ფუტურიზმის დაარსება და მანიფესტი
გამოქვეყნებულია პარიზის გაზეთ “ფიგაროში” 1909 წლის 20 თებერვალს
მთელი ღამე გავათენეთ მე და ჩემმა მეგობრებმა ლამპრების შუქზე მეჩეთში, რომლის დახვრეტილი თითბრისაგან აგებული თაღები ჩვენი სულების მსგავსად ვარსკვლავებით იყო მოჭედილი და ელექტრული გულის დახშული ციალით გასხივოსნებული. დიდხანს ვთელავდით მდიდრულ აღმოსავლურ ხალიჩებზე ჩვენს ატავისტურ ბოღმას, ლოგიკის უკიდურეს საზღვრებამდე მისულნი ვკამათობდით და აურაცხელ ქაღალდს ვაშავებდით ჩვენი გახელებული ხელწერით.
დიადი ამპარტავნება ავსებდა ჩვენს მკერდს, რადგან ვგრძნობდით, რომ იმ საათს მხოლოდ ჩვენ გვეღვიძა ზეზეულად, როგორც ამაყ შუქურებს ან სამტროდ ამოსულ ვარსკვლავთა ზეციური ბანაკის წინაშე მედგრად აღმართულ გუშაგებს. მხოლოდ ჩვენ ვღელავდით, როგორც დიდი გემების ჯოჯოხეთურ ღუმელებს მიმდგარი ცეცხლფარეშები, როგორც გიჟური სისწრაფით მქროლ ლოკომოტივთა გავარვარებულ მუცლებში მოფუთფუთე შავი აჩრდილები, როგორც ქალაქის გალავნის გასწვრივ ფრთათა მორიდებული ტყლაშუნითა და ხელისცეცებით მოარული მთვრალები.
ერთბაშად შევტოკდით უშველებელი ორსართულიანი ტრამვაების საუცხოო ხმის გაგონებაზე: გზად მიმავალნი ირყეოდნენ და მრავალფერი სინათლით კაშკაშებდნენ, როგორც მედღესასწაულე სოფლები, რომელთაც ადიდებული პო მოულოდნელად თავს ესხმის და ადგილიდან ძრავს, რომ მერე ზღვამდე ათრიოს წარღვნის შესაფერად აგზნებულ ჩანჩქერებსა და ჭორომებზე.
ამის შემდეგ კი სიჩუმე კიდევ უფრო პირქუში გახდა. მაგრამ როცა ბებერი არხის ლოცვათა გათანგულ დუდუნსა და ნესტიანი მცენარეების წვერით მოსილი მომაკვდავი სასახლეების ძვალთა ჭრიალს ვაყურადებდით, ფანჯრებს ქვემოთ ჩასაფრებული მშიერი ავტომობილების ღრენა მოგვესმა.
— გავიდეთ, — ვთქვი მე, — გავსწიოთ, მეგობრებო! გავემგზავროთ! როგორც იქნა, მითოლოგია და მისტიკური იდეალი დაძლეულია. ჩვენ კენტავრის დაბადებას ვესწრებით და მალე პირველი ანგელოზების ფრენასაც ვიხილავთ!.. უნდა დავარყიოთ სიცოცხლის კარები, მათი ანჯამებისა და ურდულების შესამოწმებლად!.. გავიდეთ! აჰა, დედამიწაზე უპირველესი გარიჟრაჟია! ვერაფერი შეედრება მზის წითელი დაშნის ელვარებას, რომელიც პირველად დაფარიკაობს ჩვენს ათასწლეულ წყვდიადში!..”
სამ მდრტვინავ მხეცს მივუახლოვდით, რომ სიყვარულით მოგვესრისა მათი უდაბნოსავით მხურვალე მკერდი. მე ჩემს მანქანაში გავიშოტე, როგორც კუბოში ჩაწოლილი გვამი, მაგრამ მაშინვე მკვდრეთით აღვდექი საჭესთან, რომელიც გილიოტინის დანასავით ემუქრებოდა ჩემს მუცელს.
სიგიჟის გავეშებული ცოცხი დაგვერია, თავი წაგვართვა, მდინარეთა კალაპოტებივით ღრმა და დაქანებული ქუჩების გასწვრივ გაგვრეკა. აქა იქ, სარკმლის მიღმა გამოჩენილი რომელიმე ავადმყოფი ჩირაღდანი გვასწავლიდა, როგორ უნდა უკუგვეგდო ჩვენს მოკვდავ თვალთა მცდარი მათემატიკა.
ვიყვირე: “ყნოსვა, მხოლოდ ყნოსვა ეყოფა მხეცებს!”.
