სპეტაკობა,
ოღონდ პუშკინს აღებეჭდა ზედ თავისი სიტყვის წყობა.
მისი სიტყვის ცისარტყელა ევლებოდა მთებს და სერებს,
ფარშავანგის ბოლოსავით გამოსცემდა ნაირ ფერებს.
ლომონოსოვს უთხრეს: შენ ხარ სადარბაზო ლექსთა ბაში,
პუშკინი კი საბოლოოდ მტკიცედ დარჩა ამ დარბაზში.
დერჟავინმა პოეზიის სასახლეში ჰპოვა ბინა,
მაგრამ ყველას პირველობა კვლავ პუშკინმა აგრძნობინა.
კარამზინმა ცოდნის ღვინით ამოავსო მზის სასმისი,
პუშკინმა კი მთლად ძირამდე გამოცალა ჭიქა მითი.
ახლა მითხარ, ის მშობელი ჩაითვლებაკაცურ-კაცად,
ვინც გასწირა გენიოსი ასე უღვთოდ, ასე მკაცრად?
გმინავს მიწა რუსეთისა, ჰგოდებს ხმითა დამდაგველით;
- ჯალათების წმინდა მსხვერპლი, შენ დაეცი მტრების ხელით.
შენ დასტოვე მეგობრები, გაემგზავრე სადღაც, შორეთს,
დაე, ზეცამ გიმეგობროს, შეეყარო სულის სწორებს.
ბაღჩისარის შადრევანი შენი ვარდის ნექტრის ნობას,
გაზაფხულის სიოთ გაფრქვევს, უკვდავ ნეშტის შესამკობად.
და ჭაღარა კავკასია, კრძალვითა და მოწიწებით
მწირ საბუხის ლექსით გლოვობს შენს უდროო დამიწებას.
როგორც ვხედავთ, ლექსი პრიმიტიულია, მაგრამ გულწრფელი. ამ ლექსის რუსული ბწკარედი ახუნდოვმა გააკეთა და “მოსკოვსკიე ნაბლიუდატელს” გაუგზავნა. პოემა 1837 წლის აპრილის ნომერში გამოქვეყნდა. რედაქციამ ასეთი მინაწერიც გაუკეთა: “წარმატება გვისურვებია შესანიშნავი ტალანტისათვის, მით უმეტეს, რომ მასში ვხედავთ რუსული განსწავლულობის თანამგრძნობს”. საბუხი ტფილისში შექმნილი პოეზიით, პროზით, დრამატურგიით აზერბაიჯანული კრიტიკული რეალიზმის ფუძემდებლად ითვლება. თანამედროვე აზერბაიჯანელებმა იგი ისლამის დამგმობად მონათლეს და 66 წლის ასაკში გარდაცვლილის თავიანთ სასაფლაოზე დაკრძალვაც უარყვეს… ასეა თუ ისე, ახუნდოვის და ლერმონტოვის ერთ თემაზე დაწერილი ორი ლექსი საფუძვლად ექცა აზერბაიჯანულ-რუსულ შემდგომ ლიტერატურულ ურთიერთობებს.
ვიდრე ლერმონტოვი ტფილისშია და ნოემბრის პირველსავე კვირის ბოლოს კვლავ საქართველოს სამხედრო გზას დაადგება – ვაცალოთ აზერბაიჯანულის სწავლა მირზა ფათალი ახუნდოვთან და გავიხსენოთ აკაკი წერეთელი, რომელმაც 1858 წელს “ცისკარში” ქუთაისიდან გამოგზავნა ლერმონტოვის მიერ ქართულად თარგმნილი ლექსი “რტო პალესტინისა”. ცისკარმა” ეს თარგმანი დაბეჭდა. ასე შემოვიდა მწერლობაში ჩვენი აკაკი, მაგრამ მაინც მცირე კურიოზით… თარგმანის ბოლოს ეწერა “თარგმანი პუშკინით”, ე.ი. ლერმოტოვის ლექსი პუშკინისად მიიღეს!
რიგით მეორე თარგმანი ილიას ეკუთვნის. ილიამ თარგმნა ხუთი ნაწარმოები: “წინასწარმეტყველი”, “ციცაბო კლდე”, “სიზმარი”, “მწირი” და “ჰაჯი აბრეკი”
ლერმონტოვი მიხეილ – Mikhail Lermontov
