გუსტავ მალერი
გუსტავ მალერი (Gustav Mahler) მუსიკალურ სამყაროს XIX ს-ის ბოლოს მოევლინა, როგორც პირდაპირი მემკვიდრე რომანტიზმისა. მისი სიმფონიების მონუმენტალური სერია XIX საუკუნის ბოლო და XX საუკუნის დასაწყისი პერიოდის ორიგინალურად მხატვრული გამოვლინებაა. თომას მანი მასზე წერდა “ადამიანი, რომელშიც აისახა ჩვენი დროის ყველაზე სერიოზული და წმინდა მხატვრული ნება”
გუსტავ მალერის ხანმოკლე სიცოცხლე (1860-1911) აღსავსეა ტრაგიზმით. მძიმე ბავშვობა, მშობლების ნაადრევი სიკვდილი, სიმარტოვე, ძმის თვითმკვლელობა, ებრაული რწმენიდან კათოლიკურზე იძულებითი გადასვლა, ოჯახური უთანხმოება, შვილების სიკვდილი.
მალერი ავადმყოფურად თვითდაჯერებული, ნევროზებით შეპყრობილი იყო. გაიზარდა გამოუვალ სიღარიბეში, ითმენდა მამის სიუხეშეს. მძიმე ბავშვობამ დაღი დაასვა მის პიროვნულ განვითარებას, ასკეტი გახადა. მალერს მთელი ცხოვრება სტანჯავდა აკვიატებული იდეა: გამხdარიყო მეოცე საუკუნის ბეთჰოვენი. მის ქცევებში, ჩაცმის სტილში იყო რაღაც ბეთჰოვენური: სათვალის შუშის იქით მალერის თვალები იწვოდა ფანატური ცეცხლით, იცვამდა დაუდევრად, დაბნეული დადიოდა ადამიანებს შორის, თითქოს ცხელებით იყო შეპყრობილი, ნერვული შეტევის ზღვარზე იმყოფებოდა. იგი ყველას სძულდა: ოპერის მომღერლებსაც და სცენის მუშებსაც. დაუნდობლად ექცეოდა ორკესტრს, იგინებოდა, შეურაცხყოფას აყენებდა, თვითონ კი შეეძლო 16 საათის განმავლობაში მდგარიყო სადირიჟორო პულტთან. უცნაური და ფეთქებადი ხასიათის გამო მას ეძახდნენ “სადირიჟორო პულტთან მდგარ კრუნჩხვებით შეპყრობილ, შეშლილ კატას”, “გალვანიზირებულ ბაყაყს”. კომპოზიტორის ნების მიხედვით, სიკვდილის შემდეგ მისი გული დაჭრილ იქნა. არავინ იცის მისი ასეთი ჩანაფიქრის მიზეზი.
გუსტავ მალერი დაიბადა 1860 წლის 7 ივლისს, ჩეხეთის პატარა სოფელ კალიშტეში. მალერთა ოჯახში 14 ბავშვი იზრდებოდა (ასაკის მიხედვით, გუსტავი მეორე შვილი იყო), რომელთაგან მხოლოდ ექვსმა მიაღწია ზრდასრულ ასაკს. მამა ბერნჰარდ მალერი ებრაელი წვრილი მოვაჭრე იყო, ყიდდა ალკოჰოლურ სასმელებს, შაქარს და საოჯახო ნაწარმს. დედა მაია გერმანი წარმოშობით საპნის მწარმოებელი წვრილი მეწარმის ოჯახიდან იყო.
გუსტავის დაბადებიდან მალე ოჯახი გადავიდა მახლობელ პატარა ქალაქ იიგლავაში (სამხრეთ მორავია), სადაც მომავალი კოპოზიტორი სწავლობდა გიმნაზიაში.
1875 წელს გუსტავ მალერი ვენის კონსერვატორიაში შევიდა. მისი მასწავლებლები იყვნენ იულიუს ეპშტეინი (ფორტეპიანო), რობერტ ფუქსი და ფრანც კრენი. მოგვიანებით მან დაიწყო ვენის უნივერსიტეტში ანტონ ბრუკნერის ლექციებზე დასწრება. ბრუკნერმა დიდი გავლენა იქონია მალერის კომპოზიტორად ჩამოყალიბებაში. მალერი ისმენდა ბრუკნერიის ლექციებს, სწავლობდა მუსიკის ისტორიას, ფილოსოფიას, ლიტერატურას.
