მარტინ იდენი
თავი - 15 - 27
თავი მეთხუთმეტე
— პირველი ბრძოლა გადახდილია. — უთხრა მარტინმა თავის გამოსახულებას სარკეში, იმ ამბებიდან ათი დღის შემდეგ, — მაგრამ მეორე ბრძოლაც იქნება... მესამეც... სულ ვიბრძოლებ, მანამ...
ფრაზა არ დაუმთავრებია, თვალი თავის უბადრუკ სოროს მოავლო, ნაღვლიანად შეხედა რედაქციებიდან უკანვე გამოგზავნილ, კუთხეში, იატაკზე ერთად დახვავებულ ხელნაწერებს, რომლებიც გაუხსნელად ეწყო გრძელ კონვერტებში. მარკები აღარ ჰქონდა, რომ ისევ ეგზავნა აქეთ-იქით და მთელი ერთი კვირა ასე გროვად ეყარა. ხვალ ახალი პარტია, მოემატება, ზეგაც, მაზეგაც... მანამ ყველა არ დაუბრუნდება. და მორჩა, ვეღარც დაგზავნის. საბეჭდი მანქანის ქირაც გადასახდელი აქვს მთელი თვისა და ვერ გადაუხდია, რადგან საჭმელ-სასმელის ყოველკვირეულ გადასახდელსაც ვერ აუდის, საბირჟო კანტორაშიაც ძლივს შეაქვს ფული, სადაც სამსახურის შოვნის იმედი აქვს.
ჩამოჯდა და დაფიქრებით დახედა თავის მაგიდას. აქა-იქ მელნის ლაქები აჩნდა და მარტინმა ერთბაშად იგრძნო, რომ რაღაცნაირ სიყვარულსა გრძნობდა ამ მაგიდის მიმართ.
— ჩემო ძვირფასო მაგიდა, — წარმოთქვა მან, — რამდენი ბედნიერი საათი გამიტარებია შენთან! ნამდვილ მეგობრობას მიწევდი. ერთხელაც არ გაგიწირივარ, დაუმსახურებელი უარით შეურაცხყოფა არ მოგიყენებია, გადამქანცველი მუშაობისათვის ერთიც არ დაგიწუწუნია.
ხელები მაგიდაზე დაუშვა და თავი შიგ ჩარგო. ყელში რაღაცა უჭერდა და ტირილი მოუნდა. პირველი ჩხუბი მოაგონდა. ექვსი წლისა იყო მაშინ. იგერიებდა მეორე ბიჭის დარტყმებს და ცრემლი ღაწვებზე ღაპაღუპით ჩამოსდიოდა. ორი წლით უფროსი იყო ის ბიჭი და სულ დაბეგვა მარტინი. ირგვლივ წრედ შემორტყმოდნენ ბიჭები, რომლებიც ველურებივით აყმუვლდნენ, როცა ბოლოს მარტინი წაქცეული დაინახეს. რეტდასხმული და ტკივილებისაგან გამწარებული იგრიხებოდა, ცხვირიდან წამსკდარი სისხლი დალილავებულ თვალებიდან მომდინარე ცრემლს ერთვოდა.
— საწყალო ბიჭო! — ჩაიბუტბუტა მან, — ახლაც გაგლახეს. ძვალ-რბილი გაგისწორეს. ისე დაგცეს, რომ ვეღარც წამოდგები.
მაგრამ იმ პირველი ჩხუბის ხილვა კვლავ თვალწინ ედგა, იმას კი სხვაც გადაება, მთელი სერია იმგვარივე ჩხუბებისა. ექვსი თვის შემდეგ ერთხელ კიდევ სცემა პირგაბრტყელებულმა (ასე ეძახდნენ ხოლმე იმ ბიჭს). მაგრამ ამჯერად მასაც დაულურჯეს თვალი. ესეც ხომ საქმე იყო! შეჰყურებდა ჩხუბის სურათებს, ერთმანეთზე გადაბმულს, თვითონ ყოველთვის ნაცემი რჩებოდა, პირგაბრტყელებული კი — გამარჯვებული. მაგრამ გაქცევით არასოდეს არ გაქცეულა მარტინი. ამის გახსენებამ ძალა შემატა. მუდამ ბოლომდე რჩებოდა იგი, რათა ბედის სიმწარე ეგემნა. პირგაბრტყელებული ბოროტი სული იყო, ერთხელაც არ შეუბრალებია მოწინააღმდეგე, მაგრამ მარტინი მაინც იდგა, ბოლომდე რჩებოდა.
მერე თვალწინ წარმოუდგა ვიწრო შუკა, აქეთ-იქით ძველი, დაფხავებული სახლები. ბოლოში, შუკას ჰკეტავდა ერთი დაბალი აგურის სახლი, საიდანაც საბეჭდი მანქანების რიტმული გრიალის ხმა გამოდიოდა — გაზეთ “მოამბის” დილის გამოშვებას ბეჭდავდნენ. მარტინი უკვე თერთმეტისა იყო, პირგაბრტყელებული — ცამეტისა, “მოამბეს” ჰყიდიდნენ ორივენი. ამიტომაც იდგნენ იქ, გაზეთის გამოსვლას ელოდებოდნენ. პირგაბრტყელებულმა, რაღა თქმა უნდა, კიდევ წამოარტყა მარტინს, გაიმართა ახალი ჩხუბი, მაგრამ დაუმთავრებელი დარჩა, რადგან ოთხს რომ თხუთმეტი აკლდა, სტამბის კარი გაიღო და ბიჭები ერთბაშად მიაწყდნენ გაზეთს.
— ხვალ დაგბეგვავ! — მოესმა მარტინს პირგაბრტყელებულის შეპირება და მერე თავისი კიკინა ხმაც გაიგონა, ყელში მობჯენილი ცრემლისაგან ათრთოლებული, ისიც შეჰპირდა — ხვალ აქ დაგიხვდებიო.
მეორე დღეს სკოლიდან პირდაპირ იქითკენ გაიქცა, რათა პირველი მისულიყო და, მართლაც, ორი წუთით დაასწრო პირგაბრტყელებულს. ბიჭები აქებდნენ მარტინს, დარიგებას აძლევდნენ, ცალკეულ შეცდომებს უსწორებდნენ და აგულიანებდნენ, ჩვენს რჩევას თუ შეისმენ, გამარჯვება უსათუოდ შენი იქნებაო. მაგრამ იგივე ბიჭები პირგაბრტყელებულსაც აძლევდნენ რჩევას. ჰოი, რა გაიხარეს ამ ბიჭებმა! იგონებდა ახლა მარტინი იმ ჩხუბს და ბიჭებისა შურდა, ისეთი კმაყოფილები იყვნენ. დაიწყო ჩხუბი და ნახევარი საათი გაგრძელდა, შეუსვენებლივ, მანამ სტამბის კარი გაიღებოდა.
ისევ და ისევ საკუთარი ბავშვობა ედგა თვალწინ, გამოვარდება სკოლიდან და “მოამბის” შუკისაკენ მიეშურება. ერთ დღეს არ გამოტოვებს. სირბილი უკვე აღარ შეუძლია: განუწყვეტელი ჩხუბისაგან კოჭლობს, გაშეშებულია. ხელები სულ გაშავებულ-დალურჯებული აქვს, მაჯიდან მოყოლებული იდაყვამდე: ხელებით იგერიებდა დარტყმებს, ტანზე ჭრილობები აქა-იქ დასჩირქებია. თავი, მკლავები, ბეჭები სტეხს, ხერხემალი სტკივა, თავი გაბურსალებული აქვს, გამოლაყებული. სკოლაში აღარ თამაშობდა. ვერც სწავლობდა. წყნარად ჯდომაც კი, მერხზე, წამება იყო. თითქოს საუკუნეები გავიდა მას შემდეგ, რაც ეს ყოველდღიური ჩხუბი დაიწყეს. დრო, ახალ-ახალი ჩხუბის მოლოდინში, მაჯლაჯუნასავით მიიზლაზნებოდა, “რა გახდა ეს პირგაბრტყელებული, რატომ ვერ უნდა მოვერიო?” ფიქრობდა ხოლმე მარტინი. ამით თუ ეწეოდა შვებას. ბრძოლის შეწყვეტა და დამორჩილება კი ერთხელაც არ უფიქრია.
ასე მიჩლახუნობდა ხოლმე “მოამბის” შუკისაკენ, გაწამებული, გასავათებული, მაგრამ მოთმინებით აღჭურვილი, რათა თავის მოუშორებელ მტერს შეხვედროდა, პირგაბრტყელებულს, რომელიც, ამასობაში, მარტინივით გასავათებულიყო და დიდი სიამოვნებით მიანებებდა ჩხუბს თავს, მაგრამ ბიჭებისა რცხვენოდა, რომლებიც მუდამ იქ იყვნენ და აქეზებდნენ. ერთ დღეს, ოცწუთიანი გამწარებული ბრძოლის შემდეგ, რომლის დროსაც წესები მაინც არ ავიწყდებოდათ (წიხლის კვრა, ფეხის გამოდება და წაქცეულის ცემა აკრძალული იყო), როცა ორივეს გამოელია არაქათი, პირგაბრტყელებულმა შესთავაზა — მოვრჩეთ, ნურც შენ იქნები დამარცხებული და ნურც მეო.
ამ სურათის ხილვაზე, ხელებში თავჩარგულ მარტინს, ახლაც კი სასიამოვნო ჟრუანტელმა დაუარა. ცოცხლად წარმოიდგინა ის წუთი, როცა სუნთქვაშეკრული და მილასლასებული, ტუჩებდამსკდარი და სისხლით პირგამოვსებული, ბორძიკით მიუახლოვდა პირგაბრტყელებულს, სისხლი გადმოაფურთხა, რადგან ლაპარაკს უშლიდა ხელს, და შესძახა, თუ თავს დამარცხებულად არა გრძნობ, ბრძოლა ბოლომდეო. პირგაბრტყელებულმა არა სცნო თავი დამარცხებულად და ჩხუბი გაგრძელდა.
მეორე დღეს, შემდეგ დღეებშიაც, რომელთაც ბოლო არ უჩანდა, კვლავ და კვლავ გრძელდებოდა. მუშტს რომ შემართავდა ჩხუბის დაწყების წინ, მკლავი ჩამოვარდნაზე ჰქონდა, სტკიოდა, პირველი ხუთი შემოკვრის დროს სული კბილით ეჭირა. მერე კი თანდათანობით გაბრუვდებოდა და ვეღარაფერს გრძნობდა, ბრმად იბრძოდა, მხოლოდ ბურუსში ხედავდა, თითქოს სიზმარიაო, პირგაბრტყელებულის წინგაშვერილ ყვრიმალებსა და მხეცივით ანთებულ თვალებს. და ამ გაბრტყელებულ სიფათს ჩააშტერდებოდა სწორედ, სხვა ყველაფერი გაქრებოდა; აღარაფერი არსებობდა ამ სიფათის გარდა, და ვერც მოისვენებდა, სიმშვიდეს ვერ ეღირსებოდა, მანამ დანაყილსა და სისხლში აზელილს არ ნახავდა იმ სიფათს, ან მანამ ის პირგაბრტყელებული არ დაუნაყავდა და სისხლში არ აუზელდა მარტინს ცხვირ-პირს მაშინღა თუ მოისვენებდა. ისე დაზავება და ბარიბარში გამოსვლა კი მისთვის, მარტინისათვის წარმოუდგენელი იყო.
დადგა ის დღეც, როცა მარტინი “მოამბის” შუკაში მილასლასებდა და პირგაბრტყელებული კი იქ არ დაუხვდა. აღარც შემდეგ მოვიდა. ბიჭებმა მიულოცეს მარტინს. პირგაბრტყელებული დამარცხებულიაო, ეუბნებოდნენ. მაგრამ მარტინი მაინც ხინჯსა გრძნობდა გულში. ვერ დაამარცხა პირგაბრტყელებული, ვერც პირგაბრტყელებულმა დაამარცხა იგი. ბრძოლის ბედი გადაუწყვეტელი დარჩა. მერეღა გაიგეს, რომ იმ დღეს პირგაბრტყელებულს მამა მოკვდომოდა მოულოდნელად.
წლებმა ერთბაშად გაირბინა მოგონებაში და, აჰა, მარტინი თეატრშია, ქანდარაზე ზის. ჩვიდმეტისა იყო ამ დროს, ზღვიდან ახალი დაბრუნებული. უცებ ჩხუბი ატყდა. ვიღაცამ ვიღაცას შემოჰკრა. მარტინმა გასაშველებლად გაიწია და ერთბაშად პირგაბრტყელებულის ანთებულ თვალებს შეეფეთა.
— წარმოდგენის შემდეგ გარეთ დაგელოდები, — კბილებში გამოსცრა ძველმა მტერმა.
მარტინმა თავი დაუქნია. უცებ წესრიგის დამცველმა მოირბინა.
— უკანასკნელი მოქმედება რომ გათავდება, ქუჩაში შეგხვდები, — წაიჩურჩულა მარტინმა, ისე რომ გვერდზე არც გაუხედავს, სცენას მიშტერებოდა.
წესრიგის დამცველმა ერთი კი შეხედა და გაბრუნდა.
— გახლავს ვინმე? — ჰკითხა მარტინმა პირგაბრტყელებულს, მოქმედების დამთავრების შემდეგ.
— რა თქმა უნდა.
— მაშინ მეც მოვძებნი ბიჭებს, — განუცხადა მარტინმა.
მიდგა, მოდგა და ანტრაქტების დროს თავის პარტიასაც მოუყარა თავი — ლურსმნის ქარხნის მუშები — სამი ბიჭი, ერთი ცეცხლფარეში, ექვსამდე მეზღვაური და ამდენივე მარკეტ-სტრიტელები.
წარმოდგენა რომ დამთავრდა, ორივე ბანდა ქუჩას აუყვა, ერთი ერთ ტროტუარს, მეორე — მეორეს. მოფარებულ კუთხეს რომ მიადგნენ, ერთად შექუჩდნენ და ბჭობა გამართეს.
— მერვე ქუჩის ხიდთან აჯობებს, — თქვა ერთმა წიქორია ბიჭმა, პირგაბრტყელებულის ბანდელმა, — ჩხუბს შუაში გავმართავთ, ზედ სინათლის ქვეშ, ჩვენ აქეთ-იქით ჩავსაფრდებით. ერთი მხრიდან თუ გამოჩნდნენ პოლიციელები, მეორე მხრით გავიქცევით.
მარტინი თავის ბიჭებს მოეთათბირა და თანხმობა განუცხადა.
— აგრე იყოს, თანახმა ვარ.
მერვე ქუჩის ხიდი, რომელიც სან ანტონოს შესართავთან არის გადებული, სიგრძით ქალაქის სამ კვარტალს უდრის. ხიდის შუაში, აგრეთვე ორივე ბოლოში, ელექტრონათურა ენთო. პოლიციელი თუ გაივლიდა, უსათუოდ შენიშნავდნენ. მარტინს ახლაც ცოცხლად წარმოუდგა თვალწინ ეს ჩხუბისთვის მართლაც ზედგამოჭრილი ადგილი. წარმოუდგა ორი ბანდა, დაბღვერილი და საჩხუბრად შემართული ბიჭები, რომლებიც ცალ-ცალკე იდგნენ და თავიანთ ღირსეულ ფალავნებს აგულიანებდნენ. მარტინი და პირგაბრტყელებული წელზევით გატიტვლებულან. ცოტა მოშორებით გუშაგები დაუყენებიათ და დაუვალებიათ ხიდის განათებულ ბოლოებს უთვალთვალონ. ერთ მეზღვაურს ხელში მარტინის ქურთუკი, პერანგი და ქუდი მოუმარჯვებია — პოლიცია თუ გამოჩნდა, გასაქცევად არის მზად. მარტინი გონების თვალით ხედავს, როგორ შედის თვითონ წრეში, თვალს თვალში უყრის პირგაბრტყელებულს, ხელს შემართავს და ამბობს:
— წინასწარ ხელის ჩამორთმევა და ასეთი მაიმუნობა არ უნდა. გაიგე? ბრძოლა ბოლომდე. არავითარი უკანდახევა და თავის დამარცხებულად გამოცხადება. სამკვდრო-სასიცოცხლო ჩხუბი უნდა იყოს. გაიგე? ერთ-ერთ ჩვენგანს სულ უნდა ამოენაყოს ცხვირ-პირი.
პირგაბრტყელებულს საქციელი წაუხდა, მაშინვე შეატყო მარტინმა, მაგრამ იმ ძველმა გაბღენძილმა სიამაყემ იმძლავრა, ამ ორი ბანდის წინაშე თავს როგორ შეირცხვენდა!
— კარგი, გამოდი! — შესძახა მან, — რას გაიტლიკე! ბოლომდე იქნება, მაშ როგორ!
და როგორც ნამდვილ ყმაწვილურ თავმოწონებას შეეფერება, მოზვრებივით ეცნენ ერთმანეთს, მუშტშემართულები, სიძულვილით გულაგზნებულები, ცემის, დასახიჩრების, განადგურების წყურვილით შეპყრობილები. ერთბაშად გაქრა ყველაფერი, რისთვისაც კაცობრიობას ათასობით წლების განმავლობაში ტანჯვითა და ცოცვით მიეღწია. ელექტრონის ფარანიღა იდგა კენტად, როგორც კაცობრიობის დიდი პროგრესის ნიშანსვეტი. მარტინი და პირგაბრტყელებული ქვის ეპოქის ველურებად, გამოქვაბულების ბინადრებად ქცეულიყვნენ. სულ უფრო და უფრო ღრმად იძირებოდნენ ტალახით ამოვსებულ უფსკრულში, პირველყოფილობის ფსკერზე ეშვებოდნენ, ბრმად, ანგარიშმიუცემლად იქნევდნენ ხელებს, ერთმანეთს ეჯახებოდნენ და უკუიქცეოდნენ, როგორც ციური სხეულების ანასხლეტები, როგორც ატომები, რომლებიც მარადიულ დაჯახება-უკუქცევაში არიან.
“ღმერთო! რა მხეცები ვიყავით! რა პირუტყვები!” აღმოხდა მარტინს, როცა ის გახურებული ბრძოლა გაიხსენა. თავისი განსაკუთრებული წარმოსახვის წყალობით, თითქოს თვალნათლივ შეჰყურებდა იმ ჩხუბს. მჭვრეტელიც იყო და მონაწილეც ერთდროულად. ამ გრძელი თვეების განმავლობაში შეძენილმა კულტურამ და სულიერმა დახვეწილობამ აიძულეს ერთბაშად შემცბარიყო ასეთი სანახაობის ხილვაზე. მაგრამ აწმყო თანდათანობით შეავიწროვა წარსულმა და იგი კვლავ ძველ მარტინ იდენად იქცა: ზღვიდან ახლახან დაბრუნებულა და პირგაბრტყელებულს ებრძვის მერვე ქუჩის ხიდზე. დაიძაბა, სუნთქვა შეეკრა, ოფლი დაასხა, სისხლით მოითხვარა, გულში შვება იგრძნო, როცა შემართული მუშტები მიზანსა ხვდებოდა.
სხვადასხვა მხრიდან მოვარდნილ, ერთმანეთის მოძულე ორი გრიგალივით შეასკდნენ ერთმანეთს. დრო გადიოდა, ორი მტრული ბანდა თანდათან დაიძაბა და ახლა სულგანაბული იდგა. ამისთანა გააფთრებული შეტევა თავისდღეში არ ენახათ და ყველანი შიშის კანკალმა აიტანა. თვითონაც კი არა ყოფილან ისეთი გამძვინვარებული მხეცები, როგორიც ახლა ორივე მებრძოლი ჩანდა. პირველმა ჭაბუკურმა გზნებამ რომ გაიარა, უფრო მეტი სიფრთხილით განაგრძეს ბრძოლა. სასწორი არც ერთის მხარეზე არ იხრებოდა.
— უშედეგოდ დამთავრდება, — ჩაესმა მარტინს ვიღაცის სიტყვები.
მოწინააღმდეგემ ცრუ მოძრაობით მოატყუა მარტინი, ჯერ მარჯვნივ გადაიზნიქა, მერე — მარცხნივ და უცებ ისე მაგრად დაჰკრა, რომ მარტინმა იგრძნო, ლოყა ძვლამდე ჩაეხა. შიშველი მუშტით ამას ვერ იზამდა. ერთბაშად განცვიფრების შეძახილები მოესმა და სისხლმაც ითქრიალა. მაგრამ არაფრით შეიმჩნია. უფრო გაფრთხილდა და გაამახვილა ყურადღება, რადგან გამოცდილებით იცოდა ამნაირი ხალხის სიმდაბლე და გაიძვერობა. გაფაციცებით ადევნებდა თვალს და უცებ ლითონის გაელვება რომ შენიშნა, დასარტყმელად მოქნეული ხელი მარჯვედ შეაჩერა შუა გზაზე.
— ხელი გამოსწი! — შეჰკივლა მან, — კასტეტი დამარტყი?!
ორივე ბანდა ერთბაშად წამოიფოფრა, ღრენითა და ღმუილით დაუპირისპირდნენ ერთმანეთს. წამიც და საერთო ხელჩართული ბრძოლა გაიმართებოდა, ვეღარ მოიკლავდა შურისძიების წყურვილს. მარტინი გაცოფდა.
— უკან, ბიჭებო! — დაჰკივლა მან, — გაიგეთ?! ჰა, ხომ გაიგეთ?!
ბიჭები მაშინვე გაეცალნენ. ხომ მხეცები იყვნენ ისინი, მაგრამ მარტინი კიდევ უფრო გამძვინვარებული მხეცი ჩანდა, უნებური შიში ჩაუდგათ გულში და უკან დაიხიეს.
— ეს ჩემი პირადი საქმეა, ნურავინ ჩაერევა. აბა, მომეცი კასტეტი!
პირგაბრტყელებული გონს მოეგო, ცოტათი შეშინდა კიდეც და ბილწი იარაღი გადასცა.
— შენ გადაეცი ხომ კასტეტი, წიქორიავ, უკან-უკან რომ მიიძურწები?! — შესძახა მარტინმა და კასტეტი მდინარეში მოიქნია, — რაღაც საეჭვოდ კი აეტმასნე, მაგრამ ვერ მივხვდი, რა გინდოდა. კიდევ თუ გაგიბედავს ამისთანა რამე, იმდენს გირტყამ, რომ სულს გაგაცხებინებ. გაიგე?
ისევ გახურდა ჩხუბი. ერთსაც და მეორესაც არაქათი გამოელიათ, გადალასლასდნენ, მაგრამ მაინც განაგრძობდნენ პირუტყვების ბანდაც კი შეშინდა, უკვე მოეკლათ სისხლის წყურვილი და ახლა თავიანთ ფალავნებს სთხოვდნენ, გაშველდითო. პირგაბრტყელებული ისე მოქცეულიყო, რომ საცაა დავარდებოდა და გათავდებოდა, ან ფეხზე დგომელას ამოხდებოდა სული; ადამიანის ნირი და იერი დაკარგოდა, შიშისმომგვრელ მოჩვენებას დამსგავსებოდა... ცოტათი შედგა და შეყოყმანდა, მაგრამ მარტინი მივარდა და დაუშინა და დაუშინა მუშტი.
მთელი საუკუნე გავიდა თითქოს, პირგაბრტყელებული სულ გასავათდა, და უცებ ტკაცანი გაისმა, მარტინის მარჯვენა მკლავი ჩამოეშვა. ძვალი გადაუტყდა. ყველამ გაიგონა და ყველა მიხვდა. პირგაბრტყელებულიც მიხვდა და, უკანასკნელ ძალამოკრებილი, ვეფხვივით ეცა მოწინააღმდეგეს, სეტყვასავით დააყარა მუშტები. მარტინის ბანდა წინ წამოიწია. მიშველება სცადა. ერთბაშად დაშენილი მუშტებით გაოგნებულმა მარტინმა თავის ბანდას ბინძური გინებით შეუტია, არ მომეკაროთო. გამწარებისაგან კვნესოდა, ხვნეშა ამოსდიოდა. მარცხენა ხელი შეემართა და ურტყამდა, ანგარიშმიუცემლად ურტყამდა. თითქოს სადღაც შორიდან მოდიოდა დამფრთხალი ბიჭების ბუტბუტი, გაარჩია კიდეც, როგორა თქვა ერთმა გაბზარული ხმით: “ეს რაღა ჩხუბი გამოვიდა, ბიჭებო. მკვლელობაა! გავაშველოთ!”
მაგრამ ვერავინ გაბედა ახლოს მისვლა და მარტინს გაეხარდა. იქნევდა და იქნევდა მარცხენა ხელს, სისხლიან მასას უტყაპუნებდა, რაც ადამიანის სახეს კი არა ჰგავდა, არამედ რაღაც საშინელებას — შიშისმომგვრელ მოქანავე, მოდუდღუნე მასას; ისევ და ისევ ბუნდოვნად ედგა თვალწინ მარტინს ეს მასა, არ შორდებოდა. სცემდა და სცემდა, ოღონდ ახლა სულ უფრო და უფრო მძიმედ, უკანასკნელი ნაფლეთები სასიცოცხლო ენერგიისა თანდათანობით ეცლებოდა. თითქოს მთელი საუკუნეები, მილიონობით წლები გავიდა, რაც იგი უტყაპუნებდა და უტყაპუნებდა, ვიდრე ბოლოს არ შენიშნა, როგორ ნელ-ნელა იწყო ჩაძირვა ამ უსახელო მასამ და ხიდის ფიცარს დაენარცხა. მარტინი თავზე დაადგა, მოფამფალებულ ფეხებზე მძიმედ ირწეოდა, ჰაერს ეპოტინებოდა თავის შესამაგრებლად და გაურკვევლად დუდღუნებდა ისე, რომ საკუთარი ხმა თვითონაც ვერ იცნო.
— კიდევ გინდა? ჰა, კიდევ გინდა?
იმეორებდა და იმეორებდა ამ სიტყვებს. ეკითხებოდა, ეღიჭინებოდა, ემუქრებოდა — კიდევ თუ გინდაო... მერე იგრძნო, როგორ მოხვიეს ბიჭებმა ხელი, მხრებზე მოუთათუნეს, სცადეს ქურთუკი მოესხათ. და ხელადვე დავიწყების წყვდიადმა შთანთქმა ყველაფერი.
მაგიდაზე მაღვიძარა საათი ტიკტიკებდა, მაგრამ ხელებში სახეჩარგულ მარტინ იდენს არ ესმოდა. საერთოდ აღარაფერი ესმოდა, აღარც ფიქრობდა. ისე ცოცხლად განიცადა ერთხელ თავსგადახდილი ამბავი, რომ თითქოს ახლაც გული შეუღონდა, როგორც მაშინ, მერვე ქუჩის ხიდზე. რამდენიმე წუთი ისე გავიდა, რომ მის თავზე წყვდიადი იყო ჩამოწოლილი. მერე კი თითქოს მკვდრეთით აღსდგა, ერთბაშად წამოხტა. თვალები წამონთებოდა, ოფლი წურწურით ჩამოსდიოდა.
— ხომ დაგამარცხე, პირგაბრტყელებულო! — შესძახა მან, — თერთმეტ წელს მოვუნდი, მაგრამ მაინც დაგამარცხე!
მუხლები უკანკალებდა. სისუსტე იგრძნო და საწოლთან მილასლასდა, ძგიდეზე ჩამოჯდა. კვლავ წარსულს ჰყავდა შეპყრობილი. ოთახს მოავლო თვალი. არეულს, გაოგნებულსა და შეშინებულს ვეღარ გაეგო, სად იმყოფებოდა. მაგრამ უცებ კუთხეში დახვავებული ხელნაწერები დაინახა, მოგონებათა ბორბალი ერთბაშად დატრიალდა. ოთხი წელი ხელად გამოირბინა და კვლავ აწმყოში გადმოიყვანა, დაანახა წიგნები, რომლებიც მას წაეკითხა, სამყარო, რომელიც ამ წიგნებმა გადაუშალეს, ოცნებანი, ამაყი მისწრაფებანი, და სიყვარული იმ ფერმკრთალი, მგრძნობიარე, ჰაეროვანი გოგონასი, რომელსაც გულიც კი გაუსკდებოდა, თუნდაც ერთის წამით ეხილა ის საშინელება, რაც მარტინმა ახლა ხელახლა განიცადა, თუნდაც ერთხელ მოეკრა თვალი ცხოვრების იმ წუმპისათვის, რაც მარტინმა გამოსცურა.
ჭაბუკი წამოდგა და სარკესთან დადგა.
— მაგრამ შენ ამოხვედი იმ ტალახიდან, მარტინ იდენ, — გამარჯვებული კაცის ტონით წარმოთქვა მან, — კაშკაშა სინათლემ თვალებზე ლიბრი მოგაცილა, მხრებით ვარსკვლავებსა სწვდები, ნამდვილ ცხოვრებას ეზიარე და ბრძოლით ართმევ უზენაეს მემკვიდრეობას იმ ძალებს, რომელთაც იგი საუკუნეების განმავლობაში უპყრიათ.
კიდევ უფრო ახლო მიიტანა სარკესთან თავი და გაიცინა.
— ცოტაოდენი ისტერიკა და მელოდრამა, არა? — ჩაეკითხა თავს, — არა უშავს. პირგაბრტყელებული ხომ დაამარცხე ერთხელ, რედაქტორებსაც დაამარცხებ, თუნდაც ორჯერ თერთმეტი წელი დაგჭირდეს. შეჩერებით კი ვეღარ შეჩერდები. წინ უნდა იარო. ბრძოლა _ ბოლომდე!
თავი მეთექვსმეტე
მაღვიძარა საათმა ერთბაშად წამოახტუნა მარტინი; ასეთი ჯანის პატრონი არ ყოფილიყო, უეცარი გაღვიძებისაგან უსათუოდ თავი ასტკივდებოდა. მაგრად ეძინა, მაგრამ ხელად გამოფხიზლდა კატასავით. თავს მხნედ გრძნობდა და კმაყოფილი იყო, რომ უმოქმედობის ხუთმა საათმა უკვე გაიარა. სძულდა ძილის უმოქმედობა. რამდენი საქმე იყო გასაკეთებელი, რამდენი რამ მოსაგვარებელი ცხოვრებაში. მისტიროდა ყოველ წუთს, რასაც ძილი ართმევდა ხოლმე სიცოცხლეს. ჯერ არც კი მიმწყდარიყო მაღვიძარას წკრიალი, რომ თავი უკვე წყლით სავსე ტაშტში ჩაერგო მარტინს. ეამა ცივი წყალი, საამურ ჟრუანტელად დაუარა ტანში.
მაგრამ რეჟიმი დაერღვა დღეს. არც დაუმთავრებელი მოთხრობა ელოდა მაგიდაზე, არც ახალი ჰქონია ჩაფიქრებული. წუხელ გვიანამდე შეჰყვა მეცადინეობას და ახლა უკვე საუზმის დრო მოახლოვებულიყო. სცადა ერთი თავი წაეკითხა ფისკიდან, მაგრამ ტვინი არეული ჰქონდა და წიგნი დახურა. დღეს ახალი ბრძოლა უნდა დაეწყო ცხოვრებასთან და წერის თავი რამდენიმე ხანს აღარ ექნებოდა. სევდა მოსწოლოდა, რა სევდასაც სახლთან თუ შინაურებთან გამოთხოვებისას განიცდის ხოლმე ადამიანი. ხელნაწერებს გადახედა კუთხეში. ნამდვილად ასე იყო. უნდა გამოთხოვებოდა თავის საბრალო, გაწბილებულ შვილებს, რომლებიც არავინ არ ინდომა. მივიდა, გადაქექა და საყვარელი ადგილები გადაიკითხა, “ქოთანი” და “თავგადასავალი” ხმამაღლაც კი წაიკითხა. განსაკუთრებით მოეწონა “სიხარული”, მისი უკანასკნელი ნაშიერი, რომელიც წინა დღეს დაამთავრა, მაგრამ მარკა არა ჰქონდა და კუთხეში მიაგდო.
— არ მესმის, — ჩაიბუტბუტა მან, — თუმცა იქნებ რედაქტორებს არ ესმოდეთ! თითქოს არაფერი არ უნდა უშავდეს. ამაზე უარესებსაც ხშირად ბეჭდავენ... რასაც კი ბეჭდავენ, ვერც ერთი ვერ შეედრება ამას... თითქმის ვერც ერთი.
ნასაუზმევს საბეჭდი მანქანა ფუტლიარში ჩადო და ოუკლენდისკენ გააქანა.
— ერთი თვის ქირა არ გადამიხდია, — უთხრა მან კლერკს, — მოახსენეთ თქვენს უფროსს, რომ სამსახურს ვიწყებ და ერთ თვეში, ან უფრო ადრე გადავიხდი.
ბორანით სან-ფრანცისკოში გავიდა ბირჟას მიაკითხა.
— სამუშაო თუ გაქვთ რაიმე, რაც გინდა იყოს? — მიმართა მან ბირჟის აგენტს. მაგრამ ამ დროს ვიღაც ახალშემოსულმა შეუშალა ხელი. მდარე ბრწყინვალებით იყო ეს კაცი მორთული, როგორც კოხტად ჩაცმა-დახურვას მოყვარულ მუშებს სჩვევიათ ხოლმე. აგენტმა უიმედოდ გააქნია თავი.
— აჰ, არავინ გამოჩნდა? — იკითხა ახალშემოსულმა, — როგორმე დღესვე უნდა ვიშოვოთ ვინმე.
მობრუნდა და მარტინს მიაშტერდა, მარტინმაც ახედა. ლამაზი სახე ჰქონდა, მაგრამ გაცრეცილი და შეშუპებული, როგორც მოუსვენარი ღამის შემდეგ იცის ხოლმე.
— სამუშაოს ეძებ? — ჰკითხა მან, — რა ხელობა იცი?
— ყოველგვარ მძიმე სამუშაოს შევასრულებ, მეზღვაურობა ვიცი, საბეჭდ მანქანაზე ვიმუშავებ, სტენოგრაფია არ ვიცი... ცხენოსნობა ვიცი... ყველაფერი შემიძლია, ყველაფერს მოვახერხებ, — იყო პასუხი.
ახალმოსულმა თავი დააკანტურა.
— ეტყობა, გამომადგები. მე დოუსონი ვარ, ჯო დოუსონი. სამრეცხაოსთვის ვეძებ მუშას.
— მეტისმეტი არ იქნება?! — მარტინმა ერთბაშად წარმოიდგინა, როგორ აუთოვებდა ქალის ათასნაირ წვრილმან მორთულობას. მაგრამ ეს ბიჭი მოეწონა და სწრაფად დასძინა. — რეცხვა კი შემიძლია. გემზე შევეჩვიე.
ჯო დოუსონი ჩაფიქრდა.
— მაშ, მოვრიგდეთ, გითხრა, რა საქმე გვექნება?
მარტინმა თავი დაუქნია.
— პატარა სამრეცხაოა, აგარაკზე, სასტუმროსთან. “ცხელი წყარო” ხომ გაგიგონია, სასტუმრო? ორი კაცის სამუშაოა — უფროსი და თანაშემწე. მე უფროსი ვიქნები, ჩვენ-ჩვენი საქმე გვექნება, მაგრამ შენ მე დამემორჩილები. რას იტყვი, გინდა?
მარტინი ჩაფიქრდა. კარგი საქმე ჩანდა. რამდენიმე თვეს წაიმუშავებდა და ისევ ექნებოდა სწავლის დრო. არც მუშაობაში დაიზოგავდა თავს და არც სწავლაში.
— კვება კარგი, საკუთარი ოთახი, — განაგრძობდა ჯო.
ამან გადაწყვიტა საკითხი. საკუთარი ოთახი! კაცი ხმას არ გაგცემს, თუნდა მთელი ღამე გენთოს სინათლე.
— მუშაობა კი ჯოჯოხეთურია, — დასძინა ჯომ.
მარტინმა მკლავის გამობერილ კუნთებზე დაისვა ხელი.
— ეს მაგარი მუშაობისაგან მაქვს.
— მაშ, შევთანხმდეთ, — ჯომ შუბლზე მოისვა ხელი, — უჰ, ლამის გამისკდეს თავი. თვალში ვეღარ ვიხედები. მეტისმეტი მომივიდა წუხელ... ძალიან შევტოპე... მაშ, ასე, ას დოლარს გადაგვიხდიან ორივეს და ბინას მოგვცემენ. აქედან სამოცი ჩემი იყო, თანაშემწე ორმოცს იღებდა. მაგრამ იმ ძველმა თანაშემწემ იცოდა საქმე. შენ გამოუცდელი ხარ. პირველ ხანებში საქმის გაკეთებაც მომიწევს. ჯერ რომ ოცდაათი მოგცე და თანდათანობით ორმოცამდე შეგივსო? არ მოგატყუებ. შეეჩვევი თუ არა საქმეს, ორმოცს მიიღებ.
— ასე იყოს! — დაეთანხმა მარტინი და ხელი გაუწოდა, მეორემ ჩამოართვა. — წინასწარ ვერ მომცემ ცოტას?.. გზისთვის და სხვა ხარჯებისათვის?
— სულ წამივიდა, — უპასუხა ჯომ და კვლავ გახურებულ შუბლში იტაცა ხელი, — მარტო იქითობის ბილეთი შემრჩა, სხვა არაფერი.
— მეც აღარაფერი შემრჩება... ბინის ქირას რომ გადავიხდი.
— შენც მერე გადაიხადე, — ურჩია ჯომ.
— არ შეიძლება. ჩემი დისა მმართებს.
ჯომ დაუსტვინა, ჩაფიქრდა, იქნებ რამე მოვიგონოო.
— თითო ჭიქისა კიდევ შემრჩა. წავიდეთ, გადავკრათ, იქნებ რამე მოვიფიქროთ.
მარტინი არ დაეთანხმა.
— წყლის მუშტარი ხარ?
მარტინმა ამჯერად თავი დაუქნია და ჯო წუწუნს მოჰყვა.
— ნეტაი შენ! მე ვერა და ვერ გადავეჩვიე, — თავის მართლება სცადა, — მთელ კვირას რომ ჯოჯოხეთურად იმუშავებ, მერე გადაკვრა მოგინდება ხოლმე. თუ არ დავლიე, ან ყელს გამოვიჭრი, ან მთელ სამრეცხაოს გადავბუგავ. თუმცა შენ რომ არა სვამ, ეს კარგია, გამიხარდა, ნურც დალევ, მაგრად დადექი.
მარტინმა შენიშნა, რა უზარმაზარი უფსკრული იყო ამ კაცსა და მას შორის; წიგნებმა წარმოქმნეს ეს უფსკრული, მაგრამ მარტინს სულაც არ გასჭირვებია, უკანვე გადაელახა და დოუსონს გვერდში ამოსდგომოდა. მთელი თავისი სიცოცხლე მუშათა სამყაროში ტრიალებდა და შრომითი ამხანაგობა მის მეორე ბუნებას წარმოადგენდა. მთელი სიძნელეები, რაც გამგზავრებასთან იყო დაკავშირებული და რაც დოუსონის გაბურსალებული თავისათვის მოუგვარებელი ჩანდა, მარტინმა ადვილად მოაგვარა: თავის ჩემოდანს ჯოს ბილეთით გააფორმებდა და ბაგაჟით გაგზავნიდა, თვითონ კი ველოსიპედით ჩავიდოდა “ცხელ წყაროში”. სამოცდაათი მილი იყო გასავლელი. ამ გზას კვირას გაივლიდა, ორშაბათს კი საქმეს შეუდგებოდა. ახლა შინ გაბრუნდება და ბარგს ჩაალაგებს. გამოსამშვიდობებელი არავინა ჰყავს — რუთი და მთელი მისი ოჯახი ზაფხულს სიერაში ატარებდნენ, ტაჰოს ტბაზე.
კვირა ღამეს ჩავიდა “ცხელ წყაროში”, დაღლილი და მტვერში ამოგანგლილი. ჯო მხიარულად შეეგება. მთელი დღის ნამუშევარს, შუბლი სველი პირსახოცით ჰქონდა წაკრული.
— ერთი ნაწილი სარეცხისა იმ კვირიდან გადმომყვა, შენს ჩამოსაყვანად რომ ვიყავი წამოსული... შენი ჩემოდანი უკვე მივიღე. შენს ოთახშია. რამსიმძიმეა, კაცო! რა ოხრობა გაქვს შიგ? ოქროს ზოდები?
ჯო ლოგინზე ჩამოჯდა, მარტინი კი ნივთების ამოლაგებას შეუდგა. ჩემოდანი, ფაქტობრივად, სურსათ-სანოვაგის ყუთს წარმოადგენდა და მისტერ ჰიგინბოთამმა ნახევარ დოლარად დაუთმო. მარტინმა თოკის სახელური გამოაბა და ჩემოდანს დაამსგავსა. ჯომ თვალები გადმოკარკლა, როცა მარტინმა რამდენიმე ხელი საცვალი ამოიღო, და ქვეშ კი სულ წიგნები! წიგნებით იყო გამოტენილი მთელი ჩემოდანი.
— სულ წიგნებია? ფსკერამდე?
მარტინმა თავი დაუქნია და წიგნები სამზარეულოს მაგიდაზე დაალაგა, რაც პირსაბნის მაგივრობას სწევდა.
— ჰო-ო! ჰო-ო! — შესძახა ჯომ და გაჩუმდა, თავში რაღაც აზრის ჩამოყალიბებას დააცადა. როგორც იქნა, ჩამოუყალიბდა.
— ერთი ეს მითხარი, გოგოებზე რას იტყვი?.. ბევრს დასდევ?
— არა. უწინ დავდევდი, მანამ წიგნებს დავუწყებდი კირკიტს, ახლა დრო აღარ მყოფნის.
— აქ არც წიგნების დრო გექნება. მარტო მუშაობა და ძილი.
მარტინს ჩაეცინა, გაახსენდა, რომ ღამეში თვითონ ხუთი საათი ეძინა. მისი ოთახი ზედ სამრეცხაოს თავზე აღმოჩნდა, ამავე შენობაში იდგა ძრავაც, რომელიც წყალს ტუმბავდა, ელექტროენერგიას წარმოქმნიდა და სარეცხის მანქანებს ამუშავებდა. მექანიკოსი, რომელიც მეზობელ ოთახში ცხოვრობდა, ახალ მდგმურთან შევიდა, გაეცნო და ელექტრონათურის ზონარის დაგრძელება უშველა, რათა მაგიდიდან საწოლთან მიეტანა ხოლმე ნათურა, როცა დასჭირდებოდა.
მეორე დღეს, შვიდის თხუთმეტ წუთზე წამოხტა მარტინი, — შვიდს რომ თხუთმეტი დააკლდებოდა, საუზმე უნდა ყოფილიყო. სამრეცხაოში სააბაზანო აღმოჩნდა მოსამსახურეებისათვის და მარტინმა ცივ წყალში იბანავა, რითაც ძალიან გააკვირვა ჯო.
— იჰ, შენ რა ყოფილხარ, კაცო! — შესძახა ჯომ, როცა ისინი სამზარეულოს ერთ კუთხეში სასაუზმოდ დასხდნენ.
მათთან ერთად მოუსხდნენ საუზმეს მექანიკოსი, მებაღე, მებაღის თანაშემწე და ორი თუ სამი მეჯინიბე. ყლაპავდნენ საჭმელს და, მოღუშულები, კანტიკუნტად თუ წამოისროდნენ სიტყვას. მარტინი ჭამდა, ისმენდა და ფიქრობდა — რა შორს წავსულვარ ამ ხალხისგანო. მათი გონებრივი უბადრუკობა აუტანელი აღმოჩნდა მარტინისათვის, ნეტა ჩქარა მოვშორდეო, წუხდა. ასე რომ, ჩქარ-ჩქარა გადაყლაპა წყალწყალა, უგემური ფაფა და სამზარეულოდან რომ გამოვიდა, შვებით ამოისუნთქა.
კარგად მოწყობილი პატარა, ორთქლის სამრეცხაო აღმოჩნდა, უახლესი მანქანები ყოველგვარ შრომას ასრულებდნენ, რისი შესრულებაც კი მანქანებს შეუძლიათ. მარტინმა სათანადო დარიგება მიიღო და ერთად დახვავებული ჭუჭყიანი სარეცხის დახარისხებას შეუდგა, ჯომ მანქანები აამუშავა და საპნის სითხე მოამზადა, რაც მწვავე ქიმიური მასალებისაგან იყო შეზავებული, ასე რომ, იძულებული გახდა თვალები, პირი და ნესტოები აბანოს პირსახოცით შეეხვია და მუმიას დამსგავსებოდა. დახარისხებას რომ მორჩა, მარტინმა უკვე გარეცხილი თეთრეულის გაწურვას მიჰყო ხელი: ჩააგდებდა გამწურავ მანქანაში, რომელსაც საგანგებოდ მოწყობილი ღერძი ჰქონდა დატანებული. ეს ღერძი წუთში რამდენიმე ათას ბრუნვას ასრულებდა და ცენტრიდანული ძალების მეოხებით თეთრეულს სინესტეს აცლიდა. ამის შემდეგ წარამარა უხდებოდა მარტინს საშრობი მანქანიდან საწურავთან მირბენა, ზოგჯერ ჭუჭყიან სარეცხსაც მივარდებოდა და ქალისა და მამაკაცის წინდებს გადაარჩევდა. ნასადილევს, მანამ უთოები გახურდებოდა, წინდებს რეცხდნენ. ამასობაში უთოები გახურდა და ექვს საათამდე საცვლებს აუთოებდნენ. ექვსი რომ შესრულდა, ჯომ უკმაყოფილოდ გააქნია თავი.
