ფლობერი გუსტავ - Plover Gustav



მადამ ბოვარი - ნაწილი მეორე
I
იონვილ-ლ,აბეი (ასე დაურქმევიათ კაპუცინების სააბატოს გამო, რომლის ნანგრევებიც კი აღარ დარჩენილა) ერთი პატარა დაბაა რუანიდან რვა ლიეს მანძილზე, აბევილსა და ბოვეს შორის; იგი ჭალაში მდებარეობს, რომელსაც რწყავს რიელი, პატარა მდინარე, ანდელს რომ ერთვის; ეს პატარა მდინარე შესართავთან სამ წისქვილს აბრუნებს, შიგ კალმახი იცის, ბავშვები რომ კვირაობით გასართობად ანკესით იჭერენ.
ლაბუასიერის დიდ გზას უნდა გადაუხვიო, მიჰყვე ვაკე ზეგანსა და ლეს დაღმართს დაეკიდო, საიდანაც მთელი ჭალა მოჩანს. მდინარე, რომელიც ჭალაში დის, ორ სხვადასხვა სახის მკაფიო ნაწილად ჰყოფს მას: მთელი მარცხენა ნაპირი მინდვრებს უკავია, მარჯვენა კი _ სახნავს. მინდორი მოქცეულია დაბალ გორაკებს შუა, რომელთა გადაღმაც იგი ბრეს საძოვრებს უერთდება; აღმოსავლეთის მხრით კი ეს ვაკე ოდნავ მაღლდება, განიერდება და, სანამდეც თვალი მიაღწევს, სულ ხორბლის ქერა ყანებითაა დაფენილი. ბალახოვან კალაპოტში მოქცეული მდინარე თავისი თეთრი ზოლით ერთმანეთს აშორებს მინდვრებისა და ხნულების მწვანეს, ასე რომ, მთელი ეს კუთხე ვეება გაშლილ წამოსასხამსა ჰგავს, რომელსაც ვერცხლმკედით მოქარგული მწვანე ხავერდის საყელო ამშვენებს.
ჰორიზონტზე, როცა უახლოვდები, თვალწინ არგელის მუხნარი და სენ-ჟანის მთების ფერდობი იშლება, თავიდან ბოლომდე რომ წითელი, უსწორმასწორო ხაზებითაა დაღარული, _ ეს წვიმების კვალია, ხოლო ის აგურისფერი კი, მთის სირუხე რომ წმინდა ძაფივით დაუქსელავს, რკინოვანი წყაროების ნამუშევარია, იმ მიდამოებში რომ უხვად გადმოსჩქეფს.
ეს არის ნორმანდიის, პიკარდიისა და ილ-დე-ფრანსის შესართავი, ნარევი კუთხე, სადაც ენას თავისებური კილო აკლია, პეიზაჟს კი _ დამახასიათებელი იერი. აქ აკეთებენ მთელ ოლქში ყველაზე უცუდეს ნევშატელურ ყველს, ხოლო მეორე მხრივ, მეურნეობა აქ დიდ ხარჯს მოითხოვს, რადგანაც საჭიროა დიდძალი სასუქი ქვიშიანი და რიყიანი ნიადაგის გასანოყიერებლად.
1835 წლამდე იონვილს ხეირიანი გზა არ ჰქონდა, მაგრამ დაახლოებით ამ ხანებში გაიყვანეს სასოფლო შარა, აბევილის გზას რომ ამიენისას უერთებს, და ზოგჯერაც ამ გზით სარგებლობენ რუანიდან ფლანდრიაში მიმავალი ურმები. მიუხედავად მიმოსვლისა და აღებმიცემობის ამ ახალი საშუალებისა, იონვილ-ლ,აბეი მაინც ჩამორჩენილია. იმის მაგიერ, რომ მემინდვრეობა გააუმჯობესოს, მოსახლეობა დაჟინებით მისდევს ბალახის თესვას, თუმცა იგი ხელსაყრელი არ არის და უქნარა დაბაც ნოყიერ ჭალას პირს არიდებს და მდინარის ნაპირებისაკენ მიიწევს. შორიდან რომ შეხედო, იგი მთლად მდინარის პირზეა გაწოლილი, ვით დასარწყულებლად მირეკილი ნახირი.
მაღლობის ძირას, ხიდს გაღმა, იწყება ახალგაზრდა ვერხვებით ნაპირებშემორაგული გზატკეცილი, რომელიც პირდაპირ დაბაში შედის. ეზოები ცოცხალი ღობითაა შეკავებული და სავსეა სხვადასხვა ნამშრალით, ფარდულებით, მარნებით, საწნეხლებით, რომლებიც დაჩრდილულია ხეებით, გარშემო რომ ზედ კიბეები, სარები და ცელები მიუყუდებიათ. ისლის სახურავები, ვით თვალებზე ჩამოფხატული ფაფახი, თითქმის მესამედზე ფარავს დაბალ ფანჯრებს, რომელთა სქელი, გამოზნექილი მინებიც ბოთლის ძროებივითაა ბუშტუკებით მოჩითული. კირით შეფეთქილ კედელთა გასწვრივ, რომლებშიც გადაჯვარედინებული შავი კოჭებია დატანებული, აქა-იქ მსხლის მჭლე ხეები ხარობს; ქვედა სართულში კარებს სატრიალო ბარიერი აქვს, რათა ოთახი დაცულ იქნეს წიწილებისაგან, სიდრში დამბალი პურის ფინჩხების საკენკად რომ სახლებს ეტანებიან; ცოტა იქით ეზოები ვიწროვდება. მოსახლეობა უფრო შეჯგუფებულია, ცოცხალი ღობეები აღარ ჩანს; ერთ ფანჯარასთან ჯოხზე წამოგებული გვიმრის კონა ირხევა; აქ სამჭედლოა, იქით კი _ ურმის სახელოსნო, სადაც ორი თუ სამი ახალი ურემია ქუჩაში გახიდული. შემდეგ, ხეებში მოჩანს ერთი თეთრი სახლი, წინ მრგვალი მდელო, მდელოს ამურის ქანდაკება ამშვენებს, ტუჩზე რომ თითი მიუდვია; წინ, კარის ორივე მხარეს, თუჯის თითო ლარნაკია; კარზე ლითონისგერბიანი ფირფიტები ბრწყინავს; ეს ნოტარიუსის სახლია, და ულამაზესიც მთელ ამ მხარეში.
ეკლესია ქუჩის მეორე მხარეზეა, ოციოდე ნაბიჯს იქით, მოედნის ახლოს, მის გარშემო პატარა, დაბალი ყორით შემოზღუდული სასაფლაო ისე გაჭედილია საფლავებით, რომ მიწაში პირამდე დაფლული ძველი ქვები ერთ მთლიან ქვის იატაკს ქმნის, სადაც ბალახს თავისთავად გამოუყვანია სწორი და მწვანე ოთხკუთხედები. ეკლესია შარლ X მეფობის უკანასკნელ წლებში იქნა განახლებული. ხის გუმბათი ლპობაში შესულა და აქა-იქ, ლურჯ ცაზე შავი ნახვრეტები ჩანს. კარიბჭის თავზე, სადაც ორგანი უნდა იდგეს, ქორია მამაკაცებისათვის, ხვეული კიბით, ფეხქვეშ რომ ჭრაჭუნებს.
დღის სინათლე, უფერული მინებიდან რომ შემოდის, მწკრივებად განლაგებულ სკამებს ალმაცერად ანათებს; აქა-იქ სკამების ზურგი ჭილოფითაა გამოქსოვილი, რომელზედაც მიკრულია მსხვილი ასოებით წანაწერი: `ბ. მავანის სკამი~. უფრო მოშორებით, იქ, სადაც გასასვლელი ვიწროვდება, სააღსარებოს პირდაპირ, ღვთისმშობლის ქანდაკებაა სატინისკაბიანი, თავზე ვერცხლის ვარსკვლავებით მოქარგული ლეჩაქი ჰხურავს, ხოლო ლოყები სანდვიჩის კუნძულის კერპივით აქვს შეწითლებული; და ბოლოს, პერსპექტივას ზღუდავს შინაგან საქმეთა მინისტრის მიერ შეწირული წმინდა ოჯახის ხატი, საკურთხევლის ზემოთ რომ ოთხ შანდალს შუა აღმართულა. ფიჭვის ხისგან ნაკეთები კლიროსი კი შეუღებავი დარჩენილა. მარტო ბაზარს, ესე იგი კრამიტიან სახურავს, ოციოდე ბოძზე რომ არის დაყრდნობილი, იონვილის დიდი მოედნის თითქმის ნახევარი უჭირავს. მერია, რომელიც პარიზელი ხუროთმოძღვრის ნახაზების მიხედვითაა ნაგები, ბერძნული ტაძრისებური შენობაა და მეაფთიაქის სახლთან ერთად კუთხეს ქმნის. ქვემო სართულს სამი იონიური სტილის სვეტი ამშვენებს, ზემოს კი _ მრგვალთავიანი ტალანი, შენობის გუმბათზე გალური მამალია, რომელსაც ცალ ფეხში ქარტია უჭირავს, მეორეში კი _ სასწორ-სამართალი.
მაგრამ რაც ყველაზე უფრო თვალს იტაცებს, ესაა ბატონ ჰომეს აფთიაქი სასტუმრო `ოქროს ლომის~ პირდაპირ! განსაკუთრებით საღამოს, როცა აფთიაქის კანდელი ანთებულია და მინის ორი ბუშტი, წითელი და მწვანე, წინამოს რომ ამშვენებს, მიწაზე შორს ისვრის ფერადოვან შუქს. მაშინ ამ სინათლეში, თითქოს ბენგალის ჩირაღდანშია გავლებულიო, ოდნავ მოჩანს აჩრდილი მეაფთიაქისა, თავის მაღალ საწერ მაგიდას რომ დაჰყრდნობია. მისი სახლი თავიდან ბოლომდე აჭრელებულია ინგლისური შრიფტის, რონდოს თუ ნაბეჭდი ასოების პლაკატებით; `ვიშის, ზელცის, ბარეჟის წყალი, სასაქმებელი, რასპაილის აბები, არაბული რაჰათი, დარსეს კვერები, რენიოს მალამო, სახვევი, აბაზანები, მარგებელი შოკოლადი და სხვ.~ აბრას აწერია: `ჰომე, მეაფთიაქე~. შემდეგ, თვითონ აფთიაქის სიღრმეში, დიდი სასწორის უკან, ზედ დახლზე რომ არის დამაგრებული, დამინული კარის ერთ ნახევარს აწერია: `ლაბორატორია~, მეორეზე კი, დაახლოებით შუა ადგილას, ოქროს ასოებით შავ არეზე ერთხელ კიდევ მეორდება `ჰომე~.
ამას გარდა, სანახავი არა არის რა იონვილში. ქუჩა (ერთადერთი), რომელიც თოფის სასროლზე გრძელდება და გაშენებულია ზედ რამდენიმე დუქანი, გზის მოსახვევში ერთბაშად თავდება. იგი რომ მხარმარჯვნივ დატოვო და სენ-ჟანის ბორცვს შემოუარო, სულ მალე სასაფლაოს მიადგები.
ხოლერობის დროს მის გასაფართოებლად გალავნის ერთი ნაწილი დაანგრიეს და მეზობლადაც სამი აკრი მიწა იყიდეს, მაგრამ ეს ახალი ნაწილი თითქმის გამოუყენებელია, ხოლო საფლავები კი ძველებურად კვლავ კართანაა შეჯგუფებული. სასაფლაოს მცველმა, რომელიც ამავე დროს მესაფლავეცაა და მნათეც (მკვდრებისგან რომ ამრიგად ორმაგ ხეირს ნახულობს), ცარიელი მიწით ისარგებლა და იქ კარტოფილი დათესა. გარნა წლითიწლობით მისი მცირე ნაკვეთი ვიწროვდება და როცა რაიმე ეპიდემია ჩნდება, არ იცის, გაიხაროს მომეტებული სიკვდილიანობისა გამო თუ იწუხოს.
_ თქვენ მკვდრებით იკვებებით, ლესტიბუდუა! _ უთხრა ერთხელ ბატონმა მღვდელმა.
ამ შავბნელმა სიტყვამ იგი ჩააფიქრა და რამდენიმე ხნით კიდეც შეაყენა, მაგრამ დღეს კვლავ განაგრძობს თავისი ტუბერკულების მოვლას და დამაჯერებლადაც ამტკიცებს, თითქოს მცენარე თავისთავად ამოდიოდეს.
იმ ამბების შემდგომ, რომლებიც აქ იქნება მოთხრობილი, იონვილში არავითარი საგულისხმო ცვლილება არ მომხდარა. რკინის სამფეროვანი დროშა კვლავინდებურად ტრიალებს სამრეკლოზე; საწვრილმანო სავაჭრო ისევ აფრიალებს ქარში ორ ნაჭერს; ჩანასახები და თეთრი აბედის კონები თანდათან ლპება მღვრიე სპირტში, ხოლო სამიკიტნოს ჭიშკრის თავზე მოვარაყებული ბებერი ლომი, წვიმებს რომ ძალზე გაუხუნებია, ძველებურად უჩვენებს გამვლელთ თავის პუდელივით ხუჭუჭა ბალანს.
იმ საღამოს, როცა ცოლ-ქმარი ბოვარი იონვილს უნდა მისულიყო, სამიკიტნოს პატრონი ქვრივი მადამ ლეფრანსუა დიდ გაწამაწიაში იყო, სულ ოფლში იწურებოდა. დაბაში ბაზრობის წინადღე იყო. ხორცი წინდაწინ უნდა დაჭრილიყო. ქათმები დაფცქვნილიყო, სუპი და ყავაც მომზადებულიყო. გარდა ამისა, გასაკეთებელი იყო პანსიონერების იჯრაც, ექიმის, მისი ცოლისა და მსახურის ვახშამიც. საბილიარდოში სიცილ-ხარხარი ისმოდა; პატარა სასადილოში სამი მეწისქვილე არაყს ითხოვდა; ცეცხლი გიზგიზებდა, მუგუზალი ტკაცუნობდა, სამზარეულოს გრძელ მაგიდაზე კი, ცხვრის ხორცის უმ ნაჭერთა შორის, გორებად დამდგარიყო ერთმანეთზე შედგმული თეფშები, რომლებიც იმ ფიცრის რყევაზე ირხეოდა, სადაც მჟაუნას სისნიდნენ. ეზოში ისმოდა ტკარცალი შინაურ ფრინველთა, მსახური რომ დასაკლავად დასდევდა.
ერთი კაცი, მწვანე ტყავის ფოსტლებში ფეხწაყრილი, ოდნავ ჩოფურა და ხავერდისჩაჩიანი, რასაც ოქრომკედის ფოჩი ამშვენებდა, ბუხარზე ზურგს იფიცხებდა. მისი სახე მხოლოდ თვითკმაყოფილებას გამოხატავდა და ცხოვრებასაც თითქმის ისეთი დამშვიდებული უცქერდა, როგორც ის იადონი, მის თავს ზემოთ რომ ტირიფის წნულის გალიაში მჯდომი ეკიდა: ეს კაცი მეაფთიაქე იყო.
_ არტემიზ, _ იძახდა სამიკიტნოს პატრონი ქალი, _ ფიჩხი დაამტვრიე, სურები აავსე, არაყი მოიტა, აბა, ჩქარა! ის მაინც ვიცოდე, დესერტად რა მივართვა სტუმრებს, რომლებსაც შენ ელოდები! ღმერთო მოწყალეო! მეურმეებმა ისევ ატეხეს ღრიანცელი საბილიარდოში! მათი ურემიც შიგ ჭიშკარშია გახიდული! `მერცხალმა~ შესაძლოა, სულ დალეწოს იგი შემოსვლისას! იპოლიტს დაუძახე, სადმე სხვაგან დააყენოს!.. გაგონილა, ბატონო ჰომე, დილიდან მოკიდებული, მგონი, თხუთმეტი ხელი ითამაშეს და რვა დოქი სიდრი დალიეს!.. ვიცი, ბილიარდის საპირეს დამიხევენ, _ განაგრძობდა იგი და შორიდან გასცქეროდა მათ ქაფქირით ხელში.
