ოცნება ტალღაზე
ღარიბი მწყემსი ვიყავი მთაში. თვრამეტი წლისამ ჯერ ანიც არ ვიცოდი. მის უცოდინრადაც ბედნიერი ვიყავ. უკანასკნელად, როს ბედნიერება ვიგემე, 1876 წლის ზაფხული იდგა. მშვენიერი ყმაწვილი ვიყავი, ვუყურებდი, ნაადრევად ქუში, მზემოკიდებული სახე როგორ მიბრწყინდებოდა ნაკადულებსა და ბინულებში, მოქნილ, მაღალ ტანს ვიწვრთნიდი კლდეებსა და მთებზე.
ზამთარში, უმალვე რომ მოჰყვა იმ ზაფხულს, თავისთან წამიყვანა მოხუცმა მამა სისოიმ, ანუ სისონიმ, როგორც მას ჩვენი გლეხები ეძახდნენ, და წერა-კითხვა მასწავლა. ყოფილი მასწავლებელი იყო, აღსასრულამდე მასწავლებელოთი მიმართავდა ყველა. რევოლუციის წლებში ბერად და დიაკვნად იდგა. მერე ერთი თურქი გოგო შეუყვარდა, როგორც ამბობდნენ, იზმირის რომელიღაც ჰარამხანიდან მოიტაცა, მონათლა და ცოლად შეირთო.
მდგომარეობის მოწესრიგებისთანვე, კაპოდისტრიას მმართველობისას, სხვადასხვა სკოლებში ასწავლიდა მთელს საბერძნეთში, მცირე სახელი როდი ჰქონდა მოხვეჭილი, მხსნელსა და მასწავლებელს უწოდებდნენ. მოგვიანებით, როდესაც ოჯახი უზრუნველყო, ძველი მოვალეობა გაიხსენა, კვლავ შეიმოსა ბერული კაბა, ამჯერად როგორც უბრალო მონაზონმა, რომელსაც მღვდელმსახურება ეკრძალებოდა, და ხარების მონასტერში დაეყუდა სინანულით. იქ გამოიტირა თავისი შეცოდება, უხვად გაწეული ქველმოქმედებით შეიმსუბუქა გარემოება და ამბობენ, რომ გადაირჩინა სული.
მოხუც სისოისთან დაწყებითი განათლების მიღების შემდეგ, როგორც მონასტრის სტიპენდიატი, ჯერ ერთ-ერთ საეპარქიო სასულიერო სემინარიაში გამაგზავნეს, სადაც მაშინვე უფროს კლასში ჩავირიცხე, შემდეგ კი ათენის რიზარიონში. ბოლოს, თითქმის ოცი წლისა უმაღლეს სასაწავლებელში სწავლის დამწყები ოცდაათი წლისა გამოვედი უნივერსიტეტიდან, გამოვედი ადვოკატი, ლიცენციატის დიპლომით...
დიდი წარმატებისთვის, ცხადია, არ მიმიღწევია. დღეს ისევ თანაშემწედ მუშაობას განვაგრძობ ათენში ერთ გამოჩენილ ადვოკატსა და პოლიტიკოსთან. მძულს იგი, არ ვიცი, რა ბუნდოვანი საბაბით, მაგრამ შესაძლოა იმიტომ, რომ იგი მყავს მფარველად და კეთილისმყოფელად. მე კი შეზღუდული ვარ და მოუხერხებელი, ისიც არ შემიძლია სარგებელი ვნახო ჩემს მიერ ადვოკატთან დაკავებული, თითქოსდა კარისკაცის თანამდებობიდან.
როგორც პატრონის ეზოში მოკლე თოკით დაბმულ ძაღლს არ შეუძლია ყეფდეს ან იკბინებოდეს იმ არეალისა და რკალის გარეთ, რომელსაც მოკლე თოკი შემოწერს, ასევე მე არ ძალმიძს, ვთქვა ან გავაკეთო იმაზე მეტი, რის ნებასაც უფროსის სამსახურში მონიჭებული უფლებამოსილება მაძლევს.
* * *
უკანასკნელად, როს ჯერაც ბუნებრივი ადამიანი ვიყავ, 1876 წლის ზაფხული იდგა. მშვენიერი ყმაწვილი ვიყავი, წაბლისფერთმიანი მწყემსი, ხარების მონასტრის თხებს ვმწყემსავდი ზღვისპირა მთებზე, ციცაბოდ რომ აზიდულიყვნენ ფლატეებიანი ნაპირის გასწვრივ, ბორეასისა და ზღვის სამფლებოლოს ზემოთ. მთელი ეს არე, რომელსაც ქარიშხლისაგან დევნილი, აღუკაზმავად თუ აფრადაშვებით მოცურავე გემების გამო უგემსართავოს ეძახდნენ, ჩემი იყო.
ჩემი კლდიანი, ციცაბო ნაპირი, ჭადრიანი, ვრცელი სანაპირო, ვაზი, ჩრდილო-აღმოსავლეთის ქარს გაჰყურებდა და ბორეასისაკენ გადაშლილიყო. მეც თითქოს ახლო ნათესაობა მქონდა ამ ორ ქართან, თმებს რომ მიწეწავდნენ და თავიანთი დაუცხრომელი ქროლვით, თავიანთი სუნთქვის მარადიული მათრახით გადახრილ ბუჩქებსა თუ ველურ ზეთისხილებსავით მიხუჭუჭებდნენ.