— ვერ მოვასწარით, — თქვა მან, — ნავახშმევსაც მოგვიწევს მუშაობა.
მართლაც, ღამის ათ საათამდე მუშაობდნენ ნავახშმევს, ელექტრონის თვალისმომჭრელ შუქზე, მანამ უკანასკნელი საცვალიც არ გააუთოეს და დასახარისხებელ ოთახში არ შეიტანეს გასაცემად. ნამდვილი კალიფორნიული ჩამოხუთული ღამე იყო და, მიუხედავად იმისა, რომ ფანჯრები დაღებული ჰქონდათ, ოთახში გავარვარებული უთოებისაგან თაკარა სიცხე იდგა. პერანგისამარა, მკლავებდაკაპიწებული, ოფლში გაღვრილი მარტინი და ჯო სიცხისაგან სულს ძლივს ითქვამდნენ.
— ტროპიკულ სადგურში გემის დატვირთვაც კი არ არის ამაზე მძიმე, — შენიშნა მარტინმა, როცა ისინი კიბეზე ადიოდნენ.
— შენ გამოგივა საქმე, — მიუგო ჯომ, — მარჯვე ბიჭი ყოფილხარ. ასე თუ იმუშავე, ერთ თვეზე მეტს არ გამყოფებ ოცდაათ დოლარზე, იქითა თვეში ორმოცს მიიღებ. ოღონდ ნუ მეტყვი, წინათ არ მიუთოებიაო. მე ხომ ვხედავ!
— სინდისს გეფიცები, ჩვარიც კი არ გამიუთოებია დღემდე.
ოთახში რომ შევიდა, მარტინი გაკვირვებული იყო, ასე რამ დამქანცაო. დაავიწყდა, რომ მთელი თოთხმეტი საათი მუხლისმოუკეცავად მუშაობდა. მაღვიძარა ექვსზე დააყენა და ხუთი საათი უკან გადმოთვალა, გადაწყვიტა პირველამდე ეკითხა. ფეხსაცმელი გაიხადა, რათა შეშუპებული ფეხები დაესვენებინა, მაგიდას მიუჯდა და წიგნები შემოიწყო. ფისკი გადაშალა იმ ადგილას, სადაც ორი დღის წინ შეჩერდა და კითხვა განაგრძო. მაგრამ თავი ისე დამძიმებოდა, რომ პირველივე პარაგრაფი ვერ გაიგო და ხელმეორედ მოუხდა წაკითხვა. მერე ერთბაშად გამოაფხიზლა გაშეშებული კუნთების ტკივილმა და მთის ნიავის სიგრილემ, რაც ღია ფანჯარაში შემოიჭრა. საათს შეხედა — ორი შესრულებულიყო. ოთხი საათი სძინებია. ტანსაცმელი გაიხადა და ლოგინში შეძვრა, ბალიშზე თავის დადება ვერც მოასწრო, რომ უკვე ეძინა.
სამშაბათმაც ასეთ დაძაბულ მუშაობაში ჩაიარა. ჯო აღფრთოვანებული იყო ამხანაგის სიმარდით, ჭინკასავით ბზრიალებდა. მთელი გრძელი დღე ისე იყო დაჭიმული, რომ წამიც არ გაუცდენია. დამაცადინებული იყო, ყურადღება იმაზე ჰქონდა გაფაციცებული, დრო მოეგო, მარტინსაც მიუთითა — ხუთი მოძრაობა არ მოენდომებია იმისათვის, რის გაკეთება სამით შეიძლებოდა, ანდა სამჯერ არ მიტრიალებულიყო ისეთ საქმეზე, რასაც ორი მიტრიალებით გააკეთებდა. “ზედმეტი მოძრაობის შეკვეცა”, ასე მონათლა მარტინმა ეს მოვლენა, როცა ამხანაგს შეჰყურებდა და ცდილობდა მისთვის მიებაძა. თავად კარგი მუშა იყო — ყოჩაღი და მარჯვე, მუდამ საამაყოდ ჰქონდა, რომ მისი სამუშაოს შესრულება სხვას არავის უწევდა და ვერც ვერავინ სჯობდა მუშაობაში. ახლაც გადაწყვიტა მთელი ყურადღება დაეძაბა და ამხანაგის დარიგების მიხედვით ემუშავა. ისე კარგად ამოავლებდა ხოლმე სახამებელში საყელოსა და მანჟეტებს, ისე მარჯვედ გადასჭიმავდა, რომ გაუთოების დროს ერთხელაც არ წამობურცულა და ამით ჯოს ქება დაიმსახურა.
თავაუღებლივ მუშაობდნენ. მორჩებოდა თუ არა ერთ საქმეს ჯო, ხელად მეორეზე გადახტებოდა, არაფერს არ დაელოდებოდა, არაფერს არ დაგიდევდათ. ორასი თეთრი პერანგი გაახამეს. თვალის დახამხამებაში მოავლებდნენ ხოლმე მარჯვენა ხელს მანჟეტებს, საყელოს და გულისპირს და სახამებელში ჩაუშვებდნენ, მარცხენა ხელით კი პერანგის დანარჩენი ნაწილი ეჭირათ, რათა სახამებელი არ გაჰკარებოდა. სახამებელი ისეთი ცხელი იყო, რომ, რამდენს ჩაჰყოფდნენ შიგ მარჯვენა ხელს, იქვე ვედროთი ცივი წყალი ჰქონდათ მომარჯვებული და ხელადვე ამ ცივ წყალში უნდა ეტაკებინათ და გაეგრილებინათ. იმ საღამოს თერთმეტის ნახევრამდე მუშაობდნენ; ახამებდნენ და ახამებდნენ ქალების სიფრიფანა, ფურჩალებიან საცვლებსა და კაბებს.
— ოღონდ ამ კაბებს ნუ მარეცხინებ და ტროპიკულ ქვეყნებში მამუშავე, — გაიცინა მარტინმა.
— მე სამაგისოდ არ გამოვდგები, — სერიოზულად უპასუხა ჯომ, — რეცხვის მეტი არაფერი ვიცი.
— კარგად კი რეცხავ.
— ეგეც რომ არ ვიცოდე! თერთმეტისა ვიყავი, ოუკლენდის სამრეცხაოში რომ დავიწყე მუშაობა. აგერ თვრამეტი წელიწადი გადის მას შემდეგ, და სხვა საქმისთვის ხელი არ მიხლია. მაგრამ ამისთანა მძიმე მუშაობა არსად შემხვედრია. სულ ცოტა, კიდევ ერთი კაცი მაინც გვჭირდება. ხვალ ღამითაც მოგვიწევს მუშაობა. ოთხშაბათი საყელოებისა და მანჟეტების დღეა.
მარტინმა საათი დააყენა, მაგიდას მიუჯდა და ფისკი გაშალა. ერთი აბზაციც ვერ ჩაათავა. სტრიქონები ერთმანეთში აირია, თავი დაუმძიმდა. ბოლთის ცემას მოჰყვა, თავში მუშტებს იშენდა, მაგრამ ძილს მაინც ვერ მოერია. მერე ისევ მოიმარჯვა წიგნი, ქუთუთოები ხელებით დაიჭირა და ასე თვალგახელილს ჩაეძინა. რაღა გზა ჰქონდა. დანებდა, ტანსაცმელი გაიხადა და ლოგინში შეწვა. შვიდი საათი გაგუდულივით ეძინა, მაღვიძარამ გამოაღვიძა, მაგრამ ისევ ართმევდა თავს ძილი.
— ბევრი იკითხე? — მიმართა ჯომ.
მარტინმა თავი გააქნია.
— არა უშავს. ამაღამ უნდა ვიმუშაოთ, მაგრამ, სამაგიეროდ, ხვალ ექვსზე მოვრჩებით. მოდექი და იკითხე.
მარტინი იმ დღეს დიდ ვარცლში რეცხავდა შალის ნაჭრებს, საგანგებო მოწყობილობა ჰქონდა, ვარცლზე ჯოხი იყო გადებული და ზედ დამაგრებული — ჩანჩახური და ბორბლის წკირი ტრიალებდა.
— ჩემი გამოგონებაა, — ამაყად უთხრა ჯომ, — აღარც წვალება გჭირდება ფიცარზე რეცხვით, ღონეც გეზოგება. თან თხუთმეტ წუთსაც ვზოგავთ ყოველ კვირეულად. თხუთმეტ წუთს ეხუმრები ამ სოროში?!
საყელოებისა და მანჟეტების ასეთ საჯანდრავში გატარებაც მისი გამოგონება იყო. საღამოთი, როცა დაბნელდა და ელექტრონის სინათლე აანთეს, ჯომ ასე განმარტა საქმე:
— სხვა სამრეცხაოში ჯერაც არ მოუგონებიათ ასეთი რამ. მე კი შაბათობით სამ საათზე უკვე თავისუფალი ვარ. ოღონდ საქმე უნდა იცოდე: განსაზღვრული ტემპერატურა, განსაზღვრული წნევა. თანაც, სამჯერ უნდა გაატარო. აბა, შეხედე. — მანჟეტი ამოიღო, — ხელით ასე რას გაახამებ!
ხუთშაბათს ჯო გააცეცხლეს: ნორმაზე მეტი გასახამებელი თეთრეული გამოგზავნეს.
— უნდა წავიდე! — განაცხადა მან, — მორჩა და გათავდა! რაღა გამოვიდა — მთელი კვირა პირუტყვივით ვიმუშავე, თითო წუთობით ვზოგავდი დროს და აგერ, უცებ, მთელი შეკვრა გასახამებელი თეთრეული არ მოგვაყენეს! მე თავისუფალ ქვეყანაში ვცხოვრობ, ასე კი არ არის საქმე. ავდგები და ყველაფერს პირში მივახლი იმ გასიებულ ჰოლანდიელს. ფრანგულად კი არ მოვყვები ტიტინს. ამერიკულსაც კარგად გავაგებინებ. ჰა, მთელი შეკვრა გასახამებელი თეთრეული!
— ამაღამაც მოგვიწევს მუშაობა, — თითქმის იმავე წუთში თქვა ბედსდამორჩილებულმა ჯომ, გაგულისება ერთბაშად გადაავიწყდა.
და იმ ღამესაც ვერ მოახერხა მარტინმა წაკითხვა. მთელი კვირა ისე გავიდა, გაზეთი არ გაუშლია და, თავისდა გასაკვირად, სურვილიც აღარ მოსვლია ამისა. აღარ აინტერესებდა ახალი ამბები. ისე დაიქანცა, რომ აღარაფრის თავი არა ჰქონდა, თუმცა ეს კი გადაწყვიტა: მართლა სამ საათზე თუ მორჩებოდნენ საქმეს შაბათს, ოუკლენდს წასულიყო ველოსიპედით. სამოცდაათი მილი იქით და ამდენივე უკან, კვირა საღამოს სულ გაუწყვეტდა ქანცს, ძალას ვეღარ მოიკრებდა იქითა კვირისათვის. მატარებელი გაცილებით უფრო მოხერხებული იქნებოდა, მაგრამ ორ-ნახევარი დოლარი დაეხარჯებოდა. მარტინმა კი გადაწყვიტა ფული დაეზოგა.
თავი მეჩვიდმეტე
ბევრი რამ შეისწავლა მარტინმა. ჯერ პირველი კვირაც არ გასულიყო, რომ ერთ ნაშუადღევს, ორი საათის განმავლობაში, ჯომ და მან ორასი თეთრი პერანგი გაუშვეს, ჯო ამუშავებდა მანქანას, რომელზედაც წნევის მარეგულირებელი ფოლადის ზამბარათი ცხელი უთო იყო გამობმული. ასე აუთოებდა იგი პერანგის საყელოს, მანჟეტებსა და გულისპირს. შემდეგ მარტინს გადასცემდა და ისიც პერანგის გაუხამებელ ნაწილს აუთოებდა.
მომქანცველი სამუშაო იყო. სულ ერთი და იგივე, საათობით, გაუთავებლად, განუწყვეტელი ფაციფუცი. გარეთ ამ დროს, სასტუმროს ფართო აივნებზე, გრილ, ქათქათა ტანსაცმელში გამოწყობილი ქალები და მამაკაცები ჩაციებულ სასმელებს წრუპავდნენ და მერე ქუჩაში გაისეირნებდნენ ხოლმე. სამრეცხაოში კი სულისშემხუთავი სიცხე იდგა. უზარმაზარი გავარვარებული ღუმელი გუგუნებდა, წითლად და თეთრად ელავდა უთოები დანამულ თეთრეულზე სრიალებდა და ორთქლის ღრუბელს აყენებდა. ამ უთოების სიმხურვალე სულ სხვა იყო, დიასახლისების ჩვეულებრივი უთოები რას შეედრებოდა. ქალები რომ დანერწყვილი თითით გასინჯავენ უთოს, მარტინისა და ჯოსათვის ის ცივი გამოჩნდებოდა, ვერც გასინჯავდნენ ამნაირად, ლოყასთან ახლოს მიჰქონდათ ხოლმე და ისე ამოწმებდნენ ტემპერატურას, რაღაც იდუმალი ალღოთი, რითაც მარტინი აღფრთოვანებული იყო, თუმცა ვერ გაეგო, რა უნდა ყოფილიყო. მეტისმეტად ცხელი თუ აღმოჩნდებოდა უთო, ცივ წყალში ჩაუშვებდნენ. ესეც, თავისთავად, დიდ სიზუსტესა და მოქნილობას მოითხოვდა. საკმარისი იყო ერთი წამით დაეყოვნებიათ უთო წყალში, რომ გაცივდებოდა და კვლავ გახურება დასჭირდებოდა. და მარტინს თვითონვე უკვირდა თავისი მოქნილობისა და სიზუსტისა, იმ ავტომატური სიზუსტისა, რის საშუალებითაც იგი მანქანის შეუცთომლობით მუშაობდა.
მაგრამ გაკვირვებისათვის აღარ ყოფნიდა დრო, მთელი გულისყური სამუშაოსკენ ჰქონდა მიპყრობილი. ცოცხალ მანქანასავით მუშაობდა, თავითაც და ხელებითაც, შეუსვენებლივ, და რაც კი რამ ადამიანური იყო მის არსებაში, ყველაფერს ნთქავდა ეს მანქანა. სამყაროს პრობლემებზე ფიქრისათვის გონებაში ადგილი აღარ რჩებოდა. მისი გონების ფართო დარბაზები დაკეტილ-დალუქული აღმოჩნდა. შეგრძნება მოექცა პატარა, მოკუცულ ოთახში, გემის საბრძოლო ჯიხურში, საიდანაც ბრძანება მოსდიოდა მკლავებისა და მხრების კუნთებს, ათ მოქნილ თითს, როგორ გაეტარებინა ყოველ ნაკერზე უთო. რომელსაც ზოლად მიჰყვებოდა ბილიკი, როგორ მოზომილად, თანაბარი მოძრაობით, მსუბუქად და მარდად გაესვა ამ უთვალავ სახელოებზე, კალთებზე, გვერდებზე, ზურგზე... არც ერთი გოჯით გვერდზე არ მოსვლოდა, მერე კი ისე კოხტად გადაეგდო დაუთოებული პერანგი, რომ არ დაჭმუჭნილიყო. და ვერც კი ასწრებდა, ერთი პერანგისთვის მოეშორებინა დაძაბული გულისყური, რომ უცებ მეორე იპყრობდა. ასე მიდიოდა დრო, საათი საათს მისდევდა, გარეთ კალიფორნიის მცხუნვარე მზე ყველაფერს თანგავდა და თენთავდა, გახურებულ სამრეცხაოში კი ერთი წამითაც არ შეიძლებოდა მოთენთვა — აივნების სიგრილეს შეფარებული სტუმრები ტილოს სუფთა ჩასაცმელს საჭიროებდნენ.
ოფლი წურწურით ჩამოსდიოდა მარტინს. გაუთავებლად სვამდა წყალს, მაგრამ ისეთი სიცხე იდგა, რომ სითხე სხეულში არ ჩერდებოდა და მაშინვე ფორებში მოჟონავდა. რა გინდ მძიმე მუშაობა შეხვედროდა გემზე, იმისი დრო მაინც რჩებოდა, რომ საკუთარ ფიქრებს მისცემოდა. გემის მეპატრონე მარტო მის სამუშაო დროსა ფლობდა, აქ კი სასტუმროს პატრონი მარტინის ფიქრების ბატონიც გამხდარიყო. ნერვების დამაგლეჯელ, სხეულის დამშლელ ფიქრის გარდა, არც მოსდიოდა სხვა რაიმე ფიქრი. ეს შეუძლებელი იყო. იმასაც კი ვერ იტყოდა — რუთი მიყვარს თუ არაო. რუთი აღარც არსებობდა, რადგან მარტინის გაწამებულ გონებას დრო აღარ ჰქონდა მის გასახსენებლად. მხოლოდ მაშინ თუ გამოეცხადებოდა ქალის სახე, და ისიც ბუნდოვნად, როცა მარტინი ლოგინში ჩაწვებოდა, ანდა დილით, საუზმის დროს.
— ჯოჯოხეთი არ არის, ჰა? — მიმართა ერთ დღეს ჯომ.
მარტინმა თავი დაუქნია, მაგრამ ერთბაშად გაღიზიანდა. ეგ ხომ ისედაც ცხადი იყო, რაღა თქმა სჭირდებოდა! მუშაობის დროს ხმას არ იღებდნენ ხოლმე, ლაპარაკი საერთო რიტმიდან ამოაგდებდა. ახლაც ასე მოხდა: ერთი ადგილი უთოგაუსმელი გამორჩა მარტინს და ორი ზედმეტი მოძრაობა დასჭირდა.
პარასკევ დილას სარეცხი მანქანა აამუშავეს. კვირაში ორჯერ სასტუმროს თეთრეული უნდა ერეცხათ — ზეწრები, ბალიშისპირები, ლოგინის გადასაფარებლები, სუფრები, ხელსახოცები. ამას რომ მორჩნენ, თხელ საცვლებს მიუბრუნდნენ. ეს უფრო ნელი სამუშაო იყო, მეტი სიფრთხილე და გულმოდგინება მართებდათ. მარტინი ჯერაც ვერ შესჩვეოდა რიგიანად. ალალბედზე მუშაობა აქ არ შეიძლებოდა, ყოველი შეცდომა დამღუპველი იყო.
— აქ უყურე, — უთხრა ჯომ და აბლაბუდასავით სიფრიფანა კორსეტი აჩვენა, მუჭაში დამალავდა კაცი, — ეს რომ დაგეწვას, ოც დოლარს დაგიქვითავენ.
მაგრამ მარტინს არაფერი დაუწვავს; რამდენადაც ნერვები დაეძაბა, იმდენად კუნთები მოეშვა. თვითონაც გულს იფხანდა, როცა ქალების ამ სიფრიფანა ჩასაცმელების ხილვაზე მეგობარი გინებას მოჰყვებოდა ხოლმე: რა ენაღვლებოდათ იმ ქალებს, მე შენ გეტყვი თვითონ რეცხავენ! თხელი საცვლები ჯოჯოხეთი გახდა მარტინისათვის და ჯოსთვისაც. ვაი-უშველებლით დაზოგილ წუთებს ეს საცვლები ართმევდა. მთელი დღე უტრიალებდნენ. საღამოს შვიდზე რეცხვას მორჩებოდნენ და სასტუმროს თეთრეულის გასახამებელ მანქანაში გატარებას იწყებდნენ. ათზე კი, როცა სასტუმროს ბინადრებს არხეინად ეძინათ, ორი მრეცხავი თხელი საცვლების რეცხვით ოფლში იღვრებოდა. შუაღამემდე შეჰყვებოდნენ ხოლმე, პირველამდე ორამდე!.. სამის ნახევარზე ანებებდნენ თავს.
შაბათ დილას ისევ თხელი საცვლები წამოვიდა, ამას მოჰყვა ათასნაირი წვრილ-წვრილი რაღაცა, ნაშუადღევს სამზე კი, როგორც იქნა, მორჩნენ მთელი კვირის სამუშაოს.
— არა მგონია. ახლა სამოცდაათი მილი გზა ველოსიპედით გაიარო ოუკლენდამდე, — მიმართა ჯომ, როცა ისინი კიბის საფეხურებზე ჩამოსხდნენ და შვებით გააბოლეს.
— მაინც წავალ, — მიუგო მარტინმა.
— რა ეშმაკი დაგრჩენია?.. გოგო გყავს?
— არა. წიგნები უნდა გამოვცვალო ბიბლიოთეკაში. ველოსიპედით იმიტომ მივდივარ, რომ ორ-ნახევარი დოლარი დავზოგო.
— ფოსტით რატომ არ გაგზავნი? მეოთხედი დოლარი დაგიჯდება.
მარტინს ჭკუაში დაუჯდა.
— ხვალ დაისვენე, — აღარ მოეშვა მეგობარი, — ხომ ხედავ, რას გავხარ. ჩემი გამოცდილებით გეუბნები. გასავათებული ვარ.
ეტყობოდა კიდეც, გასავათებული რომ იყო. ეს შეუპოვარი და მოუსვენარი კაცი, რომელიც მთელი კვირა წუთების დაზოგვაზე იყო გადამკვდარი, არავითარ დაბრკოლებას არ ეპუებოდა, დაყოვნებას ვერ გააგონებდი, ეს ენერგიის დაუშრეტელი წყარო, უკიდურესად დაძაბული ცოცხალი ძრავა, მუშაობაში ნამდვილი ცეცხლი და ეშმაკი — ახლა, მთელი კვირის სამუშაოს დამთავრების შემდეგ, განადგურებული ჩანდა. გასავათებული და მოჩვართული იჯდა. ლამაზი სახე უსიცოცხლოდ ჩამოგრძელებოდა. უხალისოდ აბოლებდა სიგარეტს. ხმა ჩაკვდომოდა, მონოტონურად დუდღუნებდა. რაც კი ცეცხლი და ენერგია ჰქონდა, სულ ჩაჰქრობოდა. მუშაობის დამთავრება და მოსვენებაც კი აღარ ახარებდა.
— ორშაბათს ყველაფერი თავიდან დაიწყება, — ნაღვლიანად განაგრძო მან, — რა ყრია ამაში, ნეტა ვიცოდე, ჰა? ნეტა, მაწანწალა ვიყო-მეთქი, ზოგჯერ ვინატრებ. დადიან არხეინად, ლუკმაპურს შოულობენ. იფ! მისწრება იქნებოდა ახლა ერთი ჭიქა ლუდი, მაგრამ ადგე უნდა და სოფელში ჩახვიდე... დარჩი, წიგნები ფოსტით გაგზავნე. რამ გაგასულელა, კაცო?!
— აქ რა უნდა ვაკეთო მღელი დღე? — ჰკითხა მარტინმა.
— დაისვენებ. შენ ჯერ ვერც კი გრძნობ, რა დაღლილი ხარ. რას ამბობ! ისე ვარ ხოლმე გასავათებული კვირაობით, რომ გაზეთის წაკითხვის თავიც აღარა მაქვს. ერთხელ ავად ვიყავი, ტიფი მჭირდა. მთელი ორთვენახევარი საავადმყოფოში ვეგდე. ხელიც არ გამინძრევია. დიდებული იყო!
— დიდებული იყო! — დანანებით გაიმეორა მან ერთი წუთის შემდეგ.
მარტინმა იბანავა და როცა სააბაზანოდან გამოვიდა, ჯო ვეღარსად ნახა. ალბათ ლუდის დასალევად წავიდოდაო, იფიქრა, მაგრამ ნახევარი მილის გავლა სოფლამდე დამქანცველად ეჩვენა. ლოგინზე წამოწვა, ფეხსაცმელი არც კი გაუხდია, სცადა ფიქრები მოეკრიბა. წიგნისკენ ხელიც არ გაუწევია. ისე იყო დაღლილი, რომ ძილიც არ ეკარებოდა, იწვა, ფიქრსაც ვერ ახერხებდა ხეირიანად, ბურანში იყო. ამასობაში ვახშმის დრომაც მოაწია. ჯო არც ახლა გამოჩენილა, და როცა მებაღემ შენიშნა, ახლა ალბათ იატაკს ტკეპნის დახლთან მიმდგარიო, მაშინღა მიხვდა. ხელად გაბრუნდა და ლოგინში ჩაწვა. დილით იგრძნო, რომ კარგად დაესვენა. ჯო მაინც არ ჩანდა. მარტინი ხეების ჩრდილში წამოწვა და საკვირაო გაზეთი გაშალა. დილა ისე გავიდა, არც გაუგია. არ დაუძინია, არავის შეუწუხებია, გაზეთის გადაკითხვაც ვერ მოასწრო. ნაშუადღევს ისევ მიუბრუნდა და კითხვაში ჩაეძინა.
ასე გავიდა კვირადღე. ხოლო ორშაბათ დილას ისევ სამრეცხაო. მარტინი თეთრეულს ახარისხებდა, პირსახოცით თავწაკრული ჯო კი კვნესოდა, იგინებოდა, მანქანას ამუშავებდა საპნის სითხეს ამზადებდა.
— რა ვქნა, ვერ მოვიშალე, — თავი იმართლა მან, — მოაწევს თუ არა შაბათი საღამო, უსათუოდ უნდა წავიდე და დავლიო.
მეორე კვირაც მიიწურა, ყოველ ღამე გააფთრებული მუშაობა ჰქონდათ ელექტრონის შუქზე, ხოლო შაბათს, სამ საათზე, ჯოს ხეირიანად ვერც კი მოესწრო სამუშაოს დამთავრების სიამოვნებით დატკბობა, რომ ისევ სოფლისკენ გაილალა, რათა თავდავიწყებას მისცემოდა. მარტინმა წინანდებურადვე გაატარა კვირა დღე. ხის ჩრდილში ეძინა, უხალისოდ ათვალიერებდა გაზეთს და იწვა პირაღმა, არც აკეთებდა რამეს, არც არაფერზე ფიქრობდა. ზიზღი მოაწვა საკუთარი თავის მიმართ, თითქოს ერთბაშად დამდაბლებულიყოს, დამცირებულიყოს. რაც კი ამაღლებული და ღვთაებრივი ჰქონდა, სადღაც გამქრალიყო. პატივმოყვარეობის გრძნობა დაჩლუნგებოდა. სიცოცხლის ხალისი დაჰკარგოდა. მკვდარი იყო. სული ჩაჰკვდომოდა. პირუტყვად ქცეულიყო. მუშა-პირუტყვად. შეჰყურებდა მზით დაფერილ მწვანე ფოთლებს და ძველებურად ვეღარ განიცდიდა სილამაზეს, აღარც ცის უძირო სილაჟვარდე ხიბლავდა, არ აღუძრავდა კოსმოსური სივრცეების საიდუმლოთა ამოხსნის ჟრუანტელისმომგვრელ სურვილს. სიცოცხლე გულისგამაწვრილებლად მოსაწყენი და უაზრო გახდა, გულს ურევდა. შინაგანი ხილვის ეკრანს შავი ფარდა ჩამოსწოლოდა, ოცნება წყვდიადით მოცულ ოთახში გამოკეტილიყო, სადაც სინათლის შუქი ვერ ატანდა. თავისი მეგობრისა შურდა. მიდიოდა ეს კაცი ყოველ შაბათს და თვრებოდა, სანეტარო ზმანებაში იძირებოდა, მომავალი ორშაბათისა და მთელი კვირის წამებას ივიწყებდა.
მესამე კვირა გავიდა. მარტინს საკუთარი თავიც შესძულდა. სიცოცხლეც შესძულდა. იმისი ფიქრი სტანჯავდა, რომ მარცხი განიცადა. რედაქტორები სამართლიანად უწუნებდნენ ნაწერებს. ამას ახლა აშკარად გრძნობდა და თვითონვე დასცინოდა თავს, დასცინოდა ოცნებებს, რასაც ასე ელოლიავებოდა ხოლმე. რუთმა ფოსტით დაუბრუნა “ზღვის სიმღერა”. გულგრილად გადაიკითხა მარტინმა ქალის წერილი. ყოველნაირად ცდილა, რაც შეიძლებოდა შეექო და ედიდებინა. მაგრამ ტყუილი არ გამოსდიოდა, სიმართლეს კი როგორ დაუმალავდა საკუთარ თავს. რუთს არც “ზღვის სიმღერა” მოეწონა, და ეს მისი წერილის ყოველ სტრიქონში იგრძნობოდა, უხალისოდ შეთითხნილი ქების ყოველ სიტყვაში გამოსჭვიოდა. მართალიც იყო ქალი, მარტინი მტკიცედ დარწმუნდა ამაში, როცა კიდევ ერთხელ გადაიკითხა ლექსები. ვეღარავითარი სილამაზე ვეღარ აღმოაჩინა და გაკვირვებამ მოიცვა, ნეტა რას ვფიქრობდი, ამას რომ ვწერდიო. ფრაზის აგების სითამამე ახლა სისულელედ მოეჩვენა, ის ამაღლებული გამოთქმები და სიტყვები — სასაცილოდ, საერთოდ მთელი ნაწარმოები — აბსურდად, უაზროდ, დაუჯერებლად. ახლავე დაწვავდა “ზღვის სიმღერას”, ცეცხლის გაჩენის უნარი რომ ჰქონოდა მის ძლიერ სურვილს, ხოლო სამანქანო განყოფილებაში ჩასვლას ძალა სჭირდებოდა, ძალა კი აღარ ჰქონდა მარტინს, მთელი მისი ძალ-ღონე სხვისი საცვლების რეცხვას ხმარდებოდა, საკუთარი სურვილების შესასრულებლად არა რჩებოდა.
გადაწყვიტა, კვირა დღეს ძალ-ღონე მოეკრიბა და რუთისათვის პასუხი მიეწერა. მაგრამ შაბათ საღამოს, მუშაობა რომ დაამთავრა და იბანავა, დაუძლეველმა სურვილმა წამოუარა, თავდავიწყებას მისცემოდა. “წავალ ერთი, ვნახავ, რას აკეთებს ჯო”, გაიფიქრა მან და მაშინვე მიხვდა, რომ ტყუოდა. მაგრამ იმისი თავიც აღარ ჰქონდა, რომ ამ მოვლენას ჩაჰფიქრებოდა. სულ ერთია, მაინც არ გამოუტყდება თავს, ვტყუიო, იმდენად ძლიერი იყო სურვილი თავდავიწყებისა. დინჯად გაუყვა სოფლის გზას, მძიმე ნაბიჯებით, მაგრამ რაც უფრო მიუახლოვდა, უფრო და უფრო აუჩქარა ფეხს.
— მე მეგონა, მართლა წყლის მუშტარი იყავი! — ამ სიტყვებით შეეგება ჯო.
მარტინი თავის მართლებას აღარ მოჰყოლია, ვისკი მოითხოვა, ჭიქა გაიპიპინა და ბოთლი ჯოს გადააწოდა.
— აბა, მთელი ღამე ნუ მოუნდები ერთი ჭიქის გავსებას, — ტლანქად მიმართა მან.
მაგრამ რაკი ჯო აღარ ჩქარობდა, მარტინი აღარ დაელოდა, სულმოუთქმელად გამოსცალა და კიდევ შეივსო.
— ახლა უკვე შემიძლია დაგელოდო, — ქუშად უთხრა მან, — მაგრამ მაინც ნუ ზოზინებ.
ამჯერად ჯოსაც აღარ უწოწინია და ერთდროულად გადაჰკრეს.
— შენც ამ დღეში ჩაგაგდო, ხომ? — ჰკითხა ჯომ.
მარტინმა არ ისურვა ამაზე ლაპარაკი.
— ვიცი, რომ ნამდვილი ჯოჯოხეთია, — განაგრძო ჯომ, — მაგრამ მაინც არ მომწონს, მარტ, აქ რომ გხედავ. ჯანდაბას, რაც იყოს, იყოს, დავლიოთ.
მარტინი უხმოდ სვამდა და ხშირ-ხშირად უკვეთავდა ვისკის, შიშის ზარსა სცემდა ლურჯთვალა, შუაზე თმაგადავარცხნილ ახალგაზრდა მებუფეტე ბიჭს, რომელიც გოგოს უფრო ჰგავდა.
— საშინელებაა პირდაპირ, რა გულქვად გვექცევიან, როგორ გვამუშავებენ! — თქვა ჯომ, — ბედი მაგათი, რომ ვთვრები, თორემ აქამდე სულ გადავბუგავდი იმ ოხერ სამრეცხაოს. ჩემს ლოთობას უმადლონ, პირდაპირ გეტყვი.
მარტინს არც ახლა უპასუხია. კიდევ რამდენიმე ჭიქა და ტვინზე სასიამოვნო ბურუსი მოაწვა. უჰ! ცოცხალი ყოფილა. ამ სამი კვირის განმავლობაში პირველად ამოისუნთქა ადამიანურად. კვლავ დაუბრუნდა ძველი ოცნებანი. ფანტაზია ბნელი ოთახიდან გამოიჭრა. ელვარე ციმციმით უხმობდა თავისკენ. წარმოსახვის ეკრანი ისევ დაეწმინდა, ვერცხლისფერი გახდა, ზედ სხვადასხვაგვარი ხილვანი აელვარდა. კვლავ დაუბრუნდა სილამაზისა და საოცრების აღქმის უნარი, ხელიხელგაყრილი მიჰყვებოდა მათ, კვლავ დაუბრუნდა ძველი ძალა. სცადა, ჯოსთვისაც გაეგებინებინა ეს, მაგრამ ჯოს საკუთარი ოცნება ჰქონდა — როგორმე ამ მონურ შრომას გაჰქცეოდა და თვითონვე გამხდარიყო დიდი სამრეცხაო ქარხნის პატრონი.
— ბავშვებს ფეხსაც არ შემოვადგმევინებ ჩემს სამრეცხაოში, მარტ, პატიოსან სიტყვას გაძლევ... შენ არ მომიკვდე. ექვსი საათის შემდეგ კაციშვილს აღარ გავაჭაჭანებ, სულ გამოვკეტავ სამრეცხაოს. გესმის, რას გეუბნები? იმდენი მანქანა და ხალხი მეყოლება, ისედაც თავის დროზე მოასწრებენ ყველაფერს. ისე ღმერთი შემეწიოს, შენ დირექტორად დაგნიშნავ, მარტ! მთელი სამრეცხაოს გამგებელი იქნები. ასეთი გეგმა მაქვს. სასმელს სულაც აღარ გავეკარები. წვეთსაც არ ჩავიშვებ პირში. დავზოგავ ფულს, დავაგროვებ და ორ წელიწადში...
მაგრამ მარტინი ყურს აღარ უგდებდა, მებუფეტეს შეატოვა, მებუფეტეღა უსმენდა, მანამ ორი გლეხი შემოვიდოდა, რომელთათვისაც მარტინმა სასმელი მოატანინა. მეფური გულუხვობა გამოიჩინა მარტინმა, ყველა დაპატიჟა — გლეხებიც, მეჯინიბეც, სასტუმროს მებაღის თანაშემწეც, თვითონ მებუფეტე და ქუჩიდან შემოპარული მაწანწალაც, რომელიც აჩრდილივით შემოსულიყო და აჩრდილივითვე დაფარფატებდა სადღაც კუნჭულში.
თავი მეთვრამეტე
ორშაბათ დილას ჯომ კვნესა-ვიშვიშით ჩაყარა თეთრეულის პირველი პარტია სარეცხ მანქანაში.
— იცი, რა უნდა გითხრა... — დაიწყო მან.
— თავი დამანებე! — შეუღრინა მარტინმა.
— მაპატიე, ჯო, — უთხრა მან შუადღისას, როცა სადილის საჭმელად შეისვენეს.
ჯოს ცრემლები მოადგა თვალებზე.
— არა უშავს, — უპასუხა მან, — ჩვენ ხომ ჯოჯოხეთში ვართ, თავი ვეღარ შეგვიკავებია. ოღონდ, უნდა გითხრა, რომ, რაც ერთადა ვართ, ძალიან შემაყვარე თავი. იმიტომაც მეწყინა. როგორც კი დაგინახე, მომეწონე.
მარტინმა ხელი ჩამოართვა.
— მივანებოთ ყველაფერს თავი, — განაგრძო ჯომ, — წავიდეთ, ქუჩა-ქუჩა ვიაროთ მაწანწალებივით. ჩემს დღეში არ მიცდია, მაგრამ, ვატყობ, სულაც არ იქნება ძნელი. საქმე არაფერი გვექნება. გესმის — არაფერი არ გვექნება გასაკეთებელი! ერთხელ ავად ვიყავი — ტიფი მჭირდა — საავადმყოფოში ვიწექი. იცი, რა დიდებული იყო. ნეტა, კიდევ გავხდებოდე ავად.
ამ კვირამაც ზლაზვნით გაიარა. სასტუმრო გაჭედილი იყო. მოაყარეს და მოაყარეს თხელი საცვლები. საოცარი გმირობა გამოიჩინეს მარტინმა და ჯომ. ღამეებს ათენებდნენ, ელექტრონის შუქზე მუშაობდნენ, საჭმელიც კი ავიწყდებოდათ. დილით ჯერ საუზმე არ ეჭამათ, უკვე მუშაობდნენ. მარტინმა ცივ წყალში ბანაობასაც მიანება თავი. სულ დაძაბული იყო, საქმეში გართული, დაჭიმული. ჯო ერთგული მწყემსივით უფრთხილდებოდა და ზოგავდა წუთებს, ელოლიავებოდა, ერთ წუთსაც არ გააცდენდა, როგორც ძუნწი ითვლის ხოლმე გადანახულ ოქროებს, ისე გულისფანცქალით ითვლიდა, მუშაობდა გააფთრებით, გიჟივით, მანქანას ჰგავდა, შეთანხმებით მუშაობდა მეორე მანქანასთან, რომელსაც ერთ დროს ადამიანი ერქვა, მარტინ იდენი.
ფიქრის დრო იშვიათად თუ რჩებოდა მარტინს. ფიქრების სავანე დაკეტილი იყო, ფანჯრები — მაგრად დახშული. თვითონ კი — ამ სავანის ჩრდილადქცეული გუშაგი. მართლაც რომ ჩრდილად იქცა. ჯო მართალი გამოდგა. ორივენი ჩრდილად ქცეულიყვნენ ამ საშინელ ჯოჯოხეთში. თუ სიზმარი იყო ესა? ზოგჯერ სულისშემხუთავ ორთქლში გახვეული, როცა მძიმე უთოს გამალებით ასრიალებდა ქათქათა საცვლებზე, უცებ გაიფიქრებდა ხოლმე, ეს სიზმარიაო. მალე, სულ რამდენიმე წუთში, ან იქნებ ათასი წლის შემდეგაც, გამოიღვიძებს, თავის პატარა ოთახში მიიხედ-მოიხედავს, მელნით გათხუპნილ მაგიდას მიუჯდება და წინ დღით შეწყვეტილი მოთხრობის წერას განაგრძობს. იქნებ ის წერაც სიზმარი იყო... და გემზე გამოეღვიძოს, გუშაგად მდგარს! გამოვარდება თავისი კაიუტიდან გემბანზე, ტროპიკულ ცაზე ვარსკვლავებს ახედავს, საჭეს მიუჯდება და ტანზე სასიამოვნოდ მოელამუნება გრილი ნიავი.
დადგა შაბათი და სამ საათზე თან მოიტანა დასვენების ფუჭი სიხარული.
— წავალ, ერთ ჭიქა ლუდს დავლევ. — ჩაიდუდუნა ჯომ უხალისოდ, რადგან უკვე კვირის მიწურულის ჩვეულებრივი მოთენთილობა დაეუფლა.
მარტინი თითქოს ერთბაშად გამოფხიზლდა, ველოსიპედი გამოიტანა, გაზეთა, მოაწესრიგა. ჯო შუა გზაზე იყო, როცა მარტინმა ჩაუქროლა, საჭეზე დახრილიყო, თანაბარი სისწრაფით აჭერდა ფეხებს და პედალს ამუშავებდა, თვალები სამოცდაათ მილ მტვრიან გზისათვის გაეშტერებინა. იმ ღამეს ოუკლენდში ეძინა, კვირას კი უკანვე გაიარა სამოცდაათი მილი გზა. ორშაბათ დილას, ქანცგაწყვეტილმა, ახალი კვირის მუშაობა დაიწყო. სამაგიეროდ არ დამთვრალა, ფხიზელი იყო.
გაიარა ხუთმა კვირამ, მეექვსემაც. მარტინი კვლავ მანქანასავით ცხოვრობდა და მუშაობდა. მხოლოდ სულის სიღრმეში შემორჩენოდა ნაპერწკალი, რომელიც შიგადაშიგ გაიელვებდა და აიძულებდა შაბათ-კვირას ას ორმოცი მილი გზა გაევლო ველოსიპედით. მაგრამ ეს ხომ დასვენება არ იყო. ესეც მანქანის გადამეტებულ მუშაობასა ჰგავდა და, ბოლოს და ბოლოს, ის პატარა ელვარე ნაპერწკალიც ჩაუქრა სულში, რაც წინანდელი ცხოვრებისაგან შემორჩენოდა. მეშვიდე კვირის ბოლოს, თავისდა უნებურად, ჯოს გაჰყვა სოფელში; ქანცგაწყვეტილს, წინააღმდეგობის თავიც აღარ შერჩენოდა. ორშაბათ დილამდე კვლავ დაიბრუნა სიცოცხლის სუნთქვა.
შემდგომ შაბათ-კვირას ისევ გაიარა ას ორმოცი მილი გზა. საშინელი დაღლილობისაგან გაბურსალებული თავი ახალმა დაღლილობამ კიდევ უფრო დაუმძიმა. მესამე თვის მიწურულს უკვე მესამედ გაჰყვა ჯოს სოფელში. ისევ მიეცა თავდავიწყებას, ისევ იგრძნო სიცოცხლის სუნთქვა და, წუთიერად გაცოცხლებულმა, პირველად შეიცნო საკუთარი თავი: სმამ კი არ აქცია იგი პირუტყვად, მუშაობამ აქცია. დალევა შედეგი იყო, მიზეზი არ ყოფილა. შრომას მოჰყვა თან და ისევე გარდაუვალი იყო ეს მოვლენა, როგორც ღამე მოსდევს ხოლმე დღეს. პირუტყვული შრომით ვერავითარ სიმაღლეს ვერ მიაღწევ, თითქოს ვისკის გამოგზავნილმა შიკრიკმა ჩასჩურჩულა ეს და თანხმობის ნიშნად მარტინმა თავი დაუქნია. სიბრძნე აღმოაჩნდა ვისკის. ცხოვრების საიდუმლოს აზიარა.
ფანქარი და ქაღალდი მოითხოვა, ვინც იქ იყო, ყველასათვის მოატანინა ვისკი, და მანამ ისინი მარტინის სადღეგრძელოსა სვამდნენ, დახლთან მიდგა, რაღაცა დაწერა.
— აი, დეპეშა, ჯო, წაიკითხე, — უთხრა მან.
ჯომ გამოართვა. სახეზე მთვრალის სულელური ღიმილი აღბეჭდოდა. მაგრამ როცა ჩაიკითხა, თითქოს ერთბაშად გამოფხიზლდა, საყვედურით გადახედა მეგობარს და თვალებზე ცრემლი მოადგა, ღაწვებზე ჩამოუგორდა.
— უკან აღარ გამომყვები, მარტ? — ჰკითხა იმედდაკარგულმა.
მარტინმა თავი დაუქნია და პატარა ბიჭს მოუხმო, დეპეშის გაგზავნა დაავალა.
— დაიცა! — ამოილუღლუღა ჯომ, — დაიცა, მოვიფიქრო.
ფეხი ეშლებოდა და დახლს მოეჭიდა, მარტინმა ხელი მოხვია, შეამაგრა, ფიქრის საშუალება მისცა.
— დაწერე, რომ ორივენი მივდივართ, — წამოიძახა მან, — მომეცი, ხელი მოვაწერო.
— შენ რისთვის მიდიხარ? — ჰკითხა მარტინმა.
— რისთვისაც შენ.
— მე ზღვაზე უნდა წავიდე. შენ ხომ არ შეგიძლია?!
— არა უშავს, — იყო პასუხი, — მაწანწალობა ხომ შემიძლია.
მარტინმა ერთი წუთით მიაშტერა თვალი და შესძახა:
— ღმერთმანი, მართალი ხარ! პირუტყვობას ისევ მაწანწალობა სჯობს. რას ამბობ, კაცო, ცოცხალი ადამიანი მაინც გერქმევა, აქამდე ხომ სიცოცხლე არ გიგრძვნია?!
— როგორ არა, ერთხელ საავადმყოფოში ვიწექი, — შეესიტყვა ჯო, — დიდებული იყო. ტიფი მჭირდა... შენთვის არ მითქვამს?
მანამ მარტინი დეპეშას გადაასწორებდა “ორივე მრეცხავს” ჩასწერდა, ჯომ განაგრძო:
— საავადმყოფოში რომ ვიწექი, ერთხელაც არ მომდომებია დალევა. უცნაური არ არის? მონასავით რომ დამაწყებინეს მუშაობა, მაშინ მომინდა სმა. ვის არ შეუნიშნავს, როგორა სვამენ მზარეულები... ხაბაზებიც... სამუშაო აქვთ ასეთი. უსათუოდ უნდა დალიონ. დამაცა, დეპეშის ფულს ნახევარს მე ვიხდი.
— მერე გავსწორდებით, — დაამშვიდა მარტინმა.
— მოდით, დალიეთ, დამეწვიეთ, — გასძახა ჯომ.