ახალგაზრდა ლომებივით მივდევდით სიკვდილს, რომელიც ჩვენ წინ მირბოდა მოიისფრო ცაზე, ცოცხალი და მთრთოლვარე, მის შავ ბალანზე კი მკრთალი ჯვრები იყო მიმოფენილი.
და მაინც არ გვყავდა იდეალური სატრფო, რომელიც ღრუბლებამდე აღმართავდა თავის დიად ტანს; არც სასტიკი დედოფალი, რომელსაც ბიზანტიური ბეჭდებივით დაღვლარჭნილ ჩვენს გვამებს შევწირავდით! არაფერი გვანდომებდა სიკვდილს — მხოლოდ ჩვენი ზედმეტად დამძიმებული სიმამაცისგან ერთხელ და სამუდამოდ გათავისუფლების სურვილი!
ჩვენც მივქროდით და სახლების ზღურბლთან მოდარაჯე ძაღლებს ვჭყლეტდით, რომლებიც ისე ეხვეოდნენ ჩვენს ცხელ საბურავებს, როგორც გახამებული საყელო — უთოს. მოთვინიერებული სიკვდილი ყოველ მოსახვევში მისწრებდა, ნატიფად მაწოდებდა თათს და დროდადრო ყბების ჭრიალით წვებოდა მიწაზე, ყოველი გუბიდან მტყორცნიდა ხავერდოვანსა და მოალერსე მზერას.
— გამოვიჩეკოთ სიბრძნიდან, როგორც საზიზღარი ნაჭუჭიდან და შევვარდეთ ქარის ვეება დაღებულ ხახაში დარიჩინმოყრილი ჩირის მსგავსად!.. ვიქცეთ შეუცნობელის საკვებად, მაგრამ არა სასოწარკვეთილების გამო, არამედ მხოლოდ აბსურდის ღრმა ჭების ამოსავსებად! — როგორც კი ეს სიტყვები წარმოვთქვი, მკვეთრად შემოვბრუნდი საკუთარი ღერძის გარშემო იმ ძაღლების უგუნურებით, რომლებიც თავიანთ კუდს დასდევენ საკბენად და, აჰა, ჩემს წინ უეცრად აღმოჩნდა ორი ველოსიპედისტი, რომლებიც მამტყუნებდნენ და ყოყმანებდნენ, როგორც ორი დებულება — ორივე დამაჯერებელი და მაინც ერთმანეთის საწინააღმდეგო. მათი ბრიყვული დილემა ჩემს ნიადაგზე განიხილებოდა... რა მოწყენილობაა! ოჰ!.. მოკლედ მოვჭერი და ზიზღით აღვსილი თხრილში გადავტრიალდი ბორბლებით მაღლა...
ოჰ! მშობლიურო თხრილო, ჭუჭყიანი წყლით თითქმის პირთამდე სავსევ! ქარხნისპირა მშვენიერო თხრილო! ხარბად ვიგემე შენი გამამხნევებელი ტალახი, რომელმაც ჩემი სუდანელი გამზრდელის წმინდა შავი ძუძუ მომაგონა... როცა წამოვდექი — ბინძUური და ამყრალებული ჩვარი — და გადაბრუნებული მანქანიდან ამოვძვერი, ჩემი გული ტკბილად განგმირა სიხარულის გავარვარებულმა რკინამ!
ამ სასწაულის გარშემო უკვე ყაყანებდა ანკესებით შეიარაღებულ მეთევზეთა და ართრიტისაგან დაკოჭლებულ ნატურალისტთა ბრბო. მოთმინებითა და საგულდაგულო მზრუნველობით გაჯერებული ეს ხალხი გრძელი ბარჯებითა და რკინის უშველებელი ბადით შეიარაღდა, ქვიშაზე ამოგდებულ დიდ ზვიგენს დამსგავსებული ჩემი ავტომობილის ამოსაყვანად. მანქანამ ნელ-ნელა ამოყვინთა თხრილიდან, ფსკერზე კი ქერცლივით დარჩა მისი მძიმე გონიერი სავალი ნაწილი და რბილი მოსახერხებელი სავარძლები.
ყველას მკვდარი ეგონა ჩემი ზვიგენი, მაგრამ მის მოსასულიერებლად მხოლოდ ჩემმა ალერსმა იკმარა. აჰა, ისიც აღდგა მკვდრეთით, ისიც წინ მიისწრაფის თავისი მძლავრი ფარფლებით!