ყოველივე ეს ჩემი იყო. კატაბარდები, ხეობები, ხევები, მთელი სანაპირო და მთები. ყანა მხოლოდ იმ დღეებში იყო გლეხკაცისა, როს სახნავად თუ სათესად მოდიოდა, გადაიწერდა სამჯერ პირჯვარს და იტყოდა: “მამის, ძის და სულიწმინდის სახელით ვთესავ ამ ყანას, რათა ჭამონ ყოველთა სტუმართა, მგზავრთა და ფრინველთა ცისათა და რათა მეც მივიღო ნაყოფი ჩემი შრომისა.”
მე, ისე რომ არასოდეს მომეხნა და დამეთესა, ნაწილობრივ ვმკიდი მის ყანას. მაცხოვრის მშიერ მოწაფეთ ვბაძავდი და მოსეს რჯულის წესებს ვასრულებდი მათდა უცოდინრად1.
ღარიბი ქვრივისა ვენახი მხოლოდ მაშინ იყო, როცა ვაზის გოგირდით შესაწამლად, გასასხლავად, ერთი კალათა ყურძნის დასაკრეფად ანდა რთველის დროს მოდიოდა, თუკი რაიმე დარჩებოდა ყურძნობისათვის. მთელ დანარჩენ დროს კი ჩემი სამფლებელო იყო.
ამ მფლობელობასა და სარგებლობაში მხოლოდ ქალაქის სამმართველოს მოიჯარენი მეცილებოდნენ, მეველეები, რომლებსაც მიაჩნდათ, რომ, ვინაიდან ხალხის ბაღებს იცავდნენ, უფლება ჰქონდათ, უმჯობესი ნაყოფი თავად გამოერჩიათ. მათ ჩემთვის სიკეთე ნამდვილად არ სურდათ, შეურიგებელ მოწინააღმდეგეებად მყავდნენ.
მთლიანად ჩემი სამფლობელო ზეთისხილის ბაღებისა და ვენახების მაღლა მდებარეობდა, თუმცა საზღვარს ხშირად ვარღვევდი. იქ, ზემოთ, ორ ხეობასა და კატაბარდებით, ბალახითა და ჩირგვებით დაფარულ სამ მწვერვალს შორის ვმწყემსავდი მონასტრის თიკნებს. “მოსწავლე” ვიყავი, თვეში ხუთ დრაქმად, რაც შემდეგ ექვსამდე გამიზარდეს. ხელფასთან ერთად მონასტერი ფეხსახვევებსაც მაძლევდა ცარუხებისთვის2 და ბლომად შავ პურსაც ანუ კვერებს, როგორც ბერები ეძახდნენ.
ერთადერთ მუდმივ მეზობლად ქვემოთ, არემარის განაპირად ჩამოსვლისას ბატონი მოსხოსი მყავდა, წვრილი მებატონე, ერთობ თვითნება. ბატონი მოსხოსი აგარაკზე, პატარა ლამაზ კოშკში ცხოვრობდა დისწულთან, მოსხულასთან ერთად, რომელიც ნაშვილები ჰყავდა როგორც ქვრივსა და უმკვიდროს. თავისთან წაეყვანა დედისერთა, შობითგანვე დაობლებული გოგონა და შვილივით უყვარდა.
ბატონ მოსხოსს ვაჭრობებსა და მოგზაურობებში შეეძინა ქონება. იმ მხარეში ვრცელი კარ-მიდამოს მქონემ რამდენიმე ღარიბი მეზობელი დაარწმუნა, მისთვის მიეყიდათ მიწები, ასე შეიძინა რვა თუ ათი ნაკვეთი, ყველას ერთად გალავანი შემოავლო და ჩვენი მხარისათვის საკმაოდ დიდი, მრავალ ათეულ ჰექტარიანი მამული მოიწყო. ზღუდის აგება ძვირი დაუჯდა, მგონი იმდენი, რამდენიც მთელი კარ-მიდამო ღირდა, მაგრამ ამაზე არც დაფიქრებულა ბატონი მოსხოსი, რადგან უნდოდა თავისთვისა და დისწულისათვის ცალკე სამეფო ჰქონოდა.
მაღალი, ორსართულიანი კოშკისდარი სახლი ააგო კონცხზე, გაწმინდა და შეაგუბა გარშემო გაბნეული წყაროს წყლები, ჭაც გათხარა სარწყავი მოწყობილობითურთ. კარ-მიდამო ოთხ ნაწილად დაყო: ვენახად, ზეთისხილის ბაღად, ხეხილიან საცდელ ნაკვეთად და მტილად.
იქ დასახლდა, მუდმივად აგარაკზე ცხოვრობდა, იშვიათად ჩადიოდა ქალაქში. კარ-მიდამო ზღვის უბესთან ახლოს ჰქონდა, და თუ ზედა კედელი პატარა მთის მწვერვალამდე აღწევდა, ქვედა კედელს მძაფრი ბორეასის ქროლვისას თითქმის ასველებდნენ ტალღები.