ორშაბათ დილას ჯოს ზედმეტი მღელვარებისაგან ვეღარ მოესვენებინა. თავის ტკივილი არც გახსენებია, არც სამუშაოთი დაინტერესებულა. წუთები დაუდევრად იფანტებოდა, მათი მწყემსი კი, თითქოს არაფერიაო, ფანჯარასთან მიმდგარიყო და მზით დაფარულ ხეებს გასცქეროდა.
— ერთი შეხედე! — წამოიძახა მან, — ეს ხომ ყველაფერი ჩემია! ეს ხომ თავისუფლებაა! წამოვწვები იმ ხეების ძირში არხეინად და, თუ მინდა, ათას წელიწადს ვიძინებ. წავიდეთ, მარტ, მივატოვოთ ყველაფერი: ნეტა რას ვუცდით?! მთელი ქვეყანა ჩვენია, იქითობის ბილეთს მე ავიღებ, უკან დაბრუნება კი არ დაგვჭირდება.
რამდენიმე წუთის შემდეგ, როცა მანქანაში ჭუჭყიან სარეცხსა ყრიდა, უცებ სასტუმროს მეპატრონის პერანგი შენიშნა ჯომ. ნიშანზე იცნო. თავისუფლების სიხარულით ატაცებულმა, პერანგი ფეხქვეშ ჩაიგდო და მოთელა.
— ნეტა შენც ამ პერანგში იყო გახვეული, ღორივით თავგასიებულო ჰოლანდიელო! — ყვიროდა იგი, — რას მოგთელავდი! აჰა, მიიღე, აბა, შენი იყოს! კიდევ მიიღე! აბა, მოვიდეს და შეაჩეროს ვინმემ, თუ ბიჭია! აბა, შეაჩეროს!
მარტინმა იცინა, ისევ გონს მოიყვანა მეგობარი. სამშაბათ საღამოს ახალი მრეცხავები ჩამოვიდნენ და შაბათამდე მათ სწავლებას მოუნდნენ მარტინი და ჯო. შორიახლოს ჩამოჯდებოდა ხოლმე ჯო და უხსნიდა. სამუშაოს კი აღარ გაჰკარებია.
— ხელსაც არ ვახლებ, — განაცხადა მან, — არ გავეკარები! ვადამდეც რომ დამითხოვონ, მაინც არ ვახლებ ხელს. მე თქვენთან აღარ ვმუშაობ, მადლობა მომიხსენებია! საბარგო ვაგონებით ვიმგზავრებ, ჩრდილში წამოვწვები. აბა, მოდით, მონებო! ასე! იმუშავეთ! ოფლში გაიღვარეთ! რომ მოვკვდებით, თქვენც ჩემსავით გაიხრწნებით, კაცი აღარ გკითხავს, როგორ გიცხოვრიაო!.. ჰა! თუ ღმერთი გწამთ, ამიხსენით, რაღა აზრი აქვს რამეს?!
შაბათს გასამრჯელო მიიღეს და გზაჯვარედინამდე ერთად იარეს.
— რაღა აზრი აქვს, გეჩიჩინო, ჩემთან წამოდი-მეთქი, მაინც ვერ დაგიყოლიებ, — მიმართა იმედგადაწურულმა ჯომ.
მარტინმა თავი გააქნია. ველოსიპედი მოემარჯებინა, წასასვლელად გამზადებულიყო. ხელი ჩამოართვეს ერთმანეთს. ჯომ ცოტა ხანს გააჩერა მარტინის ხელი და უთხრა:
— კიდევ შევხვდებით ერთმანეთს, მარტ, მანამ არ მოვმკვდარვართ. გული ასე მეუბნება. ნახვამდის, მარტ, ღმერთმა ხელი მოგიმართოს. მიყვარხარ, ბიჭო, შენც ხომ იცი, რომ ჯოჯოხეთურად მიყვარხარ!
უმწეოდ იდგა შუა გზაზე და გაჰყურებდა, მანამ მოსახვევში თვალს არ მიეფარა მარტინი.
— კარგი ბიჭია, — ჩაიდუდუნა მან, — კარგი ბიჭი!
მერე თვითონაც დაიძრა, წყალსაქაჩავისაკენ წაჩლახუნდა, საცა ექვსი თუ შვიდი ცარიელი საბარგო ვაგონი იდგა, ჩამობმას ელოდა.
თავი მეცხრამეტე
რუთი და მისი ოჯახი უკვე ჩამოსულიყვნენ აგარაკიდან და ოუკლენდში დაბრუნებული მარტინი ახლა ხშირად ხვდებოდა მას. ქალს უკვე მიეღო დიპლომი და უნივერსიტეტში აღარ დადიოდა, არაადამიანური შრომით სულიერად და ფიზიკურად გამოფიტული მარტინიც აღარაფერს წერდა. ასე რომ, შარშანდელისაგან განსხვავებით, დრო ახლა ორივეს თავზე საყარი ჰქონდა, და დაუახლოვდნენ კიდევ ერთმანეთს.
პირველ ხანებში მარტინი არაფერს არ აკეთებდა, ისვენებდა მხოლოდ. ბევრი ეძინა, საათობით ფიქრობდა, ოცნებობდა, საქმეს კი არ გაჰკარებია. მძიმე ავადმყოფობაგამოვლილ ადამიანსა ჰგავდა. გამომჯობინების პირველი ნიშნები ის იყო, რომ გაზეთებს უფრო ინტერესით დაუწყო კითხვა. მერე მსუბუქ რომანებსა და ლექსებს მიუბრუნდა, ხოლო რამდენიმე დღის შემდეგ დიდი ხნის დავიწყებულ ფისკს ჩაუჯდა. მისმა იშვიათი ჯანის სხეულმა მალე დაიწყო გამოცოცხლება, ძველი ჭაბუკური სიმკვირცხლე და მოქნილობა კვლავ დაიბრუნა.
რუთს რომ უთხრა, ცოტას კიდევ დავისვენებ და მერე გემზე უნდა მოვეწყოო, ქალს გული დაწყდა და ეს შეეტყო კიდეც.
— რად უნდა წახვიდეთ? — ჩაეკითხა იგი.
— ფულისთვის, — მიუგო ჭაბუკმა, — ცოტა ფული უნდა ვიშოვო და ერთხელ კიდევ შევუტიო რედაქტორებს. ჩემს ბრძოლაში ფული და მოთმინებაა მთავარი ძალა.
— მარტო ფული თუ გაწუხებდათ, ბარემ სამრეცხაოში დარჩებოდით!
— სამრეცხაომ პირუტყვად მაქცია. ამისთანა არაადამიანური შრომა გაგალოთებს.
ქალმა შიშით შეხედა.
— გამოდის, რომ... — ხმა აუკანკალდა.
ძნელი არ იყო, თავი აერიდებინა პირდაპირი პასუხისათვის, მაგრამ ბუნებით ალალი კაცი იყო, თანაც თავისი ძველი აღთქმა მოაგონდა, რაც არ უნდა გამიჭირდეს, მუდამ სიმართლე ვთქვაო.
— დიახ, — მიუგო მან, — სწორედ ასეა. რამდენჯერმე.
ქალს ჟრუანტელმა დაუარა და უკან დაიწია.
— რამდენი ნაცნობი მყავს და არავის არ დამართნია ასეთი რამე, არასოდეს.
— ეტყობა, არც ერთ იმათგანს არ უმუშავნია “ცხელი წყაროების” სამრეცხაოში, — მწარედ გაეცინა მარტინს, — შრომა კარგი საქმეა, საჭიროც კია ჯანის სიმრთელისათვის. ქადაგებაშიაც სულ ამას გაიძახიან... ღმერთმა იცის, არასოდეს მშინებია შრომისა! მაგრამ ყველაფერს საზღვარი აქვს, სამრეცხაოში კი მოშლილი იყო საზღვარი. მიტომაც ვაპირებ ახლა ზღვაზე წასვლას. იმედი მაქვს, ეს იქნება უკანასკნელი გამგზავრება, როცა დავბრუნდები, უსათუოდ დამიბეჭდავენ რამეს. ეჭვიც არ მეპარება.
ქალი ხმას არ იღებდა. ეტყობოდა, არ თანაუგრძნობდა. ჭაბუკმა სევდიანად შეხედა — შეუძლებელია ის წარმოიდგინოს, რაც მე გამოვიარეო, ფიქრობდა.
— როცა იქნება, ამას დავწერ... “შრომის დაკნინებას” დავარქმევ, ან არადა “ლოთობის ფსიქოლოგია მუშათა კლასში”, ან სხვა ამისთანა რამეს.
გაცნობის პირველი დღის შემდეგ არასოდეს ასე შორს არა მდგარან ერთმანეთისაგან. ჭაბუკის ალალმა აღსარებამ, რის მიღმაც ამბოხი სული იმალებოდა, ქალი შეაკრთო. მაგრამ ამ დაშორებამ უფრო შეაწუხა იგი, ვიდრე დაშორების მიზეზმა. ეს კი, თავისთავად, ცხადყოფდა, თუ როგორ დაახლოებოდნენ ერთმანეთს, ხოლო მომავალში კიდევ უფრო მეტი დაახლოება იყო მოსალოდნელი. ქალს სიბრალულიც აღეძრა და ჭაბუკის გარდაქმნის მიამიტი სურვილიც. უნდა იხსნას ეს ცხოვრებაში გამოუსვლელი ჭაბუკი, რომელმაც უკვე ამდენ რამეს მიაღწია. უნდა დაიხსნას იმ გარემოსაგანაც, სადაც ტრიალებს და თვით საკუთარი თავისგანაც, თუნდა გაუძალიანდეს ჭაბუკი. ეს სურვილი ქალმა თავის სათნო გულს მიაწერა. ერთი წუთითაც კი არ დაფიქრებულა, ამის მიღმა ეჭვი ან სიყვარულის სურვილი თუ იმალებოდა.
შემოდგომის მშვენიერ დღეებში გადაასხდებოდნენ თავიანთ ველოსიპედებს და მთებში ავიდოდნენ ხოლმე, ხმამაღლა კითხულობდნენ ლექსებს — ხან ამას, ხან იმას — სულიერად ამამაღლებელ გამაკეთილშობილებელ ლექსებს. თავგანწირვა, მოთმინება, შრომისმოყვარეობა და გულმოდგინება — აი, მთავარი საკითხები, რასაც რუთი შემოვლით, არაპირდაპირ უქადაგებდა ჭაბუკს. ასეთი ღირსებებით შემკულად მიაჩნდა მას მამა, მისტერ ბატლერი და ენდრიუკარნეგი, რომელიც ერთ დროს საწყალი ემიგრანტი ბიჭი იყო და ბოლოს მთელი ქვეყნიერებისათვის წიგნების მიმწოდებელი გახდა.
მარტინი ხედავდა და აფასებდა ქალის ასეთ მონდომებას, გულში უხაროდა. მისთვის უფრო გასაგები გამხდარიყო რუთის ფიქრები, ქალის სული უკვე აღარ იყო მაგრად დალუქული გამოუცნობი საოცრება. გონებრივად ისინი თანასწორები გამხდარიყვნენ. და ის უთანხმოებაც, რაც მათ შორის ჩამოვარდა, ჭაბუკის სიყვარულზე არავითარ გავლენას არ ახდენდა. ასე მგზნებარედ არასოდეს არ ჰყვარებია ქალი, და ფიზიკური სინაზეც მომხიბლაობას მატებდა რუთს ჭაბუკის თვალში. მარტინს წაეკითხა ელიზაბეტ ბარეტის თავგადასავალი, რომელსაც წლების განმავლობაში ფეხი არ დაეკარებინა მიწაზე, მანამ ერთ დღეს ბროუნინგთან ერთად არ გაიპარა და ღია ცის ქვეშ არ დადგა, პირდაპირ მიწაზე. რაც ბროუნინგმა იმ ქალისთვის მოიმოქმედა, იმას მეც გავაკეთებ რუთისთვისო, მტკიცედ გადაწყვიტა მარტინმა. მაგრამ ჯერ ხომ უნდა შეეყვარებინა თავი. მერე ყველაფერი ადვილი იყო. თავის ძალ-ღონეს გადასცემდა. ხშირად წარმოუდგენია, როგორ იცხოვრებდნენ ერთად. საკუთარი შრომის წყალობით მშვენივრად მოწყობილან, ერთად კითხულობენ ლექსებს, მსჯელობენ, რუთი დახვავებულ ბალიშებზე წამომჯდარა და ხმამაღლა უკითხავს მარტინს. ეს იყო ერთგვარი სიმბოლო მათი მომავალი ცხოვრებისა და ხშირად წარმოუდგებოდა ეს სურათი. ხან მარტინს მიეყრდნობოდა რუთი და უსმენდა — ჭაბუკს ხელი მოუხვევია მისთვის და რაღაცას კითხულობს, ქალის თავი მხარზე აქვს მიხუტებული. ზოგჯერ რაიმე საინტერესო წიგნზე დახრილან და დაჰყურებენ. რუთს ბუნება უყვარდა და მარტინიც, თავისი მდიდარი წარმოსახვის წყალობით, ცვლის სურათს — ახლა უკვე ბუნების წიაღში გასულან და იქ კითხულობენ: ხან მაღალი კლდეებით გარშემორტყმულ ხევში, ხან მთის მწვერვალზე, ხანაც რუხი სილის დიუნებში, მოშორებით ტალღები ეხეთქება ნაპირებს, ან სადმე ვულკანურ კუნძულზე, ტროპიკულ ზონაში, სადაც ჩანჩქერი მოქუხს და შხეფები ირგვლივ ნისლივით იფანტება და ნიავს, ორთქლის საბურველივით, ზღვისაკენ მიაქვს. მაგრამ, როგორი სურათიც არ უნდა ყოფილიყო, პირველ პლანზე მუდამ ისა და რუთი ჩანდნენ, წიგნზე დახრილნი. ბუნების სიმშვენიერე ფონი იყო, ხოლო უფრო ღრმა ფონად, თითქოს ნისლსა და ბურუსში გახვეულაო, მოჩანდა მათი შრომა, წარმატება, შრომით მოპოვებული ფული, რაც საშუალებას იძლეოდა მთელი ამქვეყნიური კეთილდღეობით დამტკბარიყვნენ.
— მე ჩემს გოგონას მეტ სიფრთხილეს ვურჩევ, — გააფრთხილა დედამ ერთ დღეს.
— ვიცი, რისი თქმაც გინდა. მაგრამ ეს შეუძლებელია. მარტინი ხომ...
რუთი სახეზე წამოწითლდა, მაგრამ ეს იყო ქალწულებრივი მორცხვობის სიწითლე, რადგან პირველად ჩამოვარდა სიტყვა ცხოვრების წმიდა, იდუმალ საგანზე დედასთან, რომელიც მას ასევე წმიდად მიაჩნდა.
— შენი ტოლი არ არის, — დედამ დაამთავრა შვილის სათქმელი.
რუთმა თავი დაუქნია.
— მაგის თქმას არ ვაპირებდი, მაგრამ მაინც ხომ ასეა. ტლანქია, გაურანდავი, ძლიერი, ძალიან ძლიერი. არასოდეს არ ღირსებია...
რუთი შეყოყმანდა და ვეღარ დაამთავრა. უცხოდ და უცნაურად ეჩვენა დედასთან ამისთანა რამეებზე ლაპარაკი. და ახლაც დედა წამოეშველა, ამჯერადაც მან დაამთავრა შვილის სათქმელი.
— არ ღირსებია წესიერ ცხოვრებას, ხომ ამის თქმა გინდოდა?
რუთმა ისევ დაუქნია თავი და სახეზედაც ისევ წამოწითლდა.
— მართალია, — დაეთანხმა იგი, — რა მისი ბრალია, მაგრამ...
— მაგრამ ცხოვრების წუმპეშია?
— ჰო, წუმპეშია. და რომ დავფიქრდები, მეშინია ხოლმე. ზოგჯერ ნამდვილად მეშინია, არხეინად რომ მოყვება საშინელ ამბებს, რაც თავს გადახდომია... თითქოს არაფერიო. სინამდვილეში კი საშინელებაა!..
ისხდნენ ასე ხელმოხვეულები. შვილი რომ შეჩერდა, დედამ ბეჭებზე გადაუსვა ხელი და დაელოდა, განაგრძობსო.
— მაგრამ საინტერესო კაცია და დამაინტერესა, — განაგრძო რუთმა, — თავიდანვე მფარველობა ვიკისრე მისი. თანაც, ჩემი პირველი მეგობარია ვაჟთაგან... თუმცა ნამდვილი მეგობარი არც ეთქმის, პროტეჟე უფროა. ზოგჯერ, რომ შემაშინებს, ისეთი გრძნობა მაქვს, თითქოს ბულდოგი გამომეყვანოს სათამაშოდ. თითქოს იწევს, კბილებს აღრჭიალებს და საცაა ჯაჭვს გაწყვეტს-მეთქი.
დედამ კვლავ დააცადა.
— ისეთი ინტერესი აღმიძრა, როგორც, ვთქვათ, ბულდოგმა. ბევრი კარგი თვისება აქვს. მაგრამ ბევრი ისეთი რამა სჭირს, რაც სულ არ მომწონს და... სხვა რამეზე ვერც ვიფიქრებ. ხომ ხედავ, ყველაფერი ავწონ-დავწონე. ტლანქი ლაპარაკი იცის, პაპიროსს ეწევა, სვამს, საკუთარი ხელით უჩხუბნია. თვითონვე მიამბო, და უყვარს კიდეც ჩხუბი. ასე მითხრა. სულაც არ არის ისეთი კაცი, ვისაც მე... — ხმა თითქოს ჩაუწყდა და ძლივს გასაგონად დაამთავრა, — ქმრად ვისურვებდი. თან, მეტისმეტად ძლიერია. ჩემი საქმრო მაღალი უნდა იყოს, ჩამოსხმული, კოხტა, შავგვრემანი, მომხიბლავი პრინცი, არა, მაგისი ფიქრი ნუ გექნებათ. მარტინი არ შემიყვარდება. ღმერთმა დამიფაროს.
— მაგას არ გეუბნები, — ახლა მეორე მხრიდან შემოუარა დედამ, — საერთოდ თუ გიფიქრია ამაზე? ხომ ხედავ, არაფრით შენი შესაფერი არ არის. რომ შეუყვარდე უცებ?..
— უკვე ვუყვარვარ! — შესძახა ქალმა.
— ეგ მოსალოდნელიც იყო, — ალერსით უთხრა მისის მორზმა, — როგორ შეიძლება კაცს არ შეუყვარდე შენ, როცა გაგიცნობს.
— ოლნის ვძულვარ, მაგალითად! — მგზნებარედ შესძახა ქალმა, — მეცა მძულს ოლნი. რამდენს მომიახლოვდება, თავი კატად წარმომიდგენია. მინდა დავკაწრო. სულ ერთია, მე რომ არაფერი ცუდი გავიფიქრო, თვითონვეა ჩემს მიმართ ასე განწყობილი. მარტინ იდენთან რომ ვარ, თავს ბედნიერად ვგრძნობ. არავის არ ვყვარებივარ ჯერ, არც ერთ მამაკაცს... ასეთი სიყვარულით, რაღა თქმა უნდა. ხომ გესმის ჩემი, დედა? ძალიან სასიამოვნოა, როცა გრძნობ, რომ ქალი ხარ, ნამდვილი ქალი, — თავი დედის კალთაში ჩარგო და ქვითინი აუვარდა, — ვიცი, საშინელი ვინმე გგონივართ, მაგრამ ტყუილს ხომ ვერ გეტყვი, რასაც ვგრძნობ, ის გითხარი.
მისის მორზს უცნაური გრძნობა დაეუფლა — გაეხარდა კიდევაც და გულიც დაწყდა. პატარა ბავშვი, რომელმაც ის იყო ხელოვნების ბაკალავრის დიპლომი დაიცვა, ერთბაშად გამქრალიყო და მის ადგილას დასრულებული ქალი გამოცხადებულიყო. ექსპერიმენტმა გაამართლა. რუთის ხასიათის უცნაური ნაკლი გამოსწორდა. გამოსწორდა ისე, რომ არც მომხდარა რამე და არც არაფერი საშინელება ემუქრებოდა. ამ ტლანქმა მეზღვაურმა სასარგებლო საქმე გააკეთა, რუთს არ შეჰყვარებია, მაგრამ ქალობა კი გაუღვიძა.
— ხელები უკანკალებს, — განაგრძო რუთმა, მაგრამ, დარცხვენილს, სახე კვლავ დედის კალთაში ჰქონდა ჩარგული, — ვიცი, რომ ახირებული გრძნობაა, სულელური, მაგრამ თან მებრალება. ძალიან რომ აუკანკალდება ხელები და თვალებიც აენთება, არ ვიცი, რატომ, მაგრამ მე ლექციებს ვუკითხავ ხოლმე, მის ცხოვრებაზე ვმსჯელობ და ვარიგებ, როგორ მოიქცეს, როგორ გამოსწორდეს. ვგრძნობ, რომ მაღმერთებს, მისი თვალები და ხელები ტყუილს ვერ იტყვის. და მეც, თითქოს, უფრო გავიზარდე... ამ შეგრძნებამ გამზარდა, მარტო ამის ფიქრმა. თითქოს რაღაც გამიჩნდა, ჩემი საკუთარი რამ, რითაც მეც ვემსგავსები სხვა გოგონებს... და... ყმაწვილ ქალებს. ისიც ვიცი, რომ უწინ არა ვგავდი მათ, და ეს შენ გაწუხებდა. შენ გეგონა, ვერ ვამჩნევდი? ძალიან კარგადაც ვამჩნევდი, მინდოდა კიდეც... “გამოვსწორებულიყავი”, როგორც მარტინ იდენი ამბობს ხოლმე.
ეს იყო წმიდა წუთები დედა-შვილის ცხოვრებაში, დანამული თვალები საღამოს ბინდბუნდში უბრწყინავდათ. რუთი — სპეტაკი უმანკოებისა და გულწრფელობის განსახიერება; დედამისი — მოსიყვარულე, გამგები და მშვიდი დამრიგებელი.
— ოთხი წლით შენზე უმცროსია, — ეუბნებოდა დედა, — არაფრის მქონებელი. არც მსახურობს, არც ქონება აბადია. ცხოვრება არ იცის. თუ უყვარხარ, ხელიც უნდა გაანძრიოს, რამე საქმე გაიჩინოს, თავი შეიწუხოს, შენი შერთვის უფლება მოიპოვოს, ბალღურ ცნებებსა და მოთხრობების წერას თავი დაანებოს. ასეა ხოლმე მიღებული. თუმცა არა მგონია, მარტინ იდენმა რაიმეს მიაღწიოს. პასუხისმგებლობის გრძნობა არა აქვს, სულაც არა ჩანს მოწადინებული. კაცურ საქმეს მოჰკიდოს ხელი, როგორც ეს თავის დროზე მამაშენმა ქნა, ან მისმა მეგობრებმა, მარტო მისტერ ბატლერის მაგალითი რად ღირს. ტყუილია, მარტინ იდენი თავის დღეში ფულს ვერ გააკეთებს. ცხოვრება კი იმგვარად არის მოწყობილი, ბედნიერებას უფულოდ ვერ ეწევი... არა, დიდ სიმდიდრეს კი არ ვამბობ, მაგრამ იმდენი ხომ უნდა გქონდეს, რომ ადამიანურად იცხოვრო. ისე... ისე არაფერი უთქვამს?
— სიტყვაც არ დასცდენია. არც კი უცდია. ჯერ ერთი, მეც არ მივცემდი ამის ნებას, აკი გითხარი, არ მიყვარს-მეთქი.
— ძალიან გამახარე, გენაცვალე. ღმერთმა დამიფაროს, რომ ჩემმა შვილმა, ჩემმა ერთადერთმა ქალიშვილმა, ასე უმანკო და წმინდა გოგონამ, ამნაირი კაცი შეიყვაროს. კეთილშობილი ხალხი რამ გაწყვიტა ქვეყანაზე, სისპეტაკეც აქვთ, სიწმინდეც და კაცური კაცობაც. ასეთ ხალხს დაელოდე. შეხვდები ერთ მშვენიერ დღეს — შენც შეიყვარებ, ისიც შეგიყვარებს. ბედნიერები იქნებით, როგორც მე და მამაშენი. არის კიდევ ერთი რამ, რისი დავიწყებაც არასოდეს არ შეიძლება...
— რა, დედა?
მისის მორზს ხმა დაუტკბა და გაუნაზდა.
— შვილები.
— მეც... მეც მიფიქრია ამაზე, — გამოტყდა რუთი, მოაგონდა ის არეული ფიქრები, რომლებიც ერთ დროს ააფორიაქებდნენ ხოლმე: სახეზე ისევ მოაწვა ქალწულებრივი მორცხვობის სიწითლე, რომ ასეთ რამეებზე ასე აშკარად ლაპარაკობდა.
— სწორედ შვილების გამოა შეუძლებელი მისტენ იდენი შენი ქმარი გახდეს! — მისის მორზის ხმას სიმძაფრე შეერია, — ბავშვებს წმინდა შთამომავლობა უნდა ჰქონდეთ, ეს კაცი კი წმიდა მემკვიდრეობას ვერ გადასცემს. მამაშენს უამბნია ჩემთვის მეზღვაურების ცხოვრება და... და ხომ ყველაფერი გესმის?!
თანხმობის ნიშნად რუთმა დედას ხელი მოუჭირა, მოეჩვენა, რომ მართლა ესმოდა, თუმცა ბუნდოვანი შეხედულება ჰქონდა ამ საგანზე, რაღაც შორეული, ძნელად წარმოსადგენი და გასარჩევი.
— შენ თვითონ ხომ იცი, დედა, რომ მე არაფერს გიმალავ, — დაიწყო მან, — ოღონდ, ზოგი რამ შენ თვითონ უნდა მკითხო, როგორც ახლა, მაგალითად. ესეც მინდოდა მეთქვა, მაგრამ ვერ მოვახერხე. ვიცი, რომ სულელური მორცხვობაა... განა არ ვიცი... მაგრამ შენ რომ შემეკითხები, უფრო გამიადვილდება. ზოგჯერ შენ თვითონ მკითხე, დღევანდელივით, საშუალება მომეცი, რომ გითხრა. ბოლოს და ბოლოს, შენც ხომ ქალი ხარ, დედა! — შესძახა გახარებულმა რუთმა, როცა ისინი წამოდგნენ, დედას ხელებში სტაცა ხელი და გაიმართა, პირდაპირ შეხედა, პირველად შეიგრძნო ისე უცნაურად სასიამოვნო თანაბარუფლებიანობა, რაც მათ შორის ჩამოვარდნილიყო. — შენ თვითონ რომ არ ჩამოგეგდო სიტყვა, დამოუკიდებლად არასოდეს თავში არ მომივიდოდა ეს. ჯერ მე თვითონ უნდა მეგრძნო თავი ქალად და მერეღა გავიგებდი, რომ შენც ქალი ხარ.
— ჩვენ ორივენი ქალები ვართ, — უთხრა დედამ, მკერდზე მიიკრა და აკოცა, — ჩვენ ორივენი ქალები ვართ, — კვლავ გაიმეორა, როცა ოთახიდან გავიდნენ, ხელი ერთმანეთისთვის ჰქონდათ წელზე შემოხვეული, გული მეგობრული სიყვარულით გავსებოდათ.
— ჩვენი პატარა გოგონა უკვე ქალი გახდა, — ამაყად უთხრა მისის მორზმა ქმარს ერთი საათის შემდეგ.
— შეუყვარდა ვინმე?! — ჩაეკითხა ქმარი და თვალი ცოლს მიაპყრო.
— არა, ეგ შეუყვარდათ, — ღიმილით უპასუხა ცოლმა, — ექსპერიმენტმა გაგვიმართლა. როგორც იქნა, ქალობა გაეღვიძა.
— მაშ, დროა თავიდან მოვიშოროთ იდენი, — მოკლედ, საქმიანად მოჭრა მისტერ მორზმა.
მაგრამ ცოლმა თავი გააქნია.
— ეგ არ იქნება საჭირო. რამდენიმე დღეში გემს გაჰყვება ზღვაზე, რუთმა მითხრა. როცა დაბრუნდება, რუთი არ დახვდება აქა. მამიდა კლარასთან გავგზავნი. მთელ წელიწადს გაატარებს აღმოსავლეთის შტატებში... კლიმატის გამოცვლა, სხვა ხალხი, სხვა პირობები... ესღა სჭირდება ახლა ჩვენს ქალს.
თავი მეოცე
კიდევ ერთხელ წამოუარა წერის სურვილმა მარტინს. თავისთავად, განუწყვეტლივ იბადებოდა თავში ახალ-ახალი მოთხრობები და ლექსები, მარტინი ინიშნავდა და მომავლისათვის დებდა. დაწერით კი არა წერდა. ეს იყო ერთგვარი მოკლე არდადეგები და, გადაწყვიტა, მთლიანად დასვენებისა და სიყვარულისთვის მიეძღვნა იგი — კარგადაც გაუმართლა. მალე აივსო სასიცოცხლო ენერგიით და რამდენს შეხვდებოდა რუთს, ქალი ძველებურადვე გრძნობდა ჭაბუკის ჯანისა და ძალის მოზღვავებას.
— ფრთხილად იყავი, — კიდევ ერთხელ გააფრთხილა დედამ, — რაღაც ძალიან ხშირად ხვდები მარტინ იდენს!
მაგრამ რუთს თავდაჯერებულად გაეცინა. საკუთარი თავის იმედი ჰქონდა, თანაც მარტინი რამდენიმე დღეში გემს უნდა გაჰყოლოდა. ხოლო, როცა ზღვიდან დაბრუნდებოდა, ქალი უკვე აღმოსავლეთ შტატებში იქნებოდა სტუმრად. მარტინის ჯანსა და ძალას მაინც მაგიური გავლენა ჰქონდა. ბიჭმა რომ გაიგო, დიდი ხნით უნდა წავიდეს რუთი აღმოსავლეთშიო, მიხვდა, რომ სიჩქარე იყო საჭირო. მაგრამ არ იცოდა, როგორ გამოტყდომოდა სიყვარულში რუთისთანა ქალს. სამიჯნურო გამოცდილება დიდი ჰქონდა, მაგრამ ახლა არ გამოადგებოდა, რუთი არაფრით არა ჰგავდა იმ გოგონებს და ქალებს. ისინი გამოწვრთნილ-გამოჯეკილები იყვნენ სიყვარულსა და არშიყობაში, ცხოვრება კარგად ესმოდათ, რუთს კი ამეებისა არაფერი გაეგებოდა. ქალის გასაოცარი უმანკოება ხელ-ფეხს უბორკავდა, გულიდან დაძრულ სიტყვებს ბაგეზე უყინავდა, უნებურად შთააგონებდა, მისი ღირსი არ ხარო. კიდევ ერთი გარემოება უშლიდა ხელს: თავის დღეში შეყვარებული არა ყოფილა მარტინი. მოსწონებია ქალები, გატაცებულიც ყოფილა, მაგრამ სიყვარული რა იყო, აქამდე არ განუცდია. ერთს დაუსტვენდა ბატონკაცურად, უდარდელად და ქალები თავისით მოდიოდნენ. შემთხვევითი იყო ხოლმე ეს მოვლენა, დროებითი, იმ თამაშის ერთი შემადგენელი ნაწილი, რაც მამაკაცებს ახასიათებთ, თანაც პატარა ნაწილი. ახლა კი, პირველად თავის სიცოცხლეში, დაფრთხა-დაიმორცხვა, მორჩილი და საკუთარ თავში დაეჭვებული გახდა. აღარ იცოდა, რა ექნა, სათაყვანებელი ქალის უმანკოებამ დააფრთხო.
ამ ჭრელ ქვეყანას რომ ეცნობოდა, მის ორომტრიალში რომ ეხვეოდა, მარტინმა თანდათანობით ერთი წესი გამოიტანა. უცხო თამაშში არასოდეს პირველი სვლა არ გაეკეთებინა. ათასჯერ გაუმართლა ამ წესმა, თანაც დაკვირვების უნარი გაუმახვილა. შეეჩვია, როგორ უნდა ეთვალთვალებინა შორიდან უცხო მოვლენისათვის, კარგად აეწონ-დაეწონა ყველაფერი და დაეცადა, როცა მეტოქეს სუსტ ადგილს შენიშნავდა, მაშინ შეეტია, როგორც კრივის დროს არჩევდა ხოლმე დაუცველ ადგილს. ხოლო როცა ასეთ ადგილს შენიშნავდა, მერე უკვე გამოცდილებით იცოდა, რა სწრაფი და გადამწყვეტი იერიში უნდა მიეტანა.
ახლაც იცდიდა, ზომავდა, გულით ეწადა სასიყვარულო სიტყვები ეთქვა რუთისთვის, მაგრამ ვერ ბედავდა. თავის თავში არ იყო დაჯერებული, ეშინოდა, არ დავაფრთხოო. მაგრამ თავისდა უნებურად სწორ გზას კი ადგა. ჯერ ლაპარაკი სად იცოდა ადამიანმა, როცა სიყვარული გაჩნდა, და გაჩენისთანავე ისეთი ხერხები და ფანდები შეითვისა, რაც შემდეგ აღარასოდეს არ მისცემია დავიწყებას. სწორედ ამ პირველყოფილი ხერხებით ახერხებდა მარტინი რუთის გულის მონადირებას. ჯერ თავისდა უნებურად ხდებოდა ეს. ვერც კი გრძნობდა, რას აკეთებდა, და ბოლოსღა მიხვდა. ხელი ხელზე რომ მოუხვდებოდა, ამას გაცილებით უფრო დიდი ძალა ჰქონდა, ვიდრე რაიმე სიტყვას; მისი ძალის შეგრძნება გაცილებით უფრო შთამბეჭდავი იყო ქალისათვის, ვიდრე დაბეჭდილი ლექსები და შეყვარებულთა ათასი თაობების მგზნებარე აღსარებანი. სიტყვიერი აღსარება პირველად რუთის გონებას მოხვდებოდა, ხელის შეხება და უბრალოდ ერთმანეთთან ახლოს ყოფნა კი უშუალოდ მის ქალურ ინსტინქტებს აღვიძებდა; გონება ისეთივე ნორჩი იყო, როგორც თვითონ რუთი, ინსტინქტები კი — ხანდაზმული, როგორც ადამიანთა მოდგმა. უფრო ხანდაზმულიც. უხსოვარ დროში გაჩნდნენ ეს ინსტინქტები, სიყვარულს მოჰყვნენ თან, და უფრო მოგვიანებით გაჩენილი აზრი, ჩვეულებანი, სხვაც ბევრი რამ, ვერაფრით ვერ შეედრებოდნენ მის სიბრძნეს. რუთის გონება გაჩუმებული იყო. მას არავინ მიმართავდა და ამიტომ რუთს კარგად ვერ ჰქონდა გათვალისწინებული ის ძალა, რითაც მარტინი, უსიტყვოდ, დროდადრო მის სასიყვარულო ინსტინქტებს მოუწოდებდა. ის კი დღესავით ნათელი იყო, რომ უყვარდა ქალი, და რუთი ტკბებოდა ამ სიყვარულის გამოვლინებით — ჭაბუკის ალერსით ანთებული თვალებით, ხელების ათრთოლებით, სიწითლით, რაც ხშირად მოედებოდა ხოლმე ჭაბუკის მზით გარუჯულ ღაწვებს. რუთი თითქოს თვითონაც უღვივებდა სიყვარულს მარტინს, მაგრამ ეს ხდებოდა სანახევროდ თავისდა უნებურად, თანაც ისე უბრალოდ და მიამიტურად, რომ არათუ ჭაბუკი, თვითონაც ვერა გრძნობდა კარგად. მაგრამ თრთოდა ხოლმე იმის შეგნებით, რომ ქალური ზეგავლენის ძალა გამოამჟღავნა, ჭაბუკთან ასეთი თამაში და მისი წამება სიამოვნებასა ჰგვრიდა ევას დარად.
გამოუცდელობისა და მღელვარებისაგან ენადაბმული მარტინი კვლავ ესწრაფოდა ქალთან შეხვედრას და თვითონაც ვერა გრძნობდა ისე, უსიტყვოდ და მიამიტურად აგრძნობინებდა სიყვარულს. მისი ხელის შეხება სასიამოვნო გამხდარიყო ქალისათვის, უფრო მეტიც, ვიდრე უბრალო სიამოვნება. მარტინმა არ იცოდა ეს, მაგრამ იმას კი გრძნობდა, რომ ქალს არ ეზიზღებოდა მისი შეხება. მართალია, ხელს მარტო შეხვედრისას და გამომშვიდობების დროს თუ ჩამოართმევდნენ, მაგრამ როცა ველოსიპედებს უტრიალებდნენ, ან ქალაქგარეთ წაღებულ ლექსების კრებულს კითხულობდნენ, როცა ერთად ფურცლავდნენ წიგნს, მაშინაც ხშირად ეხებოდა მათი ხელები ერთმანეთს. წიგნზე რომ დაიხრებოდნენ, ქალის თმაც ხშირად მოხვედრია ჭაბუკის ღაწვებს. რუთს გაეღიმებოდა ხოლმე, როცა მოულოდნელად, თვითონაც არ იცოდა საიდან, დაუპატიჟებელი სურვილები ეწვეოდნენ და მოუწოდებდნენ ჭაბუკისათვის თმა აეწეწა. ბიჭს კი, თავის მხრივ, დაუოკებელი ჟინი მოუვლიდა, როცა კითხვით დაიღლებოდა, თავი ქალის კალთაში მიესვენებია და, თვალდახუჭულს, თავიანთ მომავალზე ეოცნება. საკვირაო პიკნიკების დროს, წინათ, შელმუნდ პარკსა და შუსტონ პარკში, რამდენი ქალის კალთაზე მიუდვია თავი მარტინს. არხეინად დაიძინებდა ხოლმე, გოგო კი ამ დროს მზრუნველობით უჩრდილავდა მზეს და თვალებით ელაციცებოდა, უკვირდა, ასეთ დაუდეგარ გულგრილობას როგორ იჩენს სიყვარულის მიმართო. ქალის კალთაზე თავის მიდება აქამდე სულ უბრალო და უმნიშვნელო საქმედ მიაჩნდა, ახლა კი, რუთს რომ შეხედავდა, შეუძლებლად და წარმოუდგენლად ეჩვენებოდა. მაგრამ სწორედ ამ თავშეკავებაში იყო მისი სიყვარულის დიდი ზეგავლენის ძალა. სწორედ ამ თავშეკავების წყალობით მოხდა, რომ ქალი ერთხელაც არ დაუფრთხია. გამოუცდელი და მოკრძალებული რუთი ვერა გრძნობდა, რა საშიშ მიმართულებას ღებულობდა მათი ურთიერთობა. ანგარიშმიუცემლად, თავისდა უნებურად, ჭაბუკისაკენ მიუწევდა ქალს გული, მარტინი კი გრძნობდა, როგორ მტკიცდებოდა მათი სიახლოვე, ცდილობდა გამბედაობა გამოეჩინა, მაგრამ ვერ ახერხებდა.
ერთხელ კი გაბედა. საღამო ხანი იყო, როცა მოვიდა და რუთი ფარდებჩამოშვებულ ოთახში დახვდა, თავის ტკივილი აწამებდა.
— ვერაფერმა ვერ მიშველა, — უპასუხა მან მარტინს, — თავის ტკივილის ფხვნილები კი ექიმმა ჰოლმა ამიკრძალა.
— იქნებ მე მოგარჩინოთ უწამლოდ, — უთხრა მარტინმა, — რა თქმა უნდა, ვერ დავიჟინებ, მაგრამ ვცდი მაინც. უბრალო მასაჟია. იაპონელებმა მასწავლეს. მასაჟი ხომ მაგათი მოგონილია. მერე ჰავანაშიაც ვნახე, როგორ აკეთებენ მასაჟს, თუმცა ცოტა უფრო სხვანაირად. “ლომი-ლომის” ეძახიან. ზოგჯერ წამალი ვერ მოარჩენს კაცს და ეს კი შველის.
შეეხო თუ არა ხელებით შუბლზე, ქალმა ამოიხვნეშა.
— რა კარგია.
ნახევარი საათის შემდეგ კიდევ გაიღო ხმა:
— არ დაიღალეთ?
სავსებით ზედმეტი იყო ეს შეკითხვა, წინასწარვე იცოდა, რა პასუხს მიიღებდა. დამამშვიდებლად იმოქმედა მარტინის სასიამოვნო ძალამ და ბურანში წავიდა. ჭაბუკის თითებიდან სიცოცხლის ენერგია გადმოდიოდა, ტკივილს დევნიდა, ყოველ შემთხვევაში, ასე ეჩვენებოდა ქალს, — ბოლოს სულაც დაუამდა და ჩაეძინა, მარტინი ფეხაკრეფით გამოვიდა.
საღამოზე ქალმა ტელეფონით დაურეკა და მადლობა უთხრა.
— ვახშმობამდე მეძინა, — უთხრა მან, — სულ მომარჩინეთ, მისტერ იდენ, აღარ ვიცი, როგორ გითხრათ მადლობა.
დიდი ბედნიერებისაგან მარტინი აირია, ენა დაება, რაღაცას ეუბნებოდა და თან თვალწინ ბროუნინგი და ელიზაბეტ ბარეტი ედგა. რაც ერთხელ მომხდარა, კიდევ შეიძლება განმეორდეს, მარტინ იდენსაც შეუძლია გააკეთოს ეს, გააკეთებს კიდეც აგერ რუთ მორზისათვის. თავის ოთახში რომ შებრუნდა, სპენსერის “სოციოლოგიას” დასწვდა ხელად, რომელიც საწოლზე იდო გადაშლილი. მაგრამ წაკითხვა ვერ მოახერხა. სიყვარული სტანჯავდა, მის სურვილებსა და ნებისყოფას განაგებდა, ასე რომ, ძველი გადაწყვეტილების მიუხედავად, იგი უცებ, თავისდა უნებურად, მელნით გასვრილ პატარა მაგიდასთან აღმოჩნდა. სონეტი, რომელიც იმ ღამეს შეთხზა, იყო პირველი იმ სამიჯნურო სონეტების ორმოცდაათიან ციკლიდან, რაც ორ თვეში დაიწერა. წერდა და თავში “პორტუგალიური სონეტები” უტრიალებდა. განწყობილება სწორედ დიდი შემოქმედებისა ჰქონდა — თვითონვე იყო სიყვარულით გზნებული და გათანგული.
მთელი თავისუფალი დრო, როცა იგი რუთთან არ იყო, მიუძღვნა ამ “სამიჯნურო ციკლსა” და წიგნის კითხვას. შინაც კითხულობდა და ბიბლიოთეკაშიაც, სადაც უფრო დაკვირვებით გაეცნო იმდროინდელ ჟურნალების შინაარსს და საერთოდ სარედაქციო პოლიტიკას. რუთთან როცა იყო, ხან იმედით ევსებოდა გული, ხან გაურკვევლობის ბურუსში იძირებოდა და ერთიცა და მეორე განცდაც ერთნაირად მტანჯველი გამოდგა. მას შემდეგ, რაც მარტინმა თავის ტკივილისაგან განკურნა რუთი, ერთი კვირა იქნებოდა გასული, როცა ნორმანმა სურვილი გამოთქვა — მთვარიან ღამეს ტბაზე გავიდეთ სასეირნოდო. ართურმა და ოლნიმ მოიწონეს ნორმანის წინადადება. მარტინის მეტს არავის შეეძლო აფრიანი ნავის მართვა, ასე რომ, კაპიტნობა მას შესთავაზეს. რუთი გვერდში მოუჯდა, კიჩოზე, სხვები კი შუაში ჩამოსხდნენ არხეინად და ხელად დავა გააჩაღეს უნივერსიტეტის საქმეზე.
ჯერ მთვარე არ ამოსულიყო, რუთი უხმოდ იჯდა, შეჰყურებდა ვარსკვლავებით მოჭედილ ცას და ერთბაშად მარტოობის გრძნობამ მოიცვა. მარტინს გადახედა. ქარმა ოდნავ წამოაფერდა ნავი, მარტინი ცალი ხელით რუმპელს გადასწვდა, მეორეთი — გროტს, სცადა სანაპირო ხაზისათვის აერიდებინა ნავი. რუთის მზერას ვერა გრძნობდა, ქალი კი არ აშორებდა თვალს, შეჰყურებდა და გაკვირვებით ფიქრობდა, რა ახირებული ჟინი სჭირს ამ კაცს, ასე ძლიერსა და ნიჭიერს, მთელი დრო ფლანგოს უღიმღამო ლექსებისა და მოთხრობების წერაზე, რასაც გამარჯვება არ უწერია, წინასწარვე განწირულიაო.