_ დიდი არა მოხდება რა, _ მიუგო ბატონმა ჰომემ, _ ახალს იყიდი.
_ ახალი ბილიარდი! _ წამოიძახა ქვრივმა.
_ ეგ ხომ სულ აღარ ვარგა, მადამ ლეფრანსუა; ვიმეორებ, საკუთარ თავს აყენებთ-მეთქი ზარალს! დიდ ზარალს აყენებთ! მერმე კიდევ, ახლანდელ მოთამაშეებს ვიწრო ლუზები და მძიმე კიები მოსწონთ. ბილს უკვე აღარ თამაშობენ: მთლად გამოიცვალა ყველაფერი! დროს უნდა მისდიო!@ აბა, ერთი ტელიეს შეხე...
დიასახლისი ბრაზით მთლად წამოჭარხლდა. მეაფთიაქემ დაურთო:
_ რაც გინდა თქვი, და მისი ბილიარდი უფრო კოხტაა; ვისმე რომ ფიქრად მოუვიდეს და პატრიოტული თამაში გამართოს პოლონეთის ან წყალდიდობით დაზარალებული ლიონის სასარგებლოდ...
_ ჩვენ იმისთანა კოტრების როდი გვეშინია, როგორიც შენი ტელიე ბრძანდება! _ გააწყვეტინა დიასახლისმა და მხრები აიჩეჩა, _ მოიცა, მოიცა, ბატონო ჰომე, სანამ `ოქროს ლომი~ ცოცხალია, მუშტარიც არ დაგვაკლდება. ქვაცა გვაქვს და კაკალიც! აი, ნახავ, რომ ერთ მშვენიერ დილას `ფრანგული კაფე~ დალუქული იქნეს და მის დარბაზებზედაც ლამაზი განცხადება იქნეს გაკრული! ბილიარდი გამოვცვალო, _ განაგრძობდა იგი თავისთვის ლაპარაკს, _ ის ბილიარდი, რომელზედაც ასე მოხდენილად მიწყვია ხოლმე სარეცხი და რომელზედაც ნადირობისას ექვსი კაცი დამიწვენია ერთად!.. ეს ზანტი ჰივერიც რომ იგვიანებს!
_ მის მოსვლას გინდათ ალოდინოთ თქვენი პანსიონერები და მანამდე არაფერი აჭამოთ? _ ჰკითხა მეაფთიაქემ.
_ ვალოდინო? ბატონი ბინე? დაჰკრავს თუ არა ექვსი საათი, იგიც შემოდგამს ფეხს, მისებრ წესიერი ქვეყანას არ მოსჩვენებია. მისთვის აუცილებლად მუდამ უნდა იქნეს ადგილი პატარა სასადილოში! თავს მოიკლავს და სხვა ოთახში არ დაჯდება! მერე რა აზიზი მჭამელია! ან სიდრს როგორ აჭაშნიკებს! აბა ბატონ ლეონს კი არა ჰგავს; იგი ზოგჯერ შვიდ საათზე მოდის და რვის ნახევარზედაც. არც კი უყურებს, რას აჭმევენ, რა მშვენიერი ყმაწვილია! ერთ მაღალ სიტყვას არ დასძრავს.
_ ხომ იცით, დიდი განსხვავებაა კარგად აღზრდილ ადამიანსა და კარაბინერად ნამყოფს, გადასახადთა ამკრეფს შორის.
ექვსი საათი დაჰკრა, შემოვიდა ბინე.
გამხდარ სხეულზე ლურჯი სერთუკი ისე ადგა, თითქოს ჰკიდიაო; თავს ტყავის კასკეტი ეხურა, მისი ყურთასაფარველი კეფაზე ზონრით ჰქონდა შეკრული, წინაფრა აწეული იყო და იქიდან მელოტი შუბლი უჩანდა, ჩაჩქნის ტარებას რომ ზედ ნაჭყლეტი კვალი დაეტოვებინა. შავი მაუდის ჟილეტს ატარებდა, ნაქსოვ ჰალსტუხსა და რუხ შარვალს, წაღები მუდამ კარგად ნაწმენდი ეცვა, რომელთაც ცერების ამონაბურცი სიმეტრიულად აჩნდა. ერთი ბეწვიც კი არ სცილდებოდა მისი ქერა წვერის მოხაზულობას, რომელიც ყვავილთა კვალის ბორდიურივით მოსდებოდა მის მოგრძო, უფერულ სახეს; თვალები წვრილი ჰქონდა, ცხვირი _ კეხიანი. ბანქოს ყოველგვარ თამაშში ძლიერს, კარგ მონადირესა და კარგი ხელის მქონეს შინ სახარატო დაზგა ჰქონდა და ხელსახოცების საჭერი რგოლების კეთებით თავს ირთობდა; მთელი სახლი სავსე იყო ამ რგოლებით, რომელთა გამოხარატებაშიც ხელოვანის გულმოდგინებასა და ბურჟუას ეგოისტურ ჟინს იჩენდა.
იგი პატარა სასადილოსკენ გაემართა, მაგრამ საჭირო იყო ჯერ ის სამი მეწისქვილე გაეყვანათ იქიდან; მთელი იმ ხნის განმავლობაში, სანამ სუფრას გაუშლიდნენ, ბინე უხმოდ იდგა თავის ადგილას, ღუმლის წინ; შემდეგ მიბრუნდა, კარი მიხურა და, ჩვეულებისამებრ, კასკეტი მოიხადა.
_ ეგ ქათინაურებით ენას არ გაიცვეთს, ნუ გეშინია! _ თქვა მეაფთიაქემ, როცა იგი და დიასახლისი კვლავ მარტონი დარჩნენ.
_ ამაზე უფრო მოლაპარაკე არასოდეს ყოფილა, _ მიუგო დიასახლისმა, _ გასულ კვირას ფართლის ორი ვაჭარი გვეწვია, ოხუნჯი, მხიარული ბიჭები იყვნენ; მთელი საღამო სულ ანეკდოტებს მიამბობდნენ, სიცილით კინაღამ მოვკვდი: ეგ კი თევზივით იყო გალუგებული, ერთი კრინტიც არ დაუძრავს.
_ დიახ, _ მიუგო მეაფთიაქემ, _ არც ოცნების უნარი აქვს, არც ოხუნჯობისა, არც არაფერი ისეთი, რაც მაღალი საზოგადოების კაცს ახასიათებს!
_ თუმცა, ამბობენ, ნიჭი კი არ აკლიაო, _ შეუბრუნა სიტყვა დიასახლისმა.
_ ნიჭი? _ მიახალა ბატონმა ჰომემ, _ მას? ნიჭი? თავის ხელობაში შესაძლებელია, _ ცოტა დამშვიდებით დაუმატა და კვლავ დაიწყო, _ ვთქვათ, დიდი ვაჭარი, იურისკონსულტი, ექიმი თუ მეაფთიაქე ისე იყოს თავის საქმეებში გართული, რომ უცნაური და უკარებელი გახდეს, ეს მესმის! ამისი მაგალითები ისტორიამ იცის! ისინი რაიმეზე მაინც ფიქრობენ. აი, მაგალითად, მე რამდენჯერ დამმართნია, რომ რეცეპტის დასაწერად კალამი მაგიდაზე მიძებნია, იგი კი თურმე ყურს უკან მქონია გაჩრილი!
ამასობაში მადამ ლეფრანსუა კარს მიადგა, დავინახო, მოდის თუ არა `მერცხალიო~, და უეცრად შეკრთა. ვიღაც შავად ჩაცმული სამზარეულოში შემოვიდა. ბინდბუნდში კიდევ გაარჩევდი მის ღაჟღაჟა სახესა და ათლეტურ აგებულებას.
_ რას ინებებდით, ბატონო მოძღვარო? _ შეეკითხა დიასახლისი და ბუხრიდან თითბრის ერთ-ერთი შანდალი ჩამოიღო, გამირზე რომ სვეტებივით იყო გამწკრივებული, _ იქნებ რასმე მიირთმევდით? ტკბილნახადს ან ჭიქა ღვინოს?
მღვდელმა მეტად თავაზიანად იუარა. იგი თავისი ქოლგის წასაღებად მოვიდა, ამას წინათ რომ ეჩნემონის მონასტერში დარჩენოდა და მადამ ლეფრანსუას სთხოვა, ამ საღამოსვე საეკლესიო სახლში გამომიგზავნე როგორმეო, თვითონ კი ეკლესიაში გაეშურა, სადაც უკვე მწუხრისას რეკავდნენ.
როცა მისი ფეხის ხმა მიწყდა, მეაფთიაქემ კვლავ ენა აიდგა და მღვდლის საქციელი საძრახისად მიიჩნია. მღვდლის მიერ ერთ ყლუპ ღვინოზე უარის თქმა საშინელ ფარისევლობად ეჩვენა; ყველა მღვდელი ფარულად ლოთობს და იმ დროების დაბრუნებას ნატრობს, როცა ეკლესიას მეათედი ეძლეოდაო.
დიასახლისი მღვდელს გამოექომაგა:
_ ეგ მღვდელი თქვენისთანას ოთხს შეკრავს, შარშან ჩვენს ბიჭებს ჩალის აკონვაში შველოდა, ერთბაშად ექვს-ექვს კონას იღებდა, ძალიან ღონიერი ვინმეა!
_ ვაშა! _ წამოიძახა მეაფთიაქემ, _ ახლა ინებე და მაგისთანა გოლიათს ჩვენი ქალიშვილები გაუგზავნე სააღსარებოდ! მე რომ მთავრობა ვიყო, თვეში ერთხელ სისხლს გამოვუღებდი ყველა მღვდელს. დიახ, მადამ ლეფრანსუა. ყოველთვე ერთი კაი გაღება სისხლისა, პოლიციის ინტერესებისა და კეთილზნეობის თვალსაზრისით!
_ გაჩუმდით, ბატონო ჰომე, თქვენ ურჯულო ხართ! სარწმუნოება არ გაგაჩნიათ!
მეაფთიაქემ მიუგო:
_ მე მაქვს სარწმუნოება, ჩემი სარწმუნოება, და მეტიც, ვიდრე სხვებს, მთელი მათი პირმოთნეობითა და ჯამბაზობით. პირიქით, მე მიყვარს ღმერთი! მე მრწამს არსი უზენაესი, შემოქმედი; ჩემთვის სულერთია, როგორიც უნდა იყოს იგი; მე მრწამს იგი, ვინც გაგვაჩინა და ამქვეყნად მოგვავლინა, რათა პირნათლად შევასრულოთ ჩვენი მოვალეობანი მოქალაქისა და ოჯახის მამისა, მაგრამ საამისოდ მე როდი მესაჭიროება ეკლესიაში სიარული. იქ ვერცხლის თეფშებზე მთხვევა და საკუთარი ჯიბით იმ ერთი მუჭა თვალთმაქცების გასუქება, ვინც ჩვენზე უკეთ იკვებება! ღმერთი შეგიძლია ადიდო ტყეშიც, მინდორშიც და ეთეროვანი ცის გუმბათის ჭვრეტითაც, ვით ჩვენი ძველები შვრებოდნენ. ჩემი ღმერთი არის ღმერთი სოკრატესი, ფრანკლინის, ვოლტერისა და ბერანჟესი! მე მომხრე ვარ სავოის ქორეპისკოპოსის სარწმუნოებისა და 89 წლის უკვდავი პრონციპებისა! მე არა მრწამს ღმერთი _ მოხუცი, თავის ბაღჩაში რომ ყავარჯნით დასეირნობს, თავის მომხრეებს დასაძინებლად ვეშაპის მუცელში გზავნის, კივილით კვდება და მესამე დღეს დგება. ყოველივე ეს თავისთავად უაზრობაა და, სხვათა შორის, სრულიად ეწინააღმდეგება ფიზიკის ყოველგვარ კანონს; ამასთან, იგი გვიმტკიცებს, რომ ხუცები მუდამ უხეშ უვიცობაში იყვნენ ჩაფლულნი და მოსახლეობასაც იქით მიათრევდნენ.
გაჩუმდა და თვალით მსმენელებს ეძებდა, ვინაიდან ლაპარაკით გატაცების დროს, თავი ერთი წუთით მუნიციპალურ საბჭოში ეგონა, მაგრამ სამიკიტნოს დიასახლისი როდიღა უსმენდა, _ ყური ურმის შორეული ხრაგუნისთვის მიეპყრო. მალე სულ ახლოს გაისმა ურმის ხმა, ავარდნილი ნალის ჭახუნი და `მერცხალიც~ ზედ კართან გაჩერდა.
ეს იყო ყვითელი დიდი კოლოფი, უზარმაზარ გოგრებზე შედგმული, რომლებიც დილიჟანსის სახურავს უსწორდებოდა, მგზავრებს გზის დანახვას უშლიდა და მხრებსაც ტალახით უთხუპნიდა. ვიწრო ფანჯრების პაწია მინები ეტლის მოძრაობისას საბრალოდ ლახლახებდა ჩარჩოებში და ძველ მტვერს ზემოდან, აქა-იქ, ტალახით იყო გაგოზილი, რაც ქარიშხლის წვიმებსაც კი სავსებით ვერ ჩამოერეცხა. შიგ სამი ცხენი იყო შებმული, ეტლი დაღმართში საცოდავად ლახლახებდა და ძარათი მიწას ეხებოდა.
იონვილის რამდენიმე მოქალაქე ეკიპაჟს გარს შემოეხვია; ერთბაშად ალაპარაკდნენ, ახალ ამბებს, ცნობებს ეკითხებოდნენ, თავიანთ ბარგს ეძებდნენ; ჰივერმა აღარ იცოდა, ვისთვის ეპასუხა, მხოლოდ იგი ასრულებდა ქალაქში დაბის მცხოვრებთა დავალებას. სავაჭროებს დაუვლიდა, მეწაღეებისთვის ტყავის ხვეულები მოჰქონდა, მჭედლებისთვის _ რკინა, თავისი მიჯნურისთვის ხან ერთი კასრი თევზი, ხან ახალმოდის ქუდი, ხანაც პარიკმახერის ნაკეთები კულულები. ქალაქიდან დაბრუნებისას, გზადაგზა, ამანათებს არიგებდა. ზოგჯერ პირდაპირ ეზოში გადაისვრიდა, ღობის გადაღმა, კოფოზე იდგა და ხმამაღლა გაჰკიოდა, ცხენები კი ამასობაში თავისთავად მიდიოდნენ.
დღეს ერთმა გარემოებამ დააგვიანა: მადამ ბოვარის მეძებარი მინდორში გაიქცა. მთელი მეოთხედი საათის განმავლობაში ეძახდნენ და უწრუწუნებდნენ; ჰივერიც კი ასე ნახევარ ლიეზე უკან დაბრუნდა, იქნებ სადმე თვალი მოვკრაო, მაგრამ იძულებული შეიქნა, გზა განეგრძო. ემა ტიროდა. ჯავრობდა, ამ უბედურებას შარლს აბრალებდა. ერთი მეფართლე, ბატონი ლერე, რომელიც იმავე ეტლით მგზავრობდა, ათასნაირი მაგალითით ცდილობდა ენუგეშებინა, დაკარგულ ძაღლებს ხშირად რამდენიმე წლის შემდგომ უცვნიათ თავიანთი პატრონებიო. ასეთ ძაღლებს შორის, _ ამბობდა იგი, _ ერთი თურმე კონსტანტინოპოლიდან პარიზს დაბრუნებულა; მეორეს ორმოცდაათიოდე ლიე გაუვლია და ოთხი მდინარე გაუტოპავს; მამამისსაც ჰყოლია ერთი პუდელი, რომელიც თორმეტი წლის დაკარგული ყოფილა და ერთ მშვენიერ საღამოს უეცრად ზურგზე შეხტომია, როცა სტუმრად წასული მამა ქუჩაში მიდიოდა თურმე.