ბატონ მოსხოსს ამხანაგებად ჩიბუხი, კრიალოსანი, თოხი და დისწული მოსხულა ჰყავდა. გოგონა ჩემზე ორი წლით უმცროსი იქნებოდა, კლდიდან კლდეზე დახტოდა, ყურე-ყურე დარბოდა, ქვემოთ, სანაპიროზე ნიჟარებს აგროვებდა და კიბოებს იჭერდა. სანაპიროს ფრინველივით მგზნებარე და დაუდგრომელი იყო. მშვენიერი იყო, შავგრემანი, ქებათა ქების პატარძალს მაგონებდა, მზემოკიდებულს, რომელიც ვენახის მცველად დაადგინეს დედამისის ძეთ: “აჰა, ლამაზი ხარ, ჩემო ახლობელო, აჰა, ლამაზი ხარ, შენი თვალები მტრედებია...“. სახის კანთან შედარებით უსაზღვროდ თეთრი კისერი გამოუკრთებოდა ხოლმე საყელოდან.
ფერნამკრთალი იყო, ვარდისფერი გადაჰკრავდა, ოქროსფრად უბზინავდა კანი, ჩემს პატარა, ტანმომცრო, კოხტა, ბზინვარებეწვიან ბერწ თხას ვამსგავსებდი, რომელსაც თავის დროზე მოსხულა დავარქვი. კოშკის დასავლეთი სარკმელი კატაბარდებს გდაჰყურებდა, რომელთაც მთის მწვერვალისკენაც დაეწყოთ ამოყრა, სადაც ჩირგვები, სურნელოვანი ბუჩქები და უხეში თიხნარი იყო. აქედან იწყებოდა ჩემი მიდამო. ამ ადგილას ხშირად ჩამოვდიოდი და ბერების, ჩემი სულიერი მამების, თხებს ვმწყემსავდი.
ერთ დღეს, არ ვიცი როგორ, როცა, ჩვეულებისამებრ, თხებს ვითვლიდი (იმ წელს სულ ორმოცდათექვსმეტი მყავდა, სხვა დროს მათი რიცხვი სამოცსა და ორმოცდახუთს შორის მერყეობდა), მოსხულა, ჩემი საყვარელი ბეკეკა, ჩამორჩენილიყო და სათვალავში არ მოხვდა. სულ ორმოცდათხუთმეტი დავთვალე. სხვა ბეკეკა რომ ჩამორჩენოდა არვეს, უმალვე ვერც შევამჩნევდი, კერძოდ რომელი, მხოლოდ ის მეცოდინებოდა, რომ ფარას ერთი თხა აკლდა. მაგრამ მოსხულას არყოფნა თვალშისაცემი იყო. შევშინდი. არწივმა ხომ არ მომტაცა-მეთქი.
იმ, ოდნავ დაცემულ ადგილებში არწივები იშვიათად თუ დაეშვებოდნენ ჩვენს სანახავად. ბუდე მათ მაღლა, დასავლეთით, უთეთრეს კლდოვან მთაზე ჰქონდათ, რის გამოც არწივთ საბუდარს ეძახდნენ ამ მთას. თუმც სავსებით წარმოუდგენელ და დაუჯერებელ ამბად როდი მივიჩნევდი, არწივი რომ დაშვებულიყო მოულოდნელად, მოსხულას, ჩემი პატარა ბეკეკას სილამაზით მოხიბლული.
გადარეულივით ვიყვირე:
_ მოსხულა!... სადაა მოსხულა?
იქვე ახლოს მოსხულას, ბატონი მოსხოსის დისწულის, ყოფნა არც შემიმჩნევია. შემთხვევით სარკმელი ღია ჰქონდა. კარმიდამოსეული გალავნის კედელი და სახლი, რომელიც ზემოდან ებჯინებოდა კედელს, ორმოცდაათიოდე ნაბიჯით იყო დაშორებული იმ ადგილს, სადაც არვესთან ერთად ვიდექი. ჩემი ხმის გაგონებისთანავე გოგონა გაიმართა, სარკმლიდან გამომხედა და დამიძახა:
_ რა იყო, რას მეძახი?
არ ვიცოდი, რა მეთქვა, უნებურად ვუპასუხე:
_ ჩემს ბეკეკას ვეძახი, მოსხულას, შენ არა!...
გაიგონა თუ არა ჩემი ხმა, სარკმელი დახურა და გაუჩინარდა.
სხვა დღეს კვლავ დამინახა სარკმლიდან იმავე ადგილას. ჩრდილში ვიწექი, თხები საბალახოდ მყავდა მიშვებული და მთის მწყემსურ სიმღერას ვუსტვენდი.
არ ვიცი, რამ მოაფიქრა ჩემთვის დაეძახა:
_ სულ ასე მღერი!... ერთხელაც არ გამიგონია სალამურზე უკრავდე!... მწყემსი უსალამუროდ! უცნაურია სწორედ!...
სალამური (ანუ ნესტვი) კი მქონდა, მაგრამ გამბედაობა არ მყოფნიდა, დამეკრა, როცა ვიცოდი, რომ იგი მისმენდა... ამჯერად შევეცადე მისთვის დამეკრა, არ ვიცი კია, რამდენად მომიწონა ნესტვზე დაკვრის ოსტატობა. ვუწყი მხოლოდ, რომ ჯილდოდ ცოტაოდენი ლეღვის ჩირი და ერთი ჯამი მოხარშული ტკბილი გამომიგზავნა.