თვალებით ეალერსებოდა ქალი ჭაბუკის ღონიერ კისერს, რომელიც ღამის ბურუსში ბუნდოვნად მოჩანდა, კოხტად გამოყვანილ თავს... და კვლავ ნაცნობი სურვილი აღეძრა — ხელი მოეხვია ამ კისერზე. წინათ ხომ რაღაცნაირად ეზიზღებოდა ჭაბუკის ძალა, ახლა კი თითქოს იზიდავდა. მარტოობის განცდა კიდევ უფრო გაუძლიერდა და მოთენთილობა იგრძნო. წამოფერდებული ნავის რწევამ გააღიზიანა, გაახსენდა, როგორ დაუამა ამას წინათ მარტინმა თავის ტკივილი, რა დამამშვიდებელი ძალა ჰქონდა ჭაბუკს. ახლა გვერდში ეჯდა მარტინი, იქვე, სულ ახლოს, და რამდენს დაირწეოდა გადმოფერდებული ნავი, თითქოს სულ ჭაბუკისკენ აცურებდა ქალს. მოუნდა, მკერდზე მიყრდნობოდა, მის ძალას მინდობოდა — ეს იყო ბუნდოვანი გაურკვეველი სურვილი, მაგრამ როცა გაერკვა და მიხვდა, რაც იყო, მაინც მიეყრდნო ჭაბუკს. ან იქნებ ნავის რწევამ მიახალა? თვითონაც არ იცოდა ეგ. ვერც შემდეგ მიხვდა. ის იგრძნო მხოლოდ, რომ ჭაბუკს მიყრდნობოდა და საამურად დამამშვიდებელი იყო ეს სიახლოვე. ალბათ მართლაც ნავის ბრალი იყო, მაგრამ რუთი არც კი ცდილა, ისევ გაწეულიყო. ოდნავ მიეყრდნო ჭაბუკის მხარს, მაგრამ აღარ მოშორებია, ისევე დარჩა მაშინაც კი, როცა ჭაბუკმა მხარი შეაბრუნა, რათა უფრო მარჯვედ მიყრდნობოდა ქალი.
სიგიჟე იყო ეს, მაგრამ რუთს აღარც კი სურდა თავის საქციელს ჩაფიქრებოდა. რუთი აღარ იყო იგი, ქალად ქცეულიყო და ამიტომ დასაყრდენ ძალას საჭიროებდა. მართალია, ოდნავ მიეყრდნო, მაგრამ ეგეც საკმარისი აღმოჩნდა. ახლა უკვე აღარ გრძნობდა მოთენთილობას. მარტინი ხმას არ იღებდა, ეშინოდა, ნეტარება არ გაქრესო. მისი თავდაჭერილობის წყალობით ნეტარება კვლავ გრძელდებოდა. მაგრამ თავბრუ ესხმოდა, ტვინი ერეოდა. ვეღარ გაეგო, რა ხდებოდა. სიზმარს უფრო ჰგავდა, სინამდვილე არ შეიძლებოდა ყოფილიყო. ძლივს მოერია გიჟურ სურვილს, რუმპელისა და გროტისთვის ხელი ეშვა და ქალი მკერდში ჩაეკრა. ალღომ უკარნახა, ამით ყველაფერს გააფუჭებდა და გულში უხაროდა კიდეც, რომ ხელები თავისუფალი არა ჰქონდა და ამით ცთუნებას გადარჩა. ოღონდ განგებ შეანელა სვლა, სინდისის უქენჯნელად მოუშვა აფრა, რათა ნელა ევლოთ სანაპიროს გასწვრივ; იცოდა, რომ გეზს თუ შეცვლიდა, მასაც ადგილი უნდა შეეცვალა, და ნეტარება დაირღვეოდა. მარჯვედ აკეთებდა ამას, მოკამათეებს არც კი შეუმჩნევიათ, თავის მძიმე ხელობას ლოცავდა, რომ ახლა ზღვა, ნავი და ქარი დაამორჩილებინა და შეაძლებინა ამ დიდებულ ღამეს რუთთან მხარმიყრდნობილს უფრო დიდხანს ეცურა.
როცა მთვარის პირველი სხივი აფრას მისწვდა და ნავი მარგალიტის ელვარებით გაანათა, რუთმა გვერდზე გაიწია. იგრძნო, რომ მარტინიც ასე მოიქცა. ორივეს ერთდროულად გაუჩნდა სურვილი, სხვებს არ შეემჩნიათ მათი სიახლოვე, ეს მათ საერთო საიდუმლოდ რჩებოდა. სახეანთებული რუთი ცალკე იჯდა, ახლაღა მიხვდა თავის საქციელს. ისეთი რაღაც ჩაიდინა, რისი გამხელა არც ძმებისთვის უნდოდა და არც ოლნისთვის! როგორ მოხდა ეს? თავის დღეში ასეთი არაფერი მოსვლია, მიუხედავად იმისა, რომ სხვა დროსაც უსეირნია ჭაბუკთან ერთად, მთვარიან ღამეში. ერთხელაც არ მოსვლია ასეთი სურვილი. რცხვენოდა, გაოგნებული იყო ამის გამო, რომ ქალური ინსტინქტები გაეღვიძა. შეპარვით გადახედა მარტინს, რომელიც ნავს ახლა მიმართულებას უცვლიდა; მზად იყო შეეძულებინა ვაჟი, რომელმაც ასეთი უსირცხვილო და უტიფარი საქმე ჩაადენინა. სწორედ მან — ამდენ მამაკაცთაგან მან ერთმა! დედა ალბათ მართალი იყო, ძალიან ხშირად ხვდებიან ერთმანეთს! გადაწყვიტა, მეტად აღარ მოსვლოდა ასეთი რამ. ასე ხშირად აღარც შეხვდებოდა მომავალში. სულელური აზრი მოუვიდა: ცალკე რომ შევხვდები მარტინს, მოვატყუებ, თითქოს სასხვათაშორისოდ ვეტყვი, რომ მთვარის ამოსვლის წინ გული ცუდად გამიხდაო. მაგრამ მაშინვე გაახსენდა, როგორ შეთანხმებულივით გაშორდნენ ერთმანეთს სწორედ მთვარის ამოსვლის წინ — მარტინი ხელად მიხვდებოდა, რომ ეს სიცრუე იყო.
მომდევნო დღეებში რუთი თითქოს საკუთარ თავს აღარ ეკუთვნოდა, უცნაური რაღაც მოუვიდა, აღარ უნდოდა თავის საქციელს ჩაფიქრებოდა, მომავალი გაეთვალისწინებინა, ჩაკვირვებოდა, თუ საით ეშვებოდა, რა მოელოდა! ესმოდა, როგორ რეკდა და მოუხმობდა ახალგაღვიძებული იდუმალი ინსტინქტები, რაც ხან ხიბლავდა, ხანაც აფრთხობდა; აღარ იცოდა, რა ეფიქრა, გაოგნებულიყო. მაგრამ ერთი მტკიცე გადაწყვეტილება მიიღო და ამან რწმენაც განუმტკიცა: მარტინს სიყვარულზე ლაპარაკის ნებას არ მისცემდა და, ამდენად, საშიში აღარაფერი მოხდებოდა. რამდენიმე დღის შემდეგ კი ჭაბუკი გემს გაჰყვებოდა. თუნდაც გაბედოს და უთხრას რამე, მაინც არაფერია. რა მნიშვნელობა აქვს, რუთს ხომ არ უყვარს! მართალია, ნახევარი საათით გულს ატკენს ჭაბუკს, თვითონაც აირევა ოციოდე წუთით, რადგან, ბოლოს და ბოლოს, ეს იქნება პირველი გამჟღავნება სიყვარულისა. ამის გაფიქრებაზეც კი რუთს საამო ჟრუანტელმა დაუარა. მაშ, დაქალებულა უკვე — მამაკაცს შეჰყვარებია, აგერ ხელსა სთხოვენ! ძალიან მაცთუნებელი გამოდგა ეს მისი ქალური ინსტინქტებისათვის. მთელი არსებით თრთოდა, ისე არ შორდებოდა ეს ფიქრი, ისე უტრიალებდა თავში, როგორც ფარვანა, დასტრიალებს ხოლმე სანთელს. ისიც კი წარმოიდგინა, როგორ მივიდა მარტინი და როგორა სთხოვა, ცოლად გამომყევიო, თავად შეთხზა მარტინის სიტყვები, თვითონ კი დაჟინებით იმეორებდა უარს, ოღონდ რბილად, ალერსიანად, მარტინის ჭეშმარიტ კეთილშობილებასა და ვაჟკაცობას იყო დანდობილი. პირველ ყოვლისა, მარტინმა პაპიროსს უნდა გაანებოს თავი. ეს აუცილებელი პირობაა. არა, სულაც არ მისცემს სიყვარულზე ლაპარაკის უფლებას. აკი დედასაც აღუთქვა და ძალაც შესწევს ამისა. ერთიანად წამოჭარხლებულმა და სახეანთებულმა, სინანულით მოიშორა შეუფერებელი ფიქრები. უნდა დაიცადოს, მანამ შესაფერი დრო დადგებოდეს და უფრო ღირსეული კაცი გამოჩნდებოდეს.
თავი ოცდამეერთე
დადგა მშვენიერი დღეები — თბილი, მყუდრო, წყნარი, ნამდვილი კალიფორნიული შემოდგომა, როცა მზე ნისლში გაეხვევა ხოლმე და სუსტი ნიავი მთვლემარე ჰაერსაც კი ვეღარ არხევს. წითლად დაფერილი სიფრიფანა ნისლი, რომელიც ორთქლს კი არა ჰგავს, ნაირფერადი ძაფების ქსოვილს უფრო მიამსგავსებ, გორაკების ღრუბლებში მიმალულა. სან-ფრანცისკო კვამლის ლაქასავით გადაჭიმულა. ხმელეთში შეჭრილი ყურე გამდნარი ლითონის მქრქალი ელვარებით მოჩანს, აფრიანი ნავები ზოგი უმოძრაოდ გაწოლილა, ზოგს ძლივს შესამჩნევად მიაცურებს ზანტი დინება. შორს, ვერცხლისფერ ნისლში გახვეული ტამალპაისი წამოჭიმულა, ოქროს ჭიშკრის ფონზე კიდევ უფრო ბუმბერაზი ჩანს, ხოლო თვით ჭიშკარი ჩამავალი მზის სხივებს მართლაც ოქროსფრად აუელვარებია. იმის მიღმა — წყნარი ოკეანის ვეება, მქრქალი სივრცე. ცის შესართავთან ღრუბლის მთები მოუხვავებია და ხმელეთს უმიზნებს, ეს არის მოახლოვებული ზამთრის პირველი ქარიშხლოვანი სუნთქვა.
მართლაც დამდგარა ზაფხულის ყავლი, მაგრამ ფეხს ითრევს, იხტიბარს არ იტეხს, დაძვრება მთებში ჩამომჭკნარი, ღონემილეული. ხევები წითლად ჩაუმუქებია, წამოუსხამს ნისლის გაცრეცილი სუდარა და, იმით კმაყოფილი, რომ თავის გემოზე მოჭამა ეს წუთისოფელი, სულს ღაფავს.
ამოჩემებულ გორაკის ფერდობზე მარტინი და რუთი ჩამომსხდარიყვნენ და წიგნებს ჩაჰყურებდნენ, მარტინი ხმამაღლა კითხულობდა სამიჯნურო სონეტებს, დაწერილს ქალის მიერ, რომელსაც ისე უყვარდა ბროუნინგი, რომ ბევრი მამაკაცი ვერ ეღირსება ასეთ შეყვარებას.
მაგრამ ხალისიანად ვერ აეწყო კითხვა. მეტისმეტად ძლიერი გამოდგა ჯადო ბუნების წარმავალი მშვენიერებისა. სიკვდილიც ისევე შვენოდა ბუნებას, როგორც სიცოცხლე, ისეთივე ლამაზი იყო. წარსული ავხორცობის გამო ოდნავადაც სინდისის ქენჯნას არ განიცდიდა, ჰაერიც კი, ირგვლივ, ტკბილი მოგონებების მოთენთილობით დამძიმებულიყო. ეს მოდუნება და მოთენთილობა გადასდებოდა რუთსა და მარტინსაც, მათი ნებისყოფა შეესუსტებინა, აზრებსა და გადაწყვეტილების სიმტკიცეზე დუნე ოცნების ვარდისფერი ნისლი შემოეხვია. მარტინი მინებდა ასეთ განწყობილებას, დროდადრო თითქოს თბილი ტალღა გადაევლებოდა სასიამოვნოდ. თავი სულ ახლოს მიეტანა რუთის თავთან და როცა ნიავი ქალის კულულებს შეარხევდა და ჭაბუკის სახეს შეახებდა, სტრიქონები წიგნში ცურვას იწყებდა ხოლმე.
— დარწმუნებული ვარ, ერთი სიტყვაც არ გაგიგიათ წაკითხულიდან, — უთხრა რუთმა, როცა მარტინს სტრიქონები აერია.
მარტინმა ანთებული თვალებით შეხედა და ლამის გაამჟღავნა საკუთარი განცდები, მაგრამ მალევე მოეგო გონს.
— მგონი, არც თქვენ მოგისმენიათ. აბა, რაზე იყო ბოლო სონეტი?
— არ ვიცი, — გამოტყდა რუთი და გაეცინა, — დამავიწყდა. ნუღარ ვკითხულობთ. ასეთი მშვენიერი დღეა.
— მორჩა, კარგა ხანს ვეღარ გამოვისეირნებთ ამ მთებში, — სერიოზულად განაცხადა მარტინმა, — ზღვას გახედეთ, ქარიშხლის ღრუბლები დაძრულა.
წიგნი ხელიდან დაუცურდა და მიწაზე დავარდა; ისხდნენ, ხმას არ იღებდნენ, ზანტად გაჰყურებდნენ მთვლემარე ყურეს, მაგრამ ვერაფერს ხედავდნენ. რუთმა მარტინის კისერს გახედა ცერად. თავად არ განძრეულა, რაღაც გარეგანმა ძალამ, მიზიდულობის ძალაზე უფრო ძლიერმა, მტკიცემ და გარდაუვალმა უბიძგა. ერთი გოჯიღა იყო საკმარისი, რომ მარტინს შეხებოდა და ეს მისდა უნებურად მოხდა. ისე ნაზად შეეხო მისი მხარი მარტინისას, როგორც პეპელა შეეხება ხოლმე ყვავილს. ასეთივე ნაზი იყო პასუხიც. ქალმა ხელადვე იგრძნო ისიც, თუ როგორ ნაზად მოაწვა მას მარტინის მხარი და ისიც, თუ როგორ დაუარა ჭაბუკს ტანში ჟრუანტელმა. წესით, ახლა რუთი უკანვე უნდა დახეულიყო. მაგრამ მისი მთელი მოქმედება ავტომატური გახდა, თავს ვეღარ იმორჩილებდა. ისე იყო შმაგი სიამით აღტყინებული, რომ ამაზე აღარც ფიქრობდა.
ჭაბუკის ხელი მძიმედ ჩაცურდა და წელზე შემოეხვია ქალს. რუთი ტანჯვის სიამით გრძნობდა ჭაბუკის ხელის ნელ მოძრაობას, გრძნობდა და ელოდა. ელოდა, მაგრამ თვითონაც არ იცოდა, რას; სუნთქვა გაუხშირდა, ტუჩები გაუშრა და აეწვა. გული ძალუმად აუძგერდა, სისხლში მოლოდინის თრთოლვამ დაუარა. წელზე მოხვეული მკლავი ზევით წამოვიდა და მეტი სიმტკიცე მიეცა, უფრო ახლოს მიიზიდა ქალი, ფრთხილად და ალერსიანად. მეტი ლოდინი უკვე აღარ შეეძლო ქალს. ერთი ამოიკვნესა ღონემიხდილმა და ანგარიშმიუცემლად, თავისდა უნებურად, ჭაბუკისაკენ გაიწია, მკერდზე მიასვენა თავი. ბიჭის თავი უფრო სწრაფად დაიძრა და როცა მოახლოებული ტუჩები იგრძნო ქალმა, თავისი ბაგე შეაგება.
ალბათ ეს არის სიყვარული, გაიფიქრა ქალმა, როცა ერთი წამით გონი დაუბრუნდა. თუ სიყვარული არ იყო ეს, დიდი სირცხვილი მოსვლია. არა, ნამდვილად სიყვარული იყო. რუთს უყვარდა ეს ჭაბუკი, რომელსაც ახლა ხელები მოეხვია მისთვის და ტუჩებით ტუჩებზე დაკვდომოდა. კიდევ უფრო მაგრად მიეკრა ჭაბუკს, მთელი ტანით ჩაეხუტა. წამიც და თითქოს ნახევრად დაუსხლტა, ზეაიწია და ორივე ხელი მზით გარუჯულ კისერზე შემოაჭდო მარტინ იდენს. ისეთი მწველი იყო ნანატრი სიყვარულის ეს უეცარი განცდა, რომ ქალს სუსტი კვნესა აღმოხდა, ხელები მოუდუნდა და თითქმის გონდაკარგული მიენდო ჭაბუკის მკლავებს.
ერთი სიტყვაც კი არ თქმულა. დიდხანს არ თქმულა სიტყვა. ორჯერ დაიხარა ჭაბუკი ქალის საკოცნელად ორჯერვე რუთის ტუჩები მორცხვად შეეგება მის ტუჩებს, ნეტარებით მოთენთილი სხეული სულ უფრო და უფრო ეკვროდა, ისე ტკბილად ჩაეხუტა, რომ ახლა მოშორება ეძნელებოდა. ჭაბუკი იჯდა, ქალი ხელში ეჭირა და დაბინდული თვალებით, ზღვის ყურეს იქით, ვეებერთელა სივრცეზე გადაჭიმულ ქალაქს მიშტერებოდა. ამჯერად არავითარი ხილვა არ გამოცხადებია. ხედავდა მხოლოდ ფერებს, მზის ნათელ სხივებს, ამ დღესავით მცხუნვარეს და მისი სიყვარულის დარად მხურვალეს. ისევ დაიხარა ქალისკენ.
— როდის შეგიყვარდი? — ამოიჩურჩულა ქალმა.
— პირველი დღიდანვე, როგორც კი დაგინახე, როგორც კი თვალი შეგავლე. მაშინვე დავკარგე ჭკუა და მას შემდეგ სულ ვგიჟდები და ვშმაგდები. ახლაც, აგერ, საშინლად გაშმაგებული ვარ, ჩემო საყვარელო. სიხარულით ჭკუა დამიკარგავს, მთვარეულსა ვგავარ.
რუთმა ამოიოხრა და კარგა ხნის შემდეგ თქვა:
— მიხარია, რომ ქალი ვარ, მარტინ... ჩემო ძვირფასო.
მარტინმა ისევ მაგრად მიიხუტა და ჰკითხა:
— შენ?.. შენ როდისღა მიხვდი პირველად?
— თავიდანვე. თითქმის პირველი დღიდანვე.
— ბრმა ვყოფილვარ ღამურასავით! — შესძახა მარტინმა, მის ხმაში წყენა გაისმა, — ვერც კი წარმოვიდგენდი. ახლაღა მივხვდი... როცა გაკოცე.
— არა, მაგას არ გეუბნები, — ოდნავ გვერდზე გაიწია და ჭაბუკს შეხედა, — შენ რომ გიყვარდი, ამას მივხვდი პირველ დღესვე.
— უცებ ვიგრძენი, ერთბაშად, — ძალიან ნელა ლაპარაკობდა ქალი, თვალებში სითბო ჩაეღვარა. თრთოლამ აიტანა, ღაწვები შეუფაკლდა და აღარც გადაუვლია სიწითლეს, — სულაც არ მიგრძვნია, მანამ... მანამ მკლავები არ მომხვიე. აქამდე ვერც კი წარმოვიდგენდი, შენი ცოლი თუ გავხდებოდი, მარტინ. როგორ შემაყვარე თავი?
— არ ვიცი. — გაეცინა ჭაბუკს, — ალბათ ჩემი სიყვარულის გავლენით. ქვასაც კი მოალბობდა ჩემი სიყვარული. მით უმეტეს შენისთანა ქალის გულს.
— სულ სხვანაირი მეგონა სიყვარული, — ჩაილაპარაკა ქალმა.
— მაინც როგორი?
— სულ სხვანაირი, — რუთიმ თვალებში ჩახედა მარტინს, მაგრამ ხელადვე დახარა თავი, — ვერც კი წარმომედგინა, როგორი უნდა ყოფილიყო.
ჭაბუკმა ისევ დააპირა მოხვეოდა ქალს, თუმცა ოდნავღა შეარხია წელზე შემოდებული ხელი, შეშინდა, მეტისმეტი არ მომივიდესო. მაგრამ იგრძნო, როგორ მინებდა ქალი, როგორ მიეკრა თვითონვე, და მათი ტუჩები კვლავ მიეწება ერთმანეთს.
— ნეტა ჩვენები რას იტყვიან? — ერთბაშად შეცბა რუთი.
— მე თვითონ ვეტყვი, — მამაცურად შესთავაზა მარტინმა, — არა მგონია, დედაშენს ვუყვარდე, მაგრამ როგორმე მოვიგებ მის გულს. შენი გულის მომნადირებელს რაღა დამიდგება. მაგრამ თუ ვერ მოვახერხე...
— მაშინ?
— მაინც ვერაფერი დაგვაშორებს. თუმცა არა მგონია, დედაშენმა უარი თქვას ჩვენს დაქორწინებაზე. ისე უყვარხარ!..
უნდოდა დაემშვიდებინა, დედებს ასე ადვილად არ უსკდებათ გულიო, მაგრამ სულ სხვა რამე თქვა:
— სიყვარული ყველაზე დიდებული რამ არის ცხოვრებაში.
— შენ ზოგჯერ მაშინებ ხოლმე, მარტინ. ახლაც მეშინია, როცა შენზე დავფიქრდები, როცა წარმოვიდგენ, ვინ იყავი. კარგად უნდა მომექცე, უნდა მომეფერო. მე ხომ სულ ბავშვი ვარ, ბოლოს და ბოლოს. ჩემს დღეში არავინ მყვარებია.
— არც მე. ჩვენ ორივენი ბავშვები ვართ. ბედმა გაგვიღიმა — პირველი სიყვარულით შეგვიყვარდა ერთმანეთი.
— დაუჯერებელია! — შესძახა ქალმა და ხელიდან დაუსხლტა, — დაუჯერებელია. შენ ხომ მეზღვაური იყავი. მეზღვაურებს კი... მეზღვაურებს…
ხმა გაუწყდა.
— ყველა ნავსადგურში თითო ცოლი ჰყავთ, არა? ეს გინდოდა გეთქვა?
— ჰო, — ჩუმად ჩაილაპარაკა ქალმა.
— ეგ ხომ სიყვარული არ არის, — გულდამშვიდებით მიუგო ჭაბუკმა, — რამდენი ნავსადგური მომივლია, მაგრამ ერთხელაც არ მიგრძვნია სიყვარული, მანამ შენ არ შეგხვდი. შენგან რომ გამოვედი იმ პირველი შეხვედრის შემდეგ, ცოტას გაწყდა, არ დამიჭირეს.
— დაგიჭირეს!
— ჰო. მთვრალი ვეგონე პოლიციელს. მართლაც მთვრალი ვიყავი... შენი სიყვარულით.
— ჩემს კითხვაზე მაინც არ მიპასუხე: შენა თქვი, ორივენი ბავშვები ვართო, მე გითხარი — დაუჯერებელია-მეთქი!
— აკი გითხარი, შენ მეტი არავინ მყვარებია-მეთქი. შენა ხარ ჩემი პირველი, ნამდვილად პირველი სიყვარული.
— მაგრამ მეზღვაური რომ იყავი! — არა ტყდებოდა ქალი.
— სულ ერთია, ამას ხელი არ შეუშლია, რომ პირველი შენ შემყვარებოდი.
— სხვებიც ხომ იყვნენ... სხვა ქალებიც!.. ოჰ!
და მარტინის გასაკვირად, ქალს უცებ ცრემლი წასკდა. დასამშვიდებლად ბევრი კოცნა და ალერსი გახდა საჭირო. მარტინს კიპლინგის ერთი სტრიქონი მოაგონდა: “პოლკოვნიკის ცოლი და ჯუდი ო’გრეიდი თითქოს დები ყოფილიყვნენ, ისე ჰგავდნენ ყველაფერში ერთმანეთს”! ნამდვილად ასეაო, გადაწყვიტა, თუმცა რომანებში სულ სხვაგვარად იყო საქმე. ამ რომანების მიხედვით, მარტინს ისეთი აზრი ჰქონდა ჩამოყალიბებული, თითქოს მაღალ კლასებში ქალის გულის მოსაპოვებლად მხოლოდ ოფიციალური ხელის თხოვნა ყოფილიყოს მიღებული. დაბალ წრეებში, საიდანაც თვითონ იყო გამოსული, ქალიშვილებსა და ჭაბუკებს შორის სიყვარულის გამოვლინება სულ უბრალოდ ხდებოდა — ხელის მოხვევითა და კოცნით. მაღალ წრეებში კი ასეთი რამ წარმოუდგენელი ჩანდა. მაგრამ გამოირკვა, რომ რომანები ტყუოდნენ. ეს აგერ დამტკცდა, ახლა. უსიტყვო მოხვევნა და ალერსი თურმე მაღალი წრიდან გამოსულ ქალიშვილებზედაც ისე მოქმედებენ, როგორც მუშა გოგონებზე. ერთი სისხლი და ხორცი ყოფილან ორივენი, “თითქოს დები ყოფილიყვნენ” ერთმანეთისა. ისედაც მივიდოდა ამ დასკვნამდე, თავისი სპენსერი რომ გახსენებოდა. ხელი მოეხვია რუთისთვის, ეფერებოდა და სიამოვნებდა, რომ “პოლკოვნიკის ცოლი და ჯუდი ო’გრეიდი, თითქოს დები ყოფილიყვნენ, ისე ჰგავდნენ ყველაფერში ერთმანეთს”. ასეთმა ფიქრმა კიდევ უფრო დააახლოვა რუთი, უფრო მისაწვდომი გახდა. ეს სანატრელი სხეული სხვებისას ჰგვანებია. მათ ქორწინებას აღარაფერი შეუშლის ხელს. კლასობრივი განსხვავება ერთადერთი განსხვავება ყოფილა მათ შორის, და ეგეც გარეგნული ნიშნებით გამოვლენილი. ამასაც მოევლება. აკი წაიკითხა ერთი მონის ამბავი, რომელიც ისე ამაღლდა, რომ კეთილშობილი რომაელის მეწამული ტოგა მოისხა. მაშ, მარტინსაც შეუძლია რუთამდე ამაღლდეს. თავისი სისპეტაკის, სიწმინდის, კულტურისა და სულიერი მომხიბლაობის მიუხედავად, ისიც ჩვეულებრივი ადამიანი ყოფილა, ლიზი ქონოლის, ლიზი ქონოლების მსგავსი ქალი. მასაც შეძლებია სიყვარული და სიძულვილი, იქნებ ისტერიკაც მოსდის, იქნებ ეჭვიანობაც იცოდეს, აკი იეჭვიანა, როცა გულამოსკვნილი ტიროდა მარტინის მკლავებში მოქცეული.
— ჯერ ერთი, შენზე უფროსიც ვარ, — წარმოთქვა ქალმა უეცრად და ჭაბუკს შეხედა, — ოთხი წლით უფროსი.
— მაინც ბავშვი ხარ! ცხოვრებისეული გამოცდილებით მე ვარ შენზე უფროსი, მთელი ორმოცი წლით, — უპასუხა მარტინმა.
სინამდვილეში ორივენი ბავშვები იყვნენ ამ საქმეში, ბავშვებივით უშუალოდ და გულუბრყვილოდ გამოხატავდნენ თავიანთ სასიყვარულო განცდებს, მიუხედავად იმისა, რომ ქალს უნივერსიტეტი დაემთავრებინა, ხოლო ჭაბუკს, მწარე ცხოვრებისეული გამოცდილების გარდა, თავი ფილოსოფიური მოძღვრებით ჰქონდა გამოტენილი.
ისხდნენ ჩამავალი მზის სხივებით გასხივოსნებული და ნამდვილი შეყვარებულებივით ტიტინებდნენ, უკვირდათ და შეჰხაროდნენ სიყვარულის სასწაულებრივ ძალას, ბედისწერას, რამაც ისინი ასე უცნაურად შეჰყარა, და მტკიცედ სწამდათ, რომ ასე ჯერ არავის არ ჰყვარებია ერთმანეთი. იგონებდნენ და იგონებდნენ პირველ შეხვედრას, ამაოდ ცდილობდნენ, ზედმიწევნით სისწორით აღედგინათ პირველი შთაბეჭდილებანი, რაც მათ ერთმანეთზე შეექმნათ.
დასავლეთით მოჯარულმა ღრუბლებმა ჩამავალი მზე შთანთქეს, ჰორიზონტის რკალი გავარდისფრდა, ვარდისფერში გაეხვია ყველაფერი და რუთმა წამოიმღერა: “მშვიდობით, ტკბილო დღეო”. ნაზად მღეროდა, ჭაბუკის მკერდს მისვენებული, ხელები ერთმანეთისათვის გადაეჭდოთ და ერთმანეთის გული ეპყრათ ხელში.
თავი ოცდამეორე
დედის ალღო არც კი დასჭირდებოდა მისის მორზს, რომ რუთის სახეზე მთელი თავსგადახდენილი ამბავი ამოეკითხა. შეფაკლებული ღაწვები თავისთავად მეტყველებდნენ ყველაფერზე, მაგრამ გაცილებით უფრო გამომეტყველი იყო რუთის დიდი, ანთებული თვალები, რომლებიც შეუმცდარად გამოხატავდნენ შინაგან სიხარულსა და ზეიმის დიდებას.
— რა მოგივიდა? — დედამ დააცადა, მანამ რუთი დასაძინებლად დაწვებოდა.
— შენც მიხვდი? — რუთს ტუჩები აუთრთოლდა.
პასუხის ნაცვლად დედამ მკლავი მოხვია და ხელი ალერსით გადაუსვა თმაზე.
— სიტყვაც არ უთქვამს! — წამოიძახა რუთმა, — სულაც არ ვფიქრობდი, ეს თუ მოხდებოდა, და არც მივცემდი ამაზე ლაპარაკის უფლებას... მაგრამ არც უთქვამს რამე.
— თუკი არაფერი უთქვამს, არც არაფერი მოხდებოდა.
— არა, თავისთავად მოხდა.
— ნეტა რას ტიტინებ, შვილო, გამაგებინე, თუ ღმერთი გწამს, — მისის მორზი გაოგნდა, — ვეღარაფერი გამიგია. რა მოხდა მაინც?
რუთმა გაკვირვებით შეხედა დედას.
— მე მეგონა, მართლა მიხვდი. ჩვენ დავინიშნეთ ერთმანეთზე. მე და მარტინი.
მისის მორზს გაეცინა. — ამ სიცილში გაღიზიანება და წყენა გამოკრთოდა.
— არა, თქმით კი არაფერი უთქვამს, — განუმარტა რუთმა, — ისე ვუყვარდი, მეტი არაფერი. ჩემთვისაც ასევე მოულოდნელი იყო. ერთი სიტყვაც კი არ დასცდენია, უბრალოდ ხელი მომხვია. და... და თითქოს რაღაც მომივიდა. მერე მაკოცა. მეც ვაკოცე. ვეღარ შევიკავე თავი. უსათუოდ უნდა მეკოცნა. და მაშინ მივხვდი, რომ მეც მიყვარდა.
გაჩუმდა, დედის გულმოწყალე კოცნის მოლოდინში გაინაბა, მაგრამ მისის მორზი პირქუშად დუმდა.
— მეც ვგრძნობ, რომ საშინელება მოხდა, — ხმა ჩაუწყდა რუთს, — არ ვიცი, როგორ უნდა მაპატიო. მაგრამ სხვანაირად არ შემეძლო. იმ წუთამდე ვერც კი წარმოვიდგენდი, თუ მიყვარდა. ოღონდ მამას შენ უთხარი ჩემ მაგივრად.
— იქნებ სულაც არ გავაგებინოთ მამას, ჰა? მე თვითონ ვნახავ მარტინ იდენს, მოველაპარაკები, ავუხსნი. დარწმუნებული ვარ, გამიგებს და თავად ჩამოგცილდება.
— აჰ, არა, რას ამბობ! — შესძახა რუთმა და წამოხტა, — სულაც არ მინდა, რომ ჩამომცილდეს. მე მიყვარს იგი... ისეთი ტკბილი ყოფილა სიყვარული. გავყვები კიდეც ცოლად... ნებას თუ დამრთავ, რაღა თქმა უნდა.
— მე და მამაშენს სულ სხვა გეგმა გვაქვს, რუთ, გენაცვალე... არა, არა, მაგას არ გეუბნები. განა გაძალებთ, ვინმეს გაჰყვე. ჩვენი გეგმა ის არის, რომ შენივე შესაფერს გაჰყვე, შენი წრის კაცს, პატიოსანსა და კეთილშობილ ადამიანს, ვისაც შენ თვითონ ამოირჩევ და შეიყვარებ.
— მე უკვე მიყვარს მარტინი, — საწყლად შეესიტყვა რუთი.
— ჩვენ სულაც არ გვინდა, ძალათი მოგახვიოთ ვინმე თავს. მაგრამ ჩვენი შვილი ხარ და რა გული მოგვცემს, ამისთანა კაცს მიგათხოვოთ. რისი მქონებელია, სიტლანქისა და გაუთლელობის მეტი რა უნდა შემოგთავაზოს შენი სიფაქიზისა და კეთილშობილების სანაცვლოდ. არაფრით არ არის შენი შესაფერი. რჩენაც კი არ შეუძლია შენი. მართალია, სიმდიდრეზე არა ვკარგავთ ჭკუას, მაგრამ რაღაც პირობები ხომ უნდა შეგიქმნას! როგორ უნდა გავატანოთ ქალი ჯიბეგახვრეტილ ავანტიურისტს, მეზღვაურს, კოვბოის, კონტრაბანდისტსა და ღმერთმა იცის, კიდევ რა... ყველაფერ სიკეთესთან ერთად, თავქარიანი ჩანს, უპასუხისმგებლო.
რუთი ხმას არ იღებდა. ყოველი სიტყვა ჭეშმარიტებად მიაჩნდა.
— ჯღაბნაზე ფლანგავს ამდენ დროს, იმისთანა რამეს ეპოტინება, რისთვისაც ნასწავლსა და განსაკუთრებული ნიჭის ხალხსაც კი ვერ მიუღწევია. ცოლის შერთვას როცა აპირებს კაცი, ცოტა ხელიც უნდა გაანძრიოს, მოემზადოს. გამიგონია! აკი გითხარი — ვიცი, რომ შენც მეთანხმები — ყოვლად უპასუხისმგებლო კაცია. ანკი რა გასაკვირია? ყველა მეზღვაური ასეთია. არც მომჭირნეობასაა შეჩვეული და არც მოთმინებას. თავიდანვე შეეჩვია ბედოვლათობას და ახლა რაღას მოიშლის. მისი ბრალი არ არის, მართალია, მაგრამ ეს სულაც არ შველის საქმეს! იმაზე თუ იფიქრე მაინც, რა თავაშვებული ცხოვრება ექნებოდა აქამდე? ჰა, ამაზე იფიქრე, შვილო? გათხოვება რას ნიშნავს, ხომ იცი?
რუთს ერთბაშად შეაჟრჟოლა და დედას მიეკრა.
— მეც ვიფიქრე, — რუთი კარგა ხანს შეჩერდა, რათა სათქმელი ჩამოეყალიბებინა, — საშინელებაა. ტვინს მიხვრეტს ამაზე ფიქრი. აკი გითხარი, საშინელება მოხდა-მეთქი. მაგრამ სხვანაირად არ შემიძლია! განა შენ შეგეძლო, მამაჩემი გადაგეყვარებინა?! მეც ამ დღეში ვარ. რაღაცა გვაქვს ალბათ ისეთი, მეც, მასაც — მხოლოდ დღეს ჩავხვდი ამას — მაგრამ გვაქვს კი ნამდვილად, რაც მაიძულებს, შემიყვარდეს. ჩემს დღეში ვერ ვიფიქრებდი, თუ შემიყვარდებოდა, მაგრამ ხომ ხედავ, შემიყვარდა, — მის ხმაში კვლავ სიხარულის ზეიმი გაისმა.
დიდხანს ილაპარაკეს, მაგრამ უნაყოფოდ, ბოლოს ისღა გადაწყვიტეს, კიდევ დაეცადათ, არაფერი ნაბიჯი არ გადაედგათ.
ასეთივე გადაწყვეტილება მიიღეს იმავე ღამეს მისის მორზმა და მისმა ქმარმა, როცა ცოლი იძულებული გახდა გამოტყდომოდა მისტერ მორზს, ჩემმა გეგმებმა არასწორი შედეგები გამოიღოო.
— სხვაგვარად არც შეიძლებოდა მომხდარიყო, — თქვა მისტერ მორზმა, — ეს მეზღვაური ფაქტიურად ერთადერთი მამაკაცი იყო, ვისაც რუთი დაუახლოვდა. ადრე იქნებოდა თუ გვიან, ხომ უნდა გაღვიძებოდა ქალობა?! და აჰა, გაეღვიძა! ხელში ეს მეზღვაური შერჩა, სხვა არავინ ისეთი, ვისი შეყვარებაც შესაძლებელი ყოფილიყოს. რაღა გასაკვირია, რომ შეუყვარდა, ყოველ შემთხვევაში, მას ასე მოეჩვენა, ამას ახლა მნიშვნელობა აღარ აქვს.
მისის მორზმა თავისი გეგმა წამოაყენა, ნელ-ნელა ემოქმედნა რუთზე, პირდაპირ კი არ დაეშალა. დრო ბევრი გვექნება, რადგან მარტინს ახლა იმისი თავი არა აქვს, ცოლის შერთვაზე იფიქროსო.
— ნუ დაუშლი, შეხვდეს, როცა მოისურვებს, — ურჩია მისტერ მორზმა, — რაც უფრო ახლოს გაიცნობს, მით უფრო ნაკლებად შეუყვარდება. ოღონდ შედარებისა და ამორჩევის საშუალება მიეცი რუთს. ისე ქენი, რომ სახლში სულ ახალგაზრდებმა იტრიალონ, გოგონებმაც და ბიჭებმაც. ყოველნაირმა ჭაბუკებმა: ჭკვიანებმა და მცოდნეებმა, ვისაც უკვე მიუღწევია რამისათვის, ვინც ახლა იღვწის... ყველა მოიწვიე, ოღონდ ჩვენივე წრის ხალხი, ჯენტლმენები. მაშინ რუთს უფრო გაუადვილდება შედარება, თვალი აეხილება. ბოლოს და ბოლოს, ოცდაერთი წლის ლაწირაკია ეს თქვენი მარტინი, რუთიც ბავშვია ჯერ. ეს ბავშვური სიყვარულია და გაივლის.
ასე გადაწყდა. შინაობაში ცნობილი გახდა, რომ რუთი და მარტინი დანიშნულები იყვნენ, მაგრამ საქვეყნოდ არ გაუხმაურებიათ. ეს არც გახდება საჭიროო, იმედოვნებდნენ. თავისთავად იგულისხმებოდა, რომ ნიშნობა დიდხანს უნდა გაგრძელებულიყო. მარტინისთვის არავის მოუთხოვნია, რამე საქმეს მოჰკიდე ხელი, წერას თავი დაანებეო. სულაც არ აინტერესებდათ მისი წარმატება და წახალისება. მარტინი კი უნებურად თავის არაკეთილისმსურველებს უწყობდა ხელს — სამსახურის შოვნა ფიქრადაც არ მოსვლია.
— არ ვიცი, როგორ მომიწონებ, — უთხრა მან რუთს რამდენიმე დღის შემდეგ, — დის სახლში ცხოვრება ძალიან ძვირი მიჯდება, გადავწყვიტე ცალკე ვიცხოვრო. პატარა ოთახი დავიჭირე ჩრდილო ოუკლენდში, ჩემთვის ვიქნები, მყუდროდ... ნავთქურაც ვიყიდე, მე თვითონ მოვიმზადებ საჭმელს.
რუთი სიხარულით გაიბადრა. განსაკუთრებით ნავთქურა მოეწონა.
— მისტერ ბატლერმაც ხომ ასე დაიწყო, — შესძახა მან.
ამ ღირსეული ვაჟბატონის ხსენებაზე მარტინმა კოპები შეკრა, და განაგრძო:
— ჩემს ხელნაწერებს ისევ დავაკარი მარკები და რედაქციებს დავუგზავნე, დღეს ახალ ბინაში გადავალ და ხვალ უკვე მუშაობას დავიწყებ.
— სამსახურში მოეწყვე?! — შესძახა რუთმა და მთელი არსებით გაიხარა, მარტინს მიეკრა მკერდზე, ხელი ჩასჭიდა, გაუღიმა, — რატომ არ მითხარი? რა სამსახურია?
მარტინმა თავი გააქნია.
— სამსახური არ მიგულისხმია, წერას განვაგრძობ, — რუთი ერთბაშად მოეშვა და მარტინმა სწრაფად განაგრძო, — ცუდად კი ნუ გამიგებ. ფუჭი იმედებით არ ვიტყუებ თავს ამჯერად. წმინდა პრაქტიკული მიზნები მამოძრავებს. გემზე მუშაობა იმდენს აღარაფერს მომცემს, დარწმუნებული ვარ, იმაზე მეტ ფულსაც გავაკეთებ, ვიდრე უბრალო ოუკლენდელი სამსახურის კაცი აკეთებს. ამ დასვენების დროს ბევრი ვიფიქრე და გეგმები დავაწყვე. აქამდე რაც ვიმუშავე, რაც დავწერე, დასაბეჭდად არც ყოფილა გამიზნული. შენი სიყვარულით ვწერდი, ათას რამეს ვფიქრობდი, აზრებს ვაყალიბებდი, ვკითხულობდი კიდეც, მაგრამ ეს ჩემს ფიქრებთან იყო დაკავშირებული. უმთავრესად ჟურნალებს ვკითხულობდი. ვფიქრობდი საკუთარ თავზე, ცხოვრებაზე, იმაზე, თუ მე თვითონ რა ადგილი მიჭირავს ცხოვრებაში, რას შემიძლია მივაღწიო ისეთს, რომ შენი ღირსი გავხდე. წავიკითხე სპენსერის “სტილის ფილოსოფია” და ბევრი რამ ჩემთვის საინტერესო გავიგე... წერაში დამეხმარება. მთელმა ამ ფიქრებმა, კითხვამ, შენმა სიყვარულმა, აი, რა გადაწყვეტილებამდე მიმიყვანა: პროფესიონალი ჟურნალისტი უნდა გავხდე. შედევრებზე ცოტა ხანს არც კი ვიფიქრებ, უბრალო რამეებს მივყოფ ხელს — ფელეტონებს, ანეგდოტებს, პატარ-პატარა ნარკვევებს, იუმორისტულ ლექსებს და ათასნაირ სისულელეს, რაზედაც დიდი მოთხოვნილებაა ახლა. სხვადასხვაგვარი საგაზეთო სააგენტოები არსებობს — მასალებს აწვდიან ხოლმე საკვირაო დამატებებს, იუმორისტულ ფურცლებს... მეც ავდგები და რაც იმათ სჭირდება, იმას დავწერ, კარგა ბლომად ფულს გავაკეთებ. ჟურნალისტები, ვიცი, ოთხას-ხუთას დოლარს აკეთებენ თვეში. მე მაგდენს არ გამოვუდგები, მაგრამ იმას მაინც მოვახერხებ, რომ ვიცხოვრო და ნამდვილი საქმისთვისაც დავზოგო დრო, რასაც სხვა პირობებში ვერ მოვახერხებ. მოვდგები მერე და თავისუფალ დროს სწავლას მოვახმარ. ვიკითხავ, ჩემს ნამდვილ საქმეს გავაკეთებ. თანდათანობით შედევრების შექმნასაც ვცდი. მე თვითონ მიკვირს, ამ ცოტა ხანში რას მივაღწიე! პირველად რომ მოვკიდე კალამს ხელი, დასაწერიც არაფერი მქონდა, გარდა რამდენიმე უბადრუკი თემისა, რაც ხეირიანად არც მესმოდა და ვერ გამეაზრებინა. არავითარი კონცეფცია მე არ გამაჩნდა, ნამდვილად. სიტყვებიც არა მყოფნიდა, რომ აზრი ჩამომეყალიბებინა. ყოველი თავსგადახდილი ეპიზოდი ბუნდოვან აზრსმოკლებულ სურათად წარმომიდგებოდა. მაგრამ ცოდნა რომ შემემატა, სიტყვების მარაგი რომ გამიჩნდა, იმ ჩემს სურათებს აზრიც მიეცა და გამოსახულებაც. სწორედ მაშინ დავწერე კარგი რამეები: “თავგადასავალი”, “სიხარული”, “ქოთანი”, “ცხოვრების ზედაშე”, “მხიარული ქუჩა”, “სატრფიალო ლექსები”, “ზღვის სიმღერა”. კიდევ დავწერ ამისთანებს, უკეთესებსაც. მაგრამ დროა საჭირო. ახლა უკვე ცაში აღარ დავფფრინავ, მიწაზე მიდგას ფეხი. ჯერ უბრალო სამუშაო, თავის სარჩენი ფული — მერე კი ნამდვილი შედევრები! ამაში რომ დაგარწმუნო, წუხელ, მაგალითად, დავჯექი და თორმეტი სახუმარო მოთხრობა დავწერე ყოველკვირეული იუმორისტული გაზეთისათვის. როცა ვწვებოდი, უცებ ტრიოლეტის დაწერა მომინდა — სახუმარო ტრიოლეტისა — და ერთ საათში ოთხი ცალი გამოვაცხვე. თითოში თითო დოლარს მაინც მომცემენ. ოთხ დოლარს ასე სახელდახელოდ, დაწოლის წინ, ეხუმრები! ვიცი, რომ ამას თავისთავად არაფერი ფასი არ ექნება — მოსაწყენი ხომ მაინც არ იქნება, რაშიც ყოველთვიურად სამოცი დოლარი უნდა მივიღო, ამას დაუმატე უაზრო ციფრები და ტაბულები, კაცი შეიძლება მოკვდეს კიდეც. თან ამ წვრილი საჟურნალო საქმიანობით ლიტერატურასთანაც უფრო ახლოს ვიქნები და საშუალება მომეცემა, უფრო დიდი და კარგი რამე გავაკეთო.
