ჩანაწერები სენაკიდან
კარი პირველი
მდინარის ნაკადები... უწყვეტი ნაკადები, მაგრამ ისინი, წინა წლებში რომ იყვნენ, ისინი არ არიან. ყურებში მოცურავე ქაფის ბუშტები... ისინი ხან ქრებიან, ხან ისევ ჯაჭვისრგოლდებიან, მაგრამ მათ დიდი დღე არ უწერიათ. ამ სამყაროში მცხოვრებნი და მათი საცხოვრისები... ესენიც იმათი მსგავსნი არიან. `მარგალიტებით მოფენილ~1 დედაქალაქში კოშკებს კრამიტით ხურავენ, კეთილშობილთა თუ მდაბიოთა საცხოვრებლები კრამიტის სახურავებით პაექრობენ. საუკუნეები საუკუნეებს მიჰყვება _ და მათ თითქოს ბოლო არა აქვთ... მაგრამ იკითხავ: `ეს მართლაც ასეა?~ _ და დიდი ხნის წინ აგებული სახლები ასე ცოტაა: შარშან ისინი დაინგრნენ და ახლები გაჩნდნენ. ან დიდი სახლი იყო და დაინგრა, და პატარა სახლად იქცა. და მათში ისევ ბევრი ადამიანი ბინადრობს, მაგრამ იმათგან, ვისაც უკვე დიდი ხანია იცნობდი, ორი-სამი ათეულიდან ერთი ან ორიღაა დარჩენილი, დილაობით კვდებიან; საღამოობით იბადებიან... _ ასეთი წესით ის ისევ წყლის ქაფს ჰგავს.
არ ვუწყით ჩვენ: ადამიანები კი იბადებიან, და კი კვდებიან... მაგრამ საიდან მოდიან ისინი და სად მიდიან? და არც ის ვუწყით ჩვენ: ეს დროებითი თავშესაფარი2, რაზეც ის ასე წუხს და ზრუნავს, რითი ახარებს თვალს? თვითონ პატრონი და მისი საცხოვრებელიც _ ორივენი ისე წარმავალნი არიან, ერთმანეთთან თავისი ყოფის არამყარობაში მეტოქეობა-მეტოქეობით მიდიან... და ეს სანახაობა ხვართლებზე დაწინწკლულ ცვრებს ჰგავს: ხან ცვარი ცვივა, ყვავილი კი რჩება; და თუმც ის რჩება, დილის მზეზე გახმება; ხან ყვავილი ჭკნება, ცვარი კი ჯერ არ გამქრალა. მაგრამ, თუმც ის არ გამქრალა, საღამომდე ვერ მიატანს.
მას აქეთ, რაც მე საგანთა აზრის გაგების ძალი მებოძა, უკვე ორმოცზე მეტი გაზაფხული და შემოდგომა გავიდა, და ამ დროის მანძილზე თანდათან დამიგროვდა ბევრი რამ უჩვეულო, რისი მოწმეც გახლდით.
I. ხანძარი
ეს იყო დიდი ხნის წინათ:
თითქოს ანგენის3 მესამე წელს, მეოთხე მთვარის (1177წ.) ოცდამერვე დღეს. მოუსვენარ ღამეს, როცა ქარი მძვინვარედ ქროდა, საღამოს დაახლოებით რვა საათზე ქალაქის სამხრეთ-აღმოსავლეთ ნაწილში ხანძარმა იფეთქა და ჩრდილოეთ-დასავლეთ მხარემდე გავრცელდა. ბოლოს ის მოეკიდა სუძაკუმონის ალაყაფის კარს, სასახლე დაიკოკუ-დენს, უმაღლეს მეცნიერებათა სკოლისა და სამოქალაქო საქმეების სამმართველოს შენობას, და ისინი ერთ ღამეში ფერფლად იქცა. ხანძარი, ეტყობა, ჰიგუტის ქუჩაზე ტობი-ნო-კოძის შესახვევში გაჩნდა და იქ ის წამოვიდა ბარაკებიდან, რომლებშიც ავადმყოფებს ათავსებდნენ.
რადგან ქარი ყველა მხრიდან უბერავდა ცეცხლს, ის ხან აქეთ გადმოდიოდა, ხან იქით გადადიოდა, და ისე გაიშალა, თითქოს დასაკეცი მარაო გაშალესო. შორს სახლები კვამლში იყო ჩაბურული. ფერფლის ფენებს ქარი ცისკენ ტალღა-ტალღა მიაქანებდა და მთელ ამ გამუქწითლებულ მიდამოზე ცეცხლის ენები კვარტალიდან კვარტალზე გადადიოდა. ადამიანები კი მთელ ამ... შეეძლოთ კი მათ თავიანთი საღი გონის შენარჩუნება? ერთნი, კვამლით გაგუდულნი, ძირს ეცემოდნენ; მეორენი _ ცეცხლწაკიდებულნი, ეგრევე ღაფავდნენ სულს; მესამენი... თვითონ როგორღაც ახერხებდნენ ცოცხლად დარჩენას, მაგრამ სახლებიდან ქონების გამოტანას ვერ ასწრებდნენ, რადგან მთელი ძვირფასეულობა, მთელი განძი იფერფლებოდა. და რა ღირდა ეს ყველაფერი?
იმჯერად დიდგვაროვანთა, წარჩინებულ მოხელეთა სამოცი სახლი გადაიბუგა, სხვა ნაცრად ქცეული სახლების რაოდენობაც კი უცნობია! ამბობენ, მთელ დედაქალქში არსებული ნაგებობების ერთი მესამედი გადაიბუგაო. რამდენიმე ათასი ქალი და კაცი დაიღუპა, დაღუპული ცხენებისა და ხარების რაოდენობას კი ნუ იკითხავთ!
ადამიანთა საზრუნავთაგან, რომლებიც საერთოდ ასე უაზრო რამეებია, ჭეშმარიტად ყველაზე ფუჭია გულის დამძიმება და ფულის ხარჯვა ამ არასაიმედო დედაქალაქში თავიანთი საცხოვრებლების ასაშენებლად...
II. გრიგალი
შემდეგ ისე მოხდა, რომ ძისიოს მეოთხე წელს, მეოთხე მთვარის (1180წ.) მეცხრე დღეს `შუა ჭიშკრების~ მხრიდან ძლიერი გრიგალი ამოვარდა, მძვინვარედ დაუბერა, მეექვსე კვარტალამდე თითქმის ყველაფერს ბოლო მოეღო. როცა მან ერთბაშად სამი-ოთხი კვარტალი მოიცვა, ამ სივრცეში მოქცეული სახლებიდან ერთიც არ დარჩა დაუნგრეველი: ერთნი მთლიანად განერთხნენ მიწაზე; სხვებისა მხოლოდ ნივნივები დარჩა; ქარი ჭიშკრებიდან გადმონაშვერებს გლეჯდა და მათ სამ-ოთხ კვარტალს იქით ანარცხებდა; ის მესრებს, ღობეებს ელვის სისწრაფით ხვეტავდა და იმ ვრცელ მიდამოს ერთ მთლიან სივრცედ ხდიდა. მით უფრო სახლებში არსებული ქონება პირწმინდად, უნარჩენოდ მიქროდა ცისკენ. სახურავების თამასები (თამასა _ სპეც. სხვადასხვა დანიშნულების ვიწრო და თხელი ფიცარი ან ლითონის ფირფიტა _ მთარგ.) ან ლარტყები, ზამთარში ფოთლები რომ ფრინავენ, ისე დაფრინავდნენ ქარში. მიწაზე და ჰაერშიც მტვრის ბუღები მიმოძრაობდნენ და თვალი ვერაფერს არჩევდა, საშინელი გაბმული გრუხუნი კი შეუძლებელს ხდიდა, ადამიანს ადამიანის სიტყვები გაეგონა, თუკი ვინმე ახერხებდა რაიმეს თქმას.