* * *
ერთ საღამოს, როდესაც არვე დაბლა, სანაპიროზე ჩამოვრეკე, _ მთებს შორის, სადაც ათასობით პატარა თვალწარმტაც ყურესა და უბეს ჰქმნიდნენ ტალღები, სადაც კლდენი ერთგან ნავმისადგომებად იხრებოდნენ, მეორეგან კი მღვიმეებში ღრმავდებოდნენ, და აკვანში მხტომარე, წამოდგომის მოსურნე, დედის მკლავებში მოთამაშე ჩვილის მსგავსად თქაფუნით, უწესრიგო ტლაშუნითა და ცეკვით შემოჭრილი აქაფებული წყლის უთვალავ ხვეულსა და ლაბირინთს შორის, _ ჰო-და, როდესაც არვე, როგორც ხშირად მჩვეოდა, დაბლა ჩამოვლალე, რათა ზღვაში “დამარილებულიყვნენ”, დავინახე ზღვისპირი, თვალისმომჭრელად ლამაზი და წარმტაცი, და დაუოკებელი სურვილი ვიგრძენი “განმეცადა” ზღვა, გადავშვებულიყავი წყალში და მეცურავა. მარიამობისთვე იდგა.
არვე ფრიალოს ოდნავ ზემოთ, ორ ბექობსა და ქედზე გაკვალულ წავარნას შორის ავრეკე. ამ წავარნას ჩამოვყოლოდი და ამითვე ვაპირებდი ღამით მთაში ბაკში დაბრუნებას. თიკნები აქ დავტოვე კრიტამებისა და ალმირითრების საძოვრად, თუმც აღარ შიოდათ. ჩუმად დავუსტვინე, რათა დაყურცქულიყვნენ, წყნარად ყოფილიყვნენ და დამლოდებოდნენ. გამიგონეს და მშვიდად დაყურცქდნენ. მათს შორის შვიდ-რვა ვაცს ეჟვანი ება და, ვინიცობაა, არვეს მოუსვენრობა დაეწყო, შორიდანვე გავიგონებდი ეჟვნების ჟღარუნს.
უკან მოვბრუნდი, ბექობიდან კვლავ ზღვაზე დავეშვი. მზე გადაწვერილიყო და თითქმის სავსე მთვარე აციაგებულიყო ცრიატად, გაღმა კუნძულის მთის ზემოთ ორიოდე წველზე ამოსული. ჩემი კლდე ჩრდილოეთით გრძელდებოდა, მეორე კონცხს გადაღმა კი, დასავლეთით, ჩემგან მხარმარცხნივ, იმ წამს ჩასული მზის ძოწეულის ნაკეცსღა ვხედავდი. ელვარე სეფემოსასხამის ბოლოსა ჰგავდა, რომელიც უკან მისთრევს, ან ძოლოს, რომელიც, როგორც ამბობენ, დედამ დაუფინა მზეს, რათა დამჯდარიყო სერობად.
ჩემი მაღალი, გადრეკილი კლდიდან მარჯვნივ პატარა ეხი წარმოქმნილიყო ზღვის კბოდეზე, თეთრი, ბროლისდარი ნიჟარებითა და ბზინვარე, ფერად-ფერადი კენჭებით მოფენილი. გეგონებოდათ, ზღვის ნიმფებს შეემკოთ და გაემშვენებინათ იგი. ეხიდან წავარნა იწყებოდა, რომლითაც ციცაბო ზღვისპირს აივლიდით დაფერდებულად და მიადგებოდით ქვედა ჭიშკარს ბატონი მოსხოსის გალავნისას, რომლის ერთი კედელიც მთელს სანაპიროს ასობით მეტრის სიგრძეზე ერტყა გარს.
მყის გავიძრე შარვალ-პერანგი და ზღვაში გადავეშვი. მხოლოდ რამდენიმე წუთით ვიცურავე, ვიბანავე. ტკბილი, უთქმელი შვება ვიგრძენი, მეგონა თითქოს შევრწყმოდი ტალღას, თითქოს შევრთვოდი მის ბუნებას, თხევადს, მარილიანს, გრილს. არასოდეს მომინდებოდა ზღვიდან ამოსვლა, გულს ვერასდროს ვიჯერებდი ცურვით, მაგრამ არვეზე უნდა მეზრუნა. თიკნები, რაც უნდა დამჯერნი ყოფილიყვნენ, რაც უნდა შეესმინათ ჩემი და წყნარად დამლოდებოდნენ, მაინც თიკნები იყვნენ, პატარა ბავშვებივით გაუგონარნი და არასაიმედონი. მეშინოდა, ვინმეს არ გაჰყოლოდნენ, არ გამქცეოდნენ, თორემ ღამით კატაბარდებსა და მთებში მომიწევდა რბენა მათს საძებრად, მხოლოდ ვაცების ზანზალაკთა წკარუნს დანდობილს! რაც შეეხება მოსხულას, დარწმუნებული რომ ვყოფილიყავი, კვლავ არ გამექცეოდა ადრინდელივით, როცა უცნობმა, უგუნურმა ავაზაკმა (ოჰ, ხელში რომ ჩამვარდნოდა!) წითელყელსაბამიანი მოოქრული ზანზალაკი მოჰპარა, თოკით ბუჩქზე მივაბი, იმ ფრიალოს ოდნავ ზემოთ, რომლის ძირშიც სამოსელი დავტოვე ზღვაში შესვლამდე.