— მაგრამ რისი მაქნისია ეს “დიდი” რაღაცეები, ეს შედევრები? მაინც ვერ გაყიდი!
— როგორ ვერ... — დაიწყო მარტინმა, მაგრამ რუთმა შეაწყვეტინა.
— რაც ახლა შენ ჩამოთვალე და კარგ ნაწარმოებებად მიგაჩნია, აკი ვერც ერთი ვერ გაასაღე! დაუბეჭდავი შედევრებით ჩვენი დაქორწინება არ მოხერხდება.
— ჩვენ დაბეჭდილი ტრიოლეტებით ვიქორწინოთ, — არ გატყდა მარტინი. ალერსიანად მოხვია რუთს ხელი, მაგრამ ასეთივე ალერსით აღარ უპასუხეს, — აბა, მომისმინე, — ნაძალადევი მხიარულებით თქვა მან, — ხელოვნება არ არის ეს, მაგრამ სამაგიეროდ დოლარია.
ის შინ მომადგა
მე შინ არ ვიყავ,
ფულის სესხება
უნდოდა თურმე;
ის შინ მომადგა,
მე შინ არ ვიყავ,
და ამის გამო
ვეღარ ვისტუმრე.
ამ სახუმარო ლექსის ლაღი რიტმი სულაც არ ეგუებოდა შეწუხებულ გამომეტყველებას, რაც მარტინს თანდათანობით გამოეხატა სახეზე. რუთს არც კი გაუღიმია. სერიოზული და შეწუხებული თვალებით შეჰყურებდა ჭაბუკს:
— იქნებ მართლაც მოგცენ დოლარი, — უთხრა მან, — მაგრამ ეს ხომ ცირკის მასხარას დოლარი იქნება. ნუთუ ვერა გრძნობ, მარტინ, რომ ეს დამამცირებელია?! ვერაფერი სასიამოვნოა, რომ კაცმა, რომელიც მე მიყვარს და პატივსა ვცემ, უბადრუკი ანეგდოტები და შაირები თხზას და უფრო წესიერსა და ღირსეულ საქმეს არ მოჰკიდოს ხელი.
— შენ გინდა, რომ ეს კაცი... მისტერ ბატლერს ჰგავდეს? — ჰკითხა მარტინმა.
— ვიცი, რომ მისტერ ბატლერი არ გიყვარს... — დაიწყო რუთმა.
— მისტერ ბატლერი დიდებული კაცია, — შეაწყვეტინა მარტინმა, — მთელი უბედურება ისაა, რომ კუჭი აქვს მოშლილი. თანაც, მე თუ მკითხავ, დიდი განსხვავება არ უნდა იყოს ანეგდოტებისა თუ სახუმარო ლექსების თხზვასა და საბეჭდი მანქანის ჩხაკუნს ან სტენოგრამის წერის, თუნდაც დავთრების ქექვას შორის. ბოლოს და ბოლოს, ერთიც და მეორეც სხვა რამისთვის გვჭირდება. შენ გინდა, რომ დავთრების ქექვით დავიწყო და ვექილი გავხდე ან საქმოსანი. მე კი მსურს, უბრალო ჟურნალისტობით დავიწყო და მწერლობას მივაღწიო.
მაგაში განსხვავებაა, — ჯიუტობა რუთი.
— მაინც რა?
— შენ შედევრებს — თვითონ რომ ეძახი შედევრებს — კაცმა არ შეხედა. რამდენი არ სცადე — ამას ხომ ვერ უარყოფ, — მაგრამ არც ერთმა რედაქტორმა არ ინდომა.
— დროც მომეცი, ჩემო ძვირფასო, — შეემუდარა მარტინი, — ეს წვრილი ლიტერატურული საქმიანობა დროებითი იქნება, სერიოზულად კი ნუ მიიღებ. ორი წელიწადი მადროვე. ამ ორ წელიწადში ყველაფერს მივაღწევ. რედაქტორები აქეთ დამიწყებენ ხვეწნას. ვიცი, რასაც ვამბობ. საკუთარი თავის რწმენა მაქვს. ჩემი ძალის ფასი ვიცი. ვიცი, რას ნიშნავს ნამდვილი ლიტერატურა. ვიცი, რა უნიჭო სისულელეებით ანაგვიანებენ ლიტერატურას მომრავლებული უბადრუკი მწერლუკები. დანამდვილებით მჯერა, რომ ორი წლის თავზე მე გამარჯვების გზაზე ვიქნები დამდგარი. საქმოსნობას რომ გამოვუდგე, ვერასოდეს ვერ გავიმარჯვებ. გული არ მიმიწევს. მოსაწყენ სისულელედ, უბადრუკობად და გაიძვერულ ვაჭრუკანობად მეჩვენება. ყოველ შემთხვევაში, მე არა ვარ ამისათვის გაჩენილი. უბრალო კლერკობას ვერ გავცდები და როგორღა მივაღწიოთ ბედნიერებას ან შენ, ან მე კლერკის უბადრუკი ჯამაგირით? რაც კი რამ კარგი არის ქვეყანაზე, სულ შენთვის მინდა და მოვიპოვებ კიდეც. თავს არ დავზოგავ და მოვიპოვებ. კარგი მწერლის შემოსავალზე მისტერ ბატლერი ვერც კი იოცნებებს. საქვეყნოდ გახმაურებული წიგნი ორმოცდაათ — ასი ათას დოლარს აძლევს ავტორს. ზოგჯერ მეტს, ზოგჯერ იქნებ ცოტა ნაკლებს, მაგრამ დაახლოებით ასეა.
რუთი ხმას არ იღებდა. აშკარა იმედგაცრუება ეტყობოდა.
— რას იტყვი? — ჰკითხა მარტინმა.
— მე სულ სხვა გეგმები და იმედები მქონდა. ასე ვფიქრობდი, და ახლაც ვფიქრობ, რომ ყველაფერს აჯობებს სტენოგრაფია ისწავლო — მანქანაზე ბეჭდვა უკვე იცი — და მამაჩემის კანტორაში მოეწყვე. ჭკვიანი კაცი ხარ და იმედი მაქვს ვექილობას ადვილად შეისწავლი.
თავი ოცდამესამე
არც გული გასციებია მარტინს, არც შეხედულება შეცვლია რუთზე იმის გამო, რომ ქალს მისი მწერლობა არა სწამდა და არა სჯეროდა. არდადეგების დღეებში ბევრსა ფიქრობდა საკუთარ თავზე, ანალიზს უკეთებდა თავის საქციელს და უფრო კარგადაც შეისწავლა თავი. დარწმუნდა, რომ სილამაზე უფრო ჰყვარებია, ვიდრე სახელი, და თუ მაინც იღვწოდა სახელის მოსახვეჭად, მხოლოდ რუთის გულისთვის. უნდოდა საქვეყნოდ ცნობილი გამხდარიყო, რათა ქალს, რომელიც მას უყვარდა, მისით ეამაყნა, ღირსეულად ჩაეთვალა.
ისე მხურვალედ უყვარდა სილამაზე, რომ მისთვის სამსახური თავისთავად საკმაო გასამრჯელო იყო. ხოლო სილამაზეზე კიდევ უფრო მეტად რუთი უყვარდა. სიყვარული ყველაზე მშვენიერ რამედ მიაჩნდა ქვეყნად. სწორედ სიყვარულმა გარდაქმნა იგი, ტლანქი მეზღვაური მოაზროვნედ და მხატვრად აქცია. ამიტომაც სამი უმშვენიერესი საგნისაგან მეცნიერებასა და ხელოვნებაზე მაღლა სიყვარულს აყენებდა. თვითონვე ამჩნევდა, რომ უკვე ახლავე რუთზე კარგად და საღად აზროვნებდა, მის ძმებსა და მამასაც გაუსწრო გონებრივი განვითარებით. უნივერსიტეტში იმდენი ხნის სწავლისა და ხელოვნების ბაკალავრობის მიუხედავად, მისი ინტელექტი აშკარად ჩრდილავდა რუთისას, ერთი წლის თვითგანვითარებამ ისე აღჭურვა ხელოვნების, ცხოვრების, სამყაროს იდუმალებათა შეცნობის ცოდნით, რუთი ამას ვერასოდეს ვერ მიაღწევდა და ვერც კი იოცნებებდა.
ამას ყველაფერს კარგად გრძნობდა, მაგრამ არც მის სიყვარულზე, არც რუთის სიყვარულზე ოდნავადაც არ უმოქმედნია. სიყვარული იმდენად კეთილშობილი და მშვენიერი იყო, თვითონ კი ისე ერთგული სიყვარულისა, რომ კრიტიკული დამოკიდებულებით არ შებღალავდა. სიყვარულს რა ესაქმებოდა რუთის შეხედულებებთან ხელოვნებასა ქცევის წესებსა, საფრანგეთის რევოლუციასა თუ საყოველთაო არჩევნებზე?! ეს ყველაფერი გონების სფეროს განეკუთვნება, სიყვარული კი გონებაზე მაღლა დგას. სიყვარულს ვერ დაამცირებდა მარტინი, იმიტომ რომ აღმერთებდა მას. სიყვარული მაღალი მთის მწვერვალზე ბინადრობდა და ზემოდან გადმოჰყურებდა გონების მდელოს. იგი არსებობის სული და გული იყო, სიცოცხლის უზენაესი არსი და ადამიანებს იშვიათად ეწვეოდა ხოლმე. მეცნიერული ფილოსოფიის წყალობით მარტინმა სიყვარულის ბიოლოგიური ნიშნები გახსნა და შეიცნო; და როცა უფრო ღრმად ჩასწვდა საგნის არსს, მიხვდა, რომ ადამიანის ორგანიზმი სწორედ სიყვარულში ახორციელებს თავის უმაღლეს დანიშნულებას, ამიტომ სიყვარულს კბილის გასინჯვა და კირკიტი არა სჭირდება, იგი მიღებული უნდა იქნას, როგორც სიცოცხლის უმაღლესი ჯილდო. შეყვარებული მას წარმოედგინა ყველაზე უფრო კურთხეულ ქმნილებად ყველა ქმნილებათა შორის, სიამოვნებასა ჰგვრიდა ამ გამოთქმის გახსენება: “და ხელადქმნილი მიჯნური”, რომელიც ყოველგვარ მიწიერზე მაღლა აჭრილა, სიმდიდრეს, ცოდნას, ქვეყნის აზრს, ხალხის ხოტბას ზემოდან გადმოჰყურებს, თვით სიცოცხლეზე უფრო ამაღლებულა “და კოცნისათვის სწირავს სიცოცხლეს”.
წინათაც ბევრჯერ მოსვლია ამისთანა აზრი თავში, ზოგს კი ახლაღა დაუკვირდა. იგი განუწყვეტლივ მუშაობდა, სპარტელივით ცხოვრობდა და როცა რუთი ჰყავდა მოსანახულებელი, მხოლოდ მაშინ თუ შეწყვეტდა მუშაობას. თავის დიასახლისს — პორტუგალიელ მარია სილვას — იმ პატარა ოთახის ქირად ორ დოლარ-ნახევარს უხდიდა თვეში. ანჩხლი დედაკაცი იყო მარია სილვა, ქვრივი, დღედაღამ მუშაობდა, წელებზე ფეხს იდგამდა, რათა მრავალრიცხოვანი ბავშვები დაეპურებინა, ზოგჯერ ქანცგაწყვეტილი ქალი თავის გაჭირვებასა და მწუხარებას თითო გალონ წყალ-წყალა, დაძმარებულ ღვინოში ახრჩობდა, რასაც თხუთმეტ ცენტად ყიდულობდა ხოლმე კუთხის სარდაფში. პირველ ხანებში დასანახავად ვერ იტანდა ამ ქალს მარტინი, მისი ლაპარაკი ყურში ეკალივით ესობოდა, მერე კი, როცა ნახა, რა მამაცურად იბრძოდა იგი არსებობისათვის, თანდათანობით პატივისცემით განიმსჭვალა. ეს პატარა სახლი ოთხთვალა იყო და მარტინს ერთი ოთახი ჰქონდა დაქირავებული, მეორე — სასტუმრო ოთახად ჰქონდათ; იატაკზე გაფენილი ნოხი ხალისიან ელფერს აძლევდა ოთახს, ხოლო მრავალრიცხოვან შვილთაგან ერთ-ერთი გარდაცვლილი, კუბოში ჩასვენებული ბავშვის ფოტოსურათი მწუხარების განწყობილებასა ქმნიდა. ეს ოთახი სტუმრებისათვის იყო განკუთვნილი. ფარდები მუდამ ჩამოშვებული ჰქონდათ აქა და, განსაკუთრებული შემთხვევების გარდა, დიასახლისის ფეხშიშველა შთამომავლობას შიგ შესვლა ეკრძალებოდა. ქალი სამზარეულოში ამზადებდა საჭმელს და ყველანი იქვე ჭამდნენ ხოლმე; სამზარეულოშივე რეცხავდა, აუთოებდა და, კვირა დღის გარდა, არც გამოდიოდა იქიდან. შემოსავლის მთავარი წყარო მრეცხაობა იყო — მეზობლებს ურეცხავდა თეთრეულს. საწოლი ოთახი მარტინის ოთახივით მოცუცქნული იყო და აქ ეძინათ დედასა და მის შვიდ პატარა შვილს. მარტინს სულ ის უკვირდა, ვერ მიმხვდარიყო, როგორ ეტეოდა ამდენი ხალხი ამ სოროში; სიფრიფანა კედელი უბრალო ფაჩუნსაც კარგად ატარებდა და მარტინი ყოველ საღამოს ისმენდა წივილს, კივილს, ბუტბუტსა და ძილმორეული ბალღების ჩიტებივით ჟღურტულს. შემოსავლის მეორე წყარო ორი ძროხა იყო, რომელთაც მარია დილა-საღამოს წველიდა ხოლმე. ძროხები ქალაქის განაპირას, უშენ ადგილებში წიწკნიდნენ ბალახს, ზოგჯერ შიგ ქალაქშიაც აძოვებდნენ, ქუჩის გაყოლებაზე, მწყემსად კიკო, ხან კი ორ-ორი ჩამოძონძილი ბალღი ედგა, და ძროხებს კი არ შეჰყურებდნენ, აქეთ-იქით იცქირებოდნენ, პოლიციელს უთვალთვალებდნენ.
თავის პატარა ოთახში მარტინს ეძინა, მეცადინეობდა, წერდა და საჭმელს იმზადებდა. ერთადერთ ფანჯარასთან, რომელიც პაწაწინა პარმაღს გადაჰყურებდა, სამზარეულო მაგიდა ჰქონდა მიდგმული. ამას საწერ მაგიდადაც იყენებდა, ბიბლიოთეკადაც და ზედ საბეჭდი მანქანაც ედო. საწოლს, რომელიც უკანა კედელთან ედგა, მთელი სივრცის ორი მესამედი ეჭირა. მაგიდას ერთი ულაზათო ტანსაცმლის კარადა ემიჯნებოდა; ეტყობოდა, დურგალს თავის დროზე ფულის აღებისათვის მეტი ეზრუნა, ვიდრე კარადის მარჯვედ შეკვრაზე. გარედან მიწებებული სიფრიფანა ფანერი ყოველდღიურად ძვრებოდა და იშლებოდა. კარადა ერთ კუთხეში იდგა, ხოლო მოპირდაპირე კუთხეში, მაგიდის მეორე მხარეს, სამზარეულო ჰქონდა მარტინს მოწყობილი: მშრალი სანოვაგის ყუთზე ზემოდან ნავთქურა დაედო, შიგ კი თეფშები და ქვაბები შეელაგებინა; იქვე კედელზე თარო ჰქონდა მიჭედებული და ზედ სანოვაგე ეწყო, წყლის ვედრო კი პირდაპირ იატაკზე იდგა. ონკანი ოთახში არა ჰქონია, წყალი სამზარეულოდან გამოჰქონდა. საჭმლის მომზადების დღეებში, როცა ოთახი ცხელი ორთქლით გაიჟღინთებოდა, კარადას უფრო ბლომად ცვიოდა ხოლმე თხელი ფანერის ნაჭრები. საწოლის თავზე ველოსიპედი ეკიდა. პირველად პირდაპირ იატაკზე ეგდო ეს ველოსიპედი, მაგრამ მარიას ბალღები მიესიენ, ჭანჭიკები დააძვრეს, კამერა დაჩხვლიტეს და მარტინი იძულებული გახდა პაწაწინა პარმაღზე გაეტანა, მაგრამ წვიმაში ველოსიპედი სველდებოდა და, ბოლოს, ისევ ოთახში შეიტანა. კედელზე დაჰკიდა, მომაღლოდ.
კედლის კარადაში ტანსაცმელი ეკიდა მარტინს, აქვე ეყარა წიგნებიც, რაც მაგიდაზე და მაგიდის ქვეშ ვერ დასტია. კითხვის დროს, თანდათანობით, შენიშვნების ამოწერასაც მიეჩვია, და იმდენი ჩანაწერი დაუგროვდა, ოთახის გასწვრივ კანაფები რომ არ გაეჭიმა და ზედ შენიშვნები არ ჩამოეკიდა, იმ მოცუცქნულ სოროში გასანძრევი ადგილიც კი არ იქნებოდა. მაინც ჭირდა გავლა. ოთახის კარს ისე ვერ გამოაღებდა, წინასწარ კედლის კარადა რომ არ მიეხურა, და პირიქით, ოთახის კარი თუ იყო მიხურული, მხოლოდ მაშინ შეეძლო კარადის გამოღება. ოთახში რომ შევიდოდა, საწოლთან მისვლამდე ათასჯერ უნდა მიეხვ-მოეხვია, და სიბნელეში ხან რას ეჯახებოდა და ხან რას. კარადის კარს თუ როგორმე მშვიდობიანად გასცილდებოდა, ერთბაშად მარჯვნივ უნდა გადახრილიყო კარგა მაგრად, თორემ “სამზარეულოს” დაეჯახებოდა, მერე ისევ მარცხნივ უნდა გაეხვია, რათა საწოლის ფეხს არ წამოსდებოდა. მაგრამ აქაც, გამოზომილად თუ არ გადაუხვევდა და ზომაზე ოდნავ მეტი მოუვიდოდა, მაგიდის ძგიდეს დაეჯახებოდა. ასე გამოზომილი მიხრა-მოხრით ერთგვარ არხში მოხვდებოდა, რომლის ერთ ნაპირს საწოლი წარმოადგენდა, მეორეს კი — მაგიდა. ამასთან, თუ ერთადერთი სკამი თავის ჩვეულებრივ ადგილზე იქნებოდა, მაგიდასთან, არხში გავლა ყოვლად შეუძლებელი იყო. როცა არა სჭირდებოდა სკამი, საწოლზე შედგამდა ხოლმე, თუმცა ზოგჯერ მზარეულობის დროსაც იჯდა სკამზე. მანამ წყალი ადუღდებოდა ან ხორცი შეიწვებოდა, დროს უქმად არა კარგავდა და ერთ-ორ პარაგრაფს წაიკითხავდა. ისე პატარა იყო სამზარეულო კუთხე, რომ ფეხზე აუდგომლად შეეძლო გადასწვდომოდა ყველაფერს, რაც კი დასჭირდებოდა. უფრო მოხერხებულიც იყო ასე ჯდომელა მზარეულობა; ფეხზე რომ დადგებოდა, თვითონვე იჩრდილავდა სინათლეს.
ნოყიერი კერძების დამზადებაც იცოდა მარტინმა და თან იაფიც უჯდებოდა; ამასთან კუჭი ისეთი მაგარი ჰქონდა, რომ ყველაფერს ადვილად ინელებდა. მუხუდოს სუპი ყოველდღიური კერძი იყო, აგრეთვე კარტოფილი და ლობიო, მსხვილი, წითელი ლობიო, რასაც მექსიკურად კმაზავდა. ბრინჯი, — ისე ჩაშუშული, რომ ვერც ერთი ამერიკელი დიასახლისი ვერ მოახერხებს ასე ჩაშუშვას, — დღეში ერთჯერ მაინც გაჩნდებოდა მის სუფრაზე. ნედლ ხილზე იაფი ჩირი ჯდებოდა, და მარტინი მუდამ ხარშავდა, კარაქის მაგივრად ამას ატანდა პურს. ზოგჯერ ხორცითა და ძვლის სუპითაც დაამშვენებდა ხოლმე სუფრას. ყავა, ურძეოდ და უნაღებოდ ორჯერ ჰქონდა დღეში, საღამოთი კი ჩაით ცვლიდა. ყავასაც და ჩაისაც იშვიათი ხელოვნებით ამზადებდა.
იძულებული იყო, მომჭირნეობა გაეწია. რაც კი სამრეცხაოში დააგროვა, თითქმის სულ დაეხარჯა არდადეგების დროს, ხოლო მსუბუქი ფელეტონები ისე შორს ჰქონდა დაგზავნილი, რომ რამდენიმე კვირა მაინც დასჭირდებოდა პასუხის მოსვლას. ერთთავად შინ იყო გამოკეტილი, განდეგილივით, გარდა იმ დროისა, როცა რუთს მოინახულებდა ან გერტრუდასთან შეივლიდა. თავაუღებლივ მუშაობდა, სამი კაცის საქმეს აკეთებდა ყოველდღიურად, ხუთი საათიღა ეძინა დღე-ღამეში და რკინის აგებულება რომ არ ჰქონოდა, ასე გადაბმულად ცხრამეტი საათის მძიმე მუშაობას ვერ გაუძლებდა. წუთსაც კი არა კარგავდა. სარკეზე უცხო სიტყვები და გამოთქმები ჰქონდა მიმაგრებული: თმის დავარცხნისა და წვერის პარსვის დროს ან როცა პერანგს იცვამდა, ცალი თვალით ამ სიტყვებში იყურებოდა და იზეპირებდა. ასეთივე ჩანაწერები ჰქონდა გაკრული კედელზე, ნავთქურის უკან — ამზადებდა კერძს, ან თეფშებს რეცხავდა და თან ჩანაწერებს უყურებდა. ძველ ჩანაწერებს სისტემატურად ცვლიდა ახლებით. შეხვდებოდა თუ არა კითხვის დროს უცხო, გაუგებარ სიტყვებს, ხელადვე ამოიწერდა, ხოლო როცა მთელი ფურცელი გაივსებოდა, გადაბეჭდავდა და სარკეზე ან კედელზე ჩამოჰკიდებდა. ჯიბითაც დაატარებდა ასეთ ფურცლებს: ქუჩაში ან მაღაზიაში რიგში დგომის დროს ამოიღებდა და იმეორებდა.
მარტო სიტყვების ამოწერასაც არ სჯერდებოდა. წაიკითხავდა სახელმოხვეჭილი ავტორის ნაწარმოებს და აკვირდებოდა ყველა ელემენტს, რითაც ამ მწერალს წარმატებისთვის მიეღწია — თხრობის მანერას, სტილს, ექსპოზიციას, შედარებებს, ცალკეულ გამოთქმებს, მახვილსიტყვაობას, — ამოიწერდა და მერე სწავლობდა. განა ბრმად ბაძავდა! არა, საერთო პრინციპებსა და განზოგადებას ეძებდა. სხვადასხვა მწერლის ნაწარმოებებიდან ამოწერდა ხოლმე იმ ლიტერატურული ხერხების სიას, რაც განსაკუთრებით მოეწონებოდა, ერთმანეთს შეადარებდა, ასწონ-დასწონიდა, საერთო პრინციპებს გამოიტანდა და, სათანადო ცოდნით აღჭურვილი, ამის მიხედვით თავის საკუთარს შეიმუშავებდა, მათ ზომიერ და მარჯვე გამოყენებას სწავლობდა. ამგვარივე მეთოდით ცოცხალი სალაპარაკო ენიდან ძარღვიან გამოთქმებს შეარჩევდა, ისეთ გამოთქმებს, რომლებიც ცეცხლივით მწველი იყო ან საამურად ელამუნებოდა სმენას. ყველგან, ყველაფერში მთავარსა და განზოგადებულს ეძებდა, სიღრმეში იქექებოდა, ფესვებს უსინჯავდა, ეს კი საშუალებას აძლევდა, დამოუკიდებლად შეექმნა მსგავსი რაიმე. სილამაზის გარეგანი გამოსახულების ჭვრეტით არ კმაყოფილდებოდა; მისი პაწაწინა ოთახი ლაბორატორიასავით იყო, სადაც სამზარეულოს არეულ სუნსა და მარია სილვას ბალღების გიჟურ ღრიანცელში, იგი საფუძვლიან ანალიზს უკეთებდა სილამაზის მთავარ არსს, მის აღნაგობასა და აგებულებას სწავლობდა და ოსტატდებოდა, რათა თვითონვე შეექმნა ასეთი სილამაზე.
ბუნებით იყო ასეთი კაცი — შეგნებულად უნდა გაეკეთებინა ყველაფერი. ბრმად, წინასწარმოუფიქრებლად, იმის გაუთვალისწინებლად, თუ რა უნდა გამოსვლოდა, შემთხვევასა და თავისი ნიჭის ვარსკვლავს მინდობით ვერ იმუშავებდა. შემთხვევითი წარმატებანი არ აკმაყოფილებდა. თავიდანვე უნდა სცოდნოდა — როგორ და რატომ. ჭკუადამჯდარი კაცი იყო, და მანამ მოთხრობის ან ლექსის წერას დაიწყებდა, მთელი სურათი ცოცხლად აესახებოდა გონებაში, ნაწარმოების მთავარი მიზანდასახულებაცა და ის მხატვრული ხერხიც, რითაც უნდა განეხორციელებინა. ამ ჩვეულებას თუ უღალატებდა, წინასწარვე განწირული იყო, მარცხს იგემებდა. ამასთან, იმ შემთხვევით აზრსა და სიტყვებსაც ხალისით გამოიყენებდა, რაც მოულოდნელად ეწვეოდა მის გონებას და მერე ორგანულად ერწყმოდა ნაწარმოებს, ლაზათსა და მომხიბლაობას მატებდა. ქედს იხრიდა ხოლმე ასეთი მოვლენის წინაშე, იცოდა, რომ ეს ზეშთაგონება იყო. უკვირდებოდა სილამაზეს, ანალიზს უკეთებდა, ცდილობდა მისი კანონზომიერება დაენახა, მაგრამ იმასაც მშვენივრად გრძნობდა, რომ სილამაზეს თავის არსში ჰქონდა რაღაც ისეთი იდუმალება, რასაც ვერასოდეს ვერ ჩასწვდებოდა, საერთოდ არც ერთი ძე-ხორციელი არ ჩასწვდომოდა მას. სპენსერისაგან იცოდა, რომ რისიმე ამომწურავად და აბსოლუტური სრულყოფილებით შესწავლა ადამიანის ძალას აღემატებოდა, ხოლო მშვენიერების იდუმალების ამოცნობა ისეთივე მიუწვდომელი იყო, როგორც თვით სიცოცხლის იდუმალებისა — უფრო ძნელიც; სიცოცხლე და მშვენიერება სხვადასხვა ძაფებისაგან ნაქსოვი ერთი ქსოვილია, ადამიანი კი მხოლოდღა ნაწილია მისი — მზის სხივების, ვარსკვლავების მტვრისა და საოცრებების გამოუცნობ, მიუწვდომელ ქსოვილისა.
ამ აზრების გავლენით დაწერა მან სტატია — “ვარსკვლავის მტვერი”, რომლითაც თავს ესხმოდა არა კრიტიკის მთავარ საკითხებს, არამედ მთავარ კრიტიკოსებს. ეს იყო ბრწყინვალე, ღრმა ფილოსოფიური აზრებით გამსჭვალული, ლაღი იუმორით დამშვენებული ნაწარმოები. ეგეც დაუწუნეს, ყველგან, ყველა რედაქციაში, საცა კი გაგზავნა. მაგრამ მარტინმა, მოიშორა თუ არა თავიდან თემა, ჯიუტად განაგრძო საქმე. ჩვეულებად გადაექცა — ჯერ კარგად მოამწიფებდა, გამოაშუშებდა აზრს რაიმე კონკრეტულ საგანზე და მხოლოდ ამის შემდეგ შეუდგებოდა წერას. ხოლო ის ამბავი, რომ ვერც ერთი მისი ნაწარმოები დაბეჭდვას ვერ ეღირსა, დიდად არ აწუხებდა. წერა დიდი გონებრივი დაძაბვის დამაგვირგვინებელი აქტი იყო, გაფანტული ფიქრების შემაკავშირებელი კვანძი, განმაზოგადებელი და შემაჯამებელი ფინალი. ამისთანა სტატიის დაწერა იმას ნიშნავდა, რომ ტვინი მომწიფებული აზრებისაგან თავისუფლდებოდა და ახალი ფიქრებისა და პრობლემების მისაღებად იყო გამზადებული. სხვათა შორის, ეს იმ ჩვეულებასა ჰგავს, როცა მრავალი ადამიანი, ქალი თუ კაცი, დიდხანს უხმოდ იტანჯება ნამდვილი თუ მოჩვენებითი მწუხარებით და პერიოდულად ამოიდგამს ხოლმე ენას, ერთბაშად “მოიფხანს გულს” და სათქმელს აღარაფერს დაიტოვებს.
თავი ოცდამეოთხე
გადიოდა კვირეები, ფული ილეოდა, ხოლო ჩეკები რედაქციებისგან არა და არ ჩანდა. სერიოზული მოთხრობები ხომ ადრევე დაუბრუნდა და ხელახლა დაგზავნა, არც ჟურნალისტურ ფელეტონებს დასდგომიათ უკეთესი დღე. მარტინის პატარა სუფრას უკვე ვეღარ ამშვენებდა მრავალფეროვანი კერძები, — ცოტაოდენი ბრინჯი და ჭერმის ჩირიღა შერჩა; დღეში სამჯერ ბრინჯითა და ჭერმით იკვებებოდა. ხუთი დღე ასე გაატარა. მერე ნისიად გამოტანა დაიწყო. მაგრამ მიაღწია თუ არა ნისიის თანხამ სამ დოლარსა და ოთხმოცდახუთ ცენტს, მებაყლე პორტუგალიელმა ნისია შეუწყვიტა.
— იმიტომ, რომ, — განუმარტა პორტუგალიელმა — შენ სამუშაო ვერ იშოვა, მე ფული დაკარგა.
მარტინს აღარაფერი უპასუხნია, ან კი რა ეთქმოდა. მართლაც რა წესი იყო, ჯან-ღონით სავსე ჭაბუკისათვის ნისია ეძლია კაცს, მხოლოდ იმიტომ, რომ ეს ჭაბუკი ზარმაცობდა და საქმეს ხელს არ ჰკიდებდა.
— იშოვა რამ საქმე — საჭმელიც იშოვა, — არწმუნებდა პორტუგალიელი, — საქმე არა — საჭმელიც არა. ასეა ცხოვრებამ... — და რომ დაემტკიცებინა მარტინისათვის, ეს ჩემი პირადი ახირება არ არისო, სწრაფად დასძინა: — მოდი, ცოტა დალია, ოჯახი დალოცა — ჩვენი კარქი მეგობარი ვართ, შენ და მე.
მარტინმაც დალია, რათა დაემტკიცებინა ერთგული მეგობრობა ოჯახის მიმართ, და უვახაშმოდ დაიძინა.
ბოსტნეულს ამერიკელი მედუქნისაგან ყიდულობდა მარტინი. ამ კაცის სავაჭრო პრინციპები იმდენად სუსტი აღმოჩნდა, რომ ერთხანს კიდევ აძლია ნისიად საქონელი, ხუთ დოლარზე აიყვანა; ხაბაზმა ორ დოლარზე შეუწყვიტა, ყასაბმა — ოთხზე. მარტინმა დაიანგარიშა მთელი ვალი და სულ თოთხმეტი დოლარი და ორმოცდახუთი ცენტი გამოუვიდა. ამასობაში საბეჭდი მანქანის ქირის დროც მოვიდა, მაგრამ იმედი ჰქონდა, ორ თვეს კიდევ მადროვებსო. ასე რომ, რვა დოლარი კიდევ დაემატებოდა იმ თანხას. ამით კი ამოიწურებოდა მთელი შესაძლებელი კრედიტი.
ბოსტნეულის დუქნიდან უკანასკნელად ერთი ტომარა კარტოფილი გამოიტანა და მთელი კვირა ცარიელა კარტოფილზე გადადიოდა, დღეში სამჯერ კარტოფილსა ჭამდა. შემთხვევითი სადილები რუთის სახლში ხელს უწყობდა ჯანის სიმრთელე შეენარჩუნებინა, ტანტალუსის წამებას განიცდიდა ხოლმე, როცა სუფრაზე მორთმეულ ამდენ საჭმელ-სასმელს ხედავდა, და ეს გამგელებული კაცი იძულებული იყო თავი შეეკავებინა. ხანდახან დასთანაც შეივლიდა ხოლმე სადილობის დროს, თუმცა სირცხვილით ფეხი უკან რჩებოდა, და აქ კი რამდენსაც გაბედავდა, ჭამდა. თუმცა უფრო მეტს, ვიდრე მორზების სახლში.
მუშაობდა ყოველდღიურად და ფოსტალიონსაც ყოველდღიურად მოჰქონდა დაწუნებული ხელნაწერები. უკვე აღარა ჰქონდა მარკების ფული და მაგიდის ქვეშ დახვავდა ხელნაწერები. დადგა ისეთი დღეც, როცა მთელი ორმოცი საათი პირში ერთი ნაწილიც არ ჩაეშვა. ვეღარც მორზებთან მივიდოდა — რუთი სან-რაფაელში წასულიყო ორი კვირით, და სირცხვილით დასთანაც აღარ მიესვლებოდა. უბედურების ფიალა იმით გაივსო, რომ საღამო ხანს ფოსტალიონმა ხუთი დაწუნებული ხელნაწერი მოუტანა. მარტინი იძულებული იყო, პალტო წაეღო ოუკლენდს, იქიდან უპალტოოდ დაბრუნდა, მაგრამ სამაგიეროდ ჯიბეში ხუთი დოლარი უჩხრიალებდა. თითო მედუქნეს თითო დოლარი ჩამოურიგა და მის სამზარეულოში კვლავ აშიშხინდა ხორცი და ხახვი, კვლავ ადუღდა ყავა და მოზრდილი ქილით შავი ქლიავის მურაბაც გაჩნდა. ისადილა, მაგიდას მიუჯდა და შუაღამისთვის ახალი სტატია გამოაცხო, სათაურად ჰქონდა “მევახშეობის ღირსება”. გადაბეჭდა და მაგიდის ქვეშ ჩაუძახა, რადგან იმ ხუთი დოლარიდან მარკის ფულიც აღარ დარჩენოდა.
რამდენიმე ხნის შემდეგ საათიც დააგირავა, მერე — ველოსიპედიც, აღებული ფული დაზოგა და მარკები იყიდა, რაც კი ხელნაწერები ჰქონდა, სულ დაგზავნა. მსუბუქმა ფელეტონებმა ვერ გაუმართლა. ზედაც არ შეხედეს. დაჯდებოდა და დაბეჭდილ ფელეტონებს შეადარებდა ხოლმე — გაზეთებში, საკვირაო დამატებებში, ჟურნალებში; გადაწყვიტა, რომ მისი ფელეტონები უკეთესი იყო, გაცილებით უკეთესი. რად გინდა — მაინც ვერ ასაღებდა! ბოლოს შენიშნა, რომ გაზეთების უმრავლესობა ე. წ. “სტერეოტიპულ” მასალებს ბეჭდავდა. ამ მასალების მიმწოდებელ ასოციაციათა მისამართები გაიგო და მათაც დაუგზავნა ფელეტონები. მაგრამ უკანვე დაუბრუნეს, თან სტანდარტულად დაბეჭდილი ცნობა მოჰყვა, იუწყებოდნენ, ასოციაციები თვითონვე გაართმევენ თავს ამ საქმესო.
ერთ დიდ საყმაწვილო ჟურნალში მთელი განყოფილება აღმოაჩინა, სადაც ანეგდოტები და სხვადასხვაგვარი შემთხვევები იყო აღწერილი. აქაც სცადა ბედი. ხელადვე დაუბრუნეს, მაინც არ მოეშვა და კიდევ გაუგზავნა ზედიზედ, მაგრამ ვერა და ვერ ეღირსა დაბეჭდვას. მერეღა გაიგო, როცა უკვე აღარავითარი მნიშვნელობა არა ჰქონდა, რომ ასეთ მასალებს თვითონ რედაქციის თანამშრომლები წერდნენ ხოლმე, რათა პირადი შემოსავალი გაედიდებინათ. ყოველკვირეულმა იუმორისტულმა ჟურნალებმა ანეგდოტები და სახუმარო შაირები დაუბრუნეს; ვერც ლექსად დაწერილმა ფელეტონებმა გაიმარჯვეს. რომლებიც მარტინმა დიდ ჟურნალებს გაუგზავნა. ჯერი საგაზეთო მოთხრობებზე მიდგა. მარტინი გრძნობდა, რომ გაცილებით იმაზე უკეთესს დაწერდა, რაც მას გაზეთებში წაეკითხა. ორი საგაზეთო სინდიკატის მისამართი გაიგო და მიაყარა და მიაყარა პატარა მოთხრობები. ოცი ასეთი მოთხრობა დაწერა, მაგრამ რაკი არც ერთს არ ეღირსა დაბეჭდვა, ამაზედაც ხელი აიღო, თუმცა დღე ისე არ გავიდოდა, ათობით ამისთანა მოთხრობა არ წაეკითხა, ჟურნალებსა თუ გაზეთებში, და ვერც ერთი ეს მოთხრობა მისას ვერ შეედრებოდა. ბოლოს, სასოწარკვეთილმა, გადაწყვიტა, რომ, საკუთარი ნაწერებით ჰიპნოტიზებულს, განსჯის უნარი დაკარგული ჰქონდა და უსაფუძვლოდ იქაჩებოდა.
უსულგულო საგამომცემლო მანქანა თავის საქმეს განაგრძობდა. მარტინი ხელნაწერს, უკან გასაგზავნ მარკასთან ერთად, კონვერტში ჩადებდა საფოსტო ყუთში ჩააგდებდა, გავიდოდა ამის შემდეგ სამი კვირა თუ ერთი თვე და ფოსტალიონს უკანვე მოჰქონდა ხელნაწერი. აშკარად ჩანდა, რომ იმ მეორე მხარეს, რედაქციებში, სულიერი არავინ იყო, კარგად გაზეთილი ჭკვიანი ავტომატები მუშაობდნენ. სასოწარკვეთილებამ იქამდე მიიყვანა, რომ უკვე ეჭვი ეპარებოდა, იქნებ სულაც არ არსებობენ რედაქტორებიო. ნიშანწყალიც არა ჩანდა მათი არსებობისა. ერთხელ არ მიუღია დასაბუთებული უარი — ამისა და ამის გამო არა ვბეჭდავთ თქვენ ნაწარმოებებსო; ეს, თავისთავად, კიდევ ერთხელ ადასტურებდა იმ აზრს, რომ რედაქტორები არ არსებობდნენ, ეს მითი იყო — ასოთამწყობების, მეტრანპაჟებისა და სტამბის შიკრიკების მიერ შეთითხნილი.
რუთთან ერთად გატარებული დრო ერთადერთი ბედნიერება იყო მარტინის ცხოვრებაში და ისიც ყოველთვის არა. მღელვარება, რასაც იგი ადრევე მოეცვა, ახლა უფრო მტანჯველი შეიქნა; რადგან მას შემდეგ, რაც მარტინმა რუთის სიყვარული მოიპოვა, ქალი კიდევ უფრო მიუწვდომელი გახდა. ორი წელი მადროვეო, მარტინმა სთხოვა მაშინ. დრო მიქროდა, შედეგი კი არაფერი ჩანდა. ამას ისიც ემატებოდა, რომ რუთი ამრეზით უყურებდა ჭაბუკის მუშაობას. თქმით კი არაფერს ეუბნებოდა, მაგრამ ისე აშკარად და მოურიდებლად აგრძნობინებდა, რომ სიტყვები რაღა საჭირო იყო. აღშფოთება არასოდეს არ გამოუხატავს რუთს, უბრალოდ გული უტყდებოდა, თუმცა ცოტა უფრო ნაკლები სინაზე და სათნოება რომ ჰქონოდა, გულდაწყვეტას არ დაჯერდებოდა. გული უტყდებოდა, რომ კაცი, ვისი გაწვრთნა და გამოძერწვა მან განიზრახა, არაფრით არ იძერწებოდა. ჯერ რბილ, ადვილად გამოსაძერწ თიხად მოეჩვენა, მაგრამ თანდათანობით ისეთი სიჯიუტე გამოამჟღავნა, რომ არც მისტერ მორზს ემსგავსებოდა და არც მისტერ ბატლერს.
ყველაზე უფრო დიდსა და ძლიერს, რაც მარტინის არსებაში იყო, ქალი ვერ ამჩნევდა, ან, კიდევ უფრო უარესი — არ ესმოდა. ეს კაცი, რომელიც ასეთი რბილი თიხისაგან იყო ნაძერწი, შეეძლო ადამიანური არსებობის ყოველგვარ ფორმას შეჰგუებოდა, ქალს საშინელ თავნებად და ჯიუტად ეჩვენებოდა მხოლოდ იმიტომ, რომ თავის სასურველ ყალიბში ვერ გაატარა — ერთადერთ ყალიბში, რაც მისთვის იყო ცნობილი. ჭაბუკის ფიქრთა კამარას თვითონ ვერა სწვდებოდა და როცა ისეთ სიმაღლეებს მიაღწევდა, სადამდეც ქალს გონების თვალი არ მიუწვდებოდა, დაბნეული და გზასაცდენილი ეგონა. აქამდე ყველას აზრებსა სწვდებოდა — მამისას, დედისას, ძმებისას, ოლნისას... და სწორედ ამიტომ, რაკი მარტინის აზროვნებას ვეღარ მისწვდა, მასვე დააბრალა. ეს იყო ძველი ტრაგედია მარტოდშთენილი ადამიანისა, რომელიც ამაოდ ცდილობს, ჭეშმარიტება უქადაგოს კაცობრიობას.
— შენ მხოლოდ იმასა სცემ თაყვანს, რაც საქვეყნოდ მიღებული და აღიარებულია, — უთხრა მარტინმა ერთ დღეს რუთს, როცა ისინი პრეპსსა და ვადერუოტერზე მსჯელობდნენ, — ვიცი, რომ ესენი ყველაზე უფრო ცნობილი კრიტიკოსები არიან მთელ შეერთებულ შტატებში, ამათ ავტორიტეტულ აზრებს მუდამ იმოწმებენ ხოლმე. ჩვენი მასწავლებლები ისე შეჰყურებენ ვანდერუოტერს, როგორც ამერიკული კრიტიკის მოძღვარს. მაგრამ წავიკითხე მისი წიგნები და, მე თუ მკითხავ, იშვიათი ნიმუშია ლამაზი სიტყვების ბრახაბრუხისა. გულისამრევი ბანალობა და მეტი არაფერი! არც პრეპსია უკეთესი. მშვენივრად არის დაწერილი, მაგალითად, მისი “ტყის ხავსი”. მძიმე რაა, მძიმესაც კი უადგილოდ ვერ უნახავ. ახლა ტონი — რა ამაღლებული, რა ზეაწეული! მაგისთანა ჰონორარს არც ერთი ამერიკელი კრიტიკოსი არ ღებულობს. თუმცა — ღმერთო, შეგცოდე! — სულაც არ არის კრიტიკოსი. ინგლისში უფრო მაღალი დონეა კრიტიკისა. საქმე ის არის, რომ კრიტიკოსები ცნობილ ჰანგებს უკრავენ, თანაც ჩინებულად, მაღალი ზნეობის შეგრძნებით, ღირსეულად. მათი მიმოხილვები ინგლისურ საკვირაო ქადაგებებს მაგონებს. ინგლისური ფილოლოგიის პროფესორებს უჭერენ მხარს, პროფესორები კი, თავის მხრივ, ამათ უმაგრებენ ზურგს. თავში კი არც ამათ და არც იმათ არავითარი ორიგინალური აზრი არ უდევთ. მხოლოდ ის იციან, რაც საქვეყნოდ აღიარებულია, და თვითონაც საქვეყნოდ აღიარებულები არიან. ჭკუათხელი ხალხია. გაცვეთილ აზრებს ისევე ადვილად მიიწებებენ შუბლზე, როგორც ეტიკეტებს დააწებებენ ხოლმე ლუდის ბოთლებს. მათი დანიშნულებაა, უნივერსიტეტში შესული ყოველი ახალგაზრდა გამოიჭირონ, თუკი რამე ორიგინალური აზრი უბრწყინავთ, თავიდან გამოუბერტყონ და სანაცვლოდ თავში შაბლონური აზრები ჩაუდონ.
— ჩემის აზრით, მე უფრო ახლო ვდგავარ ჭეშმარიტებასთან, — მიუგო რუთმა, — მე საქვეყნოდ აღიარებულ შეხედულებებს ვიცავ, შენ კი ისე ესხმი თავს ავტორიტეტებს, როგორც ველურები — კერპებს.
— კერპებს ველურები კი არა, მისიონერები ამსხვრევდნენ, — გაეცინა მარტინს, — საუბედუროდ, მისიონერები სულ წარმართების ქვეყნებს მოედვნენ, შინ აღარავინ დარჩა, რომ ეს ძველი კერპები — ვანდერუოტერი და პრეპსი დაამხონ.