II
ემა პირველი ჩამოხდა, შემდეგ ფელისიტე, ბატონი ლერე, ძიძა, შარლი კი იძულებული იყვნენ, გაეღვიძებინათ, რადგან დაბინდებისთანავე კუთხეში მიყუჟულიყო და ჩასძინებოდა.
ჰომე წარუდგათ: მადამს თავისი პატივისცემა გაუმჟღავნა, ბატონ ბოვარის მიესალმა და უთხრა, ძლიერ საამოა ჩემთვის, უკეთუ მცირე რამ სამსახურის გაწევა წილად მხვდაო, და გულითადი კილოთი დაუმატა: გავბედე და თვით დაგეპატიჟეთ, მით უმეტეს, რომ ჩემი ცოლი შინ არ არისო.
მადამ ბოვარი სამზარეულოში შევიდა და ბუხარს მიაშურა. ორი თითით მუხლებზე კაბა აიწია, კოჭამდე აიკრიფა და შავფეხსაცმლიანი ფეხი, შამფურს ზემოდან, რომელზედაც ცხვრის ბარკალი იწვებოდა, ცეცხლს მიუფიცხა. ცეცხლი მთელ ტანს უნათებდა და კაშკაშით ეფინებოდა მისი ტანისამოსის ქსოვილს, თეთრ პირისახესა და თვალის უპეებსაც კი, ხანდახან რომ მოეხუჭებოდა, მაშინ სულ წითლად ლაპლაპებდა.
ბუხრის მეორე კუთხიდან ქალს უხმოდ უცქერდა ერთი ქერა ყმაწვილი.
რადგან იონვილში მეტად დიდ მოწყენილობას განიცდიდა, სადაც ბატონ გილომენეს სანოტაროში კლერკის თანამდებობას ასრულებდა, ამიტომ ბატონი ლეონ დიუპუი (იგიც ხშირი სტუმარი იყო `ოქროს ლომისა~) იჯრობას განგებ აგვიანებდა ხოლმე, იქნებ სამიკიტნოში ვინმე ისეთი სტუმარი გამოჩნდეს, ვისთანაც საღამო ბაასით გავატაროო. იმ დღეებში კი, როდესაც თავის საქმეს ადრე მორჩებოდა, უსაქმურობისა გამო, იძულებული იყო, იჯრობისას წესიერად მოსულიყო და პირველი კერძით დაწყებული უკანასკნელამდე ბატონ ბინესთან მჯდარიყო. ამიტომ სიხარულით მიიღო დიასახლისის წინადადება, რომ ახალმოსულებთან ერთად ესადილა დიდ დარბაზში, სადაც მადამ ლეფრანსუამ, მეტი ზეიმობის მიზნით, სუფრა ოთხი პირისთვის გაშალა. ჰომემ ნებართვა ითხოვა, ქუდი მეხუროს, რადგან გაცივებისა მეშინიაო.
მერე თავის გვერდით მჯდომარე მადამ ბოვარის მიმართა:
_ ქალბატონი უთუოდ ოდნავ დაღლილია? ჩვენი `მერცხალი~ ხომ საშინლად ანჯღრევს!
_ მართალია, _ მიუგო ემამ, _ მაგრამ მოძრაობა ყოველთვის მართობს; მე მიყვარს ადგილის გამოცვლა.
_ ძალზე მოსაწყენია, ერთ ადგილას იყო მიკრული! _ ამოოხვრით ჩაურთო კლერკმა.
_ თქვენ რომ ჩემსავით მუდამ ცხენზე იჯდეთ... _ დაიწყო შარლმა.
_ მე მგონია, _ განაგრძო ლეონმა და მადამ ბოვარის მიმართა, _ ამაზე უფრო სასიამოვნო არა იქნება რა, _ და შემდეგ დაუმატა, _ თუკი შესაძლოა.
_ თანაც, _ ამბობდა მეაფთიაქე, _ ექიმის პროფესია არც ისე საძნელოა ამ ჩვენს კუთხეში, რადგან ჩვენი გზები კაბრიოლეტის ხმარების საშუალებას იძლევა და, საზოგადოდ, რაკი გლეხებიც შეძლებულები არიან, კარგ გასამრჯელოსაც იძლევიან. ავადმყოფობის მხრივ, ჩვენში, გარდა ჩვეულებრივი ენტერიტისა, ბრონქიტისა და ღვიძლის თუ სხვა ავადობისა, ზოგჯერ, მკის დროს განმეორებით ციებაც იცის, მაგრამ, საერთოდ, სამძიმო ან სპეციალურად აღსანიშნავი არაფერია, თუ ხშირ დურბელს არ ვიანგარიშებთ, რაც, უეჭველია, ჩვენი გლეხის ბინის სავალალო ჰიგიენურ პირობებზეა დამოკიდებული. აჰ, რამდენი ცრუმორწმუნეობის წინააღმდეგ მოგიხდებათ ბრძოლა, ბატონო ბოვარი! ბევრია დამყაყებული ჩვეულება, რასაც ყოველდღიურად შეეჯახება თქვენი მეცნიერება, რადგან აქ კიდევ მიმართავენ მარხულობას, წმინდანებსა და ხუცებს, ვიდრე ექიმთან ან მეაფთიაქესთან მივიდოდნენ. ჰავა, სიმართლე რომ ვთქვათ, ცუდი არ არის და ჩვენს თემში რამდენიმე ოთხმოცდაათწლიანი მოხუციც მოიპოვება. თერმომეტრი ზამთარში (მე მაქვს ამის დაკვირვება) ოთხ გრადუსამდე ჩამოდის, ხოლო ძალზე სიცხიან ზაფხულში ოცდახუთ, ოცდაათ გრადუსამდე ადის, რაც რეომიურით ოცდაოთხს უდრის მაქსიმუმ, ან, ფარენჰაიტით რომ ვიანგარიშოთ (ინგლისური საზომია), ორმოცდათოთხმეტი გრადუსი გამოვა; გარდა ამისა, ჩრდილოეთის ქარისგან დაცული ვართ არგეილის ტყით, ერთი მხრივ, დასავლეთის ქარისაგან _ სენ-ჟანის სერით, მეორე მხრივ; ამ სიცხეს, მდინარის ანაორთქლისა და მინდვრებში დიდძალი ჯოგის ყოფნის გამო, რომელიც, როგორც იცით, ამოისუნთქავს ბევრ ამონიაკს, ესე იგი, აზოტს, წყალბადსა და მჟავბადს (არამხოლოდ აზოტსა და წყალბადს) Oდა რომელიც, ამასთანავე, შეისუნთქავს ნიადაგის სინესტეს, შეაზავებს რა ამ სხვადასხვა ემანაციას, ასე ვთქვათ, ერთ ნარევად და თავის მხრივაც შეუერთდება ატმოსფეროში გავრცელებულ ელექტრობას, როცა იგი მოიპოვება, _ ამ სიცხეს შეუძლია, ისე როგორც ტროპიკულ ქვეყნებში, ძალზე მავნე შხამი წარმოშვას; მაგრამ ამ სიცხეს, ვამბობ, იმ მხრიდან, საიდანაც იგი მოდის, ან, უკეთ, საიდანაც უნდა მოდიოდეს, ესე იგი, სამხრეთიდან, ანელებს სამხრეთ-აღმოსავლეთის ქარი, რომელიც მდინარე სენაზე გადავლით ცივდება და ერთბაშად თავს გვესხმის, თითქოს რუსეთიდან მონაბერი სუსხიაო!
_ სასიამოვნო ადგილები თუ არის მაინც ამ მიდამოებში?
განაგრძობდა ყმაწვილთან ბაასს მადამ ბოვარი.
_ ოჰ, ძლიერ ცოტა, _ მიუგო მან, _ არის ერთი ადგილი, პატურს რომ ეძახიან, სერის მწვერვალზე, ტყის პირას. ზოგჯერ, კვირაობით, ავდივარ ხოლმე იქ, თან მიმაქვს წიგნი და ჩამავალ მზეს გავცქერი.
_ მე ჩამავალ მზეზე უფრო დიდებული არა ვიცი რა, _ გააწყვეტინა ემამ, _ განსაკუთრებით ზღვაში.
_ ოჰ, მე ზღვას ვაღმერთებ! _ თქვა ლეონმა.
_ და განა ასე არ გგონიათ, _ მიუგო ემამ, _ თითქოს ჩვენი სული უფრო თავისუფლად დაფარფატებსო ამ უსაზღვროდ გაშლილ სივრცეზე, რომლის ჭვრეტაც სულს ამაღლებს და უსაზღვროების, იდეალის აზრს გიძრავთ?
_ ასევე ითქმის მთებზეც, _ განაგრძობდა ლეონი, _ ერთი ბიძაშვილი მყავს, რომელმაც შარშან შვეიცარიაში იმოგზაურა; იგი მეუბნებოდა, წარმოუდგენელი რამეა პოეზია ტბებისა, მომხიბვლელობა ჩანჩქერებისა, სიდიადე ყინულებისა; ხედავ უზარმაზარ ფიჭვებს, ნაკადულებზე რომ გახიდულა; უფსკრულებზე გადამდგარ ქოხებს, ხოლო ძირს, ათასი წყრთის სიღრმეზე, მთელ ჭალებს; როცა ღრუბლები გაიფანტება, ასეთმა სანახაობამ უაღრესად უნდა აღგაფრთოვანოს, ლოცვისა და ექსტაზის განწყობილება უნდა მოგგვაროს! ამის შემდეგ როდიღა მიკვირს იმ განთქმული მუსიკოსის საქციელი, ოცნების აღსაძვრელად რომ ბუნების დიდებულ წიაღში მიდიოდა და იქ უკრავდა თავის პიანინოს!
_ თქვენ უკრავთ? _ ჰკითხა ქალმა.
_ არა, მაგრამ მუსიკა კი ძალიან მიყვარს.
_ აჰ, არ დაუჯეროთ, მადამ ბოვარი, _ გააწყვეტინა მისკენ დახრილმა ჰომემ, _ ეგ მოკრძალებაა მხოლოდ. როგორ, ჩემო კარგო? განა ამას წინათ თქვენ არ იყავით, რომ ასე მომხიბვლელად მღეროდით `მცველ ანგელოზს~ თქვენს ოთახში? მე ლაბორატორიიდან გისმენდით, ისე უკრიმანჭულებდით, როგორც კარგი არტისტი.
ლეონი მართლაც მეაფთიაქისას ცხოვრობდა; მესამე სართულზე, მოედნის მხარეს, ერთი პატარა ოთახი ეჭირა. მასპინძლის ამ ქათინაურზე იგი უნებურად წამოწითლდა, მაგრამ ჰომეს პირი უკვე ექიმისკენ ებრუნებინა და სათითაოდ უსახელებდა იონვილის ცნობილ მცხოვრებთ. ანეკდოტებს უამბობდა, საჭირო ცნობებს აძლევდა: ნოტარიუსის ქონებისა ნამდვილად არავინ არაფერი იცის, რაც შეეხება ტუვაშიანთ ოჯახს, ისინი ცხვირს ძალიან მაღლა სწევენო.
ემა განაგრძობდა:
_ და რომელი მუსიკა გირჩევნიათ?
_ ოჰ, გერმანული მუსიკა, საოცნებოდ რომ გიწვევთ.
_ იტალიელებისთვის გისმენიათ?
_ ჯერ არა, მაგრამ გაისად კი მოვისმენ, როცა პარიზს გადავალ სწავლის დასამთავრებლად.
_ როგორც ბატონ თქვენს მეუღლეს მოვახსენებდი, _ დაიწყო მეაფთიაქემ, _ იმ საბრალო იანოდაზე, აქედან რომ გადაიკარგა, მისი მფლანგველობისა და უცნაურობის მეოხებით, თქვენ იონვილის ერთ-ერთ საუკეთესო სახლში დაბინავდებით. ამ სახლში ყველაზე უფრო მოხერხებული ექიმისთვის ისაა, რომ ხეივნისკენ კარი აქვს, რომელიც საშუალებას იძლევა, შეუმჩნევლად შეხვიდე და გამოხვიდე. გარდა ამისა, მას არც ის აკლია, რაც ოჯახისთვის სასურველია: სამრეცხაო, სამზარეულო, მსახურის ბინით, საოჯახო სასადილო ოთახი, საკუჭნაო და სხვ. ის დამთხვეული ფულს როდი ზოგავდა! ბაღის ბოლოს, წყალთან, საგანგებო ფანჩატური ააგო, რათა ზაფხულობით იქ ცივი ლუდი ესვა, ხოლო თუ მადამს მებაღეობა უყვარს, მაშინ მას შეუძლია...
_ ჩემს ცოლს სრულიად არ აინტერესებს მებაღეობა, _ თქვა შარლმა, _ თუმცა ურჩევენ, მეტი იმოძრაოს, იგი მაინც შინ ჯდომასა და წიგნის კითხვას ამჯობინებს.
_ როგორც მე, _ ჩაურთო ლეონმა, _ აბა იმას რა სჯობია, საღამოთი ბუხართან იჯდე და წიგნს კითხულობდე მაშინ, როცა გარეთ მრისხანე ქარი ფანჯრებს აწყდება, ოთახი კი ანთებული ლამპრითაა გაბრწყინებული?
_ ხომ მართლა? _ თქვა ემამ და თავისი შავი თვალები მიაშტერა.
_ აღარაფერზე ფიქრობ, _ განაგრძობდა იგი, _ დრო მიდის, უმოძრაოდ დასეირნობ ნანატრ ქვეყანაში და აზრიც, ოცნებასთან ხელგადახვეული, წვრილმანებით ტკბება ან ავანტიურების განვითარებას ელტვის, თქვენი ფიქრი წიგნის გმირებში გადადის; ასე გგონია, ეს შენა ხარ, მათი სამოსი რომ მოგიბურავს და მათებრ მოქმედებ.
_ ეგ მართალია! ეგ მართალია! _ იძახდა ქალი.
_ შეგხვედრიათ თუ არა წიგნში, _ განაგძრო ლეონმა, _ რაღაც გაურკვეველი აზრი, როგორიც თვითონაც მოგსვლიათ ხოლმე თავში, რაღაცნაირი ბუნდოვანი სახე, რომელიც თითქოს შორიდან დაბრუნებულაო და რომელიც სავსებით გამოხატავს თქვენს საკუთარ უნაზეს გრძნობას?
_ მე განმიცდია იგი, _ მიუგო ემამ.
_ აი ამიტომაც, _ თქვა მან, _ ყველაზე უფრო პოეტები მიყვარს. მე მგონია, რომ ლექსი პროზაზე უფრო ნაზია, გვატირებს ხოლმე.
_ თუმცა ძალზე გვღლის, _ თქვა ქალმა, _ ამჟამად, პირიქით, მე ისეთი მოთხრობანი უფრო მომწონს, სადაც მოქმედება სწრაფად ვითარდება და შიშისმომგვრელია. მე მეზიზღებიან ყოველდღიურობის გამომხატველი გმირები და ზომიერი გრძნობები, როგორც სინამდვილეშია.
_ მართლაც, _ შენიშნა კლერკმა, _ ასეთი ნაწარმოებნი, რაკი გულს ვერ ხვდებიან, მე მგონია, ხელოვნების ნამდვილ მიზანსაც ასცდებიან. რა საამოა, ცხოვრების სიავეთა შორის ფიქრით ჭვრეტდე კეთილშობილ ხასიათს, წმინდა განცდებსა და ბედნიერების სურათებს! ჩემთვის, რომელიც აქ ქვეყანას მოწყვეტილი ვცხოვრობ, ეს ერთადერთი გასართობია; იონვილი ხომ მეტად მცირე რასმე იძლევა!
_ როგორც ტოსტი, უეჭველია, _ მიუგო ემამ, _ ამიტომაც, როცა იქ ვცხოვრობდი, მუდამ ბიბლიოთეკაში ვიყავი ჩაწერილი.