სასწრაფოდ ამოვედი ნაპირზე, შარვალ-პერანგი ჩავიცვი და ზევითკენ ნაბიჯი გადავდგი. კლდის თხემზე, რომლის ძირსაც ზღვა ასველებდა, მოსხულას, ჩემს პატარა თხას ავხსნიდი და ორასიოდე ნაბიჯში არვესთან დავბრუნდებოდი. ამ პატარა შეღმართის, ლიპი ფერდობის ავლა გართობა იყო ჩემთვის, როგორც სამეზობლოს ბავშვებისათვის _ მარმარილოს კიბის საფეხურზე ქვემოდან ზემოთ გადახტომა, რაშიც ერთმანეთს გულმოდგინედ ეჯიბრებიან ხოლმე ისინი.
ნაბიჯი წავდგი თუ არა, თითქოს სხეული გადავარდაო ტალღებში, ძლიერი ჩქაფანი შემომესმა ზღვიდან. თქაფუნი მარჯვნიდან მოისმა, ნიჟარებით მოფენილი და ნიმფათაგან შემკული ეხის მხრიდან, სადაც, ვიცოდი, რომ მოსხულა, ბატონი მოსხოსის დისწული, ჩამოდიოდა ხანდახან საბანაოდ. საცურაოდ მის საზღვრამდე ასე ახლოს მისვლას მე, მთის სატირი, ვერ გავბედავდი, რომ მცოდნოდა, ბანაობა ღამით, მთვარის შუქზეც სჩვეოდა მას. ვუწყოდი, რომ დილით, მზის ამოსვლისას ბანაობდა ჩვეულებრივ. უხმაუროდ წავდგი ორი-სამი ნაბიჯი, ზევით ავედი, ლერწმებს უკან დამალული და კლდის წვერს ამოფარებული უკიდურესად ფრთხილად დავიხარე ეხისკენ და დავინახე, რომ მართლაც მოსხულა გადაშვებულიყო ტალღებში სრულიად შიშველი და ბანაობდა...
* * *
უმალვე ვიცანი მთვარის თაფლისფერ შუქზე, ვერცხლისფრად რომ ფერავდა მშვიდი ზღვის თვალუწვდენ ზედაპირს და მოლიცლიცე ტალღებს აცეკვებდა. ზღვაში ჩაეყვინთა და ამოეცურა, მარგალიტის მკედებივით კულულებიდან ნაკადად ჩამოსდიოდა წყალი. შემთხვევით ჩემსკენ იყურებოდა, აქეთ-იქით უსვამდა ნებივრად, თავშექცევით. კარგად სცოდნოდა ცურვა.
წასასვლელად წამით უთუოდ კლდის წვერზე უნდა გამევლო წელში გამართულს, მერე ბუჩქებს უკან დავხრილიყავი, თხა ამეხსნა და გაუფაჩუნებლად, უმცირესი ჩქამის გარეშე გავუჩინარებულიყავი სუნთქვაშეკრული. მაგრამ კლდის წვერზე გადასავლელად საჭირო ერთი წამიც კმაროდა, რომ მოსხულას დავენახე. ვიდრე იგი ჩემსკენ იყურებოდა, შეუძლებელი იყო უჩინრად წავსულიყავი.
ჩემი მაღალი სხეული წამით გამოისახებოდა კლდის თავზე, მთვარის უხვი შუქით განათებული. მაშინ დამინახავდა ასული, რაკი სახით აქეთ იყო მობრუნებული. ოჰ, როგორ შეცბებოდა, მგონი, შეეშინდებოდა კიდეც, შეჰკივლებდა, მერე ბილწ ზრახვებს დამწამებდა, მაშინ კი, ვაი, პატარა მწყემსო! პირველად გავიფიქრე, ჩავახველებ, ჩემს ყოფნას ვანიშნებ და გავსძახებ: ”არ ვიცოდი, ისე აღმოვჩნდი აქ... ნუ გეშინია! ახლავე წავალ, ჩემო გოგონავ!” მაგრამ, არ ვუწყი რად, გაუთლელი და გაუბედავი ვიყავი, მთებში ზრდილობის წესები არავის ესწავლებინა ჩემთვის. მეუხერხულა, კვლავ ქვემოთ, კლდის ძირას ჩამოვედი და დავიწყე ლოდინი. დიდხანს არ დაყოვნდება, _ ვამბობდი გულში, _ ცოტას იცურავებს, ჩაიცვამს და წავა... ის წავარნას დაადგება, მე კი ავუყვები ფერდობს!... და სისოი და მამა გრიგორი, მონასტრის მოძღვარი, გამახსენდნენ მაშინ, რომლებიც ხშირად მირჩევდნენ ყოველთვის გავქცეოდი ქალთა საცდურს.
სხვა გზა არ მქონდა, ან უნდა მომეცადა, ან არა და სამოსიანად, როგორც ვიყავი, გადავმხტარიყავი ზღვაში, ღრმა, უძირო წყალში გამეცურა მთელი მანძილი დასავლეთით, იმ მხრით, სადაც გოგონა ბანაობდა, უბემდე და ქვიშრობამდე, რადგან მთელ ამ, თითქმის ნახევარი მილის სიგრძეზე ზღვისპირი გაუვალი იყო, მიუდგომელი, მთლიანად კლდოვანი და დაფერდებული. სადაც ვიდექი, მხოლოდ იმ ადგილას წარმოქმნილიყო ზღვის წყლის აკვანი, მღვიმეებსა და კლდეებს შორის.