თვითონ `ჯოჯოხეთური გრიგალიც~ კი4 ალბათ ამაზე ძლიერი ვერ იქნებოდა!
მხოლოდ სახლები კი არ ზიანდებოდნენ და ისპობოდნენ; მათი გადარჩენის ცდისას აურაცხელი ადამიანი დაშავდა და დახეიბრდა.
ქარი ქალაქის სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში გადაადგილდა და უამრავი ადამიანი ახლა უკვე იქ გააუბედურა.
გრიგალები მუდამ ქრიან, მაგრამ ასეთები... გრიგალები ასე საერთოდ როდესმე მძვინვარებენ? ის გრიგალი ისე გაუგონარ-წარმოუდგენელი რამ იყო, რომ ადამიანებს გაუჩნდათ ეჭვი: ეს რაღაც იმის მაუწყებელი ნიშანი ხომ არაა, რაც უნდა მოხდეს?
III. დედაქალაქის გადატანა
შემდეგ, იმავე წელს, მეექვსე მთვარეში (1180წ.) უცებ დედაქალაქი გადაიტანეს. ეს ყველასათვის სავსებით მოულოდნელად მოხდა.
რამდენადაც ცნობილია, ამ ახალი დედაქალაქის საკითხი აქ გადაწყვიტეს იმპერატორ საგას მმართველობისას. და მას აქეთ უკვე რამდენიმე ასმა წელმა განვლო.
დედაქალაქის შეცვლა ისეთი რამ არ არის, რომ მისი ხელაღებით, უბრალოდ, განსაკუთრებული მიზეზების უქონლად აღსრულება ყოფილიყო შესაძლებელი, რის გამოც საერთო უკმაყოფილებისა და ვაების ვითარება შეიქმნა.
მაგრამ რაიმეს თქმა ფუჭი საქმე იყო, და ყველა, თვით ხელმწიფით დაწყებული, _ დიდებულები, მინისტრები, _ ყველა გადასახლდა პროვინცია სეტცუში, ქალაქ ნანივაში5. მათგან, ვინც მსახურობდა, მარტოკა ვინ დარჩებოდა ძველ დედაქალაქში? მათგან, ვინც, თანამდებობასა და წოდებაზე ფიქრისას იმედს მხოლოდ ხელმწიფის წყალობებზე ამყარებდა, ყველა ცდილობდა, რაც შეიძლება ჩქარა გადასახლებას. ცხოვრებაში უიღბლონი, ხელმოცარულნი, ისინი, რომლებსაც მომავლის იმედი სავსებით გადაეწურათ, გულშეურვებით რჩებოდნენ ადგილზე.
საცხოვრებლები, რომლებიც აქამდე ერთმანეთს ლავგარდანებით ეჯიბრებოდნენ, ყოველ დღე-ღამეში ოხრდებოდა. სახლები ილეწებოდა და მათ მდინარე იოდოგავა მიაცურებდა. აქაურობა ხელდახელშუა მინდორდებოდა.
ადამიანთა გულები გადასხვაფერდა6: მნიშვნელობას ანიჭებდნენ მხოლოდ ცხენებსა და უნაგირებს; ისინი კი, ვინც ხარებსა და ეკიპაჟებს ფლობდნენ და იმსახურებდნენ, უკვე აღარ დარჩნენ. მხოლოდ სამხრეთისა და დასავლეთისკენ მიისწრაფოდნენ ადგილ-მამულების მოსახელთებლად. ჩრდილოეთსა და აღმოსავლეთში დამკვიდრებაზე კი ფიქრიც არ უნდოდათ.
იმ დროს როგორღაც, შემთხვევით, პროვინცია სეტცუში მდებარე ამ ახალ დედაქალაქში მომიხდა ყოფნა. ვნახე იქ რა როგორი იყო. ვიწრო სივრცე _ ქუჩასაც კი ვერსად გამართავ; ჩრდილოეთი, რომელიც მთებს ეკვრის, მაღალი მხარეა, სამხრეთი კი, რომელიც ზღვასთან ახლოსაა, დაბლობია; აქ განუწყვეტლივ ტალღები ხმაურობენ, ზღვის ქარი კი როგორღაც განსაკუთრებით ძლიერია. სასახლე მთებს შუა იყო ამართული, ასე რომ, ასეც გეჩვენებოდა: `ასეთივე ხომ არ იყო ის ძელური სასახლეც?~7 სიტყვას მოჰყვა და, ამას მაინც სხვაგვარი სახე ჰქონდა, და მასში ლამაზი რაღაცებიც კი იყო.
ყოველდღე იმდენი სახლი ილეწებოდა, და მდინარე იმდენს მიაცურებდა, რომ ის უკვე ვერსაით მიედინებოდა. სადღა არიან ეს სახლები? სად აშენდნენ ისინი? უკაცრიელი ადგილი აურაცხელია, აშენებული სახლები კი ასე ცოტაა!
უწინდელი დასახლება8 გატიალებულ-გაუკაცრიელებულია, ახალი ქალაქი კი ჯერ მზად არაა. დედაქალაქყოფილის ყველა მკვიდრი ცაზე მცურავი ღრუბლის ფთილასავით იყო. აქაურნი, ძველთაგან აქ მცხოვრებთა შთამომავალნი, რომლებმაც სამკვიდრო დაკარგეს, მწუხარებდნენ; მათ კი, ვინც აქ ისევ სახლდებოდა, შენებისთვის საჭირო მასალები არ ებადათ და იტანჯებოდნენ.
გზებს გახედავ: ისინი, რომლებიც ეტლებით უნდა მიმოდიოდნენ, ცხენებზე სხედან; მათ, ვისაც ფორმის სამოსელი უნდა ემოსოთ, უბრალო ტანისამოსი აცვიათ. დედაქალაქის სახე ერთბაშად გადასხვაფერდა, ის ლამის წალეკეს ტეტიებმა, გაგრიებმა, გაუთლელებმა. მხოლოდ მოსამსახურე ადამიანები9 რჩებოდნენ უცვლელნი!
წარამარა ამბობდნენ: `ეს ქვეყნის წარღვნის მაუწყებელი ნიშანი ხომ არ არის?~ _ და ეს ასეც იყო: სამყარო ყოველდღე უფრო და უფრო მეტად მშფოთვარებდა, და ადამიანთა გულებში სიმშვიდის ნატამალიც არ დარჩა. საბოლოოდ ხალხის წუწუნი ფუჭი, ამაო არ აღმოჩნდა: იმავე წლის ზამთარში ხელმწიფემ ინება კვლავ ძველ დედაქალაქში დაბრუნება. მაგრამ ირგვლივ ხომ სულ დანგრეული სახლებია... რა გინდა მათ უქნა? მათ უწინდებურ სახეს ვერ დაუბრუნებ!