— და უნივერსიტეტის პროფესორებიც მათ მიაყოლონ, — დასძინა რუთმა.
მარტინმა მგზნებარედ გააქნია თავი.
— არა, ზუსტ მეცნიერებათა პროფესორებმა დე იცოცხლონ. ისინი მართლაც დიდ საქმეს აკეთებენ. მაგრამ ინგლისური ფილოლოგიის პროფესორებს — ამ ნამცეცატვინიან თუთიყუშებს — ცხრა მეათედს მაინც თუ გაუჭყლეტენ თავს, დიდებული იქნება.
პროფესორების მიმართ ასეთი სისასტიკე რუთის თვალში დიდი მკრეხელობა იყო. თავისდა უნებურად შეადარა გონებაში ეს პროფესორები — ეს ღირსეულად ჩაცმული, ფაქიზი, ტკბილად და თავაზიანად მოუბარი ხალხი, თავად კულტურის განსახიერებანი — ამ თითქმის აუტანელ ახალგაზრდა კაცს, რუთს რომ შეჰყვარებია; ამ კაცს, რომელსაც ვერავითარი ტანსაცმელი ტანზე ვერ მოურგია, ვისი დაჯეჯგილი კუნთებიც ჯოჯოხეთურ შრომას მოაგონებს ადამიანს, ლაპარაკის დროს რომ წამოენთება ხოლმე. დამშვიდებული მსჯელობის ნაცვლად უშვერ სიტყვებს ისვრის და წყნარი თავისდაჭერის მაგივრად ერთბაშად გახელდება. ის ხალხი რიგიან ხელფასს მაინც იღებს და — დიახ, რუთი იძულებული იყო, ეს ეღიარებინა — ნამდვილი ჯენტლმენები არიან; ამას კი ერთი ცენტიც ვერ უშოვია და იმათი არაფერი სცხია.
არც კი დაფიქრებულა მარტინის სიტყვებზე, არც კი აუწონია გონებაში. მისი საბოლოო დასკვნა, — რომ მარტინის მოსაზრება მცდარი იყო, — თავისდა უნებურადვე გარეგნულ შედარებებს ემყარებოდა. პროფესორები, რა თქმა უნდა, მართალი უნდა ყოფილიყვნენ თავიანთ ლიტერატურულ მსჯელობაში, აბა ისე ხომ ვერ გახდებოდნენ პროფესორები! მარტინის ლიტერატურული შეხედულებანი მცდარი იყო, რადგან მან ერთი მოთხრობის გასაღებაც ვერ მოახერხა. მარტინისავე სიტყვებით რომ ითქვას, იმათ გაუმართლა, ამას კი არ გაუმართლა. ამასაც რომ თავი დავანებოთ, როგორ შეიძლება მართალი იყოს კაცი, რომელიც სულ რამდენიმე ხნის წინათ, ამავე სასტუმრო ოთახში აწურულ-გაჭარხლებული იდგა, ხელებისათვის რა მოეხერხებინა არ იცოდა, დაფეთებული თვალებით აქეთ-იქით იყურებოდა, რაიმე ნივთს უხერხულად მოქანავე მხარი არ წამოვდოო, სუინბერნი როდის მოკვდაო, კითხულობდა და დიდის ამბით იკვეხნიდა, “სიცოცხლის ფსალმუნი” და “სულ მაღლა” მაქვს წაკითხულიო.
ამრიგად, რუთი თავისდა უნებურად ადასტურებდა მარტინის შეხედულებას — მხოლოდ იმას სცემ თაყვანს, რაც საქვეყნოდ მიღებულიაო. მარტინი გონებით მიჰყვებოდა მის ფიქრთა დენას, მაგრამ შორს გაყოლას მოერიდა. განა იმის მიხედვით უყვარდა რუთი — პრეპსზე, ვანდერუოტერზე ან ინგლისური ფილოლოგიის პროფესორებზე რა აზრისააო; თუმცა სულ უფრო და უფრო რწმუნდებოდა, რომ ცოდნისა და აზროვნების ისეთ სფეროებში შეიჭრა, რაზედაც რუთს წარმოდგენაც არა ჰქონია.
მუსიკაში, თავის მხრივ, რუთს არაფრისმცოდნედ მიაჩნდა მარტინი, ხოლო კერძოდ ოპერის დარგში არა უბრალო არაფრისმცოდნედ, არამედ გაჯიუტებულ უვიცად.
— მოგეწონა? — ჰკითხა რუთმა ერთ საღამოს, როცა ოპერიდან შინ ბრუნდებოდნენ.
მთელი თვე იშიმშილა მარტინმა, რათა ბილეთის ფული დაეზოგა და რუთი იმ საღამოს ოპერაში წაეყვანა. ერთ ხანს უცადა ქალმა, რა აზრს გამოთქვამს მარტინიო, თავად ისე მოეწონა ნანახი და მოსმენილი, რომ სასიამოვნო ჟრუანტელი უვლიდა. რაკი მარტინმა თვითონ არ მოისურვა აზრის გამოთქმა, ის იყო რუთი შეეკითხა.
— უვერტიურა მომეწონა, — უპასუხა მარტინმა, — ბრწყინვალე უვერტიურაა.
— თვითონ ოპერა?
— ისიც ბრწყინვალეა... ორკესტრი, რა თქმა უნდა. თუმცა უკეთესი იქნებოდა, ის ტაკი-მასხარები წყნარად მდგარიყვნენ, ან სულაც გასულიყვნენ სცენიდან.
რუთს თავზარი დაეცა.
— ბარილოსა და ტეტრალინიზე ამბობ მაგას?
— ყველაზე — მაგათზედაც და სხვებზედაც.
— ეგენი ხომ დიდი არტისტები არიან!
— სულ ერთია, თავიანთი მანჭვა-გრეხითა და ფახიფუხით მუსიკაც გააფუჭეს.
— ნუთუ მართლა არ მოგეწონა ბარილოს ხმა? — აღარ მოეშვა რუთი. — კარუზოს შემდეგ ეგ მიაჩნიათ ყველაზე დიდ მომღერლად.
— მოწონებით როგორ არ მომეწონა. ტეტრალინი კიდევ უფრო მომეწონა... დიდებული ხმა აქვს. ყოველ შემთხვევაში, მე ასე მომეჩვენა.
— თუ ასეა... თუ ასეა, — ენა დაება რუთს, — რაღა უნდა ვიფიქრო — ხმებით აღფრთოვანებული ხარ და მაინც იმას იძახი, მუსიკა გააფუჭესო?!
— ნამდვილად. მერჩივნა კონცერტზე მომესმინა მათი სიმღერა ან არადა, როცა ორკესტრი უკრავდა, ჯობდა სულაც გაჩუმებულიყვნენ. ეტყობა, გამოუსწორებელი რეალისტი ვარ. დიდი მომღერლები დიდი აქტიორები არ არიან. მართლაც დიდებულია, ნამდვილად დიდებული, როცა ბარილო სატრფიალო სიმღერას მღერის ანგელოზის ხმით, ტეტრალინი კი ასეთივე ანგელოზის ხმით გამოეხმაურება, ეს ლაღად მომდინარე, თავისებური მუსიკაც კარგად ეხამება. ამას ვინ უარყოფს. არათუ ვაღიარებ ამას, ვადასტურებ კიდეც, მაგრამ როცა მათ შევყურებ, ყოველგვარი შთბეჭდილება ქარწყლდება: შეხედავ ტეტრალინის, და ეს ახმახი ქალი ძლივს დაგორავს სცენაზე, ას ოთხმოცდაათ გირვანქას იწონის. ბარილო საცოდავად დატყაპულა, სახეზე ზეთი ჩამოსდის, მკერდი ისე გამოუგდია, დაგვაჯული მჭედელი გეგონება. გამოჭიმულან სცენაზე ერთმანეთის გვერდი-გვერდ, ცალი ხელით მკერდი უჭირავთ და მეორეს ისე იქნევენ ჰაერში, გიჟები გეგონება. ჩემგან კი მოითხოვენ, ისე აღვიქვა ეს სურათი, თითქოს ერთმანეთზე შეყვარებული კოპწია, მომხიბლავი პრინცესისა და მოხდენილი პრინცის შეხვედრის სცენას ვუყურებდე! როგორ უნდა ვირწმუნო! ეს ხომ წარმოუდგენელია. აბა, გამოვიდეს და მითხრას ვინმემ, სიყვარულის სცენა ასეთიაო. ასე რომ გამოგტყდომოდი სიყვარულში, სილას არ გამაწნიდი?!
— რატომ არ გინდა გაიგო, რომ ხელოვნების ყოველი დარგი გამოსახვის ფორმებში თავისებურად შეზღუდულია, — არა ტყდებოდა რუთი (ცდილობდა მოეგონებინა უნივერსიტეტში მოსმენილი ლექცია ხელოვნების პირობითობის შესახებ). — მხატვრის ტილოზე, მაგალითად, ორი განზომილებაა, მაგრამ შენ ისეთი ილუზია გექმნება, თითქოს სამი განზომილება იყოს; ამ ილუზიის შექმნას მხატვარი ახერხებს თავისი ხელოვნებით. მწერლობაშიც ავტორი ყოვლისშემძლეა. ხომ ბუნებრივად ღებულობენ, მაგალითად, როცა ავტორი თავისი გმირების იდუმალ ფიქრებს გაცნობს, ამავე დროს იცი, რომ ესა თუ ის გმირი მარტო იყო, თავისთვის ფიქრობდა, ვერც ავტორი და ვერც ვერავინ ქვეყანაზე მის გულისნადებს ვერ გაიგონებდა. ასეთივეა სცენა, ქანდაკება, ოპერა, ხელოვნების ყოველი დარგი. გარკვეულ წინააღმდეგობებსა და უხერხულობას თვალი უნდა დავუხუჭოთ.
— მესმის, განა არა, — უპასუხა მარტინმა, — ხელოვნების ყოველ დარგს თავისი პირობითობა აქვს. — (რუთი სახტად დარჩა, როცა მარტინისაგან ეს ტერმინი მოისმინა: ასე გეგონებოდა უნივერსიტეტში განსწავლული კაცი ყოფილიყოს და არა ბიბლიოთეკებში უსისტემოდ და უხეიროდ თვითნასწავლი ადამიანი) — მაგრამ პირობითობა რეალობას კი არ გამორიცხავს. მუყაოს დიდ ფურცლებზე დახატულ ხეებს, რომლებიც სცენის აქეთ-იქით დგას, ჩვენ ტყედ აღვიქვამთ. ეს საკმაოდ დამაჯერებელი პირობითობაა. მაგრამ ზღვის გამოსახულებას ხომ ვერ აღვიქვამთ ტყედ? ეს შეუძლებელია. ეს ჩვენი გრძნობების შებღალვა იქნებოდა. ასევე ვერ მიიღებ, — უფრო სწორად რომ ითქვას, არ მიიღებ, — სიყვარულის გამოვლინებად იმ ორი გიჟის ჭყანვასა და მანჭვა-გრეხას, რაც ამ საღამოს სცენაზე ნახე.
— კი, მაგრამ შენ ხომ მუსიკის ყველაზე ავტორიტეტულ კრიტიკოსად არ მიგაჩნია თავი?! — არ მოეშვა რუთი.
— არა, რა ბრძანებაა... არც ერთი წუთით. მე, უბრალოდ, ჩემს საკუთარ აზრს გამოვთქვამ. აკი გითხარი, ქალბატონ ტეტრალინის სპილოსებურმა მიხრა-მოხრამ ისე გააფუჭა ყველაფერი, რომ მუსიკაც გემრიელად ვერ მოვისმინე-მეთქი. იქნებ მთელი ქვეყნის მუსიკათმცოდნეები მართალი იყვნენ, მაგრამ მე ჩემი საკუთარი აზრი მაქვს და სულაც არ მსურს ჩემი გემოვნება თუნდაც მთელი ქვეყნიერების კრიტიკოსთა საერთო აზრს დავუმორჩილო. როცა არ მომწონს რაიმე, არ მომწონს — მორჩა და გათავდა, მაიმუნობას რად უნდა მოვყვე და, რაკი ადამიანების უმრავლესობას მოსწონს, ანდა ისე გვარწმუნებს, მოგვწონსო, მეც რად უნდა ვიძახო, მომწონს-მეთქი?! მოწონება-არმოწონების საქმეში მოდას ვერ ავყვები.
— მაგრამ მუსიკა ხომ საგანგებო წვრთნასა და ყურის მიჩვევას მოითხოვს, — განაგრძობდა რუთი, — ოპერას კი განსაკუთრებული წვრთნა სჭირდება. ხომ შეიძლება, რომ ჯერ...
— სათანადოდ გაწვრთნილი არ ვიყო ოპერის მოსასმენად? — დაასწრო მარტინმა.
რუთმა თავი დაუქნია.
— ეს ხომ ასეც არის, — დაეთანხმა მარტინი, — მადლობა ღმერთს, ბავშვობიდანვე არ გამწვრთნეს საამისოდ. ასე რომ მომხდარიყო, ამაღამ ალბათ რამდენ თანაგრძნობის ცრემლს დავღვრიდი, იმ მშვენიერი წყვილის მანჭვა-გრეხა და ტაკიმასხარობა მათი ხმისა და მუსიკის მომხიბლაობის შთაბეჭდილებასაც გააძლიერებდა. მაგრამ შენ მართალი ხარ ამას საგანგებო გაწვრთნა სჭირდება. ჩემთვის უკვე მეტისმეტად დაგვიანებულია. მე ან ნამდვილად რეალური რაიმე მჭირდება, ან არაფერი. ილუზია, რომელიც ვერ დამარწმუნებს, მტკნარ სიცრუეს წარმოადგენს, ჩემთვის ასეთია,მაგალითად, ოპერა, როცა ქონდარა ბარილოს სიშმაგე წამოუვლის და ასევე გაშმაგებული ზონზროხა ტეტრალინის მივარდება, ხელს შემოაჭდობს და უმტკიცებს, შენზე ჭკუას ვკარგავო.
მაგრამ რუთი კვლავ გარეგნული ნიშნებით წონიდა მარტინის აზრებს, თავის საკუთარ რწმენას ადარებდა, რაც მას საქვეყნოდ აღიარებული შეხედულებების მიმარათ ჰქონდა ჩამოყალიბებული. ვინ არის მარტინი, რომ მარტო საკუთარი თავი ჰგონია მართალი და მთელ კულტურულ მსოფლიოს კი მცდარად თვლის?! მისი სიტყვები და აზრები არავითარ შთაბეჭდილებას არ ახდენდნენ რუთზე. ისე ჰქონდა გაძვალრბილებული რუთს საქვეყნოდ აღიარებული შეხედულებანი, რომ ამბოხ ფიქრებსა და აზრებს სულაც არ თანაუგრძნობდა. ბავშვობიდანვე სწავლობდა მუსიკას, ბავშვობიდანვე უყვარდა ოპერა — მასაც და მისი წრის ადამიანებსაც. რა უფლება აქვს მარტინ იდენს, ამ რეგტაიმებიდან და მუშური სიმღერებიდან ახლახან მოსულ კაცს, რომ მსოფლიოს მუსიკის საგანძურზე იწყებს მსჯელობას? რუთი ააღელვა ასეთმა ფიქრმა, მიჰყვებოდა მარტინს და თან გულში ბუნდოვან წყენას განიცდიდა. უკეთეს შემთხვევაში მარტინის მსჯელობა უბრალო ახირებად ან შეუფერებელ ხუმრობად შეიძლებოდა ყოფილიყო მიჩნეული. მაგრამ, როცა სახლის კართან გამოთხოვების დროს მარტინმა ხელი მოხვია და სიყვარულით აკოცა, რუთი ერთბაშად მოიცვა სიყვარულმა და ყველაფერი გადაავიწყდა. უფრო მოგვიანებით, თავის ძილგამკრთალ ბალიშზე იგი განსაკუთრებით ფიქრობდა, ეს ახირებული კაცი რამ შემაყვარაო. მით უმეტეს, რომ ახლობლები, არ თანაუგრძნობდნენ ამ სიყვარულს.
მეორე დღეს მარტინ იდენმა გვერდზე გადასდო საჟურნალო ფელეტონები და ერთი სუნთქვით დაწერა ახალი სტატია, რომელსაც სათაურად “ილუზიის ფილოსოფია” შეარქვა. მარკადაკრული სტატია სამოგზაუროდ გაემართა, მაგრამ ამ სტატიასაც ბევრი მარკის გამოცვლა და ბევრჯერ გამგზავრება ხვდა წილად მომდევნო თვეებში.
თავი ოცდამეხუთე
მარია სილვა თავად ღარიბი ქალი იყო და სიღარიბის მთელი სიმწარე კარგად იცოდა. რუთისთვის “სიღარიბე” უბრალოდ არასახარბიელო ცხოვრებას ნიშნავდა. ამით იფარგლებოდა მისი ცოდნა ამ საგანზე. იცოდა, რომ მარტინი ღარიბი იყო და მის მდგომარეობას გონებაში აბრაამ ლინკოლნის, მისტერ ბატლერის ან სხვა ისეთი ადამიანის ბავშვობას ადარებდა, რომელთაც შემდეგ წარმატებას მიაღწიეს. რაღა თქმა უნდა, გრძნობდა, რომ სიღარიბე ვერაფერი სასიამოვნო იქნებოდა. მაგრამ თავისივე კლასის საერთო შეხედულებას იზიარებდა და ფიქრობდა, რომ სიღარიბე ამასთან სასარგებლოც კია, თუ მთლად გადაგვარებული და წყალწაღებული არაა კაცი: აქეზებს ხოლმე ადამიანს, აფხიზლებს, წარმატების სტიმულს აძლევს. ასე რომ, დიდად არ შეწუხებულა, როცა გაიგო, მარტინმა გაჭირვების გამო საათი და პალტო დააგირავაო. კარგადაც კი ენიშნა, იმედი მიეცა — სწორედ ეს აიძულებს მდგომარეობას ჩაუფიქრდეს და, ადრე იქნება თუ გვიან, წერას თავს დაანებებსო.
მარტინი გახდა, ლოყები ჩაუცვივდა, მაგრამ რუთი მის სახეზე შიმშილს ვერ კითხულობდა, ერთხელაც არ მოსვლია ასეთი აზრი თავში. გაეხარდა კიდეც, ასეთი ცვლილება რომ შენიშნა. სახე დაეხვეწაო, ფიქრობდა, ხორცი დაჰყარა, ის ცხოველური ენერგია დაკარგა, რაც ერთსა და იმავე დროს სძულდა კიდევაც რუთს და იზიდავდა კიდეც. რუთმა შენიშნა, რომ მარტინს ზოგჯერ უჩვეულოდ აენთებოდა თვალები და ეს უხაროდა, რადგან ამ დროს პოეტს ან მეცნიერს ემსგავსებოდა ჭაბუკი, ხოლო ეს ერთნაირად სასურველი იყო თვით მარტინისთვისაც და რუთისთვისაც. მარია სილვა კი ამ ჩაცვივნულ ლოყებსა და წამონთებულ თვალებში სულ სხვა რამეს კითხულობდა, ხედავდა, როგორ დღითი დღე იცვლებოდა ჭაბუკი, და ამისდა მიხედვით მის საერთო მდგომარეობასა გრძნობდა. შენიშნა, როგორ გავიდა ერთ დღეს შინიდან პალტოთი და უკან კი უპალტოოდ დაბრუნდა, თუმცა ცივი და ნესტიანი ღამე იყო. ამას ის მოჰყვა, რომ ცოტა ხანში ლოყები ოდნავ ამოევსო მარტინს და თვალებიც ისე აღარ წამონთებია. ასევე შენიშნა, როგორ გაქრა სახლიდან ველოსიპედი და საათი, და ისევ როგორ მოემატა ჭაბუკს სასიცოცხლო ენერგია.
იმასაც კარგად ხედავდა მარია, თუ როგორ შრომობდა მარტინი, ჯერ მარტო იმ ნავთის მიხედვით შეიძლებოდა ამის გაზომვა, რასაც იგი ღამით ხარჯავდა. მუშაობა! გრძნობდა, რომ მასზე მეტსაც მუშაობდა მარტინი, თუმცა ეს სამუშაო სულ სხვანაირი ჩანდა. ქალი გაკვირვებული იყო: რაც უფრო ნაკლებს ჭამდა ჭაბუკი, მით უფრო მაგრად მუშაობდა. ზოგჯერ, როცა იგრძნობდა, ძალიან შიმშილობსო, ახალ გამომცხვარ პურს გაუგზავნიდა ბავშვის ხელით და ვითომ ხურობით შეუთვლიდა — ამისთანა გემრიელ პურს შენ ვერ გამოაცხობო, თუმცა ამ მოქმედების ნამდვილი არსი ორივესთვის გასაგები იყო. ხანდახან ჯამით ცხელ სუპსაც შეუგზავნიდა და თან გული ეთანაღრებოდა — კარგად კი ვიქცევი, რომ ჩემს საკუთარ ბალღებს ლუკმას პირიდან ვაცლიო! მარტინი მადლიერი იყო, რადგან კარგად იცნობდა ღარიბ ხალხს და იცოდა, რომ ქვეყნად არავის არა აქვს მათსავით მოწყალე გული.
ერთ დღეს, როცა მარიამ ბალღები შემონახული სანოვაგის ნარჩენებით დაანაყრა, უკანასკნელი თხუთმეტი ცენტით ერთი გალონი წყალ-წყალა ღვინო იყიდა. მარტინი წყლისთვის შევიდა სამზარეულოში და დიასახლისმა ღვინოზე მიიწვია. მარტინმა ჯანის სიმრთელე უსურვა მარიას და, თავის მხრივ, ქალმაც ადღეგრძელა იგი. მერე საქმეში წარმატება უსურვა ქალმა და მარტინმაც დალოცა — ჯეიმს გრანტი გამოჩენილიყოს და სარეცხის ფული გადაეხადოსო. ჯეიმსი დღიურად მომუშავე დურგალი იყო და ვალის დროზე გადახდა არ უყვარდა, ახლაც სამი დოლარი ემართა მარიასი.
მარიაცა და მარტინიც ცარიელ კუჭზე სვამდნენ მჟავე ღვინოს და მალე შეუჯდათ თავში. არაფრით არა ჰგავდნენ ერთმანეთს, მაგრამ ორივე ერთნაირად უთვისტომო და ღატაკი იყო; კრინტსაც არა სძრავდნენ თავიანთ სიღატაკეზე, მაგრამ ფაქტიურად სწორედ ეს აერთიანებდა მათ. მარიამ რომ გაიგო, მარტინი აზორის კუნძულებზეა ნამყოფიო, სახტად დარჩა, მას თვითონ ბავშვობა, თერთმეტ წლამდე, იქ გაეტარებინა. ხოლო როცა ისიც შეიტყო, ჰავაის კუნძულებიც მოუვლიაო, განცვიფრებისაგან თვალები დააჭყიტა: აზორიდან მარიას ოჯახი ჰავაის კუნძულებზე გადასულიყო. მაგრამ მისი გაკვირვება და სიხარული მაშინ უნდა გენახათ, როცა მარტინმა უთხრა, მაუის კუნძულზეც ვყოფილვარო: სწორედ ამ კუნძულზე დაქალდა და გათხოვდა მარია. კუჰალუიზე, სადაც იგი თავის საქმროს შეხვდა პირველად, მარტინი ორჯერ ყოფილიყო! როგორ არა, მარიას ახლაც კარგად ახსოვდა შაქრის გემები!.. იმ გემებზე იყო მარტინი? ჰო, ჰო, ჰო, რა პატარაა ეს ქვეყანა! ვაილუკუ? იქაც? პლანტაციის ზედამხედველს ხომ არ იცნობდა? როგორ არა, ჭიქაც კი აუწევია მასთან ერთად!
ისხდნენ, იგონებდნენ და შიმშილს აძმარებული ღვინით იკლავდნენ. ხვალინდელი დღე არც ისე ბურუსით მოცული ეჩვენებოდა მარტინს. წარმატება სადღაც ახლოს იყო. ცოტაც და ხელს წაავლებდა. დაღარულ სახეში ჩააშტერდა ქანცგაწყვეტილ ქალს, გაახსენდა მისი გამოგზავნილი სუპი და ახალგამომცხვარი პური, გული მადლიერებითა და თანაგრძნობით გაევსო.
— მარია, — წამოიძახა მან უცებ, — რას ინატრებდი?
ქალმა გაკვირვებით შეხედა.
— რას ინატრებდი-მეთქი, ახლა, ამ წუთში?
— შვიდი ცქვილა ფეხსაცმელს, ბავშვობისათვის... შვიდი ცქვილა.
— აგიხდება ეგ ნატვრა, — განუცხადა მარტინმა. ქალმა მძიმედ გადააქნია თავი, — მაგრამ მე უფრო დიდ რამეს გეუბნები, დიდს რას ინატრებ?
ქალს სიკეთით გაუბრწყინდა თვალები. მარტინი ხუმრობასაც არ თაკილობს ამ დედაკაცთან, მარიასთან რომელსაც კარგა ხანია აღარავინ გახუმრებია.
— კარგად მოიფიქრე, — გააფრთხილა მარტინმა, როცა ქალმა, ის იყო, თქმა დააპირა.
— კარქი, — მიუგო ქალმა, — მოვიფიქრა. ეს საქლი რომ ჩემი ქენა... სულ ჩემი. არც ქირა, არც შვითი დოლარი თვე.
— მაგასაც მიიღებ, — აღუთქვა მარტინმა, — სულ მალე. ახლა უფრო დიდი რამე ინატრე. ვითომ ღმერთი ვარ და მთხოვე, რაც გინდა. აბა, გისმენ.
მარია ერთ ხანს ჩაფიქრდა.
— არა შეგეშინა? — ჰკითხა მან.
— არა, არა, — გაეცინა მარტინს, — არ შემეშინდება. თქვი.
— სალიან დიდი რამა, — კვლავ გააფრთხილა ქალმა.
— იყოს, თქვი.
— მაშა კარქი... — ღრმად ამოისუნთქა პატარა ბავშვივით და სასიცოცხლო, სანუკვარი ნატვრისათვის მოემზადა, — ერთი რზის ფერმა მომესა — კარქი რზის ფერმა. ფევრი ზროხა, ფევრი მიცა, ფევრი ბალაჰი. სან-ლეანის აქლოს იკას. ჩემი და სქოვრობ იქა. რზე ოუქლენდში გავქიდო. ფული ბევრი გააქეთო. ჯო და ნიქი ზროხეფი არა მცქემსო, სქოლაში სავიდე. ბიმბი კარქი ინჟინერი ქნა, რქინისგზა გააქეთო... ეჰ, რზის ფერმა მომესა.
გაჩუმდა და აციმციმებული თვალები მარტინს მიანათა.
— მიიღებ! — მოკლედ მოუჭრა მარტინმა.
ქალმა თავი დააქნია და ჭიქა ტუჩებთან მიიტანა, ამდენი რამის მბოძებელი ადღეგრძელა. თუმცა კარგად იცოდა, რომ ეს კაცი ვერასოდეს ვერაფერს უბოძებდა. მაგრამ მარტინი ალალი გულით ეუბნებოდა, და ამიტომ ისეთი მადლიერებით მიიღო ქალმა, თითქოს დანაპირები ნამდვილი საჩუქარი ყოფილიყოს.
— არა, მარია, — განაგრძო მარტინმა, — ნიკსა და ჯოს რძის დღვება არ დასჭირდებათ, სკოლაში ივლიან... ეგენიც და სხვებიც. მთელი წელიწაადი ფეხზე წაღები ეცმებათ. საუკეთესო ფერმა გექნება, ყოველგვარი მოწყობილობით. საცხოვრებელი სახლი, თავლა... ბოსელიც, რაღა თქმა უნდა. ქათმებისა და ღორების სათვალავს ვერ წაუხვალთ... ბოსტნეული, ხილის ბაღი და რა ვიცი... იმდენი ძროხა გეყოლება და ისეთი შემოსავალი გექნება, რომ მწყემსს ერთს კი არა, ორს დაიქირავებ. შენ ბავშვების მოვლის მეტი საქმე არაფერი გექნება. ისე, შესაფერს თუ გადაეყრები ვინმეს, გათხოვდები კიდეც. ის ფერმას მოუვლის, შენ კი იქნები არხეინად.
ასე გულუხვად დაასაჩუქრა თავისი მომავალი შემოსავლიდან, თვითონ კი ადგა და ერთადერთი ხეირიანი კოსტიუმი დასაგირავებლად წაიღო. ეს იყო თავგანწირული მოქმედება, რადგან რუთთან მისასვლელ გზას იჭრიდა ამითი. მეორე ხელი რიგიანი კოსტიუმი არა ჰქონია. ხაბაზთან და ყასაბთან, ზოგჯერ დასთანაც კი, ძველი ქურთუკით წავიდოდა, მაგრამ მორზებთან ასე სამარცხვინოდ გამოწყობილი ვერ მიბედავდა.
კვლავ განაგრძობდა მუშაობას, სევდის მომგვრელს, თითქმის უიმედოს. სულ უფრო და უფრო ხშირად ეწვეოდა ფიქრი, რომ მეორე ბრძოლაც წაგებული იყო და რაიმე სამუშაოსთვის უნდა მოეკიდა ხელი. ყველა კმაყოფილი დარჩებოდა ამით — ბაყალიც, დაც, რუთიც და მარიაც კი, რომლისაც მარტინს მთელი თვის ქირა ემართა. საბეჭდი მანქანის ქირა ორი თვეა არ გადაეხადა და სააგენტო დაჟინებით მოითხოვდა, ან ფული შემოიტანე, ან მანქანა დააბრუნეო. სასოწარკვეთილებაში ჩავარდნილმა მარტინმა გადაწყვიტა შერიგებოდა ხვედრს, ბედს დამორჩილებოდა, მანამ ხელახალი შეტევისათვის მომზადდებოდა ნიადაგი, გადაწყვიტა რკინიგზის ფოსტის მოხელეობაზე დაეჭირა გამოცდა. თავისდა გასაკვირად, პირველი გავიდა. სამსახური გარანტირებული იყო, მაგრამ როდის გათავისუფლდებოდა ადგილი და როდის გამოუძახებდნენ, არავინ იცოდა.
და სწორედ იმ განწირულების დროს სულ ერთნაირად მომუშავე სარედაქციო მანქანა მოიშალა. ან რაიმე კბილანა მოატყდა, ან ზეთი დააკლდა: საქმე ის იყო, რომ ერთ დილას ფოსტალიონმა თხელი კონვერტი მოიტანა. მარტინმა მარჯვენა ზემოთა კუთხეში დახედა კონვერტს — “ტრანსკონტინენტურ ყოველთვიურიდან” იყო. გული შეუთამაშდა, ერთბაშად მოუსავათდა, მუხლებმა კანკალი დაუწყეს. ძლივს შებარბაცდა ოთახში და ლოგინზე ჩამოჯდა. გაუხსნელი კონვერტი ისევ ხელში ეჭირა და პირველად მაშინ მიხვდა, როგორ უსკდებოდა ხალხს გული უეცარი სიხარულის გამო.
სასიხარულო რომ იყო ეს ამბავი, აშკარად ეტყობოდა. ამ თხელ კონვერტში ხელნაწერი ვერ ჩაეტეოდა. მაშ, მიუღიათ! გაახსენდა რა მოთხრობა ჰქონდა გაგზავნილი “ტრანსკონტინენტურში”. ეს იყო “ზარების ძახილი”, ერთ-ერთი მოთხრობა საშინელი მოთხრობების ციკლიდან, ხუთი ათასამდე სიტყვა იქნებოდა. პირველხარისხოვანი ჟურნალები ხელნაწერის მიღებისთანავე იხდიდნენ ჰონორარს, ასე რომ, ჩეკიც კონვერტში უნდა ყოფილიყო. სიტყვაში — ორი ცენტი, ათასი სიტყვა — ოცი დოლარი... ასი დოლარის ჩეკი იქნებოდა. ასი დოლარი! ჯერ კონვერტი არც კი გაეხსნა, რომ გონებაში მთელი ვალები დაიანგარიშა. 3 დოლარი და 85 ცენტი — ბაყალს; 4 დოლარი — ყასაბს; 2 დოლარი — ხაბაზს; 5 დოლარი — ბოსტნეულის მაღაზიას. სულ — 14 დოლარი და 85 ცენტი. ახლა ოთახის ქირა — 2 დოლარი და 50 ცენტი; იმ თვისაც წინასწარ — 2 დოლარი და 50 ცენტი; საბეჭდი მანქანის ორი თვის ვალი — 8 დოლარი; ერთი თვისაც წინასწარ — 4 დოლარი. სულ — 31 დოლარი და 85 ცენტი. ამას დაემატება დაგირავებული ნივთების გამოსასყიდი ფულიც, თავის სარგებლით: საათი — 5 დოლარი და 50 ცენტი; პალტო — 5 დოლარი და 50 ცენტი; ველოსიპედი — 7 დოლარი და 75 ცენტი; კოსტიუმი — 5 დოლარი და 50 ცენტი (60 ცენტი სარგებელიც, მაგრამ ეს რა სათვალავში ჩასაგდებია). ასე რომ, მთელი თანხა 56 დოლარსა და 10 ცენტს შეადგენს. თითქოს აშკარად დაინახა, ჰაერში დაკიდებული, ილუმინაციით განათებული ეს ციფრები. ვალების გადახდის შემდეგ 43 დოლარი და 90 ცენტი რჩებოდა ჯიბეში საჩხრიალებლად, და თანაც ოთახის ქირაც და საბეჭდი მანქანისაც მთელი თვისა წინასწარ ექნებოდა გადახდილი.
ამასობაში კონვერტიც გახსნა და ცალფა ფურცელი გამოიღო, მანქანაზე გადაბეჭდილი. ჩეკი არ ჩანდა. კონვერტში ჩაიჭვრიტა, სინათლეზე გახედა, თვალებს არ უჯერებდა, აკანკალებული ხელებით დაფხრიწა კონვერტი. ჩეკი არ იყო და არა. გადაიკითხა წერილი, რედაქტორის ქება ჩქარა ჩაათავა, მთავარის გაგება ეჩქარებოდა — რატომ ჩეკი არ გამოუგზავნეს. ამისი ახსნა ვერც წერილში ნახა, მაგრამ ისეთი რამე ამოიკითხა, რომ ერთბაშად გაშრა. წერილი ხელიდან გაუვარდა, თვალთ დაუბნელდა, ბალიშზე გადაწვა, საბანს ჩააფრინდა და ნიკაპთან მიიტანა.
ხუთი დოლარი — “ზარის ძახილში”, ხუთი დოლარი — ხუთი ათას სიტყვაში! ნაცვლად იმისა, რომ სიტყვაში ათი ცენტი მიეცათ, ათ სიტყვაში ერთი ცენტი მისცეს. თანაც, რა ხოტბას ასხამდა რედაქტორი. ჰონორარის ჩეკს კი, როცა მოთხრობა დაიბეჭდებოდა, მაშინ გამოუგზავნიდნენ. მაშ, თვალის ახვევა ყოფილა — სულ ცოტა, ორი ცენტი სიტყვაში და ჰონორარიც მიღებისთანავეო! ტყუილი ყოფილა, გააცურეს მარტინი! ეს რომ სცოდნოდა, თავის დღეში არ მოჰკიდებდა ხელს კალამს. რამე სამსახურს დაიწყებდა — რუთის გულისთვის. ის დღე გაახსენდა, როცა პირველად მოჰკიდა კალამს ხელი მოთხრობების საწერად, და როცა წარმოიდგინა, რა დრო გაუფლანგავს უქმად, თავზარი დაეცა! რისთვის მერე? მხოლოდ იმისთვის, რომ ათ სიტყვაში ერთი ცენტი მიიღოს? სხვა კეთილდღეობანიც, რასაც ავტორებს ჰპირდებოდნენ, ასევე თვალის ახვევა იქნება. სულ მცდარი გამოდგა ყველაფერი, რაც მას მწერლების შესახებ გაეგონა — ამაზე მეტი დამამტკიცებელი საბუთი რაღა გინდა?! “ტრანსკონტინენტურის” ყოველი ნომერი ოცდახუთი ცენტი ღირს, მისი გემოვნებით გაფორმებული ყდაც აშკარად მიუთითებს, რომ ჟურნალი პირველხარისხოვანია. დარბაისლური, სერიოზული ჟურნალია. მარტინი ჯერ დაბადებული სად იყო, როცა ეს ჟურნალი გამოდიოდა. ყოველი ნომრის ყდაზე ერთი საქვეყნოდ სახელმოხვეჭილი მწერლის სიტყვები იბეჭდებოდა, ქება-დიდებას მიუძღვნიდა შთამაგონებელ მისიას “ტრანსკონტინენტურისას”, რომლის ფურცლებზედაც პირველად თვით ეს მნათობი დაბეჭდილიყო. და ეს მაღალი, მიუწვდომელი, სიწმინდის შთამაგონებელი ჟურნალი ხუთი ათას სიტყვაში ხუთ დოლარს უხდიდა თავის ავტორებს! მარტინს გაახსენდა, რომ ის დიდი მწერალი ამას წინათ მოკვდა, სადღაც უცხოეთში გადაკარგულს სიღარიბეში ამოხდა სული. გასაკვირი არაფერი ყოფილა, თუკი ჰონორარის სიუხვეს გავითვალისწინებთ.
ასეა. ანკესზე წამოეგო მარტინი. რას არ ჩმახავდნენ გაზეთებში მწერლებზე, მათ შემოსავალზე. ორი წელიწადი შესწირა მარტინმა ამას, ორი წელიწადი ამ ტყუილებით იკვებებოდა. მორჩა, პირიდან გამოაგდებს ახლა ამ ანკესს და მეტად აღარ წამოეგება. სტრიქონსაც აღარ დაწერს. რამე სამსახურში მოეწყობა — რუთსაც ხომ ესა სურს, ყველა ამას ჩასჩიჩინებს. სამსახურზე ფიქრმა უცებ ჯო გაახსენა, ჯო, რომელიც ახლა სადღაც დაწანწალებს, ამ უსაქმურობის სამყაროში. მარტინმა შურით ამოიხვნეშა. დღე-ღამეში ცხრამეტსაათიანმა განუწყვეტელმა მუშაობამ თავისი ქნა. მაგრამ ჯო შეყვარებული არ ყოფილა, არავის წინაშე პასუხისმგებლობას არა გრძნობდა და შეეძლო არხეინად ეყიალა. მარტინი კი ვალდებულია იმუშაოს, რაიმე საქმეს მოჰკიდოს ხელი. ხვალ დილაადრიან ადგება და სამუშაოს დაუწყებს ძებნას. რუთსაც შეატყობინებს, აზრი შევიცვალე და მამაშენის კანტორაში ვიწყებ მუშაობასო.
— ხუთი ათასი სიტყვა — ხუთი დოლარი, ათი სიტყვა — ერთი ცენტი, აი ხელოვნების საბაზრო ფასი! იმედის გაცრუება, ტყუილი, უსინდისობა, რაც ამ საქმეში იმალებოდა, მოსვენებას არ აძლევდა მარტინს. თვალები დახუჭული ჰქონდა, მაგრამ მაინც თვალსაჩინოდ ხედავდა ცეცხლით გამოყვანილ ციფრებს — 3 დოლარი და 85 ცენტი. ეს ემართა ბაყლისა. ჟრუანტელმა აიტანა, გრძნობდა, რომ ძვლები ტეხდა. განსაკუთრებით წელის ტკივილმა წამოუარა. თავიც ატკივდა — კეფა უსკდებოდა, თხემი უსკდებოდა, შიგნითაც ტვინი უსკდებოდა, თითქოს გაუსივდა კიდეც, შუბლის ტკივილი აუტანელი შეიქნა. შუბლს ქვემოთ კი, დახუჭულ თვალებში უმოწყალოდ გაედგა ფესვები 3 დოლარსა და 85 ცენტს. გაახილა თვალი, იქნებ ახლა მაინც აღარ დავინახოო, მაგრამ ოთახის სინათლემ გუგები აუწვა; ისევ დახუჭა და ის 3 დოლარი და 85 ცენტი აუელვარდა.
ხუთი ათას სიტყვაში — ხუთი დოლარი, ათ სიტყვაში ერთი ცენტი! — ეს ფიქრი თავში დაუბუდდა და ისევე ვერ მოიშორა, როგორც იმ ცეცხლის ასოებით დაწერილი ციფრის მოშორება არ მოხერხდა. თუმცა გაქრობით არ გამქრალა ციფრი, მაგრამ შეიცვალა: გაკვირვებით დააკვირდა მარტინი და “3.85-ის” ნაცვლად “2 დოლარი” წაიკითხა. ეს ხომ ხაბაზის ვალია, გაიფიქრა მან! შემდეგ “2 დოლარი და 50 ცენტი” გაჩნდა. ისე გააოგნა ამ ციფრმა, თითქოს მის სიკვდილ-სიცოცხლის საკითხს ესა წყვეტდა. ვიღაცასი მართებია ორ-ნახევარი დოლარი, მაგრამ ვისი? უსათუოდ უნდა გამოეცნო ეს ამოცანა, აუცილებლად... და მარტინი დაჩოჩავდა თავისი მეხსიერების გრძელ დერეფნებში, სულ დაჩხრიკა ცოდნისა და მახსოვრობის ათასნაირი საჭირო თუ უსარგებლო ხარახურით გაჭედილი ოთახები და საკუჭნაოები, მაგრამ პასუხი, ვერ იქნა, ვერ იპოვა. გავიდა რამდენიმე საუკუნე და უცებ, როცა ბედს შეგუებული აღარაფერს ელოდა, გაახსენდა, რომ ეს მარიას ვალი იყო. შვებით ამოისუნთქა, ამოცანა გადაწყვეტილი იყო. ახლა უკვე შეიძლებოდა მოსვენება. მაგრამ არა! 2 დოლარი და 50 ცენტი თანდათანობით გაუჩინარდა და მისი ადგილი 8 დოლარმა დაიჭირა. ეს ვიღასია? ისევ უნდა დაეჩხრიკა მოღლილი გონების ხვეულები და პასუხი ეპოვა.
დანამდვილებით ვერ იტყოდა, რამდენი ხანი მოანდომა ძებნას, ისე კი მოეჩვენა, თითქოს ძალიან დიდი დრო გასულიყოს. უცებ კარზე დაკაკუნებამ გამოაფხიზლა: ავად ხომ არა ხარო, მარია კითხულობდა. ცოტა წავთვლიმეო, მარტინმა უპასუხა, მაგრამ ისეთი ყრუ ხმით, რომ თვითონაც ვერ იცნო. საშინლად გაუკვირდა, როცა მიიხედ-მოიხედა და ოთახში ღამის სიბნელე შენიშნა. წერილი დღის ორ საათზე მიიღო. ნამდვილად ავად ვარო, გადაწყვიტა.
ისევ აენთო თვალწინ “8 დოლარი” და კვლავ მძიმე ფიქრებს მიეცა. მაგრამ ახლა ეშმაკობა გამოიჩინა. რა საჭირო იყო მოგონების ხვეულებში ცოცვა. რა სისულელე მოუვიდა! ალალბედზე უნდა გადაატრიალოს მოგონებათა ვეებერთელა ბორბალი. მართლაც დაატრიალა, სულ უფრო და უფრო გამალებით, თვითონაც აჰყვა ბორბალს და შავ ქაოსში მოექცა.
სავსებით ბუნებრივია, რომ პირველად სამრეცხაოში აღმოჩნდა, საჯანდრავთან, მანჟეტებს ახამებდა. უცებ მანჟეტზე ციფრები შენიშნა ამოტვიფრული. ახლებურად დაუწყიათ თეთრეულზე ნიშნების გაკეთებაო, გაიფიქრა. მაგრამ კარგად რომ დააკვირდა, ერთ-ერთ სამაჯურზე გაარჩია “3 დოლარი და 85 ცენტი”. მაშინვე გაახსენდა, რომ ეს ბაყალის ვალი იყო. სხვა ანგარიშებიც იქვე ირეოდა, საჯანდრავში უნდა გაეტარებინა მარტინს. თავში ვერაგულმა აზრმა გაჰკრა — იატაკზე მოფანტავს ამ ანგარიშებს და აღარც გადაიხდის. ასეც მოიქცა. გაიზარდა, ანგარიშები გამრავლდა, თითო ვალის ანგარიში — ათასად იქცა; ერთადერთი ვალი დარჩა გაუმრავლებელი — ეს იყო ორდოლარნახევრიანი ანგარიში მარიასი. ეს იმის მომასწავებელი იყო, რომ მარია სულს არა ხდიდა, ჩქარა გადამიხადეო. და მარტინმაც დიდსულოვნად გადაწყვიტა, რომ მხოლოდ ამ ვალს გადაიხდიდა. ადგა და ქაღალდების ვეებერთელა გროვაში იმ ანგარიშს დაუწყო ძებნა. მთელი საუკუნეები გამწარებით ეძება და ისევ ძებნაში იყო გართული, როცა კარი გაიღო და სასტუმროს პატრონი შემოვიდა, გასიებული ჰოლანდიელი. სახე ბრაზით ანთებოდა, ისე იბღავლა, რომ ექომ მთელი სამყარო შეაზანზარა: “ხელფასიდან დაგიქვითავ ამ მანჟეტების ფასს!” ამასობაში სამრეცხაოში მანჟეტების მთა დადგა, და მარტინი მიხვდა, რომ მთელი საუკუნეები უნდა ემუშავა, მანამ ამის საფასურს გადაიხდიდა. სხვა გზა არ იყო, უნდა მოეკლა ჰოლანდიელი და სამრეცხაო გადაეწვა. მაგრამ ზორზოხა ჰოლანდიელი ქეჩოში სწვდა, მაღლა ასწია და ჰაერში დაუწყო კონწიალი. გადააკონწიალა საუთოებლებზე, ღუმელზე, საჯანდრავზე, საწურავ მანქანაზე. იმდენი ათრია, რომ მარტინს კბილების კაწკაწი დააწყებინა, თავი ატკივდა, გაკვირვებული იყო — ამ ჰოლანდიელს ამდენი ძალა ვინ მისცაო.