ბედის ანაბარად დავტოვებდი მოსხულას, ჩემს თხას, იქ, ზემოთ, კლდის თხემზე დაბმულს, და როგორც კი ქვიშნარს მივაღწევდი სველი, მარილ და ქაფჩამომდინარი სამოსით (რადგან ტანსაცმლიანად უნდა გამეცურა), ორიათას ნაბიჯს გავივლიდი, რათა სხვა წარაფით კვლავ დავბრუნებულიყავი არვესთან, მერე ფერდობს დავუყვებოდი და მოსხულას, ჩემს თხას ავხსნიდი, ამასობაში კი ბატონი მოსხოსის დისწულიც წავიდოდა, ისე რომ, რასაკვირველია, არავითარ კვალს არ დატოვებდა სანაპიროზე. ეს გეგმა შესასრულებლად ძალიან ძნელი იყო, ნამდვილი გმირობის ტოლფასი. ამას საათი და უფრო მეტიც დასჭირდებოდა. ამასობაში კი დარწმუნებული ვეღარ ვიქნებოდი არვის უსაფრთხოებაში. სხვა გზა არ მქონდა, უნდა მომეცადა სულგანაბულს. ქალწული ჩემს ყოფნას ვერ გაიგებდა. ასე რომ, ნამუსი სუფთა მექნებოდა. მაგრამ, რაც უნდა უბრალო ვყოფილიყავი, ცნობისწადილი არ მასვენებდა. ბუჩქებს ამოფარებული ნელ-ნელა ისევ ავედი ზევით, კლდის წვერზე, და მოცურავე ასულის დასანახად დავიხარე.
ნეტარება იყო, ოცნება, საკვირველება. ხუთიოდე საჟენით დაშორებოდა ეხს, ცურავდა, ამჯერად აღმოსავლეთით იყურებოდა, ჩემგან ზურგშექცეული. ვუცქერდი მის მუქ და თან მკრთალად ოქროსფერ თმას, მის ლამაზად ჩამოქნილ კისერს, რძესავით თეთრ, თლილ მხრებს, ყველაფერი ქარვისფრად, თაფლისფრადა და ზღაპრული სილამაზისად ჩანდა მთვარის მკრთალ შუქზე. ბინდბუნდში ვუჭვრეტდი წყალში მოლივლივე მის წერწეტ წელს, თეძოებს, წვივებს, ტერფებს. წარმოვიდგენდი მის კოხტა გულმკერდს, სიოსთვისა და ზღვის სურნელისთვის რომ შეეშვირა. აღმაფრენა იყო, სათაყვანო მიუწვდენელი, ტალღაზე მოცურავე ოცნება. ნერევსის ასული იყო, სირენა, ჯადოსნური ხომალდის, ოცნებათა ხომალდის დარად მოცურავე...
იმ წუთებში აზრადაც არ მომსვლია, რომ თუ კლდის წვერზე გადავიდოდი წასასვლელად, სულ ერთია, წელში გამართული თუ მოხრილი, გოგონა ვერც კი შემამჩნევდა და წყნარად გავეცლებოდი იქაურობას. ის აღმოსავლეთით იყურებოდა, მე კი დასავლეთით ვიდექი, მის უკან. ჩემი ჩრდილიც კი ვერ შეაშფოთებდა. მთავრე აღმოსავლეთით იყო და ჩრდილი დასავლეთით დაეცემოდა, კლდის გადაღმა, ეხს იქით.
თავდავიწყებამდე მისული პირდაღებული ვიდექი, მიწიერზე აღარ ვფიქრობდი.
* * *
ვერ ვიტყვი, გამიელვეს თუ არა მზაკვრულმა და, ამავდროს, ბავშვურად განუსჯელმა, გარკვეულწილად წყევლის დარმა აზრებმა: “ნეტავ, უეცრად საფრთხეში ჩავარდეს! ნეტავ შეჰკივლოს! ნეტავ, ფსკერზე ქორჭილა დაინახოს, მტაცებლად, ზვიგენად მიიღოს და საშველად დაიძახოს...”
ჭეშმარიტად ვერ ვძღებოდი ტალღაზე მოცურავე ოცნების ცქერით. მაგრამ, საოცარია, ბოლო წამს კვლავ გამიელვა თავში, გადავმხტარიყავი მოპირდაპირე მხარეს ტალღებში, გამეცურა მთელი ის მანძილი ქვიშრობამდე და გავქცეოდი, გავქცეოდი ცდუნებას!...
კვლავაც ვერ ვძღებოდი ოცნების ჭვრეტით... ანაზდეულად ჩემი თხის ხავილმა სინამდვილის აუცილებლობასთან დამაბრუნა. პატარა მოსხულა ხაოდა!...