_ თუ მადამი პატივს დამდებს, _ ჩაურთო მეაფთიაქემ, რომელმაც ყური მოჰკრა ემას უკანასკნელ სიტყვებს, _ და ამ მხრივ ჩემს დახმარებას ინებებს, მე შემიძლია ჩემი ბიბლიოთეკით სარგებლობა შევთავაზო, სადაც საუკეთესო ავტორები მოიპოვებიან: ვოლტერი, რუსო, დელილი, ვალტერ სკოტი, ლეკო დე ფეილეტონ და სხვ. გარდა ამისა, მე ვღებულობ პერიოდულ სხვადასხვა გამოცემასაც, რომელთა შორისაც `ანალ დე რუანს~ ყოველდღიურად, რომლის კორესპონდენტიც გახლავართ ბიუშის, ფორჟის, ნევშატელის, იონვილის ოლქებსა და მის მიდამოებში.
სუფრაზე უკვე მთელი ორი საათი და ნახევარი ისხდნენ, რადგან მსახური არტემიზა, თავის ნაბდის ფოსტლებს რომ ზანტად დააჩლატუნებდა, კერძის მოტანას აგვიანებდა, ყველაფერი ავიწყდებოდა. არ ესმოდა, რასაც უბრძანებდნენ და საბილიარდო ოთახის კარს მუდამ მიუხურავს ტოვებდა, რის გამოც კარის სახელური განუწყვეტლად კედელს ეჯახუნებოდა.
ბაასით გატაცებულმა ლეონმა სრულიად უნებურად თავისი ფეხი იმ სკამის გამირზე შედგა, რომელზედაც მადამ ბოვარი იჯდა. ქალს ცისფერი აბრეშუმის პატარა ჰალსტუხი ეკეთა, რომელსაც ბატისტის გახამებული საყელო ქედივით აეყენებია; თავის მოძრაობისას ნიკაპი ხან დაიმალებოდა ამ საყელოში, ხანაც ნაზად გამოჩნდებოდა. ამრიგად, ახლოს მჯდომარენი, იმ დროს, როცა შარლი მეაფთიაქეს ემასლაათებოდა, ერთ-ერთ ისეთ ბაასში გაერთნენ, როცა შემთხვევით ნათქვამი სიტყვები მობაასეებს უნებურად საერთო სიმპათიისკენ იზიდავს; პარიზის სანახაობანი, რომანების სათაურები, ახალმოდის ცეკვები და მათთვის უცნობი საზოგადოება, ტოსტი, სადაც ქალი ცხოვრობდა, და იონვილი, სადაც ამჟამად იყვნენ, _ ყოველივე ეს გაარჩიეს, ყველაფერზე ილაპარაკეს, სანამ სადილი გათავდებოდა.
როცა ყავა მოართვეს, ფელისიტე ახალ სახლში წავიდა ოთახის მოსაწყობად; ამის შემდეგ სტუმრებიც მალე წამოიშალნენ, მადამ ლეფრანსუას ბუხართან ჩასძინებოდა, მეჯინიბეს კი ხელში ანთებული ფანარი ეკავა და ცოლ-ქმარ ბოვარის ელოდებოდა, რათა შინ წაეყვანა. მისი წითური თმა ბზეში იყო ამოგანგლული, მარცხენა ფეხით კოჭლობდა. როცა მეორე ხელით მღვდლის ქოლგა აიღო, ყველანი გზას გაუდგნენ.
დაბას მისძინებოდა. დახურული ბაზრის სვეტებს გრძელი ჩრდილები წაეგდო. მიწა მთლად რუხი ფერის იყო, თითქოს ზაფხულის ღამეაო, მაგრამ რაკი ექიმის სახლი რაღაც ორმოცდაათიოდე ნაბიჯით აშორებდა სამიკიტნოს, თითქმის უმალვე ღამე მშვიდობისა უსურვეს ერთმანეთს და კამპანიაც დაიშალა.
ემამ უკვე დერეფნიდანვე იგრძნო გაჯით შელესილი ჭერის სიცივე, თითქოს ნოტიო რამ ზეწარი მოასხესო. კედლები ახალი იყო. ხის კიბე ჭრაჭუნებდა. პირველი სართულის ოთახში უფარდო ფანჯრებიდან მოთეთრო სინათლე შემოდიოდა. ეზოში ხის წვეროკინები მოჩანდა. უფრო შორს კი _ ნისლით ნახევრად დაფარული მინდორი, მდინარის გასწვრივ რომ კვამლივით ბოლავდა მთვარის შუქზე. შუა ოთახში უთავბოლოდ ეყარა კომოდიდან გამოღებული უჯრები, ბოთლები, ფარგაში გასაყრელი ჯოხები, მოოქრული ბაგეტები, სკამებზე ლეიბები მიეხვიათ, იატაკზე ტაშტები დაემხოთ, _ იმ ორ მუშას, ავეჯი რომ მოეტანა, ყველაფერი ასე უწესრიგოდ მიეყარ-მოეყარა.
ეს მეოთხეჯერ იყო, ემა უცხო ადგილას იძინებდა: პირველი _ მონასტერში შესვლის პირველი დღე იყო, მეორე _ ტოსტში მისი მისვლის საღამო, მესამე _ ვობიესარში და მეოთხეც _ ეს იყო ახლა; და თითოეული ასეთი ღამე მის ცხოვრებაში თითქოს ახალი ფაზის დასაწყისად ეჩვენებოდა. არ სჯეროდა, რომ ახალ ადგილას ყველაფერი ძველებურად დარჩენილიყო და რადგანაც ცხოვრების განვლილი ნაწილი ცუდი იყო, დანარჩენი ნაწილი, რაც წინ ედო, უეჭველია უკეთესი იქნებოდა.


III
მეორე დილას, ადგომისას, კლერკს მოედანზე მოჰკრა თვალი. ემას პენუარი ეცვა. კლერკმა თავი ასწია და მიესალმა. ემამ თავი სწრაფად დაუქნია და ფანჯარა მიხურა.
ლეონი მოუთმენლად ელოდებოდა, სადილობის დრო როდის დადგებოდა, მაგრამ როცა სასადილო ოთახში შევიდა, იქ მხოლოდ სუფრას მიმჯდარი ბატონი ბინე დახვდა.
გუშინდელი სადილი მისთვის მეტად დიდმნიშვნელოვანი რამ იყო; მანამდე თავის სიცოცხლეში არასოდეს უბაასია ქალთან მთელი ორი საათი განუწყვეტლად. როგორ მოახერხა, და ისიც ასე მშვენივრად, ამდენი რამეების თქმა, რასაც წინათ ასე კარგად ვერ გამოხატავდა? ჩვეულებრივ მოკრძალებული იყო და ისეთი თავდაჭერილობა ახასიათებდა, რასაც მორცხვობა და მორიდება ამძაფრებდა. იონვილში ამბობდნენ, მას კარგი ქცევა აქვსო. უყვარდა დარბაისელი ადამიანების მსჯელობის მოსმენა და, ეტყობოდა, პოლიტიკით სრულიადაც არ იყო გატაცებული, რაც ახალგაზრდა კაცისაგან ერთობ გასაკვირველი იყო. გარდა ამისა, ნიჭიერიც იყო, აკვარელით ხატავდა, მაღალი გასაღების ნოტებს არჩევდა და ლიტერატურასაც სიამით კითხულობდა ყოველ ნასადილევს, თუკი ბანქოს არ თამაშობდა. ბატონი ჰომე პატივსა სცემდა მისი განათლების გამო; ქალბატონ ჰომეს კი თავაზიანობის გამო უყვარდა, რადგან იგი ხშირად დაატარებდა ხოლმე ბაღში პატარა ჰომეებს, მუდამ ჭუჭყიანთ, ცუდად აღზრდილთ და დედისამებრ ოდნავ დორბლიანთ. ბავშვებს, გარდა მსახურ ჟუსტენისა, უვლიდა აფთიაქის შეგირდი, ბატონ ჰომეს შორეული ბიძაშვილი, რომელიც სამოწყალოდ ჰყავდათ შევრდომილი და ამავე დროს მსახურის მოვალეობასაც ასრულებდა.
მეაფთიაქე საუკეთესო მეზობელი გამოდგა, მადამ ბოვარის საჭირო ცნობები და დარიგება მისცა საოჯახო რამეების ყიდვის შესახებ, საგანგებოდ გამოიწვია ვაჭარი, მასთან რომ სიდრი მოჰქონდა ხოლმე, სიდრი თვით დააჭაშნიკა და სარდაფშიც კი ჩაჰყვა, რათა კასრი კარგად დაედგათ; ამასთან, ასწავლა კარაქი სად ან იაფად როგორ ეყიდა და ლესტიბუდუასთანაც ხელშეკრულება დადო, რადგან ეს მნათე, საეკლესიო და სასაფლაო მოვალეობათა გარდა, იონვილის უმთავრეს ბაღებსაც უვლიდა საათობით თუ წლიური ხელფასით, პატრონთა სურვილისამებრ.
მეაფთიაქეს მოყვასისადმი დახმარებისა და გულითადობის გამოჩენის სურვილი როდი ამოძრავებდა მხოლოდ, მას თავისი გეგმაც ჰქონდა. მან ოდესღაც დაარღვია IX წლის ვენტოზის მე-19 კანონის 1-ლი მუხლი, რომელიც საიმისო დიპლომის ყველა არამქონეს მკურნალის პროფესიას უკრძალავს; ასე რომ, გამოურკვეველი დაბეზღების გამო ჰომე რუანს დაიბარეს სამეფო პროკურორის წინაშე, მის საკუთარ კაბინეტში. სამართლის მცველი მიეგება, სიასამურის წამოსასხამითა და ბერეტით მორთული. ეს იყო დილით, სხდომის დაწყებამდე, დერეფანში ჟანდარმთა დაჭედილი ფეხსაცმლის ბრახუნი და მსხვილი ბოქლომების კეტვის შორეული ხმაური ისმოდა. მეაფთიაქეს საფეთქლებში სისხლი მიეჭრა და ეგონა, სადაცაა გული წამივაო, თავი უკვე მიწურში მჯდომარე წარმოედგინა, ცოლ-შვილი _ ატირებული, აფთიაქი _ გაყიდული, მთელი შუშეულობა _ გაბნეული; იძულებული იყო, ერთ-ერთ კაფეში შესულიყო, ერთი ჭიქა ზელტერიანი რომი დაელია და ამრიგად გონს მოსულიყო.
ეს პირველი გაფრთხილება თანდათანობით განელდა და იგი ახლაც, ვით ოდესმე, განაგრძობს ტკივილთა დამაამებელი რჩევის მიცემას აფთიაქის უკანა ოთახში, მაგრამ ქალაქის მერი გაჯავრებულია, კოლეგებს მისი შურთ, საჭიროა სიფრთხილე. თავაზიანობით ბატონ ბოვარის გადმობირება მისი გულის მოგებას ნიშნავდა და ამრიგად, უკეთუ რასმე შენიშნავდა, სალაპარაკოსაც მოუსპობდა. და ჰომესაც ყოველ დილას გაზეთი მიჰქონდა ხოლმე მასთან; ხშირად ნასადილევსაც ერთი წუთით შეირბენდა, რათა ჯანმრთელობის უწყების წარმომადგენელთან მცირე რამ საუბარი გაემართა. შარლი უგუნებოდ იყო: პაციენტები არ ჩანდნენ. მთელი საათობით მდუმარე იჯდა, კაბინეტში ეძინა ან მოხელსაქმე ცოლს უცქერდა. გასართობად შინ მუშაობდა, ვით მოჯამაგირე; ერთხელ სხვენის შეღებვასაც კი შეუდგა საღებავის იმ ნარჩენით, მღებავებს რომ დაეტოვებინათ, მაგრამ ფულის საკითხი აფიქრებდა. იმდენი დაეხარჯა ტოსტში ბინის შეკეთებაზე, ემას მორთულობასა და ტოსტიდან გადმობარგებაზე, რომ მთელი ნამზითვი, სამი ათას ეკიუზე მეტი, ორი წლის განმავლობაში გაქრა. მერე კიდევ რამდენი რამ დაზიანდა ან დაიკარგა ტოსტიდან იონვილამდე გადმოტანის დროს, გარდა თაბაშირის ხუცესისა, ურმიდან რომ გადავარდა და კენკამპუას ქვაფენილზე უთვალავ ნამსხვრევად იქცა!
მაგრამ ერთმა რამ საზრუნავმა გასართობი გაუჩინა, ეს იყო ცოლის ორსულობა. რამდენადაც მშობიარობის დრო ახლოვდებოდა, ცოლი იმდენადვე უფრო საყვარელი და ძვირფასი ხდებოდა მისთვის. ეს იყო სულ სხვანაირი ხორციელი კავშირი მათ შორის, თითქო უფრო რთული ერთობის უხრწნელი გრძნობა მყარდებაო. როცა შორიდან უცქეროდა მის ზანტ მოძრაობას, მისი უკორსეტო ტანის რბილ მიმოხვრას, ან როცა პირისპირ ხედავდა სავარძელში მჯდომარესა და მოთენთილს, მაშინ სიხარულს ვეღარ იკავებდა: ადგებოდა, მოეხვეოდა, ბავშვივით ეალერსებოდა, `დედიკოს~ ეძახდა, სურდა ხელი მოეხვია და ეცეკვებინა, მერმე ტირილით თუ სიცილით ათასგვარი საალერსო ხუმრობა უნდა ეთქვა, რაც კი ენაზე მოადგებოდა. მამად გახდომის აზრი ნეტარებას ჰგვრიდა. ამჟამად აღარაფერი აკლდა. იგი ჩასწვდა ადამიანის ცხოვრების მთელ სიღრმეს და ამიტომაც დამშვიდებული მოინახე ხდებოდა მისი.
ემა პირველად ძალზე გაკვირვებული იყო, მაგრამ შემდეგ მალე გათავისუფლებას ნატრობდა, რადგან სწყუროდა გაეგო, რას წარმოადგენდა ეს დედობა, მაგრამ რაკი იმ ხარჯების გაწევა არ შეეძლო, რაც განზრახული ჰქონდა: ნავისებური აკვანი, ვარდისფერი აბრეშუმის ფარდებით მორთული, და მოქარგული პაწია ჩაჩები, _ ამიტომ გულისტკივილით ყოველივე ამაზე უარი თქვა და ბავშვის მზითევი ერთბაშად სოფლის მკერავს შეუკვეთა. ისე, რომ არც რა აურჩევია და არც რაიმეზე უფიქრია. ამრიგად, არ განუცდია სამზადისის ის ხალისი, რის გამოც დედის სინაზე უფრო იზრდება და მის სიყვარულს ბავშვისადმი დასაბამიდანვე ამით შესაძლებელია რაიმე ევნო.
მაგრამ რაკი შარლი ყოველი იჯრობისას სულ ბალღზე ლაპარაკობდა, ემამაც უფრო მეტი სიდინჯით იწყო მასზე ფიქრი.
მას ვაჟი ენატრებოდა: ღონიერი და შავგვრემანი უნდა ყოფილიყო; ჟორჟს დაარქმევდა. და ფიქრი იმისა, რომ ვაჟი ეყოლებოდა, მთელი თავისი წარსული უმწეობის საიმედო საზღაურად ეჩვენებოდა. მამაკაცი თავისუფალი მაინცაა, შეუძლია ყოველგვარი ვნება და ქვეყანა იხილოს, დაბრკოლებანი გადალახოს, თვით უშორეს ბედნიერებას მისწვდეს. ქალი კი ყოველთვის შეფერხებულია. უმოქმედო და იმავე დროს მოქნილი, იგი დამოკიდებულია საკუთარი სხეულის უმწეობასა და კანონზე. მისი ნებისყოფა, ვით საკუთარი ქუდის ბანდული, ზონარით რომ არის დამაგრებული, ფრიალებს ყოველი ქარის დაქროლვაზე; მას მუდამ აქვს რაღაც სურვილი, რასაც ზრდილობის რაიმე მოსაზრება აკავებს.
ერთ კვირა დღეს მოიმშობიარა, ექვს საათზე, მზის ამოსვლისას.
_ ქალია! _ თქვა შარლმა.