გამიგონია10, რომ გარდასულ ხანებში სამეფოს გულმოწყალედ, ლმობიერად მართავდნენ, სასახლეებს ლელით ხურავდნენ და ლავგარდანებს არც კი ავლებდნენ; მცირე საკომლო გადასახადებსაც კი აუქმებდნენ...
ეს იმიტომ, რომ ხალხი უყვარდათ, ადამიანებს ეხმარებოდნენ! თუ როგორია ამჟამინდელი საწუთრო, იოლი გასაგებია, თუ მას გარდასულ საწუთროს შევადარებთ!
IV. შიმშილი
შემდეგ, თითქოს იოვას წლებში (1181 წ.) _ ეს დიდი ხნის წინათ იყო და ზუსტად არ მახსოვს, როდის... ორი წელი შიმშილი ბობოქრობდა და საშინელი მოვლენები ხდებოდა: გაზაფხულზე და ზაფხულში _ გვალვა, შემოდგომაზე და ზამთარში _ გრიგალები და წყალდიდობები. ასეთი უბედურებები ერთმანეთს მოსდევდა და მარცვლოვანი სულ არ მწიფდებოდა. გაზაფხულზე მხოლოდ ამაოდ ხნავდნენ და ზაფხულშიც ამაოდ თესავდნენ... მხოლოდ შრომა, გარჯა იყო; შემოდგომაზე არ მკიდნენ, ზამთარში კი პურის აღებით აღძრული გამოცოცხლება სადღა იყო.
ამიტომ მოსახლეობაც სხვადასხვა პროვინციაში... ზოგნი თავიანთ მიწებს ტოვებდნენ და სხვაგან იზომავდნენ მათ. სხვები თავიანთ სახლებს ივიწყებდნენ და მთაში სახლდებოდნენ. დაიწყო სხვადასხვაგვარი ლოცვა-მუდარები, იმართებოდა განსაკუთრებული ღვთისმსახურებებიც, და მაინც, ყოველივე ამის შედეგები არ ჩანდა.
დედაქალაქის ცხოვრება ყველაფრით სოფელზეა დამოკიდებული: ის სოფლიდან თუ არ მომარაგდება, ვერც იარსებებს.
საბოლოოდ სასოწარკვეთილი ადამიანები საგნებს განურჩევლად ყრიდნენ ბედის ანაბარა, მაგრამ არ ჩანდნენ ის პირები, რომლებიც მათ თუნდაც დახედავდნენ. და თუ ზოგჯერ მაინც გამოჩნდებოდნენ პროდუქტებზე მათი გადაცვლის მსურველები, ისინი ოქროს არაფრად აგდებდნენ, პურს კი აღმერთებდნენ. გზებზე უამრავი მათხოვარი იჯდა და მათი ხმები _ მწუხარებითა და ტანჯვით აღბეჭდილი ხმები _ ადამიანებს ყურს უხვრეტდნენ.
პირველი ასეთი წელი, როგორც იქნა, გაილია. ადამიანები ფიქრობდნენ: `ვნახოთ, რა იქნება მომდევნო წელს! ის ჩვენს საქმეებს ხომ არ გამოასწორებს?~ _ მაგრამ მომდევნო წელს ყველაფერ ამას ავადმყოფობებიც ემატებოდა და ვითარება კიდევ უფრო უარესდებოდა. მისი გამოკეთების ნიშანწყალი არ ჩანდა.
ადამიანები შიმშილით იხოცებოდნენ, და მათი ცხოვრება მძიმდებოდა და მძიმდებოდა, და ისინი წყალმცირის თევზებს11 ჰგავდნენ.
და ბოლოს შლაპიანი, შთამბეჭდავი სახის ადამიანებიც ისე დაიარებდონენ ეზო-ეზო მოწყალების სათხოვნელად, თითქოს მთელი მათი დღე და მოსწრება ამას აკეთებდნენო!
გაიხედავ: `რაო, ისევ ხომ არ დაწანწალებენ ეს სასოწარკვეთილი ადამიანები?!~ _ ისინი კი უკვე წაიქცნენ და დაიხოცნენ. ღობეების ქვეშ დახვავებულ შიმშილით დახოცილთ ხომ ვინ დათვლიდა. რამდენადაც მათ არავინ კრებდა და არ ყრიდა სადმე, ცუდი, მყრალი სუნი ავსებდა გარემოს სივრცეს, გახრწნილი სხეულების გროვები კი ისეთი სანახაობა იყო, რომ ადამიანი მის ყურებას ვერ გაუძლებდა. თვით მდინარის ნაპირებს რაც შეეხება, იქ უკვე ცხენებისა და ეკიპაჟების გასასვლელი გზაც კი არ იყო დარჩენილი.
ქანცი ეცლებოდათ ხის მჭრელებსაც მთებში, და საქმე იქამდე მივიდა, რომ საწვავის საშინელი უკმარისობა იყო. ამასთან დაკავშირებით ისინი, ვისაც არსად არავითარი მხარდაჭერა არ ჰქონდათ, თვითონ იწყებდნენ თავიანთი სახლების მტვრევას და ნამტვრევების ბაზარში შეშებად გაყიდვას, მაგრამ იმაში აღებული ფული, რაც ბაზარში გაჰქონდათ, ერთ დღეს არსებობისთვისაც კი არ ჰყოფნიდათ. საშინელება ის იყო, რომ ამ ხის ნაჭრებში აქა-იქ ხვდებოდათ სინგური, ან ოქროსა და ვერცხლის ფურცლებიც. იწყებ გაკითხვას _ და რა ირკვევა? ადამიანები, რომლებსაც უკვე სხვა არავითარი საშველი არ ჰქონდათ, მიდიოდნენ ძველ ტაძრებში. იქ ბუდების გამოსახულებებს იტაცებდნენ, წმინდა ნივთებს ამტვრევდნენ და ყველაფერს შეშებად აპობდნენ. აი, ასეთ საშინელებებს ხედავდნენ მანკისა და ბოროტების ამ ჯოჯოხეთში12 მყოფი ადამიანები!
და კიდევ... გაუგონარი რაღაცებიც ხდებოდა: როცა ქალსა და კაცს ერთმანეთი უყვარდათ, ის, ვისი სიყვარულიც უფრო ძლიერი იყო, მეორეზე ადრე კვდებოდა. ეს იმიტომ, რომ თავის თავს თითოეული მათგანი მეორე ადგილზე აყენებდა და, ყველაფერს, რის შოვნასაც მოწყალების სახით ახერხებდნენ, უთმობდა მეორეს _ კაცს ან ქალს, ერთი სიტყვით, იმას, ვინც უყვარდა. ამავე მიზეზით მშობლები, როგორც ეს მოსალოდნელიც იყო, სიცოცხლეს პირველნი ეთხოვებოდნენ (უდროოდ). ასეც ხდებოდა: ქორფა ჩვილები, რომლებმაც არ იცოდნენ, რომ დედამისი უკვე მკვდარი იყო, მათ გვერდით ეწვნენ და ტუჩებით ძუძუებს ეძებდნენ.