მალერი მონაწილეობას ღებულობდა კონკურსებში როგორც პიანისტი და კომპოზიტორი. მასზე, როგორც დამწყებ კომპოზიტორზე დიდი გავლენა მოახდინა ერთმა ფაქტმა: მისი სიმფონია უნდა შესრულებულიყო ერთ-ერთ სტუდენტურ კონკურსზე. ახალგაზრდა გუსტავს არ გააჩნდა ნოტების გადაბეჭდვის შესაძლებლობა, რის გამოც თვითონ მოუხდა ორკესტრის პარტიის ჩაწერა. საკონკურსოდ მუშაობდა დღე-ღამის განმავლობაში, თავისუფალი დრო საერთოდ აღარ რჩებოდა. ბუნებრივია, ჩაწერა უშეცდომოდ ვერ მოახერხა. რეპეტიციის დროს კონსერვატორიის დირექტორმა შეცდომა არ აპატია და უარი განუცხადა სიმფონიის შესრულებაზე. მალერს იმედი არ გადაუწურავს. სასწრაფოდ შექმნა საფორტეპიანო სიუიტა, რომელიც კონკურსზე გაიტანა და I პრემია მიიღო.
ვენის მუსიკალურმა საზოგადოებამ იგი ვერ შეაფასა როგორც კომპოზიტორი. მალერი იძულებული გახდა წასულიყო ვენიდან და სადირიჟორო მოღვაწებას შედგომოდა. 1881 წლიდან იგი მოღვაწეობას იწყებს საოპერო დირიჟორად ქალაქ დაიბახში (ახლ. ლუბლიანა, სლოვენია), მომდევნო წელს ოლომოუცში, შემდეგ გერმანიის ქალაქ კასსელეში, პრაღაში, ლაიფციგში, ბუდაპეშტში. ლაიპციგში იგი მიიწვიეს ოპერის თეატრის დირიჟორად, სადაც მოღვაწეობა მისთვის ნაყოფიერი აღმოჩნდა.
მალერი 30 წლის იყო როდესაც მშობლები გარდაეცვალა (1889 წ.). გუსტავი თავს ვალდებულად თვლიდა მზრუნველობა გაეწია მცირეწლოვანი და-ძმებისათვის. როდესაც ძმები წამოიზარდნენ და ცხოვრების გზაზე გავიდნენ, გუსტავმა დები იუსტინა და ემა თავისთან წაიყვანა, რომლებიც შემდგომ ვენაში მითხოვდნენ მუსიკოსებს.
1891 წელს გუსტავ მალერი დაინიშნა ჰამბურგის ოპერის მთავარ დირიჟორად. ჰამბურგში ექვსი წლის მოღვაწეობის მანძილზე მალერმა მოიპოვა ევროპის გამოჩენილი დირიჟორის სახელი. 1897 წელი იგი ბრუნდება ვენაში სამეფო ოპერის დირიჟორად, რომელიც მუსიკოსისათვის ითვლებოდა ყველაზე პრსტიჟულ თანამდებობად ავსტრიის იმპერიაში. წარმოშობით ებრაელმა, თანამდებობის დასაკავებლად მან ფორმალურად მიიღო კათოლოციზმი. ათი წლის დირექტორობის პერიოდში მალერმა განაახლა ვენის ოპერის რეპერტუარი და იგი ევროპის წამყვან საოპერო თეატრად აქცია.
1890-იანი წლების მეორე ნახევარში მალერს შეუყვარდა საკუთარი მოსწავლე, მომღერალი ანა ფონ მილდენბურგი. მალერის დახმარებით ანამ წარმატებებს მიაღწია საოპერო ხელოვნებაში, მათ შორის ვენის სამეფო ოპერაში. თუმცა ანა ცოლად გაჰყვა მწერალ გერმან ბარს.