ემამ პირი იბრუნა და გული წაუვიდა. თითქმის იმწამსვე მოირბინა მადამ ჰომემ და მიულოცა, აგრეთვე ქალბატონმა ლეფრანსუამ `ოქროს ლომიდან~. მეაფთიაქემ კი, კაცმა მოკრძალებულმა, თავისი წინასწარი მილოცვა ნახევრად ღია კარიდან გადასცა; სთხოვა, ბავშვი მაჩვენეთო; რა ნახა, მისი კარგი აგებულება მოიწონა.
ლოგინობის განმავლობაში ემა ბევრს ცდილობდა, ბავშვისთვის სახელი მოენახა. ჯერ ყველა ის სახელი გადაარჩია, რომლებიც იტალიურად თავდებოდა, როგორიცაა კლარა, ლუიზა, ამანდა, ატალა; მოსწონდა გალსუინდა, ამაზე უფრო კიდევ იზოლდა თუ ლეოკადი. შარლს უნდოდა, ბავშვს დედის სახელი დარქმეოდა; ემა ამის წინააღმდეგი იყო.
კალენდარი თავიდან ბოლომდე გადაიკითხეს. უცხოებსაც რჩევა ჰკითხეს.
_ ბატონი ლეონი, რომელსაც ამას წინათ ველაპარაკე, _ ამბობდა მეაფთიაქე, _ გაკვირვებულია, მაგდალინა რად არ აირჩიეს, რაც ამჟამად ძალიან მოდაშიაო.
მაგრამ შარლის დედა მძაფრი მოწინააღმდეგე შეიქნა ცდომილის ამ სახელისა. რაც შეეხება ბატონ ჰომეს, იგი უპირატესობას იმ სახელებს აძლევდა, რომლებიც ვინმე დიდ ადამიანს, სახელოვან მოქმედებას ან კეთილშობილ მოსაზრებას მოაგონებდა კაცს. სწორედ ამ სისტემით მონათლა მან თავისი ოთხი შვილი. ამრიგად, ნაპოლეონი წარმოადგენდა დიდებას, ფრანკლინი _ თავისუფლებას; ირმა, შესაძლოა, ერთგვარი დათმობა იყო რომანტიზმისადმი, მაგრამ ატალია მოწიწება იყო ფრანგული სცენის ყველაზე უკვდავი შედევრისადმი, რადგან მისი ფილოსოფიური რწმენა ხელს როდი უშლიდა მისსავე არტისტულ აღმაფრენას; მასში ბრძენი გრძნობის ადამიანს არ აშთობდა; იცოდა განსხვავებათა დადგინება და ოცნებას თავისას მიუზღავდა, ხოლო ფანატიზმს კიდევ _ მისას. ამ ტრაგედიაში, მაგალითად, იგი ჰკიცხავდა აზრებს, მაგრამ აღმერთებდა სტილს; წყევლიდა კონცეფციას, ქებას ასხამდა ყოველ წვრილმანს და ახელებდა გმირები. მათ სიტყვებს აღფრთოვანებაში მოჰყავდა. როდესაც დიდებულ ნაწყვეტებს წაიკითხავდა, სიამით ცას ეწეოდა, მაგრამ როცა იმასაც გაიხსენებდა, რომ ხუცები ამით კარგ დახლს იჯენდნენ, სასო ეკარგებოდა; ამ ორგვარ ცეცხლს შუა ჩავარდნილს ერთსა და იმავე დროს სურდა რასინისთვის საკუთარი ხელით დაფნის გვირგვინი დაედგა თავს და ცოტა ხანს გვარიანადაც გამოჰკამათებოდა.
ბოლოს ემას გაახსენდა, რომ ვობიესარის ციხე-დარბაზში მარკიზის მეუღლემ ერთ ახალგაზრდა ქალს ბერტა დაუძახა. ამიერიდან ეს სახელი იქნა არჩეული და ვინაიდან პაპა რუოს ჩამოსვლა არ შეეძლო, ბატონ ჰომეს სთხოვეს ნათლიობა. საჩუქრად მან მხოლოდ თავისი საწარმოს პროდუქტები მოიტანა, სახელდობრ: ექვსი კოლოფი ხველის საწინააღმდეგო შაქარყინული, მთელი ქილა რაჰათი, სამი კოლოფი ძირტკბილას ფაფა და შაქრის ექვსი ჯოხი, რომელიღაც უჯრაში რომ ეპოვა.
ნათლობის საღამოს დიდებული სადილი გაიმართა; მღვდელიც დაპატიჟეს, კარგად შეხურდნენ. ბატონმა ჰომემ, ლიქიორის მორთმევისას, `კეთილ კაცთა ღმერთი~ შემოსძახა, ბატონმა ლეონმა ბარკაროლა იმღერა, ხოლო ბოვარის დედამ, _ ესეც ხომ ნათლია იყო, _ იმპერიის დროინდელი ერთი რომანსი. ბოლოს მოხუცმა ბოვარიმ ბავშვის ჩამოყვანა მოითხოვა და როცა მიჰგვარეს, თავზე შამპანური დააწვეთა და თავისებურად მონათლა. წმინდა საიდუმლოთა შორის უპირველესის ასეთი შებღალვის გამო მამა ბურნიზიენი ძალიან განაწყენდა; ბოვარის მამამ პასუხად `ღმერთების ომიდან~ ერთი ადგილი წარმოთქვა. მღვდელმა წასვლა დააპირა, ქალები დარჩენას ემუდარებოდნენ; ბატონი ჰომე ჩაერია და ეკლესიის მსახური, როგორც იქნა, დასვეს; მანაც, თითქოს აქ არაფერიაო, კვლავ აიღო ყავის ფინჯანი და მშვიდად განაგრძო სმა.
მოხუცი ბოვარი ერთ თვეს კიდევ დარჩა იონვილში და იქაურებს აცვიფრებდა თავისი პოლიციური ქუდით, ძირი რომ ვერცხლის ძაფით ჰქონდა მოქარგული; ამ ქუდს იგი დილაობით იხურავდა ხოლმე, რათა ერთი ჩიბუხი მოეწია დაბის მოედანზე. რაკი სმა უყვარდა, ამიტომ მსახურს ხშირად გზავნიდა ხოლმე `ოქროს ლომში~ სასმელისათვის, რასაც მის შვილს აწერდნენ ნისიად; რძალს კი ოდეკოლონის მთელი მარაგი გამოულია თავისი ფულარის საცხებლად.
ემას როდი მოსწყენია მასთან ყოფნა. მოხუცს მთელი ქვეყანა შემოევლო: უამბობდა ბერლინზე, ვენასა და სტრასბურგზე, იხსენებდა თავისი ოფიცრობის დროს, საყვარლებს, დიდ ლხინებს, უხვად რომ გაემართა; თანაც თავს მოსიყვარულედ აჩვენებდა, ხოლო ზოგჯერ, კიბეზე ჩასვლისას თუ ბაღში სეირნობის დროს, წელზე ხელს მოხვევდა ხოლმე და შესძახებდა:
_ ჰაიტ, შარლ, მიფრთხილდი!
მაშინ ბოვარის დედა შვილის ბედნიერებისათვის შეშფოთდა და რაკი ეშინოდა, ჩემი მეუღლის საქციელმა, ბოლოს და ბოლოს, უზნეო გავლენა არ იქონიოს ახალგაზრდა ქალის ფიქრებზეო, წასვლა დააჩქარა, შესაძლებელია, სხვა, უფრო სერიოზული რამ მოსაზრებაც აწუხებდა, _ მოხუცი ბოვარი ისეთი კაცი იყო, ვისაც არავითარი წმინდა რამ არ გააჩნდა.
ერთხელ ემას უეცრად მოენატრა თავისი პატარა გოგონა, რომელიც ხარატის ოჯახში ჰყავდა გაძიძავებული; არც კი გახსენებია, გავიდა თუ არა მელოგინესთვის დაწესებული ექვსი კვირა, ისე გაუდგა გზას როლეს სახლისკენ, რომელიც სოფლის ბოლოს მდებარეობდა, გორაკის ძირას, დიდ გზასა და მინდვრებს შუა.
შუადღე იყო. სახლების დარაბები დაეხურათ, ხოლო ფიქალის სახურავები ლურჯი ცის მკაფიო სინათლეზე ისე ბრწყინავდა, თითქოს ნაპერწკლებს აფრქვევსო. სულისშემხუთველი ქარი უბერავდა. ემას სიარული ეძნელებოდა; ქვაფენილის რიყე ფეხებს ტკენდა; ჭოჭმანობდა, დავბრუნდე თუ სადმე შევიდე დასასვენებლადო.
ამ დროს მეზობელი სახლიდან ლეონი გამოვიდა, იღლიაში ერთი შეკვრა ქაღალდი ჰქონდა ამოჩრილი. სალამი მისცა და ჩრდილში გაჩერდა, ლერეს დუქნის რუხ ფარდულქვეშ.
_ თუ... _ დაიწყო ვითომ ლეონმა და გაგრძელება ვეღარ გაბედა.
_ საქმეზე მიდიხართ სადმე? _ ჰკითხა ქალმა.
და როცა პასუხი მიიღო, კლერკს სთხოვა, გამყევიო. იმ საღამოსვე ეს ამბავი მთელმა იონვილმა შეიტყო და მადამ ტუვაშმა, მერის ცოლმა, თავისი მსახურის წინაშე განაცხადა, მადამ ბოვარი სახელს იტეხსო.
ძიძასთან მისასვლელად საჭირო იყო ქუჩიდან მარცხნივ გადახვევა იმ გზისკენ, რომელიც სასაფლაოზე გადიოდა, მერმე ქოხებსა და ეზოებს შორის უნდა გაჰყოლოდი ვიწრო ბილიკს, ველური იასამნის ბუჩქებით რომ იყო შემორგული. ეს ჩირგვები, აგრეთვე ვერონიკი, კურკანტელი, უჟანგარი და ჩირგვებზე დახვეული მაყვალი, მთლად აყვავებულიყო. მცენარეთა თარალებში მოჩანდა ბოსლები, ნეხვზე მოფუსფუსე გოჭები თუ დაბმული ძროხები, რქებით რომ ხეებს ეხახუნებოდნენ. მხარდამხარ მიდიოდნენ, წყნარი ნაბიჯით; ქალი ვაჟს ეყრდნობოდა, ხოლო იგი ფეხს ანელებდა და ქალის ნაბიჯს უთანაბრებდა; მათ წინაშე ბუზების გუნდი ზუზუნებდა მცხუნვარე ჰაერში.
ძიძის სახლი ერთი ძველი კაკლის ხით იცნეს, იქაურობას რომ ჩრდილავდა, სახლი დაბალი იყო, მუქი კრამიტით გადახურული, სხვენის სარკმელზე გარედან ნივრის კონა ეკიდა. ეკლით შეღობილ ბოსტანში სალათის კვალი ფიჩხით იყო შემომესრილი, ხოლო რამდენიმე ძირ ხარდანზე ასული ლავანდი და ლობიო უკვე ყვაოდა. გარშემო აუარებელი ჩვარი იყო მიმოფანტული, ნაქსოვი წინდები, წითელი ჩითის კამზოლი, ხოლო ღობეზე უზარმაზარი მსხვილი ტილოს ზეწარი იყო გადაფენილი. ჭიშკრის ხმაურზე ძიძა გამოვიდა, ბავშვი ჰყავდა ატატებული, ძუძუს რომ სწოვდა. მეორე ხელით ერთ გამხდარსა და საცოდავ ბალღს მოათრევდა, სახეზე რომ საყმაწვილოს ნიშნები აჩნდა; მის მშობლებს, ნაყაისნაღევი საქონლის ვაჭრებს რუანში, მოუცლელობის გამო სოფლად დაეტოვებინათ იგი.
_ შემოდით, _ თქვა მან, _ თქვენი პატარა იქ არის, სძინავს.
ქვედა სართულის ერთ-ერთ ოთახში, უკანა კედელთან, ფართო და უჩარდახო საწოლი იყო, წინ, ფანჯრისკენ, რომლის ერთი მინაც ლურჯი ქაღალდით იყო აწებებული, სადღვები იდგა. კუთხეში კი, კარს უკან, ხელსაბანს ქვეშ ბრჭყვიალა ლურსმნით ნაჭედი ფეხსაცმელი ელაგა მწკრივად; იქვე იდგა ზეთით სავსე ბოთლი, რომელსაც საცობში ფრთა ერჭო; ბუხრის მტვრიან თაროზე `მათიე ლენსბერგის~ ერთი წიგნი ეგდო, კაჟს, სანთლის ნამწვავსა და აბედის ნაფლეთებს შორის. დაბოლოს, ამ ბინის ზედმეტ სამკაულს წარმოადგენდა `განთქმული~ ამური, რომელიც რეკლამიდან იყო ამოჭრილი და კედელზე ფეხსაცმლის ექვსი ლურსმნით იყო მიკრული.
ემას ბავშვს ქვემოთ ეძინა, წნულ აკვანში. დედამ სახვევებიანად აიყვანა იგი წყნარად და ნანაობა დაუწყო.
ლეონი ოთახში მიმოდიოდა; ეს ლამაზი და ნანკინის კაბით გამოწყობილი ქალი რაღაც უცნაურ სანახაობად ეჩვენებოდა ამ სიღატაკის წიაღში. მადამ ბოვარი წამოწითლდა: ლეონმა პირი იბრუნა, ეგონა, იქნებს ჩემს თვალებში რაიმე უკადრისი გაკრთაო. ემამ კვლავ მიაწვინა ბავშვი, რომელმაც საყელურზე აღებინა. ძიძა მაშინვე მივარდა და მოსწმინდა, თანაც იბოდიშა, არ დააჩნდებაო.
_ მე მაგაზე მეტს მიშვება, _ ამბობდა იგი, _ მისი ბანვის მეტს არას ვაკეთებ. კარგს იზამდით, თუ ინებებდით და მედუქნე კამუსს უბრძანებდით, საპონი მომცეს ხოლმე, როცა დამჭირდება. ეს თქვენთვისაც უმჯობესი იქნება. ყოველთვის აღარ შეგაწუხებთ.
_ კარგი, კარგი! _ უთხრა ემამ, _ ნახვამდის, დეიდა როლე!
გავიდა და კარის გამირზე ფეხი გაიწმინდა.
ქალმა ეზოს ბოლომდე გააცილა და სულ იმის ლაპარაკში იყო, ღამღამობით ადგომა მიჭირსო.
_ ზოგჯერ ისე მოვითენთები, რომ სკამზე ჯდომელას ჩამეძინება; ერთ გირვანქა ყავას რომ მაინც მიწყალობებდეთ, დილაობით რძიანს დავლევდი და ერთ თვეს ვიმყოფინებდი.
ძიძის მადლობის მიღების შემდეგ მადამ ბოვარი გზას გაუდგა, მაგრამ შორი მანძილი არ გაუვლია, რომ ხის ფოსტლების ტყაპუნი მოესმა; მიიხედა: ძიძა იყო!
_ რა ამბავია?
ქალმა განზე გაიხმო. ხეს ამოეფარა და მოჰყვა ქმრის გაჭირვებას, რომელიც თავისი ხელობით და იმ წლიური ექვსი ფრანკით, რასაც კაპიტანი...
_ თქვი რაღა! _ მიახალა ემამ.
_ დიახ! _ წუწუნით განაგრძო მან, _ მეშინია, არ გამიჯავრდეს, ყავას რომ მარტო მე დავლევ. ხომ იცით მამაკაცები...
_ ყავა ხომ გექნებათ, _ გაუმეორა ემამ, _ აკი გითხარით, გამოგიგზავნით-მეთქი!.. რაღას მაბეზრებთ!
_ ეჰ! ჩემო ძვირფასო ქალბატონო, საქმე ისაა, რომ ჭრილობების გამო საშინელი ჭიდილი აქვს მკერდის არეში. ამბობს, სიდრიც კი მასუსტებსო.
_ კარგი, გაათავე, დეიდა როლე!