ტაძარ ნინაძის13 მსახური ღირსი რიუგე, რომელიც მგლოვიარობდა იმის გამო, რომ უამრავი ადამიანი იხოცებოდა, ბევრ ღვთისმსახურთან ერთად მიდიოდა ყველგან, სადაც მკვდრები ჩანდნენ, მათ შუბლზე აწერდა ასო `ა~-ს და მათ ამით მარადიულ ცხოვრებაში14 ამკვიდრებდა.
უნდოდათ გაეგოთ, რამდენი ადამიანი მოკვდა ასე მეოთხე და მეხუთე მთვარეში. დათვალეს და გაირკვა, რომ მთელ დედაქალაქში, სამხრეთისკენ პირველი პროსპექტიდან ჩრდილოეთისკენ მეცხრემდე, დასავლეთისკენ კიოგოკუდან და აღმოსავლეთისკენ სუძაკიმდე, ორმოცდაათი ათას სამას კაცზე მეტი იყო დახოცილი.
და რამდენი ადამიანი დაიხოცა აქამდე და ამის შემდეგ!
ამას მდინარეების კამოგავას, სირაკავას დაბლობზე და დედაქალაქის დასავლეთი ნაწილის ირგვლივ სხვა მიდამოებში დახოცილებსაც თუ მივუმატებთ...
გამიგონია, რომ არცთუ დიდი ხნის წინ, იმ წლებშიც, როცა ტახტზე სუტოკუ-იანი იჯდა და, მგონი, ტიოძიოს წლებშიც (1132-1134წ.წ.), მოხდა რაღაც ამდაგვარი15. მე არ ვიცი, მაშინ როგორ იყო, მაგრამ ის, რაც ახლა ჩემ თვალწინ ხდებოდა, ასე უჩვეულო და სავალალო იყო.
V. მიწისძვრა
შემდეგ, გენრიაკას მეორე წელს (1185წ.) ძალიან იძრა მიწა. ეს წარმოუდგენელი სანახავი იყო: მთები ირღვეოდნენ და მდინარეებს ქვეშ იყოლიებდნენ; ზღვა ცალ მხარეს გადაიხარა და ხმელეთი დაფარა. კლდეები იპობოდნენ და იქიდან წყალი მიბობოქრობდა დაბლობისაკენ. გზებზე მიმავალმა ხარებმა არ იცოდნენ, სად დაედგათ ფეხი. უარესი ვითარება იყო დედაქალაქში: არც ერთი ტაძარი, არც ერთი პაგოდა ან მავზოლეუმი მრთელი არ დარჩენილა, როცა ისინი ინგრეოდნენ ან მიწასთან სწორდებოდნენ, მტვერი ცისკენ კვამლივით მიბოლქვავდა. ნიადაგის შერყევის დროს სახლების ნგრევას მოყოლილი გუგუნი მეხის გაუთავებელი ჯერი გეგონებოდათ. იმ დროს სახლში დარჩენა მაშინვე გასრესას ნიშნავდა. გარეთ გამოვარდებოდი და მიწა იპობოდა. ფრთები არა გაქვს, და ცაში ვერ აფრინდები. ვფიქრობ, ამქვეყნად არსებულ საშინელებათაგან ყველაზე დიდი საშინელება სწორედ მიწისძვრაა!..
მაგრამ ყოველივე ამაში ყველაზე სავალალო, ყველაზე გულისმომკვლელი ის იყო, რომ ექვსი-შვიდი წლის ბიჭი, ერთი მეომრის ერთადერთი შვილი, ქვის გალავნის სახურავქვეშ უწყინარი ბავშვური თამაშით ერთობოდა _ პატარა სახლს ახოხოლავებდა. და ის, თვალის დახამხამებაში კედლის ნანგრევებქვეშ აღმოჩნდა და ისე ძალიან გაიჭყლიტა, რომ მისი ცნობაც კი შეუძლებელი გახდა. და დედ-მამა კივილითა და ქვითინით იხუტებდა ბავშვს, რომელსაც თვალები ბუდიდან დუიმზე ჰქონდა ჩამოღვლეფილი...
როცა გავიფიქრებ, რომ ბავშვის თავს დატეხილი ასეთი ვაებების დროს ისინიც კი, ვისაც ბუნებისაგან მამაცობა აქვთ ბოძებული, მაინც ივიწყებენ სირცხვილს და ყველაფერს, მე ისინი მეცოდებიან, და ამავე დროს მეჩვენება, რომ ეს ასეც უნდა იყოს.
ნიადაგის ძლიერი რყევა გარკვეული ხნის შემდეგ შეწყდა, მაგრამ ცალკეული ბიძგები დიდხანს არ წყდებოდა. დღე ისე არ გადიოდა, ოცი-ოცდაათი ისეთი ბიძგი არ ყოფილიყო, რომლებიც ყველას თავზარს სცემდა.
გავიდა ათი-ოცდაათი დღე და ძვრები თანდათან ჩვენგან დაშორეულდნენ. შემდეგ მათ დღეში ოთხ-ხუთს ან ორ-სამს თუ ითვლიდნენ: ძვრები ამნაირად თითქმის სამ თვეს გრძელდებოდა.
ოთხი სტიქიიდან წყალი, ცეცხლი და ქარი ადამიანებს გამუდმებით აგდებენ მძიმე დღეში, მიწა კი თითქოს განსაკუთრებულ უბედურებებს არ ატრიალებს. თუმცა, დიდი ხნის წინათ, საიკოს წლებში (854-856წ.წ.) დიდი მიწისძვრა მოხდა: ტაძარ ტოდაიძიაში16 ბუდას ქანდაკებიდან თავიც კი ჩამოვარდა. ბევრი ამდაგვარი უბედურება დატრიალდა, მაგრამ ეს ყველაფერი არც შეიძლება შეედაროს იმას, რაც ამჯერად მოხდა. ყველანი ამბობდნენ, თუ როგორი უნუგეშო, უსიამო იყო სიცოცხლე. ადამიანებს ხშირად ისეც ეჩვენებოდათ, რომ მალე ცოტათი მაინც იგრძნობდნენ შვებას... დღეები და თვეები ერთმანეთს მისდევდნენ, წელი გაილია, და უკვე ყოველივე ამაზე კრინტის დამძვრელნიც კი არ დარჩნენ.
III
აი, როგორი მწარეა სიცოცხლე ამ სამყაროში, აი, როგორი არამყარი და არასაიმედოა ის თვით ჩვენში და ჩვენს საცხოვრებლებშიც. და რამდენი ტანჯვა ბუგავს ჩვენს გულს ცალკეული გარემოებების, თითოეულის მდგომარეობის შედეგად _ ამას რა ჩამოთვლის!