1902 წელს მალერი დაქორწინდა ცნობილი ავსტრიელი მხატვრის კარლ მოლის ქალიშვილზე ალმა შინდლერზე. ალმას მუსიკალური განათლება ჰქონდა მიღებული და როგორც მოყვარული მუსიკალურ ნაწარმოებებსაც წერდა. ალმასაგან გუსტავს შეეძინა ორი ქალიშვილი – მარია ანა (მოფერებით “პუცი”) და ანა (მოფერებით “გუკის” ეძახდნენ). მარია ანა 4 წლის ასაკში დიფთერიით გარდაიცვალა, რამაც ძალიან იმოქმედა კომპოზიტორზე. მეორე ქალიშვილი ანა შემდგომ მოქანდაკე გახდა.
1907 წელს თეატრში მის წინააღმდეგ მოწყობილი ინტრიგების შედეგად მალერმა დატოვა დირექტორის თანამდებობა და დეკემბერში ამერიკაში გაემგზავრა, სადაც მოწვეულ იქნა ნიუ იორკის მეტროპოლიტენ-ოპერის დირიჟორად. ამერიკა თბილად შეხვდა კომპოზიტორს, თუმცა მალერის იმედი, რომ ყოფილიყო ამერიკაში ბედნიერი და ნაყოფიერი მუსიკალური კარიერა შეექმნა უტოპიური აღმოჩნდა. ერთი საოპერო სეზონის შემდეგ იგი არტურო ტოსკანინიმ შეცვალა, რომელიც ძალიან პოპულარული იყო ამერიკაში. 1910 წელს გუსტავ მალერი დაინიშნა ნიუ-იორკის ფილარმონიის ახლადშექმნილი ორკესტრის მთავარ დირიჟორად, სადაც მოღვაწეობდა სიცოცხლის ბოლომდე.
1907 წელს ექიმებმა მალერს გულის ქრონიკული დაავადების დიაგნოზი დაუსვეს, რამაც ძალიან იმოქმედა კომპოზიტორზე. მის უკანასკნელ ნაწარმოებებში მკვეთრად იგრძნობა სიკვდილის თემა. 1911 წელს ანგინით დაავადდა. ნიუ-იორკში ვერ შეძლეს მისი განკურნება და გადაყვანილი იქნა სამკურნალოდ ქალაქ პარზში, საიდანაც უიმედო მდომარეობის გამო გადაყავთ ვენაში.
მალერმა ვენაში ისურვა ცხოვრების ბოლო წლების გატარება, ქალაქში, რომელსაც თავის მშობლიურ სახლად თვლიდა. ვენაში მალერმა მხოლოდ სამი თვე გასძლო. იგი გარდაიცვალა 1911 წლის 18 მაისს.
მალერის პატივსაცემად მერკურზე ერთ-ერთ კრატერს მისი სახელი ეწოდა.
მუსიკის სფეროში თავისი 30 წლიანი მოღვაწეობის შედეგად მან შექმნა ათი სიმფონია (მეთერთმეტე დაუმთავრებელი დარჩა), სიმფონია – კანტატა “ სიმღერა დედამიწაზე” («Das Lied von der Erde», შუა საუკუნის ჩინელი პოეტების ლექსების მიხედვით, 1908-1909 წელი), კანტატა “სევდიანი სიმღერა” («Das klagende Lied», 1880 წ.), “გარდაცვლილ ბავშვთა სიმღერა” (“Kindertotenlieder”, 1901-1904 წწ.), რამოდენიმე ვოკალური ციკლი როგორც ფორტეპიანოსთვისა ასევე ორკესტრისათვის. უმეტესობა ამ ნაწარმოებებისა მალერის სიცოცხლეში არ იყო აღიარებული, მას სცნობდნენ როგორც გამოჩენილ დირიჟორს. არც “სიმღერა დედამიწაზე” და არც IX სიმფონია მალერს სიცოცხლეში არ ჰქონდა მოსმენილი. “სიმღერა დედამიწაზე” პირველად შესრულდა 1911 წელს მიუნჰენში IX სიმფონია – 1912 წელს ვენაში.
მალერი ცდილობდა მუსიკის შერწყმას ლიტერატურასთან, თეატრსა და ფილოსოფიასთან. მისი ნაწარმოებები წარმოადგენენ კომპოზიტორის ინტიმურ დღიურებს, საკუთარ იდუმალ განცდებსა და გრძნობებზე. მალერის ხელოვნებაში იგრძნობა მგზნებარე ემოციური თემატიკით გატაცება. მასზე დიდი გავლენა მოახდინა მდიდარმა ავსტრიულმა ფოკლორმა.