_ ჰოდა, _ განაგრძობდა გლეხი ქალი და წელში იხრებოდა, _ თუ თქვენთვის ძაან სამძიმო არ იქნება, თუკი მეტად... _ და ერთხელ კიდევ თავი დაუკრა, _ რომ ინებებდეთ, _ და თვალით ემუდარებოდა, _ და ერთ ბოთლ არაყს, _ როგორც იყო, თქვა, _ თქვენს პატარასაც იმით ფეხებს დავუზელავდი, ისე ნაზი აქვს, თითქოს ენააო.
ძიძა რომ მოიშორა, ემამ კვლავ გაუყარა მკლავი ლეონს. რამდენიმე ხანს სწრაფად მიდიოდა, შემდეგ ფეხი შეანელა და თვალი, წეღან რომ სივრცისათვის მიეპყრო, ვაჟის მხარს მოხვდა; ლეონს ხავერდისსაყელოიანი რედინგოტი ეცვა; წაბლისფერი თმა, სწორი და კარგად დავარცხნილი, საყელოს ეფინებოდა. ქალის ყურადღება მისმა ფრჩხილებმა მიიქცია, ასე გრძელ ფრჩხილებს იონვილში არავინ ატარებდა. მათი მოვლა კლერკისთვის დიდი ამბავი იყო. საამისოდ საგანგებო ჯაყვაც კი ჰქონდა შემონახული, საწერ ხელსაწყოთა შორის.
იონვილს მდინარის ნაპირით დაბრუნდნენ. გოლვიანში კალაპოტი ვიწროვდებოდა და ბაღების კედლებს ბალავარი უჩანდა, საიდანაც მდინარისკენ რამდენიმე საფეხური კიბე ჩასდევდა. ჩქარი და შესახედავად ცივი მდინარე ყრუდ მიდიოდა. მაღალი და წვრილი ბალახი, თითქოს წყალს მიაქვსო, შიგ იღუნებოდა და ვით მწვანე გრძელი თმა, კამკამა ტალღებში ლივლივებდა. ზოგან, ლერწმის წვერზე ან წყლის ზამბახის ფოთოლზე, რომელიღაც გრძელფეხა მწერი იჯდა თუ დაცოცავდა. მზის სხივი ტალღების მოლურჯო ბუშტულებს ისრავდა და ისინიც ზედიზედ სკდებოდა; ტოტებშეჭრილი ბებერი ტირიფები თავიანთ რუხ ტანს წყალში ხატავდნენ. გაღმა მხარეს კი მინდვრები თითქოს გაუკაცრიელებულაო. ფერმებში სადილობის დრო იყო და ამიტომ ახალგაზრდა ქალსა და მის თანამგზავრს მხოლოდ თავინთი ფეხის ხმა, ერთმანეთის ლაპარაკი და ემას კაბის შრიალი ესმოდათ.
ბაღის ყორეები, ზემოდან რომ კირშის ბოთლის ნამსხვრევები ჰქონდა ჩატანებული, სათბურის შუშაბანდივით გახურებულიყო. ყორეებზე, ქვასა და ქვას შუა, ქათამნაცარა ხარობდა. მადამ ბოვარის გაშლილი ქოლგის ბოლო გავლისას მის დამჭკნარ ყვავილს ეხებოდა და ყვითელ მტვერს აყრევინებდა; მრავალძარღვასა და კლემატიტის გადმოშვერილი წვეროები ქოლგის აბრეშუმს ეხახუნებოდა და არშიაში ეჩრებოდა.
ისინი ესპანელ მოცეკვავეთა დასზე ბაასობდნენ, ამ მოკლე ხანში რომ რუანის თეატრის სცენაზე უნდა გამოსულიყო.
_ დაესწრებით? _ ჰკითხა ემამ.
_ თუ მოვახერხე, _ მიუგო მან.
ნუთუ სათქმელი მეტი არა ჰქონდათ რა? მათი თვალები კი უფრო სერიოზული ბაასით იყო აღსავსე; იმ დროს, როცა ისინი ბანალურ ფრაზებს ეძებდნენ, თვითვე გრძნობდნენ, რომ ერთნაირი ბნედით იმსჭვალებოდნენ; ეს იყო ჩურჩული სულისა, ღრმა და ხმათა დამხშობი. ამ ახალი სიამის უეცრობით განცვიფრებულნი, ისინი როდი ცდილობდნენ ერთმანეთისათვის მის გამჟღავნებას ან მისი მიზეზის აღმოჩენას. მომავალი ბედნიერება, ვით ტროპიკული ქვეყნის ნაპირები, წინ მდებარე უსაზღვროებას თავის მშობლიურ სინაზეს, სურნელოვან სიოს აფრქვევს, რული გერევა, ვით მთვრალსა და აღარც კი დარდობ ჰორიზონტს, თვალით რომ აღარსად ჩანს.
გზა ერთ ადგილას საქონლის ფეხისაგან იყო ჩაქცეული; საჭირო იყო დიდ მწვანე ქვებზე გავლა, ტალახში რომ გამწკრივებულიყვნენ. ემა ხშირად შედგებოდა, ფეხი სად დავადგაო, და რიყის მერყევ ქვაზე შემდგარი, მოქანავე, მკლავებგაშლილი, წინ გაწვდილი, თვალმოწკურული, იცინოდა, ვაითუ ტლაპოში ჩავვარდეო.
როცა თავის ბაღთან მივიდნენ, ემამ პატარა ჭიშკარი შეაღო, კიბეზე აირბინა და მიიმალა.
ლეონი თავის სამუშაოს დაუბრუნდა. უფროსი იქ არ იყო, ქაღალდებს თვალი გადაავლო, მერე კალამს წვერი წაუთალა, ქუდი დაიხურა და გარეთ გავიდა.
პატურზე წავიდა, არგეილის სერზე, ტყის პირას წამოწვა, ფიჭვებს ქვეშ, და თვალი ცას მიაშტერა.
_ რა მოწყენილობაა, _ ამბობდა იგი, _ რა მოწყენილობაა!
საკუთარი თავი ებრალებოდა, რომ ამ სოფელში ცხოვრობდა, ჰომე მეგობრად ჰყავდა, გილიომენი კი _ უფროსად. ამ უკანასკნელს, მუდამ საქმეებში ჩაფლულს, ოქროსბუდიან სათვალეს რომ ატარებდა და მოწითალო ქილვაშები თეთრ ჰალსტუხზე ეფინებოდა, სულის უნაზეს მოძრაობათა არაფერი გაეგებოდა, თუმცა კი ცდილობდა, ინგლისური იერი ჰქონოდა, რამაც კლერკი პირველხანს ძლიერ განაცვიფრა. რაც შეეხება მეაფთიაქის ცოლს, იგი სამაგალითო მეუღლე იყო მთელ ნორმანდიაში, მშვიდი, ვით ბატკანი, მოყვარული შვილების, დედ-მამის, ბიძაშვილებისა, მოყვასის შემბრალებელი, უხეირო დიასახლისი და კორსეტის მოძულე, თანაც ისეთი ზანტი, მოსაწყენი მოსაუბრე, გარეგნობით უშნო და მოკლე ჭკუისა, რომ ლეონს, მიუხედავად იმისა, რომ ქალი მხოლოდ ოცდაათი წლის იყო, თვითონ კი _ ოცისა, საწოლი ოთახებიც ახლოს ჰქონდათ და ერთმანეთსაც ყოველდღე ხვდებოდნენ, არასოდეს ფიქრადაც არ მოსვლია, რომ იგი ვისმე ქალად გამოადგებოდა ან თუ სქესი გააჩნდა, გარდა კაბისა.
კიდევ ვინღა იყო? ბინე, რამდენიმე ვაჭარი, ორი თუ სამი მიკიტანი, ხუცესი და, ბოლოს, ბატონი ტუვაში, ქალაქის თავი, მისი ორი ვაჟი _ ტლანქი, რეგვენი, ჩაქვავებული ხალხი, თვითონვე რომ ამუშავებს თავის მიწას, თვითონვე ქეიფობს შინ, ამასთან, ფარისეველიცაა და აუტანელი მეზობელიც.
ამ მდაბიო სახეთა შორის ემას ხატება განცალკევებული და რაღაც უფრო შორეული ჩანდა, რადგან თავისა და ქალს შორის თითქოს გაუვალ უფსკრულს გრძნობდა.
პირველ ხანებში ლეონი ბოვარებთან ხშირად დაიარებოდა მეაფთიაქესთან ერთად. შარლს არაფრით გაუმჟღავნებია, რომ დიდად მოხარული ყოფილიყოს მისი სტუმრობისა და ლეონმაც აღარ იცოდა, რა ექნა; ერთი მხრივ, ეშინოდა, მოუკრძალებლობაში არ ჩამოერთმიათ ხშირი სტუმრობა, ხოლო, მეორე მხრივ, ემას სიახლოვე სწყუროდა, რაც თითქოს მიუწვდომელი ეჩვენებოდა


IV
პირველმა სიცივემ რომ დაჰკრა, ემა თავისი ოთახიდან სასადილოში გადავიდა; ეს იყო გრძელი, დაბალჭერიანი ოთახი, სადაც ბუხრის გამირზე ქოთნით შედგმული, გაბურდული ლელი სარკის პირს განრთხმოდა. ფანჯარასთან სავარძელში მჯდომარე თვალს ადევნებდა ხოლმე სოფლელებს, მახლობელ ქვაფენილზე რომ მიმოდიოდნენ.
სამსახურიდან `ოქროს ლომში~ მიმავალი ლეონი დღეში ორჯერ გაივლიდა ხოლმე. ემა შორიდანვე გრძნობდა მის მოახლოებას; დაიხრებოდა და დააყურებდა; ყმაწვილი წყნარად გაივლიდა ფარდის იქით, მუდამ ერთნაირად ჩაცმული და თავმოუბრუნებელი, ხოლო ბინდისას, მარცხენა ხელზე ნიკაპდაყრდნობილს რომ საქარგავი მუხლზე დაუვარდებოდა, ხშირად უნებური თრთოლა შეიპყრობდა ხოლმე ყმაწვილის შემხედვარეს. მაშინ წამოდგებოდა და სუფრის გაშლას უბრძანებდა.
სადილობისას ჰომე უთუოდ უნდა შემოსულიყო ბერძნული ფესით ხელში, იგი ფეხაკრეფით შემოილალებოდა, რათა არავინ შეეწუხებინა, და მუდამ ერთსა და იმავე სალამს იმეორებდა: `კამპანიას გაუმარჯოს!~ შემდეგ, როცა თავის ადგილზე, ცოლ-ქმარს შუა დაჯდებოდა, ექიმს პაციენტების ამბავს გამოჰკითხავდა. შარლი კი, თავის მხრივ, ჰონორარებზე დაუწყებდა თათბირს. მერმე ბაასი იმდღევანდელი გაზეთის ამბებზე გადავიდოდა. ამ დროისათვის ჰომემ გაზეთი თითქმის სულ ზეპირად იცოდა და მთლიანად უამბობდა მის შინაარსს, არ დაავიწყდებოდა არც ჟურნალისტის მოსაზრებანი და არც ერთი შემთხვევა, რაც კი საფრანგეთსა თუ უცხოეთში მომხდარიყო. როცა ეს მასალაც ამოიწურებოდა, იგი რამდენიმე შენიშვნას მორთმეულ კერძებზეც გამოთქვამდა. ზოგჯერ ოდნავ წამოიწევდა და დიასახლისს თავაზიანად მიუთითებდა სინზე საუკეთესო ნაჭერს ან მზარეულს მიუბრუნდებოდა და რჩევას მისცემდა რაგუს მომზადებასა და იმაზე, რა მნიშვნელობა აქვს მარგებლობისათვის საკაზმ-სანელებლებს; გასაოცარი ხელოვნებით იცოდა ლაპარაკი სურნელოვან და მარგებელ ნივთიერებაზე. მისი თავი უფრო სავსე იყო რეცეპტებით, ვიდრე მისივე აფთიაქი _ კოჭობებით; ჩინებულად იცოდა მომზადება სხვადასხვა მურაბის, მწნილისა და ტკბილი სასმლის; იცოდა უკანასკნელი და უახლესი გამოგონებანი დასაშლელი ტაფების შესახებ; არ აკლდა არც ყველის შენახვისა და არც მოჭანგული ღვინის გატკბობის ხელოვნება.
რვა საათზე ჟუსტენი გამოუვლიდა აფთიაქის დასაკეტავად. მაშინ ჰომე გამომცდელ თვალს შეავლებდა ხოლმე თავის შეგირდს, განსაკუთრებით კი, უკეთუ ფელისიტეც იმ დროს იქ იქნებოდა, რადგან ჰომე ეს ერთი ხანია, მიკერძოებას ამჩნევდა მას ექიმის სახლისადმი.
_ ეს ჩემი ბიჭი, _ იტყოდა ხოლმე იგი, _ რაღაც დაბნეულია; დასწყევლოს ღმერთმა, მგონი, თქვენი მზარეული შეუყვარდა!
მაგრამ მეორე, უფრო დიდი ნაკლი, რასაც იგი თავის შეგირდს უსაყვედურებდა, ის იყო, რომ ამ უკანასკნელს ძალიან უყვარდა ლაპარაკისათვის ყურის გდება. კვირას, მაგალითად, ვერასგზით ვერ გაიყვანეს სასტუმრო ოთახიდან, სადაც ქალბატონმა ჰომემ უხმო ბავშვების წასაყვანად; ასე რომ, ბავშვებმა სავარძელში ჩაიძინეს და ზურგებით დაითრიეს სავარძლების ერთობ განიერი ჩარსავები.
მეაფთიაქის ამ საღამოებზე მაინცდამაინც დიდი ხალხი არ დაიარებოდა, მისმა ენაძვირობამ და პოლიტიკურმა შეხედულებამ თანდათანობით ჩამოაშორა სხვადასხვა პატივცემული პირი. კლერკი კი ერთ საღამოსაც არ გაუშვებდა დაუსწრებლად. შეესმოდა თუ არა ზარის ხმა, მაშინვე მადამ ბოვარის შესაგებებლად გაეშურებოდა. შალს ჩამოართმევდა და ცალკე, მეაფთიაქის საწერი მაგიდის ქვეშ დააწყობდა მის თბილ ბოტებს, რასაც ემა თოვლში ფეხსაცმელზე ატარებდა ხოლმე.
ჯერ რამდენიმე ხელ `ოცდათერთმეტს~ ითამაშებდნენ; მერმე ჰომე ემასთან ერთად `ეკარტეს~ შეუდგებოდა. ლეონი ქალის უკან იდგა და რჩევას აძლევდა. ქალის სკამს ხელდაყრდნობილი იგი სიამით ათვალიერებდა სავარცხლის კბილებს, ემას ნაწნავებს რომ ჩარჭობოდა. ყოველთვის, როცა ქალი ქაღალდს ჩავიდოდა, მისი კაბის მარჯვენა კალთა აიწევდა. დაწნული თმიდან მის კისერს მუქი ფერი ედებოდა, რომელიც შემდეგ თანდათანობით ბაცდებოდა და ნელინელ ჩრდილს შეერთვოდა. კაბა კი, სკამის მხარეს უხვ ნაოჭებად დაშვებული, იატაკს ეფინებოდა ზოგჯერ, როცა ლეონი ფეხსაცმლით კაბის შეხებას იგრძნობდა, ისევ უკან დაიხევდა, თითქოს ვისმე ფეხი დაადგაო.