ოჰ, ეს კი აღარ გამეთვალისწინებინა! მე შემეძლო ჩუმად ყოფნა, მაგრამ, სამწუხაროდ, ძნელი იყო თხისთვის მომეთხოვა დუმილი. კარგად არც ვიცოდი, პირუტყვისთვის სახელდახელო საპირე თუ არსებობდა, იმიტომ რომ, იმ უცნობი არამზადისაგან განსხვავებით, ჩემს მოსხულას ეჟვანი რომ მოჰპარა, ცხოველების პარვა ჯერ არ მესწავლა. თუმც ავაზაკს ენაც როდი მოუკვეთავს მოსხულასათვის, რომ არ ეკიკინა. არ ვიცოდი სახელდახელო საპირის არსებობა, _ პირში განშტოებული კვირინჩხის ჩაჩრა, ან კურდლისცოცხას თოკით დრუნჩის აკვრა, ანდა სხვა რაიმე, _ რომც მცოდნოდა, განა ამას როგორ ვიფიქრებდი?
მაშინვე ფიცხლად გავვარდი მოსხულასკენ, რათა ხელისგულით დრუნჩი მომეკუმა მისთვის და შემეწყვეტინებინა ხავილი... იმ წამს ამ ჩემმა გოგონამ მოცურავე გოგონა სულ გადამავიწყა. არც დავფიქრებულვარ, ვაითუ დამინახოს-მეთქი, მთლიანად გავიმართე წელში და კლდეს გადავევლე, რომ ბეკეკასთან მიმესწრო.
ამავდროულად, შიშმა შემიპყრო, ჩემი საბრალო ბეკეკას სიყვარულით შეპირობებულმა. თოკი, რომლითაც მოსხულა ბუჩქის ძირზე მყავდა მიბმული, ძალზე მოკლე იყო. ხომ არ დაიხრჩო, კისერი ხომ არ გაეხლართა კანათში, გაგუდვა ხომ არ ემუქრება-მეთქი საწყალ პირუტყვს.
* * *
არ ვიცი, ზღვაში მობანავე ასულმა გაიგონა თუ არა ჩემი თიკნის ხავილი. რომც გაეგონა, ამაში გასაკვირი რა იყო? რა იყო საგანგაშო? არაფერია განსაკუთრებული იმაში, რომ პირუტყვის ხმა შემოგესმას იქ, სადაც ცურავ, ვინაიდან სულ რაღაც რამდენიმე საჟენით ხარ დაშორებული ხმელეთს.
მაგრამ ის ერთი წამიც კი, როდესაც კლდის წვერზე შევდექი, საკმარისი აღმოჩნდა. ქალწულმა ან გაიგონა ბეკეკას ხავილი, ან ვერა _ ჩანს, გაიგონა, ვინაიდან ხმელეთისკენ მოაბრუნა თავი... _ ჩემი შავი, წელში მოხრილი ჩრდილი დაინახა კლდის თავზე, ბუჩქებს შორის და სუნთქვაშეკრული ხმით შეჰკივლა შიშისგან...
ჟრუანტელმა დამიარა, ავღელდი, ენით უთქმელმა მწუხარებამ შემიპყრო. მუხლები მომეკეცა. ძრწოლვისგან შეშლილმა ძლივს მოვიკრიბე ძალა და გავსძახე:
_ ნუ გეშინია!... არაფერია... შენთვის ცუდი არ მინდა!
შეძრწუნებულმა გავიფიქრე, რომ ან ზღვაში უნდა გადავმხტარიყავი ასულის დასახმარებლად, ან გავქცეულიყავი და გავუჩინარებულიყავი... მის გასამხნევებლად ჩემი ხმაც იკმარებს, აქ ყოფნა და დახმარებაზე ზრუნვა ზედმეტია-მეთქი.
ამ დროს მოპირდაპირე კონცხიდან, რომელიც თითქოსდა უბის მარჯვენა რქას ქმნიდა, წინ, სამხრეთ-აღმოსავლეთით, ორჩხომელი გამოჩნდა, ვინაიდან ამ სანაპიროებს მესათხევლენი ხშირად სტუმრობდნენ, უცნაური ამაში არაფერი იყო. ჩანდა, რომ ორჩხომელი ნიჩბებით ნელა მოძრაობდა, გეზი ჩვენსკენ ეჭირა. მისმა გამოჩენამ გამხნევების ნაცვლად შიში გაუორკეცა ქალწულს. ასულმა უფრო მეტი ძრწოლვით შეჰკივლა მეორედ. მეყსეულად დავინახე, როგორ იძირებოდა და უჩინარდებოდა ტალღებში.
დაყოვნება აღარ შეიძლებოდა. ორჩხომელი იმ ადგილს, საიდანაც გოგონა შველას ითხოვდა, ოც საჟენზე მეტით იყო დაშორებული, მე კი ხუთი თუ ექვსი საჟენი მაშორებდა. კლდის მწვერვალიდან ერთბაშად, სამოსიანად გადავეშვი ზღვაში თავით. წყლის სიღრმე ზომით ლამის სამჯერ მეტი იყო ჩემს სიმაღლეზე. თითქმის ვუწიე ფსკერს, რომელიც ქვიშიანი იყო, ურიფო, უქვო და რაიმეზე დანარცხება არ მემუქრებოდა. თვალის დახამხამებაში ამოვცურე და აქაფებულ ტალღებში მოვექეცი.