მაშინ, როცა სახეები ჯერ კიდევ გვქონდა მოსვრილი ქარხნის მაცოცხლებელი ტალახით — ლითონის წიდის, ამაო ოფლისა და ზეციური ჭვარტლის ნარევით — ჩვენ, დაბეჟილებმა, ხელსახვევიანებმა, მაგრამ უშიშრებმა, ვუკარნახეთ ჩვენი უპირველესი სურვილები დედამიწის ყველა ცოცხალ ადამიანს:
ფუტურიზმის მანიფესტი
1. ჩვენ გვსურს, ვუგალობოთ ხიფათის სიყვარულს, ენერგიისა და თავხედობის ჩვევას.
2. სიმამაცე, გამბედაობა, ამბოხი იქნება ჩვენი პოეზიის არსებითი სტიქია.
3. ლიტერატურა დღემდე ხოტბას ასხამდა ფიქრიან უძრაობას, ექსტაზსა და ოცნებას. ჩვენ გვსურს ხოტბა შევასხათ აგრესიულ მოძრაობას, უძილობის ციებ-ცხელებას, მორბენალ ნაბიჯს, სასიკვდილო ნახტომს, სილასა და მუშტს.
4. ვადასტურებთ, რომ ქვეყნიერების ბრწყინვალება გამდიდრდა ახალი მშვენიერებით: სისწრაფის სილამაზით. სარბოლი ავტომობილი თავისი კაპოტით, რომელსაც ფეთქებადი სუნთქვის მქონე გველების მსგავსი მილები ამკობს... მოგუგუნე ავტომობილი, რომელიც ტყვიამფრქვევის ჯერივით მიჰქრის, უფრო მშვენიერია, ვიდრე “ნიკე სამოთრაკიელი”.
5. ჩვენ გვსურს ჰიმნები მივუძღვნათ ადამიანს, რომელსაც უჭირავს საჭე, რომლის წარმოსახვითი ღერძი გადაჰკვეთს თვით ორბიტაზე თავბრუდამხვევი სისწრაფით გატყორცნილ დედამიწას.
6. პოეტმა მხურვალებით, გულუხვად და უსასყიდლოდ უნდა მიუძღვნას საკუთარი თავი პირველყოფილ სტიქიათა ენთუზიაზმით აღსავსე აღტყინების ზრდას.
7. ბრძოლის გარდა აღარსად არის მშვენიერება. არც ერთი ნაწარმოები არ შეიძლება იყოს შედევრი, თუ არა აქვს აგრესიული ხასიათი. პოეზია გაგებულ უნდა იქნეს როგორც უძლეველი შეტევა უცნობი ძალების წინააღმდეგ, მათი ადამიანის წინაშე დასაჩოქებლად.
8. ჩვენ საუკუნეთა უკიდურეს მწვერვალზე ვდგავართ!.. რატომ უნდა მოვიხედოთ უკან, თუ შეუძლებელის იდუმალი კარების გარღვევა გვსურს? დრო და სივრცე გუშინ გარდაიცვალა. ჩვენ უკვე აბსოლუტში ვცხოვრობთ, რადგან უკვე შევქმენით ყველგანმყოფი მარადიული სისწრაფე.
9. ჩვენ გვსურს განვადიდოთ ომი — კაცობრიობის ერთადერთი ჰიგიენა — მილიტარიზმი, პატრიოტიზმი, ანარქისტთა დამანგრეველი ჟესტი, თავგანწირვის ღირსი მშვენიერი იდეები და ქალის მიმართ ზიზღი.
10. ჩვენ გვსურს გავანადგუროთ მუზეუმები, ბიბლიოთეკები და ყველანაირი აკადემიები, გვსურს ბრძოლა მორალიზმის, ფემინიზმისა და ყოველნაირი ოპორტუნისტული თუ უტილიტარული სიმხდალის წინააღმდეგ.
11. ჩვენ ვუგალობებთ შრომით, სიამოვნებით ან ამბოხებით აღელვებულ დიდ ბრბოებს: ვუგალობებთ თანამედროვე დედაქალაქებში ატეხილ რევოლუციათა მრავალფერ და მრავალხმიან ზღვაურებს; ვუგალობებთ მძლავრი ელექტრული მთვარეებით გაჩახჩახებული გემთსაშენებისა და სამშნებელო მოედნების ჟღრიალა დუღილს; კვამლიანი გველების შთამნთქმელ გაუმაძღარ ვაგზლებს; საკუთარი კვამლის დაკლაკნილ ღრუბლებზე ჩამოკიდებულ ქარხნებს; მზეზე დანისპირივით მოლაპლაპე ხიდებს, გიგანტური გიმნასტების დარად რომ ხედნიან მდინარეებს; ფათერაკის ძიებაში ჰორიზონტზე მოსუნსულე გემებს; უშველებელი ცხენების მსგავს მილების ლაგამამოდებულ მკერდგანიერ და ბორბლებით მოგრიალე ლოკომოტივებს; ჰაერში პროპელერების ბაირაღებით მოშრიალე და მოზეიმე ბრბოსავით მოგუგუნე აეროპლანების სრიალა ფრენას.