ბანქოს თამაში რომ გათავდებოდა, მეაფთიაქე და ექიმი დომინოს მიჰყოფდნენ ხელს, ემა კი ადგილს გამოიცვლიდა და მაგიდაზე იდაყვდაყრდნობილი, `ილუსტრასიონს~ დაუწყებდა ფურცვლას ან მოდების ჟურნალს მოიტანდა; ლეონიც ახლოს დაუჯდებოდა, ერთად ათვალიერებდნენ და ერთიმეორეს უცდიდნენ ჟურნალის ფურცლების გადაბრუნებას. ხშირად ქალი ლექსის წარმოთქმას სთხოვდა; ლეონი გაბმული ხმით დაიწყებდა და სასიყვარულო ადგილზე ხმას ძალზე აათრთოლებდა. მაგრამ დომინოს ქვების ჭახაჭუხი ლეონს აღიზიანებდა: ჰომე ძლიერი მოთამაშე იყო და შარლს მაშინაც კი უგებდა, როცა ამ უკანასკნელს ორმაგი ექვსიანები ეჭირა. სამასამდე ითამაშებდნენ და ბუხართან ფეხებგაწვდილნი ორივენი თვლემას შეუდგებოდნენ. ცეცხლი ჩაიფერფლებოდა, ჩაიდანი დაცლილი იყო, ლეონი კი კვლავ კითხულობდა. ემა უსმენდა და მექანიკურად ატრიალებდა ლამპის შუქფარს, რომელზედაც გამოხატულნი იყვნენ სასაცილო ეტლებში მჯდომარე ხუმარები და გრძელჭოკებიანი ჯამბაზები. ლეონი მძინარე აუდიტორიაზე ანიშნებდა და გაჩუმდებოდა; შემდეგ ამისა, დაბალი ხმით დაიწყებდნენ ლაპარაკს და მუსაიფიც უფრო ტკბილი ეჩვენებოდათ, რადგან იგი სხვას არავის ესმოდა.
ასე დამყარდა მათ შორის ერთგვარი ურთიერთობა წიგნებისა და რომანების გაცვლა-გამოცვლა. რაკი ბოვარი იჭვნეული არ იყო, ეს გარემოება როდი უკვირდა. თავის დღეობაზე ბატონმა ბოვარიმ მშვენიერი ფრენოლოგიური თავი მიიღო საჩუქრად, რომელიც მკერდამდე მთლად ციფრებით იყო მოჩითული და მტრედისფრად შეღებილი. იგი ნიშანი იყო კლერკის ყურადღებისა, რასაც სხვა მხრითაც არ აკლებდა: ხშირად, რუანს გამგზავრებისას, დანაბარებს უსრულებდა და რაკი ერთი რომანისტის წიგნის გამო მოდაში შემოვიდა კაქტუსები, ლეონი მადამ ბოვარისთვის ყიდულობდა მათ და `მერცხალში~ მჯდომარეს ქოთნები მუხლებზე ედგა, რის გამოც თითები მთლად დაჩხვლეტილი ჰქონდა კაქტუსის ეკლებით.
ემამ თავის ფანჯარაზე ფიცრის გამირი გააკეთებინა ყვავილები ქოთნების დასადგმელად. კლერკსაც თავისი დაკიდებული ბაღი ჰქონდა, ასე რომ, ყვავილობის დროს ერთმანეთს ფანჯარაში ხედავდნენ.
ამ სოფლის ფანჯრებს შორის ერთი ისეთიც იყო, სადაც ერთი ვინმე ყველაზე ხშირად მოჩანდა ხოლმე; კვირაობით, დილიდან დაწყებული საღამომდე, და ყოველ ნასადილევს, თუ კარგი ამინდი იყო, სხვენის სარკმელში მუდამ მოჩანდა გამხდარი სახე ბატონ ბინესი, რომლის დაზგის ზრიალი `ოქროს ლომამდეც~ კი აღწევდა.
ერთ საღამოს, შინ დაბრუნებისას, ლეონს თავის ოთახში ერთი ხალიჩა დახვდა, ხავერდითა და შალით ფოთლოვნად ნაქარგი; მაშინვე მოიხმო მადამ ჰომე, ბატონი ჰომე, ჟუსტენი, ბავშვები, მზარეული, ამაზე თავის უფროსსაც კი ელაპარაკა; ყველას უნდოდა ხალიჩის ნახვა, მაგრამ რად სძღვნიდა კლერკს ექიმის მეუღლე? ეს უცნაურად ეჩვენებოდათ და საბოლოოდ ასე დაასკვნეს: მისი საყვარელი უნდა იყოსო.
თვითონაც ამას გაფიქრებინებდა, რადგან მუდამ მისი მშვენებისა და ჭკუის ქებაში იყო. ერთხელ ბინემ უკმეხადაც კი მიახალა:
_ რაში მეპრიანება, მე გეტყვი _ მისი საზოგადოებისა ვიყო!
ლეონი იტანჯებოდა და არ იცოდა, რა გზით გაემჟღავნებინა ემასთვის თავისი ხვაშიადი; მუდამ ყოყმანში იყო: ერთი მხრივ, ის აშინებდა, ვაითუ არ მოვეწონოო, ხოლო, მეორე მხრივ, საკუთარი უმწეობა არცხვენდა. შემდეგ თითქოს გადაჭრილ გზას დაადგებოდა, წერილებს დაწერდა და ისევ დახევდა, მერმე თითქოს ვადას დადებდა, მაგრამ კვლავ გადადებდა. ხშირად ისეთი გადაწყვეტილებით ესტუმრებოდა ხოლმე, რომ ყველაფერი უნდა გაემხილა, მაგრამ დაინახავდა ემას თუ არა, გადაწყვეტილება ავიწყდებოდა. და როცა შინ დაბრუნებული შარლი ეტყოდა, ავადმყოფების სანახავად ხომ არ წამოხვალ ჩემთან ერთადო, იგი მაშინვე დასთანხმდებოდა, მადამ ბოვარის გამოეთხოვებოდა და შარლს გაჰყვებოდა. განა ქმარი მისთვის უცხო იყო?
ემას კი არც უკითხავს თავისთვის, მიყვარს თუ არაო. სიყვარულიო, ფიქრობდა იგი, უეცრად უნდა მოვარდეს ელვითა და ჭექა-ქუხილით, ვით ციური ქარიშხალი, ცხოვრებას რომ ერთბაშად ესხმის თავს და ნებისყოფას ფოთლებივით გლეჯს, ხოლო გულს უფსკრულისკენ მიაქანებსო. მან როდი იცოდა, რომ ნაწვიმარი გუბეებად დგება სახლის ბანებზე, უკეთუ საწვიმარი მილები გაჭედილია; და ასეთივე მყუდრო ყოფაში დარჩებოდა იგი, რომ უეცრად კედელში ნაპრალი რამ არ აღმოჩენილიყო.
ეს იყო თებერვლის ერთ კვირა დღეს, ნაშუადღევს, როცა თოვდა.
ცოლ-ქმარი ბოვარი, ჰომე და ბატონი ლეონი სელის ძაფსაღები ქარხნის სანახავად წავიდნენ, იონვილიდან რომ ნახევარი ლიეს მანძილზე შენდებოდა ხეობაში. მეაფთიაქემ გასასეირნებლად თან წაიყვანა თავისი ბავშვები _ ნაპოლეონი და ატალია, რომელთაც ჟუსტენიც ახლდა მხარზე ქოლგებგადებული.
ამ სანახაობაზე უფრო ნაკლებსაინტერესო, მგონი, არაფერი იქნებოდა. ვრცელი ტრამალი, სადაც დახვავებულ ქვიშათა და რიყეთა შორის რამდენიმე უკვე დაჟანგებულ-დაკბილული ჩარხი ეყარა, გარს ერტყა გრძელ ოთხკუთხოვან შენობას, რომელიც მრავალი პატარა ფანჯრით იყო დაჩვრეტილი. შენობა დაუმთავრებელი იყო და სახურავის დვირეებს შორის ცა მოჩანდა. სახურავის იგოგზე მიმაგრებული იყო ჩალისა და თავთავის კონა, რომლის სამფეროვან ლენტსაც ქარი აფრიალებდა.
ჰომე ლაპარაკობდა. იგი საზოგადოებას უხსნიდა ამ შენობის მომავალ მნიშვნელობას, მსჯელობდა იატაკის სიმტკიცესა და კედლების სისქეზე და ძლიერ წუხდა, რომ საზომნაჭდევი ჯოხი არ ჰქონდა, ისეთი, როგორსაც ბატონი ბინე ხმარობს ხოლმე. ემა, რომელიც მკლავგაყრილი მიჰყვებოდა, ოდნავ ეყრდნობოდა მის მხარს და თვალს არ აშორებდა ნისლის ბურუსში გახვეულ მზის ფერმკრთალ დისკოს; მერმე ერთბაშად მოიხედა: მის ახლოს შარლი იდგა. კასკეტი წარბებამდე ჩამოეფხატა. სქელი წარბები ოდნავ უთრთოდა, რაც მის სახეს უჭკუო იერს აძლევდა; მისი ზურგიც კი, მისი უმოძრაო ზურგი, ამაღელვებელი სანახავი იყო და ისე ეჩვენებოდა, თითქოს მთელი მისი სიუშნოე ამ სერთუკზეა აღბეჭდილიო.
იმ დროს, როცა იგი შარლს უცქეროდა და ამ თავის აღელვებაში რაღაც გარყვნილ სიამეს პოულობდა, ლეონი მიუახლოვდა. სიცივეს მისი სახე ოდნავ გაეფერმკრთალებია, რის გამოც თითქოს უფრო დანაზებიაო. ჰალსტუხსა და ყელს შუა, პერანგის ოდნავ ფართო საყელოში, კანი მოჩანდა: თმის კულულებს ყურის ბიბილო გამოქცეოდა; მისი თვალები კი, ღრუბლებისკენ ზეაღმართული ლურჯი თვალები, ემას უფრო სპეტაკი და მიმზიდველი ეჩვენა, ვიდრე მთის კამკამა ტბა, რომელშიც ზეცა იხატება.
_ შე უბედურო! _ უეცრად წამოიძახა მეაფთიაქემ.
და თავისი ვაჟისკენ გაექანა, რომელიც კირში ჩამჯდარიყო ფეხსაცმლის გასათეთრებლად. გაჯავრებაზე ნაპოლეონმა ღრიალი მორთო, ჟუსტენმა ერთი მუჭა ჩალა აიღო და მის ფეხსაცმელს წმენდა დაუწყო. საჭირო შეიქნა დანა; შარლმა თავისი ჯაყვა მიაწოდა.
_ აჰ, _ თავისთვის ჩაილაპარაკა ემამ, _ დანას ჯიბით ატარებს, როგორც გლეხკაცი.
სუსხმა დაჰკრა და ყველანი იონვილს დაბრუნდნენ.
საღამოს მადამ ბოვარი მეზობლებისას აღარ წასულა: როცა შარლი წავიდა და მარტო დარჩა, კვლავ განახლდა განცდილის შედარებანი, იმ თითქმის უშუალო შთაბეჭდილების მკაფიობითა და პერსპექტივის დაშორებით, რასაც ნივთებს მოგონება აძლევს ხოლმე. იწვა და ანთებულ ბუხარს უცქეროდა. და აი, სწორედ ისე, როგორც იქ, თვალწინ წარმოუდგა ლეონი, _ დგას და ცალი ხელით საბიჯგს ღუნავს, ცალით კი ატალია უჭირავს, ყინულის ლოლუას რომ წუწნის; რა მომხიბვლელი ეჩვენებოდა, თვალი ვეღარ მოეშორებინა. მოაგონდა მისი ქცევა სხვა დროსაც. მის მიერ ნათქვამი სიტყვები, მისი ხმა, მისი სახის ნაკვთები და თითქოს საკოცნელად ტუჩგაწვდილი, იმეორებდა:
_ დიახ, მომხიბვლელია, მომხიბვლელი! ნუთუ შეყვარებული არ არის? _ თავისივე თავს ეკითხებოდა, _ კი, მაგრამ ვინ უყვარს? ვინ და მე!
ყველა საამისო საბუთი ერთბაშად წარმოუდგა, გული აუძგერდა; ბუხრიდან ანასხლეტი, ჭერზე მხიარული სინათლე ციმციმებდა; ზურგზე გადაბრუნდა და მკლავები გაჭიმა.
მაშინ კვლავ განუახლდა მარადიული ჩივილი: `ოჰ, ზეცას რომ ენებებინა! ან კი რატომაც არა? რა შეუშლიდა ხელს?..~
როცა შუაღამისას შარლი დაბრუნდა, ქალმა თავი ისე აჩვენა, თითქოს გამოეღვიძაო; რაკი შარლი გახდისას ხმაურობდა, ემამ თავის ტკივილი მოიმიზეზა, მერმე გულგრილად გამოჰკითხა საღამოს ამბები.
_ ბატონი ლეონი, _ მიუგო შარლმა, _ ადრე წავიდა.
ემამ მოძალებული ღიმილი ვეღარ შეიკავა, ახალი ნეტარებით გულსავსე გადაბრუნდა და ტბილად ჩაეძინა.
მეორე დღეს, დაბრუნებისას, ახალმოდის საქონლის ვაჭარი ესტუმრა, ბატონი ლერე.
გაიძვერა ვინმე იყო ეს მედუქნე. გასკონში დაბადებული, შემდეგ ნორმანდიელი გახდა, მის სამხრეთულ ენამჭევრობას ნორმანდიული ვერაგობა ემატებოდა. მისი რბილი, მსუქანი, უწვერულვაშო სახე თითქოს ძირტკბილას ბაცი ნახადითაა შეღებილიო, ხოლო ჭაღარა თმა მის ისედაც წვრილ თვალებს სიმძაფრის მეტ შუქს აძლევდა. მისი წარსულიც არავინ იცოდა: დამტარებელი იყოო, ამბობდნენ ერთნი; არა, ქალაქ რუტოს ბანკირიო, ამტკიცებდნენ მეორენი, მაგრამ ერთი რამ კი ნამდვილი იყო, სახელდობრ, ის, რომ რთულ საანგარიშოს ზეპირად ისე გამოიყვანდა, თვით ბინესაც კი გაუკვირდებოდა. ისე ზრდილობიანი იყო, გეგონებოდა, ფეხქვეშ გამეგებაო, თავიც მუდამ ისე ეჭირა, თითქოს ვისმე ესალმება ან ეპატიჟებაო.
კრეპით მორთული თავისი ქუდი კართან დატოვა, მწვანე კოლოფი მაგიდაზე დადო, მერმე ათასნაირი თავაზიანობითა და ბოდიშებით მოჰყვა წუწუნს, ამდენი ხანია, თქვენი ნდობა ვერ დამიმსახურებია, ასეთი მცირე სავაჭრო, როგორიც ჩემია, აბა ელეგანტის ყურადღებას როგორ მიიქცევსო, ეს სიტყვა განგებ დაათარგმანა. ოღონდ კი მიბრძანეთ და რაც გენებებათ, ყველაფერს მოგართმევთ: ნაყაისნაღევი იქნება თუ თეთრეული, საგალანტერიო თუ ახალმოდის საქონელი; თვეში ბარე ოთხჯერ დავიარები ქალაქს რეგულარულადო. საქმე ყველაზე უფრო მსხვილ სავაჭრო სახლებთან მაქვს და თამამად შეგიძლიათ ჰკითხოთ `სამ ძმას~, `ოქროწვერას~, გინდ `დიდ ველურს~, _ ყველანი ისე მიცნობენ, როგორც თავიანთ საკუთარ ჯიბესო. დღეს კი ისე, გავლით, მინდა გაჩვენოთ სხვადასხვანაირი საქონელი, რაც განსაკუთრებული შემთხვევის წყალობით მიშოვიაო. და კოლოფიდან ნახევარ დუჟინამდე ნაქარგი საყელო ამოიღო.
მადამ ბოვარიმ საქონელი გასინჯა.
_ ამჟამად არაფერი მესაჭიროება, _ უთხრა.
მაშინ ლერემ მოფრთხილებით გაშალა სამი ალჟირული შარფი, რამდენიმე შეკვრა ინგლისური ქინძისთავი, ჩალის ფოსტლები და, ბოლოს, ქოქოსის კაკლის ნაჭუჭისგან გამოთლილი კვერცხის საჭრელი, ოთხი ცალი, კატორღელების ნახელოვნევი. ყველა ეს რომ ამოალაგა, ხელებით მაგიდას დაეყრდნო, კისერი წაიგრძელა, ბეჭებში მოიხარა და პირდაღებული თვალებში უცქერდა ემას, საქონელს რომ გაუბედავად ათვალიერებდა; დროდადრო, თითქოს მტვერს აშორებსო, წკიპურტს გაჰკრავდა სიგრძეზე გაშლილ შარფებს, რომლებიც ნაზად შრიალებდნენ და ბინდის მოლურჯო სინათლეზე ვარსკვლავებივით აციმციმებდნენ ოქრომკედით ნაქარგავ სახეებს.