აი, ადამიანები, რომლებიც თვითონ არ არიან გავლენიანნი და ძლიერთა ამ ქვეყნისათა მფარველობით არსებობენ: განგება დიდ სიხარულს არგუნებს _ ხმამაღლა გაცინებას ვერ ბედავენ; გული ვაებისაგან დამძიმებული აქვთ _ ხმამაღლა ქვითინი არ შეუძლიათ; რასაც უნდა აკეთებდნენ, მშვიდად არ არიან. ისინი ძერის ბუდესთან ახლოს მყოფი ბეღურებივით არიან!
აი, ადამიანები, რომლებიც ღატაკნი არიან და მდიდართა სახლების მეზობლად ცხოვრობენ: ისინი ყოველ დილას სახლიდან მალულად მიდიან და ყოველ საღამოს მალულადვე ბრუნდებიან სახლში, რადგან თავიანთი უსანდომო, უბადრუკი გარეგნობა ერცხვინებათ. უნდა ნახოთ, მათი ცოლები და შვილები, მათი ოჯახების წევრები როგორი შურის თვალით შესცქერიან იმ მდიდრებს; ხედავენ, რომ მდიდარი სახლის წევრები მათ არაფრად აგდებენ, _ და მთელი მათი არსება ძრწუნდება, და წამითაც ვერ მშვიდდებიან!
აი, ადამიანები, რომლებიც ქალაქის სივიწროვეში ცხოვრობენ; მათ გვერდით ხანძარი გაჩნდება და ისინი გაუბედურებას ვერ იცდენენ თავიდან; და აგერ ადამიანები, რომლებიც ქალაქის გარეუბანში ცხოვრობენ: მათ ქალაქთან კავშირი ძალიან უჭირთ. თანაც, მათ გამუდმებით ესხმიან თავს ქურდები და ყაჩაღები.
ის, ვინც ძლევამოსილია, ხარბიცაა. მდიდარს ყველაფრისა ეშინია. ღატაკს რამდენი თავსატეხი აქვს. ის სხვებს უწევს სამსახურს, თვითონ კი იმ სხვების მონაა. ყველა სხვა რომ იქცევა, ისე თუ მოიქცევი, ვერ გაიხარებ. ყველა სხვა რომ იქცევა, ისე თუ მოიქცევი, გიჟს დაემსგავსები. სად უნდა დასახლდე, რა საქმეს უნდა მოეკიდო, რათა წამით მაინც მოუნახო ადგილი შენს სხეულს, რათა შენს სულს წამით მაინც მოჰგვარო შვება?
კარი მეორე
I
და, აი, თვითონ მეც... მამის მხრიდან ბებიამ მემკვიდრეობით სახლი გადმომცა და დიდხანს ვცხოვრობდი იქ, მაგრამ მერე ჩემი ხვედრი შეიცვალა, ბედმა მიმუხთლა, ბევრი რამ დავკარგე და უკვე არ ძალმიძდა იქ დარჩენა. აი, უკვე ოცდაათ წელს გადაცილებულმა წმინდა გულით გავმართე ჩემი წნული ქოხი.
ეს ქოხი ჩემი უწინდელი საცხოვრებლის მხოლოდ მეათედი ნაწილის ტოლი იყო: მე ის საცხოვრისი მხოლოდ ჩემთვის გავმართე და სახლის, როგორც ჯერ არს, ისე აგება არც განმიზრახავს. გალავანი როგორღაც ამოვაშენე თიხით, ალაყაფის დაყენებისთვის კი სახსარი არ მეყო.
ბოძების ნაცვლად ბამბუკის ლატნები ავიღე და ეტლისთვის ფარდული გავაჯახირე.
ყოველთვის, როცა კი თოვდა ან ძლიერი ქარი უბერავდა, აქ ყოფნა მაშინებდა. თვითონ ეს ადგილი მდინარესთან ახლოს იყო, ამიტომ შესაძლებელი წყალდიდობა ჩემს ქოხს სულ მუდამ ემუქრებოდა და ყაჩაღების შიშიც მზარავდა.
და აი, ამ ჩემთვის უცხო გარემოში ჩემს სულს ოცდაათ წელზე მეტხანს ვაიძულებდი ეტანჯა. ამ დროის განმავლობაში ბევრი ბედის უკუღმართობა დამატყდა თავს და საკუთარი გამოცდილებით დავრწმუნდი, როგორი უმნიშვნელო რამაა ჩვენი სიცოცხლე, ამიტომ წამოვედი სახლიდან სამუდამოდ და ზურგი შევაქციე ფუჭ სიცოცხლეს.
მანამდე არც ცოლი მყოლია და არც შვილები, ასე რომ, არ მყავდა ისეთი ახლობელი, რომელთანაც განშორება გამიჭირდებოდა. არც წოდებები მქონდა და არც ჯილდოები; ასეთ ვითარებაში, აბა, რას უნდა შევებორკე? ისედაც სულ ამაოდ დავკარგე ამდენი გაზაფხული და შემოდგომა ოჰარაიამას მთების ღრუბლებში!
და აი, ახლა სამოცი წლის ცვარმა, რომელიც უკვე წუთი-წუთზე გასაქრობად იყო გამზადებული, ისევ მოიწყო თავშესაფარი ფოთლის წვერზე. ზუსტად ასე იგებს მონადირე ერთი ღამის გასათევ თავშესაფარს. ასე იწნავს ბებერი აბრეშუმის ჭია პარკს.
ჩემი ცხოვრების შუა პერიოდის ჩემს საცხოვრებელთან შედარებით ჩემი ახალი საცხოვრებელი მის მეასედ ნაწილსაც კი არ უტოლდებოდა.
ამასობაში წლები დასალიერისკენ მიიწევენ. ჩემი საცხოვრებელი სულ ვიწროვდება და ვიწროვდება. ამჯერად ჩემი პატარა სახლი უკვე მთლად უჩვეულო რამეა: სიგანით საჟენია, სიმაღლით _ შვიდი ფუტი, მეტი არა.
ადგილი საგანგებოდ არ ამირჩევია, არც საცხოვრებლის გასამართად არ ამირჩევია რაიმე ნიშნით კარგი წერტილი. მიწით ამოვიყვანე კედლები, უბრალო სახურავით გადავხურე, კილოების (ვიწრო ღარების) ადგილებზე მეტალის სამაგრები მივამაგრე. მინდოდა, უსიამო რამე რომ მომხდარიყო, სხვა ადგილას იოლად გადამეტანა ყველაფერი. და ყველაფრის ხელახლა გამართვაც რომ დამჭირვებოდა, დიდი გარჯა არ დამადგებოდა: მთელ ჩემს ბარგს ერთი ურემი დაიტევდა. მეეტლეს მისი ჯაფის საფასურს გადავუხდიდი და სხვა არავითარი ხარჯის გაღება არ მომიწევდა.