ახლა ხუთ საჟენზე ნაკლები მაშორებდა იმ ადგილს, სადაც მორევი წარმოქმნილიყო და რკალები იგრიხებოდნენ აქაფებულ ზღვაში, წამი-წამზე ეს მორევი და რკალები სველ, მყისიერ სამარედ იქცეოდნენ ბედკრული გოგონასათვის. სწორედ წყალზე წარმოქმნილი რკალებია ხოლმე ის ერთადერთი კვალი, რომელსაც ზღვაში დასაღუპად განწირული ადამიანი ტოვებს!... სამი ღონივრული მოსმით რამდენიმე წამში ქალწულთან გავჩნდი...
დავინახე, ლამაზი სხეული როგორ ბორგავდა ქვევით, უფრო ზღვის სიღრმისკენ წასული, ვიდრე აქაფებულ ტალღებზე მწოლიარე, უფრო სიკვდილს მიახლებული, ვიდრე სიცოცხლეს. ჩავყვინთე, ხელი მოვავლე ქალწულს, ჩავიკარი და ამოვცურე.
როდესაც მარცხენა მკლავი შემოვხვიე, მომეჩვენა, რომ ლოყასთან მისი სუსტი, ოდნავ ტფილი სუნთქვა ვიგრძენი. მადლობა ღმერთს, დროზე მივუსწარი!... თუმც სიცოცხლის აშკარა ნიშატი არ ეტყობოდა... უნებურად ძლიერად შევანჯღრიე, რათა ესუნთქა, ზურგზე მოვაჭიდებინე ხელები და მარჯვენათი და ორივე ფეხით ხმელეთისკენ გამოვცურე ძალუმად. საკვირველად შემმატებოდა ძალა.
ვიგრძენი, როგორ მომეკრა ეს არსება, სიცოცხლე სწყუროდა. ოჰ! დაე, იცოცხლოს, დაე, ბედნიერი იყოს! არავითარი ანგარი ზრახვა არა მქონია იმ წამს სულში. გული თავგანწირვითა და უანგარობით მქონდა სავსე. ამისთვის არასდროს არ მოვითხოვდი ჯილდოს!
ჩემი სხვამხრივ უსარგებლო ცხოვრების მანძილზე კვალავაც რამდენგზის მოვიგონებ უმანკო ქალწულის ნატიფ, ლბილ სხეულს, ზურგზე მოკრული რომ ვიგრძენი ერთხელ რამდენიმე წამით! ოცნება იყო, წარმოსახვა, მომხიბლაობა. და რაოდენ განსხვავდებოდა ეს რჩეული, ციური შეხება ადამიანთა ყველა ანგარი მოხვევისაგან, ყოველგვარი უგულო, ქვენა სიყვარულისაგან! სიმძიმედ როდი მიჩნდა ეს ჩასაკონებელი ტვირთი, არამედ შვებად და სიამედ. არასდროს ისე მსუბუქად არ მიგრძვნია თავი, როგორც მაშინ, როცა იგი მეჭირა... ის ადამიანი ვიყავი, ვისაც წილად ხვდა წამით ოცნებას, თავის ოცნებას შეხებოდა საკუთარი ხელით...
* * *
მოსხულა გადარჩა, არ დაღუპულა. რამდენჯერმე ვნახე მას შემდეგ, არ ვიცი, რას აკეთებს ახლა, ყველა ქალივით ევას ნამდვილი ასული.
მე კი საზღაური გავიღე მისი სიცოცხლისთვის. ჩემი საბრალო პატარა ბეკეკა, ასულმა რომ სულ გადამავიწყა, მართლაც დაიხრჩო. ცუდად გაიხლართა თოკში, რითიც დაბმული მყავდა, და გაიგუდა!... ზომიერად მეტკინა გული, იგი შევწირე მსხვერპლად ქალწულ მოსხულას.
მეც ვისწავლე წერა-კითხვა ბერების კეთილგანწყობითა და მხარში ამოდგომით და ადვოკატი გავხდი... ორი სასულიერო სემინარიის დამთავრების შემდეგ ეს მივიღე! ეგებ, იმ ერთადერთმა გარემოებამ, მობანავე ქალწულის იმ ოცნებისდარმა მოგონებამ მათქმევინა უარი მღვდელმსახურებაზე? ეჰ! სწორედ ამ მოგონებას უნდა ვექციე მონაზვნად.
მართალს ამბობდა მოხუცი სისოი, თუ ჩემი ბერობა სურდათ, მონასტრის გარეთ არ უნდა გავეშვითო... ჩემი სულის ხსნისათვის ის მცირეოდენი განათლებაც კმაროდა, რაც მოხუც სისოისთან მივიღე, მეტიც კი იყო!...
და ახლა, როს ის მოკლე თოკი მახსენდება, რომლითაც დაიხრჩო და გაიგუდა მოსხულა, ჩემი ბეკეკა, და ვფიქრობ მეორე თოკზე, რომლითაც ძაღლია დაბმული პატრონის ეზოში, გაოცებული ვარ, ძალიან ხომ არ ჰგავს ეს ორი თოკი ერთმანეთს და ორივე საღმრთო წერილის “მემკვიდრეობის საბელს” ხომ არ ედრება?
ეჰ! ნეტავ, ჯერაც მწყემსი ვიყო მთებში!...
(1900)
პაპადიამანდისი ალექსანდრე - Papadiamidis Alexsandr