მერე ისევ საჯანდრავ მანქანასთან აღმოჩნდა — ამჯერად მანჟეტებს ღებულობდა და მანქანაში ატარებდა. მანქანის იქითა მხარეს ერთ-ერთი ჟურნალის რედაქტორი იდგა, მანჟეტებს ახამებდა. ყოველი მანჟეტი ჩეკად იქცეოდა ხოლმე, მარტინი მოუსვენრად ათვალიერებდა, მაგრამ ჩეკები შეუვსებელი იყო. მილიონობით წელი გავიდა, მარტინი კი იდგა ასე და სუფთა ბლანკებს იღებდა, დამაცადინებული იყო, ერთიც არ გამორჩენოდა — ვაითუ სწორედ ის აღმოჩნდეს შევსებულიო. ბოლოს, როგორც იქნა, აღმოაჩინა. აკანკალებული ხელებით მოიტანა სინათლესთან. ხუთი დოლარის ჩეკი იყო. “ჰა, ჰა, ჰა!” გაიცინა რედაქტორმა მანქანის გადაღმა. “მე შენ მოგკლავ!” შესძახა მარტინმა. სააბაზანოში შევარდა ნაჯახის გამოსატანად და ნახა, რომ ჯო ხელნაწერებს სახამებელში ატარებდა. არ დავანებებო იფიქრა, და ნაჯახი მოუქნია, მაგრამ ნაჯახი ჰაერში გაშეშდა. ისევ სამრეცხაოში შევარდა და ნახა, რომ იქ ნამქერი დატრიალებულიყო. არა, თოვლის ფანტელები არა ცვიოდა ციდან, ეს იყო უთვალავი ჩეკები, ყველაზე პატარა — არანაკლებ ათასი დოლარისა. მარტინმა მოხვეტა და დაახარისხა, დასტებად დააწყო, თითო დასტაში ას-ასი ცალი, მერე კანაფით კრავდა ხოლმე ყოველ დასტას.
თავი რომ აიღო, უცებ ჯო დაინახა — იქვე იდგა და ჟონგლიორობდა, ხან უთოებს ისროდა ჰაერში, ხანაც გახამებულ პერანგებსა და ხელნაწერებს. ზოგჯერ ჩეკების შეკვრასაც დასწვდებოდა და აიქნევდა — გააპობდა სახურავს ეს შეკვრა, ვეებერთელა წრეს შემოხაზავდა და თვალს მიეფარებოდა. მარტინი ჯოს ეცა, მაგრამ იმან დაასწრო, ნაჯახი ხელიდან გამოსტაცა და გაფრენილ ჩეკების შეკვრას მიაყოლა. მერე მარტინსაც დაავლო ხელი და ისიც ჰაერში მოიქნია. მარტინი სახურავში გავარდა და კარგა ბლომად ხელნაწერები გადაარჩინა, ხელით იჭერდა ჰაერში; ასე რომ, როცა მიწაზე დაბრუნდა, ხელნაწერები ჩამოიტანა ამოღლიავებული. მაგრამ დაშვება ვერ მოასწრო, რომ ისევ ჰაერში აღმოჩნდა. ასე განმეორდა ერთჯერ, ორჯერ, სამჯერ, უთვალავჯერ — აიჭრებოდა და ფრენით წრეს შემოხაზავდა. შორიდან ბავშვის წკრიალა ხმა ესმოდა: “ჩემთან ერთად დაუარე, შენებურად, ჩემო ვილი, დაუარე, დაუარე”...
ნაჯახი ცაში იშოვა — ჩეკების, გახამებული პერანგებისა და ხელნაწერების გადათეთრებულ კორიანტელში, და გადაწყვიტა, როცა ძირს დაეშვებოდა, მაშინვე მოეკლა ჯო. მაგრამ ძირს დაშვებას ვეღარ მოესწრო. სამაგიეროდ, ნაშუაღამევის ორ საათზე მარიას მარტინის კვნესა შემოესმა თხელი ტიხრიდან. შევიდა, ტანზე ცხელი უთოები შემოუწყო და გახურებულ თვალებზე სველი საფენები დაადო.
თავი ოცდამეექვსე
მარტინ იდენი მეორე დილას სამუშაოს საძებნელად აღარ წასულა. საღამო ხანი იყო, როცა ბურანიდან გამოერკვა და ანთებული თვალები ოთახში მოატარა. მერი, სილვას რვა წლის გოგონა, მეთვალყურედ ეჯდა სასთუმალთან; როგორც კი შენიშნა, თვალი გაახილაო, ყვირილით გავარდა დედასთან, მარია სამზარეულოში იყო და სწრაფად შეირბინა ოთახში, მუშაობით დაკოჟრებული ხელი გახურებულ შუბლზე დაადო მარტინს და მაჯა გაუსინჯა.
— საჩმელი არა მინდა? — ჰკითხა მან.
მარტინმა თავი გააქნია. საჭმლის გახსენებაც არ უნდოდა და გაუკვირდა, ნეტა როგორა ვგრძნობდი უწინ შიმშილსაო.
— ავადა ვარ, მარია, — მიკნავებული ხმით უთხრა მან, — ნეტა რა მჭირს? შენ როგორა გგონია?
— გრიპი, — უპასუხა მარიამ, — ორი-სამი დგე და ქარგად იქნება. საჩმელი აქლა არ მინდა. მერე ფევრი შეჩამა, იქნებ ქვალაც შეჩამა.
მარტინი დაჩვეული არ ყოფილა ავადმყოფობას და როცა მარია და მისი პატარა გოგონა გავიდნენ, წამოდგომა და ჩაცმა სცადა. ნებისყოფის უკიდურესი დაძაბვით ძლივს მოახერხა გაბურსალებული თავის წამოწევა, თვალები ისე ეწვოდა, რომ გახელაც ვერ მოახერხა, დიდის ვაი-ვაგლახით ადგა და მაგიდასთან ძლივს მიჩოჩდა. მაგრამ ერთბაშად უმტყუნა ძალამ და თავი მაგიდაზე დაუვარდა. ნახევარი საათის შემდეგ ისევ მოახერხა ლოგინთან მიბრუნება, დაწვა, თვალები დახუჭა და სცადა გარკვეულიყო — რა ტკიოდა, რა აწუხებდა. მარია ხშირ-ხშირად მოაკითხავდა და შუბლზე ცივ ტილოს უცვლიდა. ხელადვე გაბრუნდებოდა. ჭკუა იხმარა: არ გამოლაპარაკებია და არ შეუწუხებია. მარტინი მიუხვდა და, მადლიერი, თავისთვის ბუტბუტს მოჰყვა:
— მარია, შენი რზის ფერმა იქნები, ნამდვილად იქნები, ნამდვილად!
მერე გუშინდელი დღე გაიხსენა, როგორც შორეული მოგონება. თითქოს მთელი საუკუნე გავიდა მას შემდეგ, რაც “ტრანსკონტინენტურიდან” წერილი მიიღო, რაც საბოლოოდ შეიცვალა აზრი და ცხოვრების ახალი ფურცელი გადაშალა. ძალიან მაგრად დასჭიმა მშვილდის ლარი, ძლიერად მოზიდა და ახლა გულაღმა გაშოტილი წევს. რომ არ ეშიმშილა, გრიპი რას მოერეოდა! ერთბაშად დავარდა და ძალა აღარ ეყო, რომ ავადმოყოფობის მიკრობი მოეშორებინა, რომელიც აგერ სხეულში შეეჭრა.
“თუნდა მთელი ბიბლიოთეკა დაწეროს კაცმა, რაღა აზრი აქვს, თუკი სიცოცხლეს შესწირავს?” — ხმამაღლა ამოილაპარაკა მან, — “არ ყოფილა ჩემი საქმე. აღარც გავეკარები მწერლობას. ჩემთვის კანტორა და საბუღალტრო დავთარი ყოფილა გაჩენილი, ყოველთვიური ჯამაგირი და პატარა ოჯახი, რუთთან ერთად”.
გავიდა კიდევ ორი დღე, მარტინმა კვერცხი და პურის ორი თხელი ნაჭერი შეჭამა, ჩაი დააყოლა. მერე ფოსტა მოიკითხა, მაგრამ თვალები ისე ეწვოდა, რომ წაკითხვა ვეღარ მოახერხა.
— შენ წამიკითხე, მარია, — უთხრა მან, — დიდ, მსხვილ კონვერტებს ნუ გახსნი. მაგიდის ქვეშ შეჰყარე. პატარა წერილები წამიკითხე.
— არ ვისი, — უპასუხა მარიამ, — ტერესა ვისი, ტერესა სქოლაში დადიქარ.
ამრიგად, ცხრა წლის ტერეზა სილვამ გახსნა კონვერტები და წაუკითხა. მარტინი უგულისყუროდ უსმენდა სააგენტოს დაჟინებულ მოთხოვნას — საბეჭდი მანქანის ქირა გადაგვიხადეო, მისი გონება ახლა სამუშაოს ძებნაში იყო გართული. მაგრამ ერთბაშად გამოფხიზლდა.
“გთავაზობთ ორმოც დოლარს თქვენი მოთხრობის დაბეჭდვის შეუზღუდავი უფლებისათვის, — დამარცვლით წაიკითხა ტერეზამ, — თუკი თანახმა გახდებით ყოველი სახის შესწორებებზე, რასაც ჩვენ მოვახდენთ”.
— რომელი ჟურნალიდან არის? — შესძახა მარტინმა, — აქ მომეცი!
სულ გადაავიწყდა თვალის ტკივილი, ერთბაშად დაუბრუნდა კითხვის უნარი. “თეთრი თაგვი” სთავაზობდა ორმოც დოლარს, მოთხრობა კი იყო “მორევი”, ადრეული “საშინელი” მოთხრობების ციკლიდან. ზედიზედ რამდენჯერმე გადაიკითხა წერილი. რედაქტორი პირდაპირ უცხადებდა: ჩანაფიქრი ბოლომდე არა გაქვს დამუშავებული, მაგრამ თავისთავად საინტერესოა და მიტომაც ვიძენთო. თუ ნებას დაგვრთავთ, ერთი მესამედით შევკვეცოთ მოთხრობა, მივიღებთ და ორმოც დოლარს თქვენი პასუხის მოსვლისთანავე გამოგიგზავნითო.
მარტინმა კალამი და მელანი მოითხოვა და რედაქტორს მისწერა, თუ გინდათ სამი მეოთხედით შეამცირეთ, თანახმა ვარ, ოღონდ ფული ახლავე გადმომიგზავნეთო. წერილი მაშინვე ჩაუშვა ტერეზამ საფოსტო ყუთში. მარტინი გულაღმა იწვა და ფიქრობდა, მაშ, ტყუილი არა ყოფილა. “თეთრი თაგვი” ხელნაწერის მიღებისთანავე იხდის ჰონორარს. “მორევში” სამი ათასი სიტყვა იყო. მესამედს თუ ჩამოვაცლით, ორი ათასი დარჩება. ორმოცი დოლარიდან თითო სიტყვაზე ორი ცენტი მოდის. ხელნაწერის მიღებისთანავე უხდიან და თანაც სიტყვაში — ორ ცენტს. გაზეთიც ხომ ამას წერდა. მართალი ყოფილა. მარტინი კი მესამე ხარისხოვან ჟურნალად თვლიდა “თეთრ თაგვს!” გამოირკვა, რომ ჟურნალების ასავალ-დასავლისა არაფერი გაეგება მარტინს. “ტრანსკონტინენტური” მიაჩნდა პირველხარისხოვან ჟურნალად და იმან ათ სიტყვაში ერთი ცენტი მისცა. “თეთრ თაგვს”— სათვალავშიაც არ აგდებდა და, აგერ, სწორედ ის უხდის ოცჯერ მეტს, თანაც ხელნაწერის მიღებისთანავე.
ერთი რამ აშკარა გახდა: როცა მორჩება, სამუშაოს აღარ დაუწყებს ძებნას. “მორევზე” კარგი მოთხრობა რამდენი აქვს მოფიქრებული, ორმოც-ორმოც დოლარად თუ გაჰყიდა თითო, რაღად უნდა სამსახური, რომელი სამსახური მისცემს ამდენ შემოსავალს. როცა ეგონა, ბრძოლა წავაგეო, სწორედ მაშინ მოუგია. მაშ, გაუმართლა საბოლოოდ. მისი მომავალი ახლა ნათელია. “თეთრი თაგვის” შემდეგ მისი მფარველი ჟურნალების სია სულ გაიზრდება და გაიზრდება. საჟურნალისტო სამუშაოს გვერდზე გადასდებს. ტყუილი დროს დაკარგვა გამოდის, ერთი დოლარიც არ მოუტანია. ახლა უკვე ნამდვილ საქმეს შესწირავს მთელ დროს, ნამდვილ კარგ საქმეს, და რაც ნიჭი აქვს, შიგ ჩააქსოვს. ინატრა, ნეტა რუთი აქ იყოს და ჩემი სიხარული გაიზიაროსო. მერე, როცა ლოგინზე მიმოფანტული წერილები გასინჯა. ერთი რუთისა აღმოჩნდა. ალერსიანად საყვედურობდა, რა მოგივიდა, ამდენ ხანს სად დაიკარგეო. რამდენჯერმე აღფრთოვანებით გადაიკითხა წერილი, ხელწერას აკვირდებოდა, მის დაწერილ ყოველ სტრიქონს ეალერსებოდა, ბოლოს კი ხელნაწერს აკოცა.
პასუხს რომ სწერდა, აღარ მოერიდა, პირდაპირ გამოუტყდა — კარგი კოსტიუმი დავაგირავე და იმიტომ ვერ მოვდიოდი. ავად ვიყავი, მაგრამ ახლა თითქმის გამიარა, ათ დღეში ან ორ კვირაში (როგორც კი წერილი ნიუ-იორკს ჩააღწევს და უკანვე დაბრუნდება) კოსტიუმს გამოვიხსნი და მაშინვე შენთან გავჩნდებიო.
მაგრამ რუთს რა დააცდევინებდა ათ დღეს და ორ კვირას. მით უმეტეს, შეყვარებული ჰყავდა ავად. მეორე დღესვე ართური გაიყოლა და მორზების კარეტით მიადგა, რითაც წარმოუდგენელი სიხარული მიანიჭა სილვას მთელ შთამომავლობასა და საერთოდ იმ უბნელ ბალღებს, თვითონ მარია კი საშინლად ააფორიაქა. იგი დაერია ბაშვებს, რომლებიც სტუმრებს შემოხვეოდნენ პაწაწინა პარმაღზე, სათითაოდ სილა უთავაზა ყველას და ყურისგამხვრეტი ინგლისურით სცადა ბოდიში მოეხადა, ასე ჩამობრანძულს მომისწარითო. მკლავებზე საპონი მიხმობოდა. ხოლო სველი ჯვალოს ნაჭერი, რომელიც წინსაფრის მაგივრად შემოერტყა წელზე, აშკარად მიუთითებდა, თუ რა საქმით იყო იგი გართული. ისე ააფორიაქა ორი დიდებული ახალგაზრდის მოსვლამ, რომლებიც მის მდგმურსა კითხულობდნენ, რომ ისიც ვეღარ მოისაზრა, თავის მოცუცქნულ სასტუმრო ოთახში მაინც შეეყვანა. მანამ მარტინის ოთახში შეაღწევდნენ, სტუმრებმა ჯერ სამზარეულო გაიარეს, სადაც სარეცხის წყალობით, ორთქლის ბუღი იდგა. მარია ისე იყო აღელვებული, რომ ოთახის კარსა და კარადას ვერაფერი მოუხერხა, ხუთ წუთს ეჯაჯგურა, ასე რომ, ნახევრად შეღებულ კარში ორთქლთან ერთად ჭუჭყიანი სარეცხისა და საპნის სუნი შეიჭრა.
რუთმა მარჯვედ შეუხვია გვერდულად ჯერ მარჯვნივ, მერე — მარცხნივ, მერე ისევ მარჯვნივ. ფრთხილად გაიარა ვიწრო გასასვლელი მაგიდასა და საწოლს შორის. ართური კი მხარბეჭგაშლილი წამოვიდა და გრუხუნ-გრუხუნით წამოხვეტა ქვაბები და ტაფები მარტინის სამზარეულოდან. დიდხანს აღარ დარჩენილა ართური. ერთადერთი სკამი რუთმა დაისაკუთრა, ართურმა კი თავისი მოვალეობა შეასრულა და უკანვე გაბრუნდა, ჭიშკართან გაჩერდა, საცა ხელად შემოერტყა წრედ შვიდი გაკვირვებული სილვა, პირდაღებულები შეჰყურებდნენ, თითქოს თეატრში არიანო. კარეტას კი მთელი უბნის ბავშვები მოსწყდომოდა, სულგანაბული ელოდნენ, როდის დატრიალდებოდა რაიმე საშინელება. ეტლი იმათ უბანში მარტო ქორწილის ან დაკრძალვის დროს თუ გამოჩნდებოდა; ახლა არც ქორწილი იყო და არც დაკრძალვა, ამიტომაც ელოდნენ გამწარებით, ისეთი რამე მოხდება, რომ ნახვად ეღირებაო.
მთელი ეს დღეები ისე ენატრებოდა რუთი მარტინს, რომ ჭკუას კარგავდა. მხურვალე, მოსიყვარულე გულის პატრონი იყო და კაცთაგან ისე არავინ საჭიროებდა თანაგრძნობას, როგორც ის. საარსებო მოთხოვნილებად ჰქონდა გადაქცეული, მაგრამ არა გარეგნული თანაგრძნობა, არამედ გულითადი, როცა ადამიანისა ყველაფერი გესმის. ჯერ კიდევ არ იცოდა, რომ რუთის თანაგრძნობას საფუძვლად ედო არა ასეთი გაგება, არამედ მისივე სანტიმენტალური ბუნება და მგრძნობიარე გული. სწორედ ასეთი თანაგრძნობისაგან იყო, რომ, როცა მარტინმა ქალის ხელი აიღო თავის ხელში და გახარებულმა ლაპარაკი დაიწყო, რუთმაც, სიყვარულის კარნახით, ხელი მოუჭირა; მარტინის გატანჯული სახის დანახვამ და ასეთი უმწეობის ხილვამ თვალები ცრემლით აუციმციმა.
მაგრამ, როცა მარტინმა იმ ორი წერილის ამბავი უამბო – ჯერ როგორ სასოწარკვეთილებაში ჩააგდო “ტრანსკონტინენტურის” წერილმა, ხოლო შემდეგ რა სიხარული მოჰგვარა “თეთრი თაგვის” ცნობამ, რუთი მის განცდებს არ აჰყოლია. მოისმინა მისი სიტყვები, ჩასწვდა ამ სიტყვების მნიშვნელობას, მაგრამ არც მისი სასოწარკვეთა გაუზიარებია და არც სიხარული. ახლაც ვერ უღალატა თავის ბუნებას. სულაც არ დააინტერესა ჟურნალებისათვის მოთხრობის მიყიდვის ამბავმა. მისთვის უფრო მნიშვნელოვანი იყო დაქორწინების საქმე. თუმცა თვითონ არა ჰქონდა ეს შეგნებული; ასევე არა ჰქონდა შეგნებული ისიც, რომ მარტინს სამსახურში მოწყობას სწორედ ამის გამო ურჩევდა. დედობის ინსტინქტი უკარნახებდა. ეს რომ ეთქვა მისთვის ვინმეს პირდაპირ, სირცხვილით ლოყა აეწვოდა, იქნებ გულიც კი მოსვლოდა, მტკიცებას მოჰყვებოდა, საყვარელი ადამიანის კეთილდღეობისთვის ვზრუნავ და იმიტომ ჩავჩიჩინებ ამასო. ერთი სიტყვით, თავის არჩეულ საქმეში პირველი წარმატებით აღელვებულმა მარტინმა გული გადაუშალა, რუთი კი უგულოდ ისმენდა, აქეთ-იქით იყურებოდა, და, რასაც ირგვლივ ხედავდა, იმითი სწუხდა.
რუთმა პირველად ჩახედა სიღარიბეს ჭუჭყიან სახეში. დამშეული შეყვარებულები მუდამ რომანტიკულად ჰყავდა წარმოდგენილი, მაგრამ თავის დღეში არ წარმოედგინა, როგორ ცხოვრობდნენ ეს დამშეული შეყვარებულები. რას იფიქრებდა, ასეთი ცხოვრება თუ ექნებოდათ. ხან ოთახს მოავლებდა თვალს, ხან მარტინს დახედავდა, ისევ და ისევ. ჭუჭყიანი სარეცხის სუნი, რომელიც სამზარეულოდან შემოიჭრა, გულს ურევდა. ალბათ ამ სუნით არის მარტინი გაჟღენთილი, თუ ეს საშინელი დედაკაცი მრეცხაობით ირჩენს თავსო, დაასკვნა მან. ღატაკთა ბედი გადამდებია. კიდევ რომ გადახედა მარტინს, მოეჩვენა, თითქოს ასეთი გარემოცვისაგან მასაც ლაქა მოსცხებოდეს. თავის დღეში გაუპარსავი არ ენახა მარტინი და ახლა სამი დღის წამოზრდილმა წვერმა უსიამოვნოდ იმოქმედა. გაუპარსაობა, ჯერ ერთი, სილვას მთელი სახლის ჭუჭყისა და სიბინძურის იერს აძლევდა მარტინს, თან კი იმ ცხოველური ძალის გრძნობას აძლიერებდა, რაც ასე სძულდა რუთს. იმ ორი მოთხრობის დასაბეჭდად მიღების ამბავს ისეთი სიამაყით ყვებოდა მარტინი, რომ აშკარა იყო, კიდევ უფრო განუმტკიცებდა თავისი გიჟური გეგმების რწმენას. გამოჯდება ახლა ამ საშინელ სახლში და აღარ მოიშლის წერას, რამდენიმე თვეს კიდევ იშიმშილებს!
— რის სუნი მოდის? — იკითხა რუთმა მოულოდნელად.
— მარიას სარეცხის სუნი იქნება, — მიუგო მარტინმა.
— არა, არა. სხვა არის რაღაც. რაღაცნაირი სინოტივის სუნი.
მანამ უპასუხებდა, მარტინმა ჰაერი შეიყნოსა.
— სხვას მე ვერაფერსა ვგრძნობ, გარდა დამდგარი თუთუნის სუნისა, — თქვა მან.
— მართალი ხარ. პირდაპირ საშინელებაა. ამდენს რადა სწევ, მარტინ?
— მე თვითონ არ ვიცი. მარტო რომ დავრჩები, ჩვეულებრივზე მეტსა ვწევ ხოლმე. თავიდანვე დავეჩვიე. ბავშვი ვიყავი, პაპიროსის წევა რომ დავიწყე.
— ცუდი ჩვეულებაა, — დატუქსა რუთმა, — კვამლით არის ოთახი გაჟღენთილი.
— თუთუნის ბრალია. ყველაზე იაფფასიანსა ვწევ. დამაცადე, ის ორმოცი დოლარი მივიღო! ისეთ თუთუნს მოვწევ, ანგელოზებსაც კი არ შეაწუხებს. ჰა, რას იტყვი, ხომ კარგი საქმეა — ორი მოთხრობა სამი დღის განმავლობაში?! ეს ორმოცდახუთი დოლარი თითქმის მთელ ვალებს გამისტუმრებს.
— ორი წლის ნამუშევარი, არა? — ჩაეკითხა რუთი.
— რატომ, ერთი კვირა არც კი მომინდომებია. აბა, ერთი ის რვეული მომაწოდე, იმაში მიწერია. ეგერ, ნაცრისფერყდიანი, — მარტინმა სწრაფად დაუწყო რვეულს ფურცვლა, — ჰო, არ შევმცდარვარ. ოთხი დღე “ზარის ძახილი” და ორი დღე — “მორევი”. ერთ კვირაში — ორმოცდახუთი დოლარი. თვეში — ას ოთხმოცი. ამისთანა ხელფასს ვინ მომცემს. თანაც, ეს მხოლოდ დასაწყისია. ყოველთვიური ათასი დოლარიც კი მეცოტავება იმის საყიდლად, რაც შენთვისა მსურს. ხუთასი დოლარი თვეში ნამდვილად არ მეყოფა. ამ ორმოცდახუთი დოლარით იწყება მხოლოდ საქმე. ჯერ მადროვე, წელი მოვიმაგრო. მერე მიყურე, როგორ გავაბოლო.
რუთმა ჟარგონი ვერ გაიგო, იფიქრა პაპიროსზე ლაპარაკობსო.
— შენ ახლაც საკმაოზე მეტსა სწევ, კარგი თუთუნი რას უშველის საქმეს! მთავარია, არ მოსწიო, რა თუთუნიც არ უნდა გქონდეს, საკვამური მილი ხარ, პირდაპირ! ვულკანი! ბუხარი! აბა, რა საკადრისია, მარტინ, ძვირფასო! შენ თვითონაც ხომ იცი, რომ არ არის საკადრისი.
მარტინისკენ დაიხარა, თვალებში მუდარა გამოუკრთოდა. მარტინმა შეხედა ამ ნაზ სახეს, წმინდა, ცისფერ თვალებს და კვლავ ის ძველი განცდა დაეუფლა — რა ამისი ღირსი ვარო.
— მე მინდა, რომ პაპიროსს თავი დაანებო, — ჩურჩულით უთხრა ქალმა, — გთხოვ, თუნდაც... ჩემი ხათრით.
— კარგი, დავანებებ, — შესძახა ჭაბუკმა, — რაც არ უნდა დამავალო, ყველაფერს შეგისრულებ, ჩემო ძვირფასო... ყველაფერს... შენ ხომ იცი.
რუთს დიდმა ცთუნებამ წამოუარა. რაკი შენიშნა, დამთმობი ხასიათი აქვსო, ერთი პირობა გაიფიქრა, — მოდი, ვთხოვ, წერასაც გაანებოს თავი, ნამდვილად შემისრულებსო. ენაზე მოადგა სიტყვები, მაგრამ თავი შეიკავა და აღარ უთხრა. გამბედაობა არ ეყო. სამაგიეროდ, კიდევ დაიხარა და მარტინის ხელებში მოექცა.
— ხომ იცი, რომ შენთვისვე გთხოვე, მარტინ, შენი სიკეთისთვის, — წაიდუდუნა მან, — პაპიროსი გწყენს. თანაც რატომ უნდა გაუხდე მონა რაიმეს... რაიმე ჩვეულებას!
— მე შენი მონა ვიქნები მუდამ, — გაუღიმა მარტინმა.
— მაშინ ელოდე ჩემს ბრძანებებს.
რუთმა ეშმაკურად შეხედა, გულში სინანული იგრძნო, მთავარი სათხოვარი რად არ ვუთხარიო.
— მანამ სული მიდგას, თქვენი აღმატებულების მორჩილი ვიქნები!
— მაშ, ჩემი პირველი ბრძანება მოისმინე: ერთ დღესაც ნუ გამოტოვებ, რომ წვერი არ გაიპარსო. შეხედე, როგორ დამიკაწრე სახე.
ერთი სიტყვით, ალერსითა და ტკბილი სიცილით დამთავრდა ყველაფერი. რუთმა ერთ რასმე უკვე მიაღწია, ხოლო ერთდროულად ორი საკითხის მოგვარება არ შეიძლებოდა. გული ქალური სიამაყით აევსო, რომ პაპიროსის წევას თავი დაანებებინა. ამის შემდეგ სამსახურის დაწყებასაც მოსთხოვს. აკი შეჰპირდა, რასაცა მთხოვ, ყველაფერს შეგისრულებო.
რუთი წამოდგა და ოთახის დათვალიერებას მოჰყვა. ნახა კანაფზე ჩამოკიდებული შენიშვნები; გაეცნო საიდუმლო მოწყობილობას, რაც ველოსიპედის დასამაგრებლად მოიგონა მარტინმა; მაგიდის ქვეშ ხელნაწერებს რომ მოჰკრა თვალი, შეცბა — ამდენი დროის ფუჭად დაკარგვამ შეაწუხა; ნავთქურამ აღაფრთოვანა, მაგრამ იქვე სურსათის თაროები რომ გასინჯა, სულ ცარიელი აღმოჩნდა.
— საჭმელი არაფერი გაქვს, ჩემო საწყალო ბიჭო! — თანაგრძნობით წარმოთქვა მან, — შიმშილობ ალბათ.
— სანოვაგე მარიასთან მაქვს საკუჭნაოში, — იცრუა მარტინმა, — იქ უფრო კარგად ინახება. ჩემი დამშევისა ნუ გეფიქრება. აბა, შემხედე!
რუთი მარტინთან მიბრუნდა, ჭაბუკმა იდაყვში მოხარა მკლავი, ქვასავით მაგარმა კუნთებმა პერანგის სახელო გამობერა. ამ სანახაობამ ქალს ზიზღი მოჰგვარა. მისი სანტიმენტალური ბუნება ვერ იტანდა ასეთ რამეს. მაგრამ გული, სისხლი, ყოველი ნერვი, მთელი არსება უთრთოდა, მისკენ მიიწევდა... ძველებურადვე მინებდა ამ გამოუცნობ გრძნობას, ჭაბუკისკენ დაიხარა. მიუახლოვდა. და როცა მარტინმა მკლავებში მოიქცია, ქალის გონება, რომელიც ზერელედ იცნობდა ცხოვრების საიდუმლოებას, აღშფოთდა, ხოლო გული, მისი ქალური ბუნება, რომელიც ცხოვრებისეული იყო, სიხარულით თრთოდა. ასეთ წუთებში რუთი აშკარად გრძნობდა, რა ძლიერად უყვარდა მარტინი; რადგან გულში რომ ჩაიხუტებდა ვნებით გზნებული ჭაბუკი და მკლავებს ისე მაგრად შემოაჭდობდა, რომ მთელ სხეულს ატკენდა, ქალი ამ დროს გაითანგებოდა და თავბრუ დაესხმოდა. ასეთ წუთებში იგი ამართლებდა თავის საქციელს: თავიდანვე ჩამოყალიბებული პრინციპებისა და მაღალი იდეალების ღალატსაც და იმ უხმო ურჩობასაც, რასაც დედ-მამის მიმართ იჩენდა. დედ-მამას არა სურდა, ამ კაცს გაჰყოლოდა რუთი. ეს სიყვარული მათთვის ელდა იყო. ზოგჯერ მისთვისაც კი სამარცხვინო ჩანდა, როცა მარტინისაგან მოშორებული კვლავ ცივი გონებით სჯიდა ყველაფერს. მაგრამ როცა მარტინთან ერთად იყო, უყვარდა იგი; ზოგჯერ იქნებ წყენა და წუხილიც გარეოდა ამ გრძნობას, მაგრამ მაინც სიყვარული იყო, სიყვარული, რომელიც რუთზე უფრო ძლიერი აღმოჩნდა.
— ეს გრიპი არაფერია, გაივლის, — ამბობდა მარტინი, — ცოტას კი შეგაწუხებს, თავს აგატკივებს, მაგრამ ტროპიკულ ხურვებასთან რას მოვა!
— ტროპიკული ხურვებაც გამოგიცდია? — გონებაგაფანტულად ჰკითხა მარტინის მკლავებში განაბულმა, ციურ სიამოვნებას მინებებულმა ქალმა.
ასევე გონებაგაფანტული უსმენდა პასუხს, მანამ ერთმა ფრაზამ არ შეაკრთო.
ჰავაის ერთ-ერთ კუნძულზე შეჰყროდა ეს ხურვება, როცა იგი ოცდაათი კეთროვანის საიდუმლო კოლონიაში მოხვდა.
— იქ რა გინდოდა? — ჰკითხა ქალმა.
ასეთი მეფური დაუდევრობა საკუთარი თავის მიმართ დანაშაულად ეჩვენა.
— შემთხვევით. მე თვითონ არ ვიცოდი, — უპასუხა ჭაბუკმა, — კეთროვანებზე არც კი მიფიქრია. ერთხელ გემიდან გავიპარე, ნაპირთან მივცურე და კუნძულის სიღრმეში შევედი, დასამალავ ადგილს ვეძებდი. მთელი სამი დღე გუავას ნაყოფით, პანტითა და ბანანით ვიკვებებოდი; ერთი სიტყვით, რაც კი შემხვდებოდა იმ დაბურულ ტყეში. მეოთხე დღეს ბილიკს წავაწყდი, ადამიანის ნაკვალევს. გორაკს მიჰყვებოდა ეს ბილიკი, კუნძულის სიღრმისკენ. მეც ეგ მინდოდა. ეტყობოდა, ახალი გაკვალული იყო. ერთ ადგილას მთის ვიწრო თხემი გადასჭრა ბილიკმა, დანის პირივით ვიწრო იყო. ბილიკი აქ სამი ფუტის სიფართისა არც კი იქნებოდა, თხემი თითქოს უფსკრულიდან იყო ამოზიდული, ორივე მხრიდან ასობით ფუტის სიღრმე უფსკრული ერტყა. აქ ერთი თოფიანი კაცი ასიათასიან ჯარს შეაკავებდა. ეს იყო ერთადერთი გზა კუნძულის გულისაკენ. სამი საათი ვიარე და ერთბაშად მოვხვდი პატარა ხევში, რომელიც გაციებული ლავის გორაკებს შორის ჯიბესავით იდო. ხეხილის ბაღი იყო აქ გაშენებული და ათამდე ისლის ქოხი იდგა. მაგრამ იქაური ბინადარი რომ დავინახე, ხელადვე მივხვდი, სად ვიყავი. ერთი თვალის შევლება კმაროდა.
— მერე? რა ქენი? — ჰკითხა სუნთქვაშეკრულმა რუთმა. დეზდემონასავით უსმენდა — შეშინებული და მოჯადოებული.
— რას ვიზამდი, რა უნდა მექნა? მამასახლისად ერთი კეთილი ბერიკაცი ჰყავდათ, კეთრით შეჭმული, მაგრამ მეფის უფლებებით მოსილი. სწორედ მას აღმოეჩინა ეს ხეობა და კოლონია დაეარსებინა, თუმცა ეს იყო კანოსაწინააღმდეგო მოქმედება. თოფები ჰქონდათ, ბლომად ტყვია-წამალი, ისე გაწაფულიყვნენ ეს კანაკები ნადირისა და გარეული ღორების ხოცვაში, რომ შენი მოწონებული. ერთი ბეწოთაც კი ნიშანს არ ააცდენდნენ. რა ბრძანებაა, მარტინ იდენი გაქცევას რას მოახერხებდა, მთელი სამი თვე იყურყუტა იქა.
— მერე როგორღა გამოიპარე?
— ახლაც იქ იქნებოდა, ერთ გოგოს რომ არ ეშველა. ნახევრად ჩინელი იყო ეს გოგო, მეოთხედი — თეთრი და მეთხედიც — ჰავაიელი. ლამაზი გოგონა იყო საწყალი, განათლებული. დედამისი ჰონოლულუში მილიონის პატრონი ყოფილა. და სწორედ იმ გოგომ გამომაპარა ბოლოს. ამ ახალშენს თურმე დედამისი ინახავდა და ამიტომ დასჯისა არ ეშინოდა გოგონას. ოღონდ წინასწარ დამაფიცა, მათი სამყოფელი ადგილი არ გამეცა, და არც გამიცია. პირველად შენთან ვამბობ ახლა. გოგონას, ის იყო, გამოსჩენოდა კეთრის პირველი ნიშნები. მარჯვენა ხელის თითები ოდნავ დაკრუნჩხოდა და მკლავზედაც პატარა ლაქა აჩნდა. ეს იყო და ეს. ახლა ალბათ ცოცხალი აღარ იქნება.
— არ გეშინოდა მაინც? როგორ გადაურჩი იმ საშინელ სენს?
— პირველად კარგა მაგრად შევფუცხუნდი, — გამოტყდა ჭაბუკი, — მერე კი თანდათანობით შევეჩვიე. იმ უბედური გოგოს საცოდაობამ შიშიც გადამავიწყა. ისეთი მშვენიერი იყო — სულითაც გარეგნობითაც... სენი, ის იყო, შეპარვოდა, მაგრამ თავიდანვე განწირული იყო, მთელი სიცოცხლე იქ გაეტარებინა, პირველყოფილი ველურის ცხოვრებით ეცხოვრა და ცოცხლად გახრწნილიყო. შენ ვერც კი წარმოიდგენ, რა საშინელებაა კეთრი.
— საბრალო! — ნაზად აღმოხდა რუთს, — საოცარია, როგორ გამოგიშვა!
— ვითომ რატომ? — რუთის სიტყვების შინაარსს ვერ ჩახვდა მარტინი.
— იმიტომ, რომ ალბათ უყვარდი, — კვლავ ნაზად უპასუხა რუთმა, — ხომ მართლა უყვარდი? ნუ დამიმალავ.
სამრეცხაოში მუშაობამ და გამუდმებულმა შინ ჯდომამ მზის სიდამწვრე თანდათანობით ჩამოაცილა მარტინს; ის კი არადა, შიმშილითა და ავადმყოფობით სახე გაეცრიცა კიდეც... და ახლა, ამ გაცრეცილ სახეზე სიწითლის სუსტი ტალღა მოაწვა. პასუხის გასაცემად ბაგე გახსნა, მაგრამ რუთმა შეაჩერა.
— არ გინდა, ნუ მიპასუხებ. რა საჭიროა, — სიცილით უთხრა მან.
მაგრამ მარტინმა შენიშნა, რომ მის სიცილში ფოლადი გარეულიყო და თვალებიც ყინულის სიცივით უელავდა. ამან უცებ ის საშინელი ქარიშხალი მოაგონა, რაც ერთხელ წყნარი ოკეანის ჩრდილო ნაწილში გამოსცადა. წამით თვალწინ წარმოუდგა მოწმენდილი ღამე, კრიალა ცა, სავსე მთვარე, დაბლა კი მთვარის ცივი სხივებით განათებული, მთებივით წამოფოფრილი ტალღები. ამას სხვა ზმანება მოჰყვა — ახალგაზრდა გოგონა, კეთროვანთა შორის... გაახსენდა, რომ გოგონას უყვარდა მარტინი და სწორედ იმიტომ გამოაპარა.
— კეთილშობილი გოგო იყო, — ჩაილაპარაკა მარტინმა, — სიცოცხლე მაჩუქა.
ეს იყო და ეს, მეტი არაფერი თქმულა, მაგრამ მარტინმა გაიგონა, როგორ მოაწვა ყრუ ქვითინი ყელში ქალს, შენიშნა, როგორ სწრაფად მოატრიალა თავი და ფანჯარაში ყურება დაიწყო. ხოლო როცა ისევ მოაბრუნა სახე, მარტინმა შენიშნა, რომ უკვე დამშვიდებულიყო და თვალებშიაც ქარიშხალი დაცხრომოდა.
— ვგრძნობ, რომ სულელი ვარ, — შესჩივლა რუთმა, — მაგრამ რა ვქნა. იცი, როგორ მიყვარხარ, მარტინ... მიყვარხარ, მიყვარხარ. მერე თანდათანობით მოვერევი თავს, მაგრამ ახლა არ შემიძლია, შენს წარსულს რომ გავიხსენებ, ეჭვი მახელებს. შენი წარსული კი ძალიან ბუნდოვანია... ბუნებრივიცაა, — აღარ დაანება მარტინს თავის მართლება, — საწყალი ართური მანიშნებს, წამოდიო. ჩამოწყდა ლოდინით. ნახვამდის, ჩემო ძვირფასო.
— რაღაც წამალი აქვთ აფთიაქებში, პაპიროსის გადასაჩვევად ხმარობენ, — კარებიდან გამოსძახა მან, — ვიშოვი და გამოგიგზავნი.
კარი დაიხურა, მაგრამ ისევ მალე გაიღო.
— მიყვარხარ, მიყვარხარ, — ჩურჩულით გამოსძახა რუთმა და ამჯერად კი ნამდვილად წავიდა.
მარიამ მოწიწებით მიაცილა რუთი კარეტამდე, თან დროს არ კარგავდა და გულმოდგინედ ათვალიერებდა მის ტანსაცმელს, შეკერილობას (პირველად ხედავდა ასეთ ფასონს და ძალიან ლამაზი ეჩვენა). იმედგაცრუებული ბალღები იდგნენ და გაჰყურებდნენ, მანამ ეტლი თვალს არ მიეფარა, მერე მზერა მარიაზე გადაიტანეს, რომელიც ერთბაშად ყველაზე პატივსაცემი ქალი გახდა მთელ უბანში. მაგრამ მარიას რეპუტაცია მისმავე ერთ-ერთმა ნაშიერმა დასცა, როცა გაამხილა, რომ ღირსეული სტუმრები მას კი არ სწვეოდნენ, არამედ მის მდგმურს. ამის შემდეგ მარია ისევ არარაობად იქცა, ხოლო მარტინისათვის აშკარა შესამჩნევი გახდა, რა მოწიწებით დაუწყო ყურება იმ უბნის წვრილფეხობამ. მარიას თვალშიაც ერთიორად ამაღლდა იგი, ის კი არადა, პორტუგალიელ ბაყალს რომ დაენახა მის კარზე მიმდგარი კარეტა, სამი დოლარისა და ოთხმოცდახუთი ცენტის კრედიტს კიდევ გაუხსნიდა.
თავი ოცდამეშვიდე
მარტინს ბედმა გაუღიმა. რუთის სტუმრობის მეორე დღეს ნიუ-იორკის ერთ-ერთი ბულვარული ჟურნალისაგან სამი დოლარის ჩეკი მიიღო, სამი ტრიოლეტის ჰონორარი. ამის შემდეგ ორი დღე კიდევ გავიდა და ჩიკაგოს ერთ-ერთი გაზეთიდან ცნობა მოუვიდა — “განძის მაძიებლები” მიეღოთ დასაბეჭდად და გამოქვეყნების შემდეგ ათ დოლარს ჰპირდებოდნენ. ჰონორარი დიდი არ ყოფილა, მაგრამ ეს მარტინის პირველი სტატია იყო, პირველი ცდა, საქვეყნოდ გამოეთქვა თავისი აზრები. ამეების დაგვირგვინება ის იყო, რომ კვირის მიწურულში ყოველთვიურმა საყმაწვილო ჟურნალმა — “სიჭაბუკე და სიბერე” — ცნობა გამოუგზავნა: კიდევ ერთი მისი სათავგადასავლო მოთხრობა დასაბეჭდად მიეღოთ. მართალია, მოთხრობა ოცდაერთი ათას სიტყვას შეიცავდა, ჰონორარს კი სულ თექვსმეტ დოლარს ჰკირდებოდნენ, ისიც დაბეჭდვის შემდეგ, ესე იგი, ყოველ ათას სიტყვაზე სამოცდათხუთმეტი ცენტი მოდიოდა, მაგრამ ეს სათავგადასავლო მოთხრობა ფაქტობრივად მისი მეორე ლიტერატურული ცდა იყო და ახლა უკვე თვითონვე კარგადხედავდა მათში სიტლანქესა და უფერულობას.
თუმცა ისეთი სიტლანქე და მოუქნელობა, რაც მწერლობის საშუალო დონეს შეეფერება, სულაც არ ყოფილა დამახასიათებელი მარტინის ადრეული ნაწარმოებებისათვის. არა, ეს იყო ახალბედასათვის დამახასიათებელი მეტისმეტად დიდი ძალისმიერი სიტლანქე და მოუქნელობა, ისეთი მოვლენა, როცა ზარბაზანს გამოიტანენ და ბეღურებს დაუშენენ ხოლმე. და მარტინი გახარებული იყო, რომ, როგორც იქნა, გაასაღა თავისი ადრინდელი ნაწარმოებები, თუმცაღა ძალიან იაფად. იცოდა მათი ფასი, დიდი დრო არ დასჭირვებია ამ ცოდნის შესაძენად. მთელ თავის იმედებს ბოლოდროინდელ ნაწარმოებებზე ამყარებდა. ისწრაფოდა, უბრალო საჟურნალო მოთხრობების ავტორებზე უფრო დიდი რამისათვის მიეღწია. ცდილობდა, ჭეშმარიტი მხატვრის ხერხებით აღჭურვილიყო და, ამასთან, ძალა არ მიეტანა მსხვერპლად. მისი საზრუნავი გახდა მეტი ძლიერებისათვის მიეღწია, ოღონდ ძალის დაზოგვით. არც რეალიზმის სიყვარული დაუკარგავს. რეალისტური იყო ყველა მისი ნაწარმოები, ოღონდ ცდილობდა ფანტაზიის სილამაზე შეერწყა მასში. ცდილობდა შთაგონებული რეალიზმისათვის მიეღწია, რომელიც ადამიანური აღმაფრენითა და რწმენით იქნებოდა გამსჭვალული.