I სიმფონია დაიწერა 1884-88 წლებში. სიმფონია პირველად შესრულდა 1889 წლის 20 ნოემბერს ბუდაპეშტში (უნგრეთი), სახელწოდებით “ტიტანი” მუსიკოსმა გამოიყენა ჟან პოლის რომანის სათაური, რითაც ხაზი გაუსვა ნაწარმოების მთავარ გმირებთან სულიერ კავშირს, თუმცა სიუჟეტურად სიმფონიას რომანთან საერთო არაფერი აქვს.
სიმფონიის თემაა იდეალსა და რეალობას შორის ტრაგიკული შეჯახება, თუმცა მსმენელმა ვერ გაიგო სიმფონიის არსი და წარუმატებლად მიიჩნიეს.
II სიმფონია დაიწერა 1888-94 წლებში. სიმფონია პირველად შესრულდა 1895 წლის 13 დეკემბერს ბერლინში. მეორე სიმფონია (Symphony no. 2 in c minor “Auferstehung”) წარმოადგენს I სიმფონიის გაგრძელებას. სიმფონიის თემაა ჭეშმარიტების დაუსრულებელი ძიება, რომელიც მალერს მთელი ცხოვრება გაჰყვა. II სიმფონია სვამს მთავარ კითხვებს: რისთვის იცხოვრე, რისთვის იწვალე, ნუთუ ყველაფერი უზარმაზარი საშინელი ხუმრობაა, რომელთაც პასუხი უნდა გაეცეს მაშინაც კი როდესაც წინ მხოლოდ სიკვდილია.
მალერი მუსიკალური ენით გვესაუბრება ადამიანსა და სამყაროზე, კეთილსა და ბოროტზე, სიცოცხლესა და სიკვდილზე, ჰარმონიასა და ქაოსზე. იგი ცდილობდა ჩაწვდომოდა თუ რა იყო მარადიული.
“მოგზაური ხელოვანის სიმღერა” (“Lieder eines fahrenden Gesellen”) შეიქმნა პირველად შესრულდა 1896 წლის 16 მარტს ბერლინში.
III სიმფონია დაიწერა 35 წლის ასაკში. ნაწარმოები მალერმა შექმნა მძიმე შინაგანი კრიზისის შემდეგ. პრემიერა შედგა 1902 წლის 9 ივნისს კრეფელდში (გერმანია)
IV სიმფონია 1901 წელს დაასრულა. პირველი წარმოდგენა 1901 წლის 25 ნოემბერს შედგა მიუნხენში. იმდენად მოულოდნელი და ახალი იყო მალერისეული ენა, რომ ვენის მუსიკალურმა საზოგადოებამ ვერ მიიღო მისი მუსიკა.
V სიმფონია 1902 წელს დაიწერა. პრემიერა შედგა 1904 წლის 18 ოქტომბერს კიოლნში
“გარდაცვლილ ბავშვთა სიმღერა” (“Kindertotenlieder”) დაიწერა 1901-1904 წლებში, პრემიერა შედგა 1905 წლის 29 იანვარს ვენაში.
VI სიმფონია პრემიერა შედგა 1906 წლის 27 მაისს ესენში (გერმანია).
VII სიმფონია დაიწერა 1906 წელს. პრემიერა შედგა 1908 წლის 19 სექტემბერს პრაღაში.
VIII სიმფონია 1906 წელს შექმნა მიუნჰენში. პრემიერა შედგა 1910 წლის 12 სექტემბერს მიუნხენში. ამ სიმფონიის შესახებ თვით მალერი წერდა თავის მეგობარს ვილემ მენგელბერგს: “მე ახლახანს დავამთავრე ჩემი VIII სიმფონია, ყველაზე დიდებული რაც აქამდე შემიქმნია. ნაწარმოები იმდენად თავისებურია თავისი შინაარსით და ფორმით, რომ შეუძლებელია მისი წერილობით გადმოცემა. თითქოს მთელი სამყარო მღერის, არა მხოლოდ ადამიანები, არამედ მზეც, პლანეტებიც. სიმფონიას გრანდიოზულობის გამო ათასობით შემსრულებლის სიმფონია (“Symphony of a Thousand”) შეერქვა. სიმფონიაში მონაწილეობს სამი სოპრანო, ორი ალტი, ტენორი, ბარიტონი, ბანი, ბიჭუნათა გუნდი, ორი შერეული გუნდი და უზარმაზარი ორკესტრი. აგებულია მთლიანად ტექსტზე. ასეთი რამ ამ ჟანრში მალერამდე არ ყოფილა. კომპოზიტორმა აქ გამოიყენა კათოლიკური საგალობელი, გოეთეს ლექსები და “ფაუსტი”. საბოლოოდ გამოვიდა სამი ნაწილისაგან შემდგარი ერთი უზარმაზარი სცენა.