თავზარდამცემი და ხანძარივით მხურვალე ძალადობის ამ მანიფესტს ჩვენ იტალიიდან ვესვრით მსოფლიოს. ამ მანიფესტით ვაარსებთ დღეს “ფუტურიზმს”, რადგან გვსურს გავათავისუფლოთ ჩვენი ქვეყანა პროფესორთა, არქეოლოგთა, ექსკურსიამძღოლთა და ანტიკვართა მყრალი განგრენისაგან.
დიდი ხნის განმავლობაში იტალია მეძველმანეთა დახლი იყო. ჩვენ გვსურს გავათავისუფლოთ ის ურიცხვი მუზეუმისაგან, რომლებიც ურიცხვ სასაფლაოებად მოსდებიან მას.
მუზეუმები — სასაფლაოა!.. ეს მართლაც ერთი და იგივეა, მრავალი უცნობი სხეულის ერთმანეთისადმი შავბნელი და გარყვნილი სიახლოვის გამო. მუზეუმები: საჯარო თავშესაფრები, სადაც ყოველთვის საძულველ და უცნობ არსებათა გვერდით ათევ ღამეს! მუზეუმები: აბსურდული სასაკლაო, სადაც მხატვრები და მოქანდაკეები ულმობლად უსწორდებიან ერთმანეთს ფერთა და ხაზთა დარტყმებით კედელთა გასწვრივ გამართულ ბრძოლის ველზე!
დაე, წელიწადში ერთხელ იარონ სანახავად, როგორც სასაფლაოზე გადიან ხოლმე მიცვალებულთა მოხსენიების დღეს... ამის ნებას გრთავთ. დაე, წელიწადში ერთხელ პატივისცემის ნიშნად დადონ ყვავილები “ჯოკონდას” წინ, ამის ნებას გრთავთ... მაგრამ არ დავუშვებ, რომ ყოველდღე მუზეუმებში ასეირნონ ჩვენი სევდა, ჩვენი მყიფე მხნეობა, ჩვენი ავადმყოფური აფორიაქება. რატომ უნდა გვსურდეს შხამი? რატომ უნდა გვსურდეს დალპობა?
და რისი დანახვა შეიძლება ძველ სურათზე, ხელოვანის მტანჯველი მანჭვა-გრეხის გარდა იმის გამო, რომ თავისი ოცნების სრულად ასახვის წინ აღმართულ გადაულახავ დაბრკოლებათა დანგრევას შეეცადა?.. ძველი სურათის თვალიერება ნიშნავს კუბოში ჩადო საკუთარი გრძნობიერება იმის მაგიერ, რომ შორს გატყორცნო იგი შემოქმედებისა და ქმედების მძლავრ ნაკადად.
გსურთ კი საუკეთესო ძალები წარსულით ამ მარადიულ და ამაო ტკბობას დაახარჯოთ, რის შემდეგაც საბედისწეროდ დაცლილნი, შემცირებულნი და გათელილნი რჩებით?
ჭეშმარიტად გიცხადებთ, რომ მუზეუმების, ბიბლითეკებისა და აკადემიების (ამაო ძალთა სასაფლაოების, ჯვარცმულ ოცნებათა გოლგოთების, შეწყვეტილ წამოწყებათა დავთრების!..) ყოველდღიური მონახულება ხელოვანთათვის ისევე მავნებელია, როგორც საკუთარი შვილის ნიჭიერებითა და ამბიციური ნებით მოხიბლულ მშობელთა გაჭიანურებული მზრუნველობა. მომაკვდავთათვის, სნეულთათვის, პატიმართათვის იყოს: იქნებ დიდებული წარსული მართლაც მალამოა მათი წყლულებისთვის, რადგან მომავალი მათთვის დაკეტილია... მაგრამ ჩვენ აღარ გვსურს წარსულის ცნობა, ჩვენ, ახალგაზრდა და ძლიერ ფუტურისტებს!