წიგნების კითხვამ დაარწმუნა, რომ ორი ლიტერატურული სკოლა არსებობდა. ერთს ადამიანი რაღაც ღვთაებად წარმოედგინა, ხოლო მის მიწიერებას, ნამდვილ ადამიანურ ბუნებას, სავსებით უგულებელყოფდა; მეორეს, პირიქით, მიწას მიკრულ პირუტყვად წარმოედგინა და მის ციურ აღმაფრენას, ღვთაებრივ ნიჭსა და უნარს სავსებით უარყოფდა. მარტინის აზრით, ორივე სკოლა ცდებოდა, ერთის თვალსაზრისიც და მეორისაც ძალიან ცალმხრივი ეჩვენებოდა. ჭეშმარიტება სადღაც შუაში იყო. თავის მოთხრობაში, რომელსაც მარტინმა “თავგადასავალი” უწოდა და რომელსაც გულგრილად შეხვდა რუთი, მან სცადა მხატვრული სიმართლის იდეალისთვის მიეღწია, და დარწმუნებულიც იყო, რომ მიაღწია; ხოლო სტატიაში “ღმერთი და პირუტყვი” მან ჩამოაყალიბა თეორიული შეხედულებანი ამ საკითხზე.
მაგრამ “თავგადასავალიცა” და სხვა ნაწარმოებებიც, რაც მას თავის საუკეთესო ქმნილებებად მიაჩნდა, კვლავ კარდაკარ დადიოდა — რედაქციიდან რედაქციაში. ადრეული ნაწერები კი დიდად არ ეპიტნავებოდა, ერთადერთი სიკეთე ის იყო, რომ ფული მოუტანა. არც ის “საშინელი” მოთხრობები მიაჩნდა დიდ რამედ, რომელთაგან ორი უკვე გაყიდა. ეს იყო პირწმინდად გამოგონილი მოთხრობები, ოღონდ რეალიზმის შარავანდში გახვეული, და თუ რამე ძალა ჰქონდათ, სწორედ ამითი. დაუჯერებელისა და შეუძლებელის რეალურ სამოსელში გახვევა მას ჯამბაზურ ტრიუკად ეჩვენებოდა — უკეთეს შემთხვევაში, მარჯვე ტრიუკად. დიდი ლიტერატურა ასეთ ჩარჩოებში ვერ მოთავსდებოდა. მხატვრული ოსტატობის მხრივ ეს ნაწარმოებებიც მაღალ დონეზე იდგა, მაგრამ ოსტატობას სულაც არ დაგიდევდათ მარტინი, თუკი ნაწარმოები ცხოვრებისეულ სიმართლეს იყო დაშორებული. ჯამბაზური ტრიუკი იმაში მდგომარეობდა, რომ გამონაგონი ამბავი ცხოვრებისეული სიმართლის ნიღბით დაეფარა, ექვსამდე ასეთი მოთხრობა დაწერა მან, ვიდრე ისეთ ნაწარმოებებს შექმნიდა, როგორიც იყო “სიხარული”, “ქოთანი” და “სიცოცხლის ზედაშე”.
იმ სამი დოლარით, რაც მან ტრიოლეტების გასამრჯელოდ მიიღო, როგორმე გაიტანდა თავს “თეთრი თაგვის” რედაქციიდან ჩეკის მოსვლამდე. ადგა და ეს სამდოლარიანი ჩეკი დაეჭვებულ პორტუგალიელ ბაყალთან გადაახურდავა, ერთი დოლარი მასვე დაუტოვა ვალის ანგარიშში, დანარჩენი ორი დოლარი კი ხაბაზსა და ხილის მედუქნეს გაუნაწილა. ისეთი სიმდიდრის პატრონი არ გამხდარა, რომ ხორცი ეყიდა, და მანამ “თეთრი თაგვიდან” მიიღებდა ჩეკს, ძალიან ხელმოჭერილად ცხოვრობდა. ხოლო როცა ეს მეორე ჩეკიც მიიღო, აღარ იცოდა, რა ექნა. თავის დღეში ბანკში არ შეუდგამს ფეხი და ახლა ბავშვურმა სურვილმა წამოუარა, ოუკლენდის რომელიმე დიდ ბანკში შესულიყო და დაუდევრად მიეგდო გასანაღდებლად თავისი ორმოცდოლარიანი ჩეკი. არადა, პრაქტიკული მოსაზრება უკარნახებდა, ბაყალთან მიეტანა ჩეკი გადასახურდავებლად — ამით შთაბეჭდილებას მოახდენდა მასზე, მომავალში ნისიას უფრო ადვილად ენდობოდა. ფეხი უკან რჩებოდა, ბაყალთან რომ მიდიოდა. გადაახურდავა ფული, ბაყალს მთელი ვალი გაუსტუმრა და ჯიბეში მონეტების ჩხრიალით გამობრუნდა. სხვა მევალეებიც გაისტუმრა, კოსტიუმი და ველოსიპედი გამოისყიდა, საბეჭდი მანქანის ფული შეიტანა და მარიას მომავალი თვის ქირაც გადაუხადა. ამის შემდეგ სამიოდე დოლარი კიდევ დარჩა ჯიბეში.
მაგრამ მარტინს ესეც დიდ სიმდიდრედ ეჩვენებოდა. გამოისყიდა თუ არა კოსტიუმი, მაშინვე რუთისკენ გაქანდა. მიდიოდა და თან ხელი თავისით მიცურავდა ჯიბისკენ, რათა ვერცხლის მონეტები ეჩხრიალებინა. როგორც დამშეული ადამიანი ვერ მოაშორებს ხოლმე თვალს საჭმელს, ისე მარტინიც, რომელიც რამდენი ხანია ფულს არ ღირსებია, ვეღარ აშორებდა ხელს ვერცხლის მონეტებს. განა ძუნწი იყო ან ხარბი — არა, ფული ახლა მისთვის მეტს რასმეს ნიშნავდა, ვიდრე უბრალო დოლარებსა და ცენტებს; გამარჯვებას ნიშნავდა, და თითოეულ მონეტაზე ამოტვიფრული არწივი მისთვის ახლა გამარჯვების მაუწყებელი ფრთოსანი მაცნე გამხდარიყო.
ვერც კი შენიშნა, ისე გამოუკეთდა გუნება-განწყობილება, რა კარგია ცხოვრებაო, ფიქრობდა. მართლაც, გაცილებით უფრო მომხიბლავი ჩანდა ახლა: აქამდე, მთელი კვირეების განმავლობაში, საშინლად პირქუში და მოსაწყენი იყო ცხოვრება, ახლა კი, როცა თითქმის სულ გაისტუმრა ვალები, ჯიბეშიაც სამი დოლარი უჩხრიალებდა და გული გამარჯვების სიხარულით გავსებოდა, მზე გაცილებით უფრო ბრწყინვალე და სასიამოვნოდ თბილი მოეჩვენა და მოულოდნელად მოვარდნილმა წვიმამაც კი, ერთიანად რომ გალუმპა ქუჩაში უქოლგოდ გამოსული ხალხი, მარტინი უზომოდ გაახარა. როცა თვითონაც შიმშილობდა, მისი ფიქრები მთელ ქვეყანაზე გაფანტულ ათასობით დამშეულს დასტრიალებდა თავს, მაგრამ ახლა, როცა გახალისდა და მოილხინა, ათასობით დამშეულებზე ფიქრი სულაც აღარ აწუხებდა, ერთიანად გადაავიწყდა. ახლა უკვე, როგორც შეყვარებული, მთელ ქვეყანაზე მცხოვრებ უთვალავ შეყვარებულზე ფიქრობდა. თავში სატრფიალო ლირიკის მოტივები აღეძრა და ისე გაიტაცა შემოქმედებითმა გზნებამ, რომ ტრამვაიდან დროზე ჩამოსვლა გადაავიწყდა და ორი გაჩერება ზედმეტი გაიარა.
მორზებთან სტუმრები დაუხვდა. სან-რაფაელიდან ბიძაშვილები ჩამოსვლოდა რუთს, ორი გოგონა; მისის მორზმა საბაბად გამოიყენა ეს და გასართობად ხალხი დაუპატიჟა, ამით თავის გეგმას ახორციელებდა — რუთის ირგვლივ ყმაწვილ კაცებს უყრიდა თავს. კამპანია მარტინის უნებლიე არყოფნის დროს დაწყებულიყო და ახლა სულ უფრო და უფრო ფართოვდებოდა. მისის მორზის განზრახვა იყო, საქმიანი ხალხი მოეზიდა სახლში. ასე რომ, რუთის ბიძაშვილების (დოროთისა და ფლორენსის) გარდა, მარტინს აქ დაუხვდა უნივერსიტეტის ორი პროფესორი: ერთი ლათინურის, ხოლო მეორე ინგლისური ფილოლოგიის განხრით; რუთის სკოლის ამხანაგი, ამჟამად სამხედრო პირი, რომელიც ახლახან დაბრუნებულიყო ფილიპინებიდან; კიდევ ერთი ახალგაზრდა კაცი, გვარად მელვილი, სან-ფრანცისკოს საკრედიტო საზოგადოების უფროსის ჯოზეფ პერკინის პირადი მდივანი; დაბოლოს, ერთ-ერთი ბანკის მთავარი ბუხჰალტერი, ოცდათხუთმეტამდე წლის ახალგაზრდა კაცი ჩარლზ ჰეპგუდი, რომელსაც თავის დროზე სტენფორდის უნივერსიტეტი დაემთავრებინა, ნილოსისა და გაერთიანებული კლუბების წევრი, რესპუბლიკური პარტიის ნაფიცი ორატორი არჩევნების დროს, ერთი სიტყვით, წარმატების გზაზე დამდგარი და ყოველ მხრივ კარგი მომავლის ახალგაზრდა კაცი. ეს მამაკაცთაგან. ახლა ქალები: აქ იყო პორტრეტისტი მხატვარი ქალი; პროფესიონალი მუსიკოსი; სოციოლოგიურ მეცნიერებათა დოქტორი, რომელსაც სან-ფრანცისკოს ღატაკთა უბნებში ორგანიზაციული მუშაობით გაეთქვა სახელი. თუმცა მისის მორზის გეგმაში ქალებს დიდი როლი არ ეკისრებოდათ. დიდი-დიდი, სავალდებულო აქსესუარებად თუ ჩაითვლებოდნენ ისინი: ბოლოს და ბოლოს, საქმიანი მამაკაცები ხომ უნდა მიეზიდათ სახლში.
— ლაპარაკის დროს ნუ აღეგზნები ხოლმე, — გააფრთხილა რუთმა მარტინი, ვინემ სტუმრებს წარუდგენდა.
თავდაპირველად, ცოტა არ იყოს, უხერხულად გრძნობდა მარტინი თავს, კვლავ იმ შიშმა გაუხსენა — უგერგილო ვარო, ეშინოდა მხრებით არაფერს წამოსდებოდა. ამდენმა ხალხმაც კარგა მაგრად დააფრთხო: პირველად მოხვდა ამისთანა მაღალ საზოგადოებაში... თანაც, რამდენი იყო ერთად! განსაკუთრებით დიდი შთაბეჭდილება მოახდინა მასზე ბანკის ბუხჰალტერმა ჰეპგუდმა, და გადაწყვიტა, როგორც კი შესაძლებლობა მიეცემოდა, კარგად გაეცნო იგი. მაგრამ გარეგნული შიშის ქვეშ მისი ამაყი “მე” იმალებოდა და ერთი სული ჰქონდა, მანამ ამ ხალხს დაეზმანებოდა და გაიგებდა, რა შეესწავლათ მათ წიგნებიდან და ცხოვრებიდან ისეთი, რისი შესწავლაც მარტინს ჯერ ვერ მოესწრო.
რუთი ხშირად გადახედავდა ხოლმე, აკვირდებოდა, თავი როგორ უჭირავსო, და გაკვირვებული და გახარებული დარჩა იმ ძალდაუტანებელი უბრალოებით, რაც ჭაბუკმა რუთის ბიძაშვილების გაცნობის დროს გამოიჩინა. სულაც არ აღელვებულა, მანამ იჯდა და იმისი შიში არ აწუხებდა, მხრებით არაფერს წამოვედოო. რუთმა იცოდა, რომ მისი ბიძაშვილები ჭკვიანი გოგონები იყვნენ, და გაკვირვებული დარჩა, როცა იმავე ღამეს, დასაძინებლად რომ წვებოდნენ, ქებით მოიხსენიეს ჭაბუკი. მარტინმაც — რომელიც თავის წრეში ჭკვიან, ენამახვილ ბიჭად ითვლებოდა, კარგად ცეკვავდა — შენიშნა, რომ ენამახვილობის გამოჩენა არც ამ საზოგადოებაში ყოფილა ძნელი. წარმატება ზურგს უკან ედგა იმ საღამოს, შექების ნიშნად მხრებზე ხელს უთათუნებდა, ყოჩაღო, ეუბნებოდა; აიმტომაც იყო, რომ სულ არ დაბნეულა, თვითონაც იცინოდა და სხვასაც ბევრს აცინებდა.
ბოლოს მაინც საუძვლიანი გამოდგა რუთის შიში. მარტინსა და პროფესორ კოლდუელს შორის საუბარი გაჩაღდა, და თუმცა მარტინი ხელებს აღარ იქნევდა ძველებურად, რუთის მოდარაჯე თვალს არ გამოჰპარვია, რა ხშირად აენთებოდა ხოლმე თვალები, რა გაცხარებით და მგზნებარედ ლაპარაკობდა, როგორ დაიძაბა და რა ძალუმად მოაწვა სისხლი სახეზე. თავშეკავება და თავდაჭერა აკლდა და არაფრით არა ჰგავდა ინგლისური ფილოლოგიის ახალგაზრდა პროფესორს, ვისთანაც ახლა ლაპარაკობდა.
მაგრამ ეს სულაც არ აწუხებდა ამჟამად მარტინს. მან ხელად შენიშნა თანამოსაუბრის დიდი ერუდიცია და განათლება. თანაც, პროფესორი კოლდუელი სულაც არ აღმოჩნდა ისეთი კაცი, როგორიც მარტინს წარმოედგინა ინგლისური ფილოლოგიის ყველა პროფესორი. მარტინმა გადაწყვიტა, თავის საკუთარ პროფესიაზე აელაპარაკებინა პროფესორი და თუმცა პირველად წინააღმდეგობას წააწყდა, ბოლოს მაინც მოახერხა ეს. ვერ მიმხვდარიყო, რატომ უნდა მორიდებოდა ადამიანი საკუთარ პროფესიაზე ლაპარაკს.
— ეს ხომ სისულელეა, გაუგებრობაა, — ჯერ კიდევ რამდენი ხნის წინათ უთქვამს მარტინს რუთისათვის, — რატომ უნდა გაურბოდეს კაცი თავის საკუთარ პროფესიაზე ლაპარაკს? მაშ, რატომღა იკრიბებიან, თავს რად იყრიან, თუკი იმ ფიქრებს არ გაუზიარებენ ერთმანეთს, რასაც გულში ატარებენ? გულში კი რას ატარებენ: რითაც ცხოვრობენ, რითაც სულდგმულობენ, რასაც ემსახურებიან, რის ფიქრშიაც დღე და ღამეს ასწორებენ, ძილშიაც კი ესიზმრებათ. აბა, ერთი წარმოიდგინე, რა მოსასმენი იქნება — საერთო ეტიკეტს აყოლილმა მისტერ ბატლერმა უცებ პოლ ვერლენის პოეზიასა, გერმანულ დრამასა და დანუნციოს რომანებზე რომ დაიწყოს ლაპარაკი? ხომ დაიხოცა ხალხი მოწყენილობით! თუკი აუცილებელი იქნებოდა მისტერ ბატლერის მოსმენა, მე პირადად ვარჩევდი თავის სავექილო საქმეებზე ელაპარაკნა. ეს საქმე უყვარს, კარგადაც იცის, ხოლო ცხოვრება ისე მოკლეა, რომ გინდა, ვინც კი შეგხვდება, თავის საყვარელ საქმეზე გელაპარაკოს.
— ჰო, მაგრამ, — შეესიტყვა რუთი, — ხომ არის ისეთი თემები, რაც ყველას ერთნაირად აინტერესებს.
— ამაში კი ცდები, — არ შეარჩინა მარტინმა. — ყოველი ადამიანი, საზოგადოების ყველა ფენა ან თითქმის ყველა, იმას ჰბაძავს, ვინც მასზე უფრო მაღლა დგას საზოგადოებაში. ყველაზე მაღლა კი ვინა დგას? უსაქმურები, მდიდარი უსაქმურები. მათ, როგორც წესი, არაფერი გაეგებათ იმ საქმისა, რასაც მცოდნე ხალხი აკეთებს. იმათთვის, რაღა თქმა უნდა, მოსაწყენი იქნება ამისთანა რამეზე საუბარი, ამიტომაც არჩევენ უბოდიშოდ განაცხადონ, საკუთარ პროფესიაზე ლაპარაკი საზოგადოებაში მიუღებელიაო. თვითონვე აწესებენ, რაზე შეიძლება საუბარი. ეს არის უახლესი ოპერა, უახლესი რომანი, ბანქო, ბილიარდი, კოქტეილი, ავტომობილი, დოღი, ცხენების გამოფენა, თევზაობა, ნადირობა, ნავით სეირნობა, და ამისთანა რაღაცები... ხომ დააკვირდი, ისეთი რამეები, რაც უსაქმურებისთვისაც ცნობილია. სინამდვილეში, ეს უსაქმურთა პროფესიული ლაპარაკი გამოდის. სასაცილო კი ის არის, რომ ჭკვიანი ხალხი ან ისეთები, ვისაც ჭკვიანად მოააქვს თავი ამ უსაქმურთა კაპრიზებს აჰყოლიან. მე პირადად, მინდა ის მოვისმინო ადამიანისაგან, რაც მან ყველაზე კარგად იცის. რაცა გნებავდეთ, ის უწოდეთ ამას — გინდა პროფესიული საუბარი, გინდა ვულგარობა და რა ვიცი!..
მაგრამ რუთმა მაინც ვერ გაუგო. დაკანონებულ შეხედულებებზე მარტინის თავდასხმა მას მუდამ ჯიუტ ახირებად მიაჩნდა.
ასე რომ, მარტინმა თავისი სერიოზული ტონი პროფესორ კოლდუელსაც გადასდო და აიძულა ისეთ რამეზე ელაპარაკნა, რაც მისთვის ყველაფერზე უფრო ახლობელი იყო.
— არა მგონია, კალიფორნიის უნივერსიტეტში წამოგცდეთ ამისთანა ერესი!
პროფესორმა კოლდუელმა მხრები აიჩეჩა.
— არსებობენ გადასახადების კეთილსინდისიერი გადამხდელები და არსებობს პოლიტიკა. საკრამენტო გვნიშნავს ჩვენ და ჩვენც მდაბლად ვუხრით თავს საკრამენტოს, შტატის მმართველობას, პარტიის პრესას, უფრო სწორად — ორივე პარტიის პრესას.
— ეს კი გასაგებია. მაგრამ თქვენ? — არ მოეშვა მარტინი, — თქვენ ალბათ ისე გრძნობთ თავს, როგორც წყლიდან ამოვარდნილი თევზი.
— ჩემისთანა ალბათ ბევრი არ მოიძებნება უნივერსიტეტის გუბეში. ზოგჯერ მართლაც წყლიდან ამოვარდნილი თევზი მგონია თავი და მირჩევნია, პარიზში ვიყო, ან გრაბ-სტრიტზე, ან განდეგილის სენაკში სადმე, ან არადა ლათინურ უბანში კლარეტსა ვსვამდე, — აქ, სან-ფრანცისკოში წყალ-წყალა ღვინოს რომ ეძახიან ხოლმე, — რომელიმე იაფფასიან რესტორანში ვსადილობდე და დიდის რიხით რადიკალურ შეხედულებებს ვაფრქვევდე. ხანდახან მჯერა კიდეც, ნამდვილად რადიკალი ვარ-მეთქი. მაგრამ იმდენი საკითხი წამოიჭრება, რომ ხეირიანად ვერც ვერკვევი. რწმენას ვკარგავ ხოლმე, ჩემს ადამიანურ უმწეობას რომ წარმოვიდგენ, რაც საშუალებას არ მაძლევს მთელი სიგრძე-სიგანით აღვიქვა რაიმე პრობლემა — ადამიანური, ცხოვრებისეული პრობლემა.
მარტინი უსმენდა და უნებურად “პასატის სიმღერა” აგონდებოდა:
“ამოვვარდები
დღისით თუ ღამით,
დავუქროლებ და აფრებს გავბერავ”.
ცოტას გაწყდა, ღიღინით არ წარმოთქვა ეს სიტყვები. ერთბაშად მიხვდა, რომ თანამოსაუბრემ მოაგონა პასატი — ჩრდილო-აღმოსავლეთის პასატი, ცივი, ძლიერი და შეუპოვარი. ესეც ისეთივე შეუპოვარი და მტკიცე ჩანდა, ოღონდ თან ისეთი რამ ჰქონდა, რაც ადამიანს მოსვენებას დაუკარგავდა ხოლმე. მარტინს მოეჩვენა, რომ ეს კაცი სათქმელს ბოლომდე თავის დღეში არ იტყოდა, ისევე როგორც პასატებისთვისაც შეენიშნა — მთელი ძალით ერთხელაც არ დაუბერავდნენ, მუდამ იზოგავდნენ ძალას, რასაც არასოდეს არ იყენებდნენ. მარტინს კვლავ აუმუშავდა წარმოსახვის ეკრანი. მისი ტვინი თითქოს მოგონებებისა და ფანტაზიის ვეებერთელა საწყობი იყო, რომლის კარი მუდამ ღია ჰქონდა დატოვებული, რაც არ უნდა მომხდარიყო, მარტინი იმწუთშივე ამ მოვლენის მსგავსს ან რადიკალურად საპირისპიროს წარმოიდგენდა და თვალნათლივ შეხედავდა. თავისდა უნებურად ხდებოდა ეს და ყოველგვარ ცხოვრებისეულ მოვლენას უსათუოდ შინაგანი ხილვაც თან ახლდა. როგორც ერთხელ რუთის თვალებში წამიერად ჩამდგარმა ეჭვმა ქარიშხალი მოაგონა და წარმოუსახა მთვარიან ღამეს, ისევე ახლაც პროფესორმა კოლდუელმა პასატის ცოცხალი ხილვა მოუვლინა — ქრის და მზის სხივებით შეწითლებული ტალღები თეთრად წამოუქოჩრავს, მოერეკება. ასე წამიერად მოევლინებოდა სხვადასხვაგვარი ხილვა და ხელს კი არ უშლიდა მის ფიქრთა დენას, პირიქით, ეხმარებოდა უფრო თვალსაჩინოდ გაეანალიზებინა. ასეთი ხილვა წარსულ მოგონებათა გამოძახილი იყო, ან გუშინდელი, იმ კვირანდელი განცდილი და წაკითხული, რაც ძილში თუ ცხადში თავიდან არ შორდებოდა ხოლმე.
ახლაც ასე მოხდა. ისმენდა ამ ჭკვიანი და განათლებული პროფესორის ლაღად მომდინარე საუბარს და გონების თვალით წარსულის სურათებს შეჰყურებდა. აჰა, მისი ადრეული ყმაწვილკაცობა — ნამდვილი ხულიგანი, თავზე მაგარფარფლიანი სტეტსონური ქუდი დაუკოსებია, ორბორტიანი ქურთუკი აცვია და არხეინად დააბოტებს, არაფერს ერიდება, რასაც უნდა აკეთებს, ოღონდ იმას კი ცდილობს, რომ პოლიციას არ მოხვდეს თვალში. მარტინი სულაც არ ცდილა, რაიმე შეერბილებინა ან მიეფუჩეჩებინა თავის მოგონებაში. ერთი პირობა, ნამდვილი ხულიგანი იყო, ბანდის თავი, არც პოლიციას ჰქონდა მათგან მოსვენება და არც მუშათა კვარტალის პატიოსან ბინადართ. მაშინ ეს მიაჩნდა იდეალად, ახლა კი შეიცვალა. დგას აგერ და შეჰყურებს კარგად ჩაცმულ, წესიერად აღზრდილ ქალებსა და კაცებს, მაღალი კულტურისა და დახვეწილი გემოვნების ატმოსფეროში სუნთქავს... მაგრამ წარსულის აჩრდილი აქაც ეწვია — ორბორტიან ქურთუკში ჩაცმული ბიჭი, რომელსაც თავზე მაგარფარფლიანი ქუდი წამოუკოსებია, უდარდელი რხევით მიდი-მოდის ოთახში. ეს ქუჩის ხულიგანი ხომ მისი ორეულია, მარტინ იდენისა, რომელიც ზის ახლა დარბაისლურად და უნივერსიტეტის პროფესორს ესაუბრება.
თავისი მყარი ადგილი ჯერაც ვერ ეპოვნა მარტინს ცხოვრებაში. საცა არ უნდა მოხვედრილიყო, ადვილად შეეგუებოდა ხოლმე ყოველგვარ გარემოს, ხელად გახდებოდა ყველასათვის სასურველი, ყველას საყვარელი, რადგან არც მუშაობაში დაუდებდა ვინმეს ტოლს, არც თამაშში, თავს არავის დააჩაგვრინებდა და აიძულებდა ხალხს პატივისცემით მოპყრობოდნენ. მაგრამ ფესვი არსად გაუდგამს. ყველას კმაყოფილებას ანიჭებდა, მაგრამ თავად არასოდეს კმაყოფილი არ ყოფილა. არსად გული არ უდგებოდა, ვერსად ვერ მოესვენა, მუდამ რაღაც ძახილი ჩაესმოდა, სადღაც მოუწოდებდნენ... და იყო ასე აწრიალებული, ვიდრე, ბოლოს, წიგნებს, ხელოვნებასა და სიყვარულს არ შეეყარა. ახლა კი ზის აგერ, ამისთანა ხალხში, თავისი წრის ადამიანებისაგან ერთადერთი, რომელსაც უფლება მოუპოვებია, მორზებს ესტუმროს.
მაგრამ ასეთი ფიქრები და ხილვანი სულაც არ უშლიდა მარტინს ხელს გულისყურით მოესმინა პროფესორ კოლდუელის ლაპარაკი. გაფაციცებით უსმენდა, მუშტრის თვალით ზომავდა, მაგრამ პატარა ბზარიც კი ვერ შენიშნა თანამოსაუბრის ცოდნა-განათლებაში. რაც შეეხება საკუთარ ცოდნასა და განათლებას, ამ საუბარმა მარტინი დაარწმუნა, რომ ბევრი ნაპრალი და ბზარი ჰქონია, ბევრი რამ სავსებით გაუგებარი ყოფილა მისთვის. თუმცა, იგი იმაშიაც დარწმუნდა, რომ, სპენსერის წყალობით, ცოდნის საერთო საფუძველი მაინც ჰქონდა. ახლა დროღა იყო საჭირო, რომ ის ნაპრალები და ბზარები ამოევსო. მერე ნახეთ, მერე მიფრთხილდით!.. ფიქრობდა იგი. ახლა კი თითქოს პროფესორის ფერხთით იჯდა, გულისყურად გადაქცეული, მოწიწებით თვალებში შესციცინებდა. მაგრამ თანდათანობით სუსტი ადგილებიც შენიშნა თანამოსაუბრის მსჯელობაში, თუმცა გადაჭრით ვერ იტყოდა, რაში მდგომარეობდა ეს სისუსტე. ბოლოს კი, როცა მიხვდა და გაარკვია, ერთბაშად პროფესორის დონემდე ამაღლდა.
რუთი მეორედ მიუახლოვდა მათ, სწორედ იმ დროს, როცა მარტინმა დაიწყო ლაპარაკი.
— პირდაპირ გეტყვით, რაში ცდებით, ან უფრო სწორად, რაში გამოიხატება თქვენი მსჯელობის სისუსტე, — ამბობდა იგი. — თქვენ ბიოლოგიის ცოდნა გაკლიათ. სულაც არ ითვალისწინებთ ამ საგანს თქვენი მსოფლმხედველობის ჩამოყალიბების დროს. მე აქ მეცნიერულ ბიოლოგიას ვგულისხმობ, არაორგანული ქსოვილების ლაბორატორიული ხერხებით გაცოცხლებიდან მოკიდებული — უფრო ფართო, სოციოლოგიურ და ესთეტიკურ განზოგადებამდე.
რუთი გაშრა. მთელი ორი წელიწადი ისმენდა იგი პროფესორ კოლდუელის ლექციებს და ისე შეჰყურებდა ამ კაცს, როგორც სიბრძნის წყაროს.
— მე თქვენ კარგად ვერ გაგიგეთ! — შეჭოჭმანდა პროფესორი.
— შევეცდები აგიხსნათ, — მიუგო მან, — ეგვიპტის ისტორიას რომ ვკითხულობდი, მახსოვს, იქ წავიკითხე: ისე ვერ გაიგებ ეგვიპტის ხელოვნებას, თუ წინასწარ ამ ქვეყნის ისტორია არ შეისწავლეო.
— ნამდვილად ასეა, — დაეთანხმა პროფესორი.
— მე ასე ვფიქრობ, — განაგრძო მარტინმა, — რომ, თავის მხრივ, ქვეყნის ისტორიასაც ვერ ჩასწვდები, წინასწარ ის თუ არ შეისწავლე, როგორ და რა პირობებში გაჩნდა სიცოცხლე. როგორ უნდა გავიგოთ კანონები, საერთო წყობილება, რელიგია, ადათ-ჩვეულებანი, თუ წინასწარ მათი შემქმნელი ხალხის ხასიათს არ გავეცანით, მაგრამ არც ეგ კმარა: თუ ამ ხალხის ბუნებას და აგებულებას არ გავეცანით?! თუკი ეგვიპტურ არქიტექტურას და ქანდაკებას ადამიანის ქმნილებადა ვთვლით, ლიტერატურამ რაღა დააშავა? ნუთუ სამყაროში არსებობს ისეთი რაიმე, რაც ევოლუციის კანონებს არ ემორჩილებოდეს? ვიცი, რომ ხელოვნების სხვადასხვა დარგის ევოლუციის ისტორია დამუშავებულია, მაგრამ, მე მგონი, მექანიკურად არის დამუშავებული. ადამიანი გამოთიშულია. დიდებულად არის დამუშავებული ინსტრუმენტების, ქნარის, მუსიკის, სიმღერის, ცეკვის ევოლუცია. მაგრამ თვით ადამიანის ევოლუციაზე რაღას იტყვით — მისი ცალკეული ორგანოების ევოლუციაზე ჯერ კიდევ მანამდე, ვიდრე იგი პირველ ინსტრუმენტს შექმნიდა, ან პირველ სიმღერას ამოიღიღინებდა?! აი, ამას არ ითვალისწინებთ თქვენ. ამას ვეძახი მე ბიოლოგიას. სწორედ ეს არის ბიოლოგია; ამ სიტყვის ყველაზე უფრო ფართო გაგებით. ვგრძნობ, დაბნეულად ვლაპარაკობ, მაგრამ მე მინდოდა როგორმე აზრი ჩამომეყალიბებინა. თქვენი ლაპარაკის დროს მომივიდა ეს აზრი და გამოთქმა გამიძნელდა. თქვენ ადამიანური უმწეობა ახსენეთ, რაც ხელს გვიშლის მთელი სიგრძე-სიგანით აღვიქვათ პრობლემები. და აჰა, მართლაც არ ითვალისწინებთ — ან იქნებ მე მეჩვენება ასე — ბიოლოგიურ საწყისებს, სწორედ იმას, რაზედაც თვით ხელოვნებაა აღმოცენებული, ადამიანური საქმიანობისა და მოღვაწეობის საფუძველს.
რუთისდა გასაკვირად, მარტინი ერთი ხელის მოსმით არ გაუნადგურებიათ. პროფესორი ყურადღებითაც კი მოეკიდა მის სიტყვებს. ეტყობოდა, მის ყმაწვილკაცობას უწევდა ანგარიშს. რუთს ასე მოეჩვენა. მთელი ერთი წუთი ჩაფიქრებული იჯდა პროფესორი კოლდუელი, საათის ძეწკვს ათამაშებდა.
— უნდა გამოგიტყდეთ, — დაიწყო ბოლოს მან, — ასეთი შენიშვნა ერთხელ უკვე მომცა ერთმა დიდმა მეცნიერმა ევოლუციონისტმა ჟოზეფ ლეკონტმა. მაგრამ ის ცოცხალი აღარ არის და არ მეგონა, კიდევ თუ მამხელდა ვინმე. მაგრამ, აგერ, თქვენ გამოჩნდით, თქვენ მისაყვედურებთ. უნდა გამოვტყდე, რომ თქვენს სიტყვებში მართლაც არის რაღაც დამაფიქრებელი და ბლომადაც. მე კლასიკაში გადავიჭერი და საბუნებისმეტყველო მეცნიერებათა განვითარებას თვალი ვეღარ მივადევნე. იქნებ დრო და ენერგია არ მეყო ამისთვის. ალბათ არც დამიჯერებთ, ფიზიკისა და ქიმიის ლაბორატორიებში ერთხელაც არ შემიდგამს ფეხი. დაუჯერებელია, მაგრამ ასეა. ლეკონტი მართალი იყო. თქვენც, მისტერ იდენ... ნაწილობრივ მაინც... თუმცა ვერ ვიტყვი, რამდენად.
რუთმა რაღაც მოიმიზეზა და მარტინი გვერდზე გაიხმო.
— ასე არ შეიძლება, — წასჩურჩულა მან, — აღარავინ გააკარე პროფესორ კოლდუელს. იქნებ სხვებსაც უნდოდეთ მასთან საუბარი.
— ეს კი ვეღარ მოვიფიქრე, — მოინანია მარტინმა, — მაგრამ ძლივს აღვაგზნე და ისე საინტერესო გამოდგა მასთან საუბარი, რომ სხვა აღარაფერი მიფიქრია. ამისთანა გონებაგახსნილ და განათლებულ კაცს ჯერ არ შევხვედრივარ. მართალი თუ გინდა, იყო დრო, რომ ყველა უნივერსიტეტდამთავრებული, ვისაც მაღალი ადგილი უჭირავს საზოგადოებაში, ასეთივე გონებაგახსნილი და განათლებული მეგონა.
— ეს გამონაკლისია, — მიუგო რუთმა.
— ალბათ. ახლა ვის გამოველაპარაკო, შენ როგორა გსურს? აჰ, ერთი იმ ბანკის ბუხჰალტერთან მიმიყვანე.
თხუთმეტიოდ წუთს ელაპარაკა მარტინი მთავარ ბუხჰალტერს, და რუთი უკეთეს მოქცევას ვერც ინატრებდა თავისი მიჯნურისაგან: ერთხელაც არ წამონთებია თვალები, არც ღაწვები წამოწითლებია; პირიქით, მისმა სიმშვიდემ და თავდაჭერილობამ რუთი გააოცა. სამაგიეროდ, მარტინის თვალში ერთბაშად გაცამტვერდა ბანკის მოღვაწეთა მთელი ჯილაგი; უფრო მოგვიანებით კი, იმავე საღამოს, შთაბეჭდილება შეექმნა: ბანკის ბუხჰალტერი და გარეწარი სინონიმები არიანო. არმიის ოფიცერი უბრალო, სასიამოვნო ახალგაზრდა კაცი გამოდგა, ჯანსაღი, გულითადი, იმითი კმაყოფილი, რაც ცხოვრებაში ბედმა და შთამომავლობამ არგუნა. როცა მარტინმა გაიგო, მთელი ორი წელიწადი უნივერსიტეტში გაეტარებინა ამ ყმაწვილს, გაკვირვებული დარჩა, ცოდნა სად წაიღო. და მაინც გარეწარ ბანკის ბუხჰალტერზე უფრო ეს კაცი მოეწონა.
— მაგისი გარეწრობა მე რაში მენაღვლება, — უთხრა რუთს მოგვიანებით, — მაგრამ ცხვირი რომ აუბზუებია და გაფხორილი დადის, თავისი თავით დიდად კმაყოფილი, ისე იბეკნება და დაზოგვით აფრქვევს ამ სისაძაგლეს, თითქოს წყალობას არიგებდეს. რას ამბობთ, მანამ იმას მეტყოდა, მუშათა პარტია დემოკრატებს შეუერთდაო, მე მთელი რეფორმაციის ისტორიის მოყოლას მოვასწრებდი. პოკერის მოთამაშეებმა რომ იციან ხოლმე კარტის გაჩითვა, ისე ჩითავს სიტყვებს. როდესმე გაჩვენებ, როგორ ხდება ეს.
— სამწუხაროა, რომ არ მოგეწონა, — უპასუხა რუთმა, — მისტერ ბატლერი გიჟდება მაგ კაცისთვის. ყოვლად პატიოსანი და სანდო კაციაო, ამბობს, სალ კლდეს ეძახის, რომელი ბანკი არ დაფუძნდება მაგისთანა საძირკველზეო.
— ეჭვიც არ მეპარება, რომ ასე იქნება, თუმცა პირველად ვხედავ და სულ რამდენიმე სიტყვა მოვისმინე მისგან. მაგრამ ბანკებზე უკვე დიდი წარმოდგენისა აღარა ვარ. კი ნუ მიწყენ, ჩემო ძვირფასო, რომ ასე პირდაპირ ვლაპარაკობ.
— არა, რას ამბობ. პირიქით, ძალიან საინტერესოა.
— ასეა, — გულითადად განაგრძო მარტინმა, — მე ხომ ბარბაროსი ვარ, პირველ შთაბეჭდილებებს ახლაღა ვიღებ ცივილიზაციისაგან. განათლებული ადამიანისათვის ასეთი შთაბეჭდილებები ალბათ საინტერესო იქნება.
— ჩემს ბიძაშვილებზე რაღას იტყვი? — ჩაეკითხა რუთი.
— სხვა ქალებზე უფრო ეგენი მომეწონა. ხალისიანი ხალხია, თავმდაბალი და უპრეტენზიო.
— მაშ, სხვა ქალებიც მოგწონებია.
მარტინმა თავი გააქნია.
— ეს სოციალურ პრობლემებზე მოლაქლაქე ქალი თუთიყუშია და მეტი არაფერი. თავის ქალა რომ გადაუხსნა და ტვინი გადაუჩხრიკო, ერთ დამოუკიდებელ აზრს ვერ უპოვი. მხატვარი ქალი — მთქნარებას მოგგვრის. სწორედ მაგ ბუხჰალტერისთვის იქნებოდა ზედგამოჭრილი ცოლად. ახლა ეს მუსიკოსიც! ვერ გეტყვი, როგორი მოქნილი თითები აქვს, რა ტექნიკა, რა გამომსახველობა — ერთი კი ცხადია: მუსიკისა არაფერი გაეგება.
— დიდებულად უკრავს — არ დაეთანხმა რუთი.
— მართალი ხარ, ერთი შეხედვით ალბათ ვირტუოზული დამკვრელი იქნება, მაგრამ მის სულსა და გულს სულაც არ ეკარება მუსიკა. ვკითხე კიდეც, მუსიკა თქვენთვის რას ნიშნავს-მეთქი — ხომ იცი, მაინტერესებს ხოლმე ასეთი საკითხები — ვერ მიპასუხა. ბრტყელ-ბრტყელ ლაპარაკს მოჰყვა — ვაღმერთებ, ხელოვნების ყველა დარგს შორის მუსიკა ყველაზე მაღლა დგას, ჩემთვის ეს სიცოცხლეზედაც მეტს ნიშნავსო.
— შენ მაინც თავ-თავიანთ პროფესიაზე ალაპარაკე ყველანი! — საყვედურით უთხრა რუთმა.
— უნდა გამოვტყდე!.. მაგრამ თუკი თავიანთ ხელობაზე ვერაფერი სანუგეშო დავაცდენინე, შენ ჩემი ტანჯვა წარმოიდგინე, საერთო თემებზე რომ ჩამომეგდო სიტყვა. მუდამ ასე მეგონა, რომ აქ, თქვენთან, საცა ხალხი კულტურის ყოველგვარი უპირატესობით სარგებლობს... — ერთი წუთით შედგა, კვლავ სტეტსონის ქუდწამოკოსებულ, ორბორტიან ქურთუკში გამოწკეპილ თავისივე ორეულის აჩრდილს მოჰკრა თვალი, რომელიც რწევით შემოვიდა ოთახში, — ჰო, ვინც არ უნდა მენახა-მეთქი ამ სახლში — ქალი იქნებოდა თუ კაცი, — გონებაგაცისკროვნებული მეგონა ყველა. მაგრამ ამ ერთი მოკლე შეხვედრითაც კი დავრწმუნდი, რომ უმრავლესობა მათგანი ბრიყვი ყოფილა, ხოლო იმ დარჩენილთაგან ოთხმოცდაათი პროცენტი — საშინლად მოსაწყენი. პროფესორი კოლდუელი სულ სხვაა, მაგასთან ვერავინ მოვა. ნამდვილი კაცური კაცია.
რუთი გაიბადრა.
— მითხარი პროფესორზე რამე, — არ მოეშვა იგი, — ოღონდ ის კი არა, რაც კარგი და ბრწყინვალე აქვს, ეგ ისედაც ვიცი: შენ ის მითხარი, რა არ მოგეწონა. ძალიან მაინტერესებს.
— ვაითუ ცუდ საქმეში გამაბა, — გაეხუმრა მარტინი, — იქნებ შენ თვითონ მითხრა პირველად! თუ ვერავითარ ნაკლს ვერ ამჩნევ, მარტო საუკეთესო თვისებებით დაჯილდოებული გგონია?!
— მე მაგისი ლექციების მთელი ორი კურსი მაქვს მოსმენილი. აგერ, მესამე წელიწადი დაიწყო, რაც ვიცნობ. შენი პირველი შთაბეჭდილება მაინტერესებს.
— პირველი ცუდი შთაბეჭდილებები, არა? კარგი, გეტყვი. ვიცი, კარგი შეხედულებისა ხარ მასზე და მეც ასე მეჩვენება, რომ ყოველგვარი სიკეთით დაჯილდოებული ადამიანია. ყოველ შემთხვევაში, ამისთანა ჭკვიანსა და განათლებულ კაცს მე ჯერ არ შევხვედრივარ. ოღონდ, ეს არის რომ, იდუმალ სინდისის ქენჯნას ჰყავს შეპყრობილი... აჰ, არა, რა ბრძანებაა, — სწრაფად დასძინა მან, — ცუდს რასმე კი არა ვგულისხმობ. არა, მე იგი წარმომიდგენია ისეთ ადამიანად, რომელიც ღრმად ჩასწვდომია საგნებსა და მოვლენებს და ისე დამფრთხალა, რომ ახლა თავს არწმუნებს, არაფერი დამინახავსო. ვგრძნობ, კარგად ვერ გამოვთქვი. სხვაგვარად ვცდი: კაცი, რომელიც ტყეში დაფარული ტაძრის ბილიკს წააწყდა, მაგრამ მერე გზა აებნა. იქნებ თვალიც კი მოჰკრა ამ ტაძარს, მაგრამ თავი დაარწმუნა, ეს უბრალოდ მირაჟი იყოო. ან არადა, ვთქვათ, კაცს შეუძლია რამე კეთილი საქმე გააკეთოს, მაგრამ არ აკეთებს, დიდ მნიშვნელობას არ აძლევს ამ საქმეს, და ამის შემდეგ თავის დღე და მოსწრება სულ სინანულშია, რატომ არ გავაკეთეო. ჩუმჩუმად დასცინის იმ ჯილდოს, რაც ამ საქმისათვის უნდა მიეღო, მაგრამ კიდევ უფრო ჩუმად, სადღაც გულის სიღრმეში მისტირის ჯილდოს და იმ სიხარულს, რასაც ამ საქმის გაკეთება მიანიჭებდა.
— ასე არც კი მიფიქრია მაგ კაცზე, — უთხრა რუთმა, — და, მართალი თუ გინდა, ვერც გავიგე, რას ამბობ.
— ჩემთვისაც ბუნდოვანია ეს და იმიტომ, — დასთმო მარტინმა, — არავითარი საფუძველი არა მაქვს, უბრალო შთაბეჭდილებაა, ალბათ მცდარი. რაღა თქმა უნდა, შენ ჩემზე კარგად იცნობ.
იმ საღამოს რუთიდან წამოსულ მარტინს რაღაც უცნაურად არეული და ერთმანეთის საწინააღმდეგო გრძნობა გამოჰყვა. იმედი გაუცრუა იმ ადამიანებმა, ვის დონემდე ამაღლებასაც ცდილობდა, თავისივე მიზნებზე გაუტყდა გული. მეორეს მხრივ, წარმატებამ წაახალისა. მაღლა ასვლა იმაზე უფრო ადვილი ყოფილა, ვიდრე მას ეგონა. გაასწრო კიდეც (ყალბი მორიდებით თავი არ მოუტყუებია), იმათ გაასწრო, ვისთან გატოლებასან ესწრაფოდა. პროფესორ კოლდუელის გამოკლებით, რაღა თქმა უნდა. წიგნებიცა და ცხოვრებაც მას უფრო კარგად სცოდნია, გაკვირვებული იყო — რა უყვეს მაინც ამ თავიანთ ცოდნას, სად გადამალესო! ის კი აღარ უფიქრია, რომ თვითონ განსაკუთრებული ტვინის პატრონი იყო, არც ის უფიქრია, რომ მოაზროვნე და მოვლენებზე ღრმად ჩაფიქრებული ხალხი მორზების სამყაროში არ უნდა ეძებნა. მაშინ არ იცოდა, რომ ასეთი ხალხი, არწივების დარად, განმარტოებით დასრიალებენ ცის ლაჟვარდებში — მაღლა, სულ მაღლა, ჯოგ-ჯოგად მოფუსფუსე ხალხისაგან დაშორებით.
×