“სიმღერა დედამიწაზე” («Das Lied von der Erde») კომპოზიტორმა შექმნა 1907-08 წლებში. იგი არის სიმფონია ტენორის, ალტისა (ან ბარიტონისათვის) და ორკესტრისათვის. როგორც ავტორი განმარტავს: ნაწარმოები არის ღრმად ტრაგიკული. ნაწარმოებზე დიდხანს დაობდნენ მუსიკოსები, თუ რომელ ჟანრს მიკუთვნებინათ. გ. გედლიხი მას “საორკესტრო სიმღერების” ციკლად თვლიდა. პ. ბეკკერი თვლიდა რომ სიმფონია წარმოადგენდა “სიმფონიის აღმოცენებას სიმღერებიდან”. თვითონ მალერი მას “სიმფონიზმი სიმღერებში” უწოდებდა. ნაწარმოები შედგება 6 ნაწილისაგან, ჩინელი პოეტების ლი ბოს, ჯან ძის, ხაო ჯანის და ვან ვეიას ლექსებზე (ნათარგმნი ჰანს ბეტჰის მიერ).
მალერმა “სიმღერა დედამიწაზე” სიმფონიურ ჟანრს მიაკუთვნა, მაგრამ მას თანმიმდევრობის მიხედვით IX სიმფონია არ დაარქვა, რადგან კომპოზიტორი შიშობდა რომ იგი ბოლო აღმოჩნდებოდა. პრემიერა შედგა 1910 წლის 12 სექტემბერს მიუნხენში, კომპოზიტორის გარდაცვალების 4 თვის შემდეგ.
მიუხედავად ავადმყოფობისა მალერმა დაწერა X სიმფონია (პრემიერა შედგა 1924 წლის 14 ოქტომბერს ვენაში), რომელიც გამომშვიდობებაა სიცოცხლესთან, ილუზიებთან. აქ სამყარო სილამაზეს უპირისპირდება. ადამიანი უძლურია სიკვდილის წინაშე, წარმავალია მიწიერი ცხოვრება. მხოლოდ ღვინით შეუძლია პოეტმა დაუპირისპიროს დარდს. სიმფონიის III ნაწილი ეძღვნება ახალგაზრდობას, IV ნაწილი – სილამაზეს. V ნაწილი “მთვრალი გაზაფხული” წარმოადგენს გაზაფხულის სკეპტიკურ უარყოფას, რომ ამ ქვეყანაზე ცხოვრება სიზმარი არ არის. რატომ უნდა გავართულოთ ცხოვრება, ამიტომაც ასე ვმღერი მთელი დღე: “დამტოვეთ ჩემს სიმთვრალეში”. სიზმარი, თრობა მალერის გაგებით, არ არის მეორე რეალობა, არამედ იგი გასვლაა რეალური სამყაროდან. სიმფონიის ბოლო ,VI ნაწილი “გამომშვიდობება” დაწერილია სხვადასხვა პოეტების ტექსტებზე. “მეგობრის მოლოდინში” გაჯერებულია განშორებითა და სიკვდილის სიმბოლიკით. “დედამიწა ყველგან ერთნაირია და სამუდამოდ იარსებებენ თეთრი ღრუბლები. ფინალში ისევ ხდება შედარება ხანმოკლე ადამიანური ცხოვრებისა და სამყაროს მარადიულობისა. ბოლო სტროფებში კი ჟღერს მარადიულობის საგალობელი.
მალერი გუსტავ – Gustav Mahler (1860 — 1911)