II
ახლაც, როცა ჩემი ტერფები ხინოიამას მთების მიყრუებულ საუფლოში დავფარე, ჩემი საცხოვრებლის მარცხენა მხარეს კართანა მსუბუქად გადმოვხურე და იქ მიწაზე დავფინე ბამბუკი, ხოლო ამ გადმონაშვერის დასავლეთ მხარეზე მოვაწყვე თარო წმინდა წყლისთვის. თვით ქოხში მარჯვენა კედელთან დავდგი ამიდას გამოსახულება17, და როცა მასზე დაღვრილ გადახრილ მზის სხივებს ვუთვალთვალებდი, მიმაჩნდა, რომ ეს სხივები მისი, ამიდას, სხეულიდან მოეფინებოდა. იმ ფარდის ნაჭერზე, რომელიც მის წინ ეკიდა, ფუგენის18 და მის გვერდით ფუდოს19 გამოსახულებები მივამაგრე. ჩრდილოეთის ტიხარის თავზე გავმართე პატარა თარო და ზედ შავი ტყავისგან მოწნული სამი თუ ოთხი ზარდახშა შემოვდგი. მათში ჩავაწყვე ლექსები, მუსიკალური პიესების კრებულები, კრებული `ოძიიოიოსიუ~, მახლობლად კი დავაყენე ინსტრუმენტები კოტო და ბივა20. აღმოსავლეთ მხარეზე დავაგე გვიმრის ღეროები, ჩალის ჭილოფი დავფინე, _ და აი, ისიც, ჩემი ღამის საწოლი. მარჯვენა კედელში ფანჯარა გავჭერი, და იქვე დავდგი პატარა საწერი მაგიდა. სასთუმალთან მედგა მაყალი ნაკვერჩხლისათვის. მე ის ფიჩხით გახურებას მივუსადაგე. ქოხის ჩრდილოეთ მხარეზე პატარა ადგილი დავიკავე და მას დაბალი თხელი წნული ღობე შემოვავლე, და, აი, ისიც _ ჩემი პატარა ბაღი. მე აქ სხვადასხვა სამკურნალო ბალახს ვრგავდი. აი, როგორი იყო ჩემი არამყარი ქოხის გარეგნული სახე.
მთელი იმ ადგილის სურათის აღსაწერად ისიც უნდა ვთქვა, რომ სამხრეთის მხარეს გამართული იყო წყალსადინარი, რომელშიც ქვებით შემოვრაგე წყალსატევი, სადაც ჩემთვის წყალს ვიმარაგებდი. ხეები ზედ სახურავის გადმონაჭერთან იზრდებოდნენ და ამიტომ ცეცხლის დასანთებად ფიჩხის დაგროვება არ მიჭირდა.
იმ ადგილს მთა ტოიამა ერქვა.
მარადმწვანე სურო ყველა კვალს მალავდა. დაბლობს ხშირი ტყეები ფარავდა, მაგრამ დასავლეთი უტყეო იყო. და ამას არ შეიძლებოდა ჩემში განსაკუთრებული ფიქრი არ აღეძრა... გაზაფხულზე უმზერ ცისვაზთა ტალღებს21... ისინი ლილისფერი ღრუბლებივით ავსებენ მთელ დასავლეთს.
ზაფხულში უსმენ გუგულს22... ყოველთვის, როცა კი მას ეხმაურები, თითქოს მასთან იქ, იმიერი, საიქაო ქვეყნის მთის ბილიკებზე შეხვედრაზე უთანხმდები.
შემოდგომაზე მთელ ყურთასმენას ჭრიჭინობელათა ხმები იპყრობს23 და გეჩვენება: ისინი ამ ჭრიჭინობელას ნაჭუჭივით არამყარ და ცარიელ სამყაროს ხომ არ დასტირიან?
ზამთარში თოვლის მზერით ტკბები... მისი შექუჩება და დნობა როგორა ჰგავს ჩვენს შეცოდებებს!
როცა ლოცვის განწყობა არ მეუფლება ან წმინდა წიგნების კითხვისგან არაფერი გამომდის, სულ არაფერს ვაკეთებ, ვისვენებ. არ არსებობდა ისეთი ვინმე ან რამე, რასაც შეეძლო ჩემთვის ამაში ხელი შეეშალა. არც არავინ მყავდა ახლოს, ვის წინაშეც შეიძლებოდა შემრცხვენოდა.
მდუმარების აღთქმას მაინცდამაინც მკაცრად არ ვიცავ, მაგრამ, რაკი განმარტოებით ვცხოვრობდი, უნებლიეთ ვიცავ `ბაგეთა სიწმინდეს~. მე სრულებითაც არ ვცდილობ, რადაც უნდა დამიჯდეს, ყველა მცნების დაცვას, მაგრამ რაკი დარღვევისთვის ხელისშემწყობ ვითარებაში არ ვიმყოფები, აბა, რითი დავარღვევ მათ?
დილაობით, როცა იმ `ნათელ ტალღებს ვარ მინდობილი, რომლებიც ნავს მოჰყვებოდნენ~24, მე თვალს ვაყოლებ შორეთში, უკანოიასთან, წინ და უკან მიმომცურავ ნავებს, და განწყობილებას მან-სიამისგან ვსესხულობ.
საღამოს, როცა ქარი სუროს ფოთლებს აშარიშურებს, ფიქრით ვისწრაფვი მდინარე ძინიოსკენ25, _ და გენ პოტოკუს მელოდიებს ვბაძავ.
და როცა ჩემი სულის მღელვარება უფრო ძლიერი ხდება, არცთუ იშვიათად ფიჭვებს მოძახილს `შემოდგომის ქარის~ მუსიკით ვეუბნები, წყლის რაკრაკის პასუხად კი `მოლივლივე ნაკადულს~ ვუკრავ. ჩემი ხელოვნება გაუწაფავი ადამიანის ხელოვნებაა, მაგრამ მე არ ვაპირებ სხვა ადამიანთა სმენის დატკბობას. მე ჩემთვის ვუკრავ. ჩემთვის ვმღერი. მხოლოდ ჩემს გულს ვესათუთები.
და კიდევ: მთის ძირში დგას ფიჩხებით შეკრული ქოხი. ის ამ მთების მცველის საცხოვრებელია. იქ ყმაწვილი ცხოვრობს, ხანდახან მოდის ჩემს მოსანახულებლად. და როცა მე თვითონა ვარ მოწყენილი, მივდივარ მასთან და ორნი ვსეირნობთ.
ის თექვსმეტი წლისაა, მე _ სამოცისა. სხვადასხვა ასაკისანი, მაგრამ იმასთან მიმართებით, რაც ჩვენს სულს შვებას ჰგვრის, თანატოლნი ვართ.
ზოგჯერ ვკრეფ ისლის ყვავილებს, წითელი მოცვის კენკრას ან მთის კარტოფილის მოგროვებას ვიწყებ, ოხრახუშს ვწყვეტ; ხან ქვევით, მინდვრისკენ ჩასული, მთის ძირას, იქ დახრილ თავთავებს ვაქუჩებ და მათგან ძნებს ვკრავ.
თუ ნათელი დღეა, მწვერვალზე ასული, ავცქერი შორეთს _ ჩემი სამშობლოს ზეცას, შორიდან ვავლებ თვალს: კობატაიამას მთებს, სოფელ ფუსიმის, ტობას, ხაცუკასის. ბუნების სილამაზეებს მესაკუთრენი არა ჰყავთ26, რის გამოც ჩემი გულის დაამებას არაფერი აბრკოლებს.