მაშ, მოვიდნენ მხიარული ცეცხლის წამკიდებლები თავიანთი დანახშირებული თითებით! აი, ისინიც! აი, ისინიც!.. მიდით! წაუკიდეთ ცეცხლი ბიბლიოთეკის თაროებს!.. შეცვალეთ არხების დინება მუზეუმების დასატბორად!.. ოჰ, რა სიხარულია, ხედავდე, როგორ მიაქვს ნაკადს დაფლეთილი და წყლით გაუფერულებული ძველი დიადი ტილოები!.. ჩაბღუჯეთ წერაქვები, ძალაყინები, უროები და უწყალოდ გაანადგურეთ თაყვანსაცემი ქალაქები!
ჩვენგან ყველაზე ხნიერები ოცდაათი წლისანი არიან: ათი წელი მაინც გვაქვს ჩვენი საქმის ბოლომდე მისაყვანად. და როცა ორმოცისა შევიქნებით, ჩვენზე უფრო ახალგაზრდებმა და შემძლეებმა გადაგვაგდონ სანაგვეზე უსარგებლო ხელნაწერთა დარად. ჩვენ გვსურს ეს!
დაგვიპირისპირდებიან ჩვენი მემკვიდრეები. მოვლენ შორიდან, ყოველი მხრიდან, მათი პირველი საგალობლების მფრინავ ჰანგზე იცეკვებენ, მტაცებლის კაუჭა თითებს მოგვიღერებენ, ძაღლებივით იყნოსავენ აკადემიების კარზე უკვე ბიბლიოთეკათა კატაკომბებისათვის განწირული ჩვენი დამპალი გონების სასურველ სუნს.
მაგრამ ჩვენ იქ აღარ ვიქნებით... ისინი ბოლოს და ბოლოს, ზამთრის ერთ ღამეს სახლიდან შორს გვიპოვიან, მონოტონური წვიმით გაწამებული სევდიანი სახურავის ქვეშ შეფარებულთ. იქ გვნახავენ, როგორ ვიქნებით შეყუჟულნი ჩვენი მოძაგძაგე აეროპლანების მახლობლად და როგორ გავითბობთ ხელებს ჩვენი დღევანდელი წიგნების უბადრუკ კოცონზე, ჩვენი აალებული გამოსახულებების ფერფლზე.
ისინი შექუჩდებიან ჩვენს გარშემო, აღშფოთებისა და ბოღმის ქოშინი აუვარდებათ და ყველანი, ჩვენი ქედმაღალი და დაუღლელი მხურვალებით გაღიზიანებულნი, თავს დაგვესხმიან მოსაკლავად, მათი სიძულვილი კი მით უფრო ულმობელი იქნება, რაც უფრო მეტად დათვრება მათი გულები ჩვენდამი სიყვარულითა და თაყვანისცემით.
ძლიერი და ჯანსაღი უსამართლობა სხივებად აენთება მათ თვალებში. — ხელოვნება ხომ სხვა არაფერია, თუ არა ძალადობა, სისასტიკე და უსამართლობა.
ჩვენ შორის ყველაზე ხნიერები ოცდაათი წლისანი არიან: მაგრამ ჩვენ უკვე გაგვიბნევია ჩვენი განძეულობა, ძლიერების, სიყვარულის, გამბედაობის, ცბიერებისა და უხეში ნების ათასი საუნჯე. მოუთმენლად, რისხვით, დაუთვლელად, უყოყმანოდ, შეუსვენებლად, სულმოუთქმელად გადავყარეთ ისინი... გვიყურეთ! ჯერაც არ გამოგვცლია ძალები! ჩვენი გულები დაღლილობას არ გრძნობენ, რადგან ცეცხლით, სიძულვილით, სისწრაფით იკვებებიან!.. გიკვირთ?.. ლოგიკურია, რადგან თქვენ ისიც არ გახსოვთ, გიცხოვრიათ თუ არა! სამყაროს მწვერვალზე ასულნი, ჩვენ კიდევ ერთხელ ვესვრით გამოწვევას ვარსკვლავებს!
გვეწინააღმდეგებით?.. კმარა! კმარა! ვიცით თქვენი საბუთები... გავიგეთ!.. ჩვენი მშვენიერი და მატყუარა სიბრძნე გვიდასტურებს, რომ ჩვენი წინაპრების შეჯამება და გაგრძელება ვართ. — ალბათ!.. ასე იყოს!.. მაგრამ რა მნიშვნელობა აქვს? არ გვსურს ამის გაგება!.. ვაი მას, ვინც ამ უღირს სიტყვებს გაგვიმეორებს!..
ასწიეთ თავი!..
სამყაროს მწვერვალზე ასულნი ჩვენ კიდევ ერთხელ ვესვრით ჩვენს გამოწვევას ვარსკვლავებს!..
მარინეტი ფილიპო ტომაზო - Marineti Pilipo Tomazo