როცა ფეხით სიარული არ მიჭირს და ჩემი ლტოლვები შორს მეზიდებიან, მივყვები ქედს, სუმიამის მთის იქით გადავდივარ, კასადორის ვუვლი გვერდს; ზოგჯერ ივამას ტაძარში მივდივარ სალოცავად, ტაძარ ისიამაში მის სათაყვანებლად მივეშურები; ანდა, ავაძუს დაბლობს გადავივლი, და მივდივარ იმის შესატყობად, თუ რა დარჩა სემიმარუსგან27; მდინარე ტაგამიგავას გადაცურვის შემდეგ კი სახელოვანი სარუმარას28 საფლავს ვაკითხავ.
უკან მობრუნებისას, იმის მიხედვით, წელიწადის რა დროცა დგას, _ ან ალუბლის ხით ვტკბები, მზერით წითელ ნეკერჩხალს ვეძებ, გვიმრას ვგლეჯ, ან ხეებიდან ნაყოფებს ვწყვეტ... და ყველაფერ ამას ხან ბუდას საკურთხეველზე ვალაგებ, ხან სახსოვრად ვიტოვებ სახლში.
როცა ჩუმი ღამე, ფანჯარაში კი მთვარის ნათელი იღვრება, სიყვარულით ვიხსენებ ჩემს უწინდელ მეგობრებს; მაიმუნების ყვირილისას სახელოებს ჩემი ცრემლებით ვასველებ. ბუჩქებში მოკიაფე ციცინათელები შორიდან კუნძულ მაკინოსიმთან მყოფი მეთევზეების ცეცხლის ნაპერწკლებში მერევა. განთიადისწინა წვიმა ხეებიდან ფოთლების შებერვით ჩამომფანტველ ქარიშხალს ჰგავს.
როცა მთის ხოხბების კივილს ვისმენ, ასეთი ფიქრი მეუფლება: `ის მამა ხომ არ არის ჩემი? ის დედა ხომ არ არის ჩემი?~29 და როცა ჩემს ქოხს უკვე შემოჩვეული მთის ორბები ჩემთან ძალიან ახლოს მოდიან, ვგრძნობ, უკვე რამდენად დაშორებული ვარ საერო ცხოვრებისგან30.
ხანდახან, როცა ძლიერ მღვივარ ცეცხლს ვაჩაღებ, ამას ჩემი ბებრული ურვა მაკეთებინებს. ირგვლივ არც ისე საშიში მთებია, მაგრამ ზოგჯერ მიწევს მღელვარებით ვუგდო ყური ბუების კივილსაც, ასე რომ, ამ მთებში წელიწადის ყველა დროს სხვადასხვაგვარ სურათებს ბოლო არ უჩანს. მით უფრო _ იმისთვის, ვინც ღრმად აზროვნებს, ვისაც დიდი ცოდნა აქვს... მისთვის ყველაფერი მხოლოდ ამით არ იფარგლება!
III
დიახ! თავიდან, როცა აქ ვსახლდებოდი, ვფიქრობდი: `აქ დროებით, დროებით ვბინავდები...~ და ასე უკვე ხუთი წელი გავიდა. ჩემი ერთი ციცქნა ქოხი ცოტათი უკვე დაძველდა, მის სახურავზე დამპალი ფოთლეულის სქელი ფენა გაჩნდა, ღობეს ხავსი მოედო. როცა _ როგორღაც შემთხვევით _ ქალაქზე რაღაცების მოსმენა მიხდება, ვიგებ, რა ბევრი კეთილშობილი ადამიანი მოკვდა მას შემდეგ, რაც მე ამ მთებში გავუჩინარდი. იმათზე კი, ვინც ანგარიშში ჩასაგდები არცაა, ძნელად თუ ვიგებ რამეს. და რამდენი სახლი გადაბუგა ხშირმა ხანძრებმა! გამოდის, რომ მხოლოდ ჩემი დროებითი თავშესაფარი... მხოლოდ აქ ვგრძნობ თავს თავისუფლად, გაუჭირვებლად და შეუშფოთებლად!
მერე რა, რომ მისი ზომები ვიწროა; მასში არის საწოლიც, რომ მთელი ღამე იძინო, არის ჭილოფი დღისით ჩამოსაჯდომად; ერთი კაცის შესაფარებლად ის სავსებით საკმარისია. მარტოხელა კიბოს პატარა ნიჟარა უყვარს; ეს იმიტომ, რომ მან კარგად იცის, ვინაა. ზღვის შევარდენი შიშველ კლდეებში ბინადრობს. ეს იმიტომ, რომ ის ადამიანებისგან თავს შორს იჭერს; ჰოდა, მეც ასე ვარ: ჩემი წადილი მხოლოდ სიმშვიდეა; ჩემი ტკბობა უდარდოდ ყოფნაა.
საერთოდ, ადამიანები, როცა საცხოვრებლებს აშენებენ, ჩვეულებრივ, ამას თავიანთთვის არ აკეთებენ; ერთი ცოლისთვის, ბავშვებისა და ოჯახის სხვა წევრებისთვის აშენებს; მეორე _ თავისი ნათესავებისთვის, მეგობრებისთვის; მესამე საცხოვრებლებს უშენებს თავის ბატონს, მასწავლებელს და, საგანძურისთვისაც, ცხენებისა და კამეჩებისთვისაც კი აშენებს... მე კი ახლა ყველაფერი ჩემთვისღა მოვაწყვე. სხვისთვის არ ამიშენებია. და ეს იმიტომ, რომ _ ასეა მოწყობილი ეს წუთისოფელი _ ჩემს ამ ვითარებაში არ არიან ადამიანები, რომლებიც ჩვენს კვალს გამოჰყვებოდნენ; არც მსახურები მყავს, რომლებთანაც ურთიერთობა მექნებოდა. ვთქვათ და, ყველაფერი უფრო ფართოდ გამემართა, ვის მივცემდი ჩემს თავშესაფარს, ვის დავაბინავებდი აქ?
აი, ადამიანები, რომლებსაც ჩვენი მეგობრები ჰქვიათ. ისინი სიმდიდრეს სცემენ პატივს, პირველ ადგილზე მათთან ურთიერთობის საამურობას აყენებენ; მათ არ უყვართ ჭეშმარიტი გრძნობებით გამსჭვალული, პირდაპირი ადამიანები. იმაზე კარგი რაა, რომ შენს მეგობრებად მუსიკა, მთვარე და ყვავილები გაიხადო!
აი, ადამიანები, რომლებსაც ჩვენი მსახურები ჰქვიათ: ისინი იმასღა უყურებენ, დიდ ჯილდოს იღებენ თუ მკაცრად ისჯებიან. ისინი ყველაფერზე მაღლა ბატონების მოწყალებათა ბარაქიანობას აყენებენ. ისინი გიყვარან, მათ ეფერები, და მაინც, ამით საზრუნავი არ გაკლდებათ. იმას არაფერი სჯობია, რომ შენს მსახურად შენივე თავი გაიხადო! როცა რაღაც საქმის გაკეთება ხდება საჭირო, ამას შენს თავს აკისრებ. დავუშვათ, ამის გაკეთება არც ისე იოლია, მაგრამ ეს მაინც უფრო იოლი რამაა, ვიდრე ის, რომ სხვებს ემსახურო, იმას უთვალთვალო, რას და როგორ აკეთებენ სხვები! როცა იცი, საით წასვლაა საჭირო, იქით პირადად შენ მიდიხარ. ეს იოლად არ გამოდის, მაგრამ მაინც ეს უკეთესია, ვიდრე ის, რომ გული დაიმძიმო ცხენზე, უნაგირზე ან ხარებსა და მეეტლეებზე ფიქრით!
ახლა ჩემი თავი მე დავყავი ნაწილებად, და ისინი მე ორ სამსახურს მიწევენ: ხელები მსახურებია, ფეხები ეტლია და ისინი ჩემს სულს სიამეს ჰგვრიან.
სული კი იცნობს სხეულის ტანჯვას და, როცა სხეული იტანჯება, მას ხელს უწვდის; როცა სხეული საღადაა, მას მსახურებას უბრძანებს. დიახ, უბრძანებს, ემსახუროს, მაგრამ არა საზღვარს გადასულად! თუნდაც საქმე კარგად არ მიგდიოდეთ, სულს არ აშფოთებ!
ეს კი სვლაა _ ყოველთვის ფეხით სვლაა, ყოევლთვის მოძრაობაა... ეს როგორ ასაზრდოებს სიცოცხლეს! ფუჭად, ტყუილუბრალოდ რაღად უნდა იუსაქმურო? სხვებსაც რატომ აწუხებ, რატომ აიძულებ, იტანჯონ, _ ეს ხომ ცოდვაა. რატომ უნდა გახარჯო სხვისი ძალები?
ტანსაცმლისა და საკვების საქმეც ზუსტად ასეა: კაბა _ ხვიარა მცენარისა (ცისვაზისა), ლაბადა _ ქერელისა. როცა მათ გავიჩენ, სხეულს ვიმოსავ, დაბლობიდან ვფლობ ისლის ყვავილებს, მთიდან კი _ ხეთა ნაყოფებს _ ისინი მყოფნის სიცოცხლის შესანარჩუნებლად. და ეს საკმარისია.
ადამიანებს არ ვხვდები, რის გამოც მე არც დარცხვენა მიწევს და არც ჩემს გარეგნულ შესახედაობაზე ზრუნვა მჭირდება. საკვები _ მწირი, ღარიბული, და ის თუმც უხეშია, _ ჩემთვის გემრიელია. ყველაფერ ამას კი არამც და არამც ბედნიერებსა და მდიდრებს არ ვეუბნები, მხოლოდ ჩემს თავზე ვამბობ: ერთმანეთს ვადარებ იმას, როგორ ვცხოვრობდი წინათ და როგორ ვცხოვრობ ახლა.
მას აქეთ, რაც საზოგადოებას გამოვექეცი, როცა უკუვაგდე ყველაფერი, რაც სხეულს უკავშირდება, მე და შური, მე და შფოთვა ერთად არ ვარსებობთ.
რაკი ჩემი სიცოცხლე განგებას მივანდე, მე მას, ცხოვრებას, არც ვეძალები, და არც ვირიდებ.
ჩემი არსება ჰგავს ცაზე მიმომცურავ ღრუბელს: მას არც საყრდენი აქვს, და არც უკმაყოფილოა. არსებობის მთელი სიხარული ზღვარს მაშინ აღწევს, როცა სასთუმალზე თავდავანებული ვთვლემ და ყველა ცხოვრებისეული სურვილი მხოლოდ წლის ცვალებად დროთა სილამაზეებში მკვიდრობს.
სამივე სამყარო მხოლოდ ერთი სულია!31 სული თუ შფოთავს, განგაშებს, არც ცხენები, არც ხარები, არც ძვირფასეულობები არაფრის მაქნისია; პალატები და დარბაზები უკვე სასურველი, ძვირფასი რამეები აღარაა! ახლა კი მე განმარტოებულად არსებობის, პატარა ქოხის პატრონი ვარ; და მე ისინი მიყვარს.
როცა დედაქალაქში ჩასვლა მიხდება, მრცხვენია, რომ ღატაკი ბერი ვარ; მაგრამ როცა უკან ვბრუნდები და აქ ვზივარ, ამქვეყნიურ ცოდვებთან წილნაყარნი მებრალებიან. თუ ვინმე შეეჭვდება იმაში, რაც აქ ვთქვი, მან თევზებისა და ფრინველების ხვედრი გააცნობიეროს. თევზს წყალში ყოფნა არ მობეზრდება. თევზი თუ არ იქნები32, მის გულს ვერ გაუგებ! განდეგილის განწყობილებებზეც ეს შეიძლება ითქვას. განდეგილს რას გაუგებს ის, ვისაც მასავით არ უცხოვრია?
კარი მესამე
I
და აი, მიწიერი სიცოცხლის მთვარის დისკო სადაცაა ჩაესვენება და უკვე `ბოლოსწინა მთების~ თხემს უახლოვდება. და როცა მე უცებ `სამი გზის~33 მწუხარების წინ აღმოვჩნდები, რა მექნება სანანებელი?
II
ბუდა ასწავლიდა ადამიანებს: `საგანს თუ შეეხები, მას მაგრად ნუ მიებორკები!~ მაშასადამე, ისიც, რომ მე ახლა ეს ბალახების ქოხი მიყვარს, უკვე შეცოდებაა. ესე იგი, მე რომ ასე ვერთგულობ განმარტოება-განცალკევებას, უკვე დაბრკოლებაა გზაზე... და რაა ის, რომ მე უსარგებლო, ფუჭ სიხარულებზე ვლაპარაკობ და მთელ დროს ამაოდ ლაქლაქზე ვხარჯავ?
III
განთიადისწინა სიჩუმეში ამ კანონზე ფიქრებში დანთქმული ვზივარ და მივმართავ ჩემს სულს, ვეკითხები მას: `გამოექეცი შენ საზოგადოებაში ცხოვრებას, მთებს, ტყეებს შეერიე... ყველაფერი იმისთვის გააკეთე, რომ სული გეხსნა, რომ `გზა~ აღგესრულებინა, მაგრამ გარეგნობა ბერისა გაქვს, შენი სული კი სიბილწეში ჩაიფლო. შენი საცხოვრებელი ძიომკოძის34 საცხოვრებელსა ჰგავს, მაგრამ ის, რასაც შენ იქმ, სიურიხანდოკუს35 საქმეთა ფარდიც კი არაა. თუ ეს თვით შენი ბრალია? ყველაფერი ეს უწინდელი სიცოცხლის გამოსასყიდად შენი აბუჩად ასაგდები ყოფისა და სიღატაკის სახით გაღებული საზღაურია? თუ შენ ცდომილებების ლაფში ამოსვრილი ეს გული გაცბუნებს?
სულს არც ამ კითხვის პასუხი აქვს. ერთი კია: ორჯერ თუ სამჯერ ბუდასთვის არასასურველი ლოცვა წარმოვუთქვი მას.
კენრიაკუს მეორე წლის მესამე მთვარის მიწურული (1212წ.)
ამას წერდა ძმა რენ-ინი36 ტოიამას მთაზე მდგარ ქოხში.
ტიომეი კამო-ნო - Tiomey Kamo-No