_ რა ღირს?
_ მცირე რამ, _ მიუგო მან, _ სულ მცირე რამ, არც მეჩქარება, როდესაც თქვენ გენებებათ... მე ხომ ებრაელი არა ვარ!
ემა ერთ წამს დაფიქრდა და მადლობა გადაუხადა ლერეს, რომელმაც თითქოს არც კი შეიმჩნიაო, თამამად უპასუხა.
_ რა გაეწყობა! შემდეგ მოვრიგდებით. ქალებს ყოველთვის მოვრიგებივარ ხოლმე, გარდა საკუთარი მეუღლისა.
ემას გაეღიმა.
_ მე მინდოდა მხოლოდ მომეხსენებინა, _ დაიწყო მან ამ ხუმრობის შემდეგ, _ რომ ფულის დარდი სრულიადაც არა მაქვს. შემიძლია კიდევაც გასესხოთ, თუ საჭირო იქნება.
ემა გაკვირვებით შეირხა.
_ ო, _ სწრაფად და ხმადაბლა წამოიძახა ლერემ, _ შორს წასვლა როდი დამჭირდებოდა მის მოსაპოვებლად. იმედი გქონდეთ!
და შემდეგ `ფრანგული კაფეს~ პატრონის, ბატონ ტელიეს ამბავი გამოჰკითხა, რომელსაც იმჟამად ბატონი ბოვარი მკურნალობდა.
_ ნეტავ, რა დაემართა მოხუც ტელიეს? ისე ახველებს, რომ მთელ სახლს ზანზარი გააქვს. ვშიშობ, ფლანელის სათბურის მაგიერ ფიჭვის პალტო არ დასჭირდეს ახლო მომავალში! სიყმაწვილეში ბევრი რამ უცუღლუტია! ამ ხალხს, ქალბატონო ჩემო, ცხოვრებაში არავითარი წესი არ გააჩნია! გულ-ღვიძლი არყით აქვს დათუთქული, მაგრამ მაინც საწყენია, როცა კარგი ნაცნობი საიქიოს მიემგზავრება.
თავის კოლოფს ახვევდა და ექიმის პაციენტებზე ასე მსჯელობდა:
_ ყველა ამ ავადმყოფობის მიზეზი, _ ამბობდა იგი და ნაღვლიანი თვალით ფანჯარას უცქეროდა, _ სწორედ ასეთი ამინდია! თვით მეც ვერა ვარ კარგად. ამ დღეებში, მგონი, მეც დამჭირდეს ბატონი ექიმის დახმარება წელის ტკივილის გამო, მაშ, ნახვამდის, ქალბატონო! მუდამ თქვენი მონა-მორჩილი!
და კარი წყნარად გაიხურა.
სადილი ემამ თავის ოთახში მოითხოვა, ხონჩით, ცეცხლის პირას. ნელა შეექცეოდა, ყოველივე გემრიელი ეჩვენებოდა.
_ რა გონივრულად მოვიქეცი! _ ამბობდა და შარფებს იგონებდა.
კიბეზე ფეხის ხმა გაისმა: ეს ლეონი იყო. ემა წამოდგა, კომოდის თავზე ერთ-ერთი სახელსაქმო აიღო, შემოსატეხად რომ ჰქონდა გამზადებული და როცა ლეონი შემოვიდა, თავი ისე მოაჩვენა, თითქოს საქმეში ვარ გართულიო.
საუბარი არ ხერხდებოდა; მადამ ბოვარი ხშირად წყვეტდა სიტყვას, ლეონიც რაღაც დარცხვენილივით იყო. ბუხრის წინ იჯდა დაბალ სკამზე და ხელში სპილოს ძვლის სანემსეს ათამაშებდა; ემა კი კერვას განაგრძობდა, ხმას აღარ იღებდა. ქალის დუმილით შეპყრობილი, ისიც ჩუმად იყო, თითქოს მისი სიტყვებით მოხიბლულიყო.
_ საბრალო ბავშვი! _ ფიქრობდა ქალი.
_ ნეტავ რა არ მოსწონს ჩემი? _ თავის თავს ეკითხებოდა ვაჟი.
ბოლოს ლეონმა განაცხადა, ამ დღეებში რუანს მივდივარ სამსახურის საქმეების გამოო.
_ თქვენი აბონემენტი ნოტებისა უკვე გათავდა, ხომ არ განვაახლო?
_ არა, _ მიუგო ემამ.
_ რატომ?
_ იმიტომ, რომ...
ტუჩები მოკუმა და კბილით გრძელი რუხი ძაფი გამოაძრო საკერავს.
ეს საკერავი აღიზიანებდა ლეონს, ასე ეგონა, ემას თითებს უფუჭებსო. აზრად ქათინაურის თქმაც მოუვიდა, მაგრამ გამბედაობა არ ეყო.
_ მაშ, თავს ანებებთ? _ წამოიწყო ლეონმა.
_ რაო? _ უეცრად წამოიძახა, _ მუსიკას? აჰ, ღმერთო ჩემო, დიახ! განა არ მეყოფა ოჯახის მოვლა, ქმარზე ზრუნვა და ათასი სხვა რამ მოვალეობა?
კედლის საათს შეავლო თვალი ემამ; შარლი იგვიანებდა. ვითომ შეშფოთდა, რამდენჯერმე კიდეც გაიმეორა;
_ იგი ისეთი კეთილია!
კლერკსაც მოსწონდა ბატონი ბოვარი, მაგრამ მის მიმართ ასეთმა სინაზემ უსიამოვნოდ იმოქმედა, მიუხედავად ამისა, განაგრძობდა მის ქებას, რაც სხვებისგან, განსაკუთრებით კი მეაფთიაქისაგან სმენოდა.
_ აჰ! საუცხოო ადამიანია! _ განაგრძო ემამ.
_ უეჭველია.
დაუდასტურა ლეონმა და სიტყვა ქალბატონ ჰომეზე ჩამოაგდო, რომლის უშნო ჩაცმულობაც ორივეს ხშირად ამხიარულებდა ხოლმე,
_ მერე რა ვუყოთ? _ გააწყვეტინა ემამ, _ კარგი დიასახლისი მორთულობაზე არ უნდა ფიქრობდეს.
და კვლავ გაჩუმდა.
შემდეგ დღეებშიც ასევე იყო: ქცევა, ლაპარაკი, _ ყოველივე შეეცვალა ემას. ხელი მოჰკიდა ოჯახობას, ეკლესიაში წესიერად დაიარებოდა და მსახურსაც მეტი სიმკაცრით ეპყრობოდა.
ბერტა ძიძას გამოართვა, შინ მოიყვანა და როცა სტუმრები ეწვეოდნენ ხოლმე, ფელისიტეს უხმობდა, ბავშვს მოაყვანინებდა, კაბას გახდიდა და მის მშვენიერ აგებულებას აჩვენებდა. ამბობდა, ბავშვი ჩემი ღვთაება, ჩემი ნუგეში, სიხარული და აღტყინებააო და ისეთი სინაზით ეალერსებოდა, რომ სხვებს, იონვილელების გარდა, პარიზის ღვთისმშობლის ტაძრის საშეტს მოაგონებდა.
როცა შარლი დაბრუნდებოდა, თავისი ფოსტლები ყოველთვის ცეცხლის პირას დახვდებოდა მიფიცხებული. მისი ჟილეტების სარჩული ახლა ყოველთვის გამოკერებული იყო, პერანგებსაც ღილი აღარ აკლდა, ხოლო ღამის ჩაჩები კარადაში სასიამოვნოდ იყო ერთიმეორეზე შეწყობილი. ბაღში გასეირნება, ვით ოდესმე, აღარ ეზიზღებოდა; ყველაფერს ეთანხმებოდა, რასაც კი ქმარი ურჩევდა; თუმცა ქმრის სურვილებს წინასწარ ვერ იტყობდა, მაგრამ მაინც უხმოდ ემორჩილებოდა და როცა შარლი ნასადილევს ბუხარს მიუჯდებოდა, ფეხებს ცეცხლისკენ გაჭიმავდა, ხელებს მუცელზე დაიწყობდა, საჭმლის მონელებაში ლოყები აუწითლდებოდა, თვალები კმაყოფილების იერით აევსებოდა, ხოლო იქვე ხალიჩაზე ბავშვი დაიწყებდა ფორთხვას, ეს ტანწერწეტა ქალი კი ქმრის სავარძელზე დაიხრებოდა და შუბლზე აკოცებდა, _ ყოველივე ამის მნახველი ლეონი გულში გაივლებდა:
_ რა სიგიჟეა! აბა ამას ვინ მისწვდება?
იგი ისეთი ღვთისნიერი, ისეთი მიუწვდომელი ეჩვენებოდა, რომ ყოველი, თვით ოდნავი იმედიც კი დაეკარგა.
მაგრამ ამგვარი ხელისაღებით იგი რაღაც არაჩვეულებრივ არსებად წარმოედგინა. ემა მისთვის ხორციელი ადამიანი როდიღა იყო, რომლისგანაც რასმე მოელოდა; მის ოცნებაში ქალი თანდათან შორდებოდა, მაღლა იწევდა, ვით ხელშეუხებელი დიდებული ჩვენება. ეს იყო ერთი იმ წმინდა გრძნობათაგანი, რომელიც სიცოცხლეს არ გიმძიმებს და გსურს, განიცადო ეს იშვიათი რამ, რადგან მისი დაკარგვა უფრო მეტ წუხილს გამოიწვევს, ვიდრე მისგან მონიჭებული სიამე _ სიხარულს.
ემა გახდა, ღაწვები გაუფერმკრთალდა, სხეული აეწოწა. მისი გიშრის თმა, დიდრონი თვალები, სწორად ჩამოქნილი ცხვირი, მუდმივი დუმილი, გაფიქრებინებდა, რომ ამქვეყნიურ ცხოვრებას ოდნავ ეხება, რომ მთელ მის არსებას რაღაც ზენაარი დანიშნულების ბეჭედი აზის; იგი ისე ნაღვლიანი, ისე მშვიდი, ისე ნაზი და თან ისე მკაცრი იყო, რომ მისი სიახლოვე იმგვარსავე გრძნობას აღგიძრავდა, როგორსაც ეკლესიაში განიცდი ვარდთა სურნელებისა და მარმარილოს სიგრილის შეზავების გამო. გარეშეებიც კი ასეთ შთაბეჭდილებას იღებდნენ მისგან.
მეაფთიაქე იტყოდა ხოლმე:
_ ამ ქალს დიდი უნარი აქვს და თავის ადგილს თვით სუბპრეფექტურაშიც კი იპოვიდა.
დიასახლისებს ხიბლავდა მისი მომჭირნეობა, პაციენტებს _ თავაზიანობა, ღარიბებს _ მისი სათნოება.
მაგრამ ამასთანავე მისი არსება აღსავსე იყო გულისთქმით, ბრაზითა და სიძულვილით. მისი სწორნაოჭებიანი კაბა მისსავე ამღვრეულ გულს ფარავდა, ხოლო უბიწოებით მოკლული ბაგენი _ გამოუთქმელ ტანჯვას. უყვარდა ლეონი და მარტოობას ელტვოდა, რათა მისი ხატებით სრულიად დამტკბარიყო. ლეონის ხორციელი ხილვა ამღვრევდა ამ ვნებიან ჭვრეტას. მისი მოახლოების ხმაური ჟრჟოლას ჰგვრიდა, ხოლო მასთან ყოფნა მღელვარებას უცხრობდა, რასაც შედეგად უსაზღვრო განცვიფრება და ნაღველი მოსდევდა.
ლეონმა აბა რა იცოდა, რომ როცა უსასოო გამოეთხოვებოდა და კარს გაივლიდა, ქალი იმწამსვე ადგებოდა და ფანჯრიდან თვალს ადევნებდა, რათა ერთხელ კიდევ დაენახა იგი ქუჩაში მიმავალი. ქალს აღელვებდა ყოველი მისი ნაბიჯი; გაფაციცებით აკვირდებოდა მის სახეს; ათასგვარი ამბები გამოიგონა, რათა საბაბი ეშოვა და მის სანახავდ წასულიყო. მეაფთიაქის ცოლი უბედნიერეს ქალად ეჩვენებოდა, რაკი ერთ სახურავქვეშ ცხოვრობდა მასთან; მისი ფიქრები მუდამ იმ სახლს დასტრიალებდა თავს, ვით მტრედები `ოქროს ლომის~ სახურავს, საწვიმრის ღარში რომ თავიანთ წითელ ფეხებსა და სპეტაკ ფრთებს იბანდნენ. მაგრამ რამდენადაც სიყვარული უმძაფრდებოდა, იმდენადვე უფრო ცდილობდა მის გამკლავებას, რათა არავისთვის დაენახვებინა და დაეუძლურებინა იგი. თანაც სურდა, რომ ლეონი მიმხვდარიყო და საამისოდ ათასგვარ შემთხვევასა და კატასტროფას წარმოიდგენდა, რაც ამ მიხვედრას გაუადვილებდა მას. უეჭველია, ქალს შიში და სიზანტე იჭერდა, და ამასთან ერთად _ მოკრძალება. ეგონა, მეტად დიდი მანძილით დავიშორე, უკვე გვიანღაა და ყველაფერი გათავებულიაო. ამასთან, სიამაყე, სიამე იმის თქმისა, `მე სათნო ვარო~ და მტკიცე გადაწყვეტილების იერით სარკეში ჩახედვა ოდნავ ანუგეშებდა ვითომ მიტანილი მსხვერპლის გამო.
მაშინ ლტოლვანი ხორცისა, წყურვილი ვერცხლისა და ნაღველი ვნებისა ერთ აუტანელ ტანჯვად იქცა და იმის მაგიერ, რომ ამაზე აღარ ეფიქრა, მთელი მისი ზრახვა მხოლოდ ამას მიელტვოდა, ტკივილს ამძაფრებდა და ყველგან მის გასაღიზიანებელს ეძიებდა. ყველაფერი აბრაზებდა _ ხან ცუდად მორთული საჭმელი, ხან უხეიროდ მიხურული კარი; ნაღვლობდა ხავერდზე, რომელიც არა ჰქონდა, ბედნიერებაზე, რაც მუდამ აკლდა, საკუთარ მაღალ ოცნებასა და საკნისებრ სახლზე.
ყველაზე უფრო ის აბრაზებდა, რომ შარლს, ალბათ, აინუნშიაც არ მოსდიოდა მისი ტანჯვა. შარლის რწმენა, შემიძლია ცოლი გავაბედნიეროო, ემას სისულელედ და შეურაცხყოფად ეჩვენებოდა, ხოლო მისი სიმშვიდე _ უმადურობად. მაშ, ვისთვისღა იყო ასე სათნო? განა ქმარი არ იყო დაბრკოლება მისი ბედნიერი ცხოვრებისა, მიზეზი მთელი მისი უბედურებისა და თითქოს მუხრუჭი, რომელიც ყოველი მხრით სულს უხუთავდა?
ამიტომ მხოლოდ ქმარზე გადაიტანა თავისი განუქარვებელი, ათასგვარი წუხილით გამოწვეული სიძულვილი და ყოველგვარი ცდა ამ სიძულვილის განელებისა უფრო აძლიერებდა მას, რადგან ეს უნაყოფო შრომა ერთი ზედმეტი საბაბი იყო სასოწარკვეთილებისა და უფრო და უფრო აშორებდა ქმარს. საკუთარივე სიმშვიდე აშფოთებდა. ოჯახური ხელმოკლეობა _ ფუფუნებაზე ოცნებისკენ, ხოლო მეუღლური სინაზე მაცდუნებელი სურვილებისკენ იტაცებდა. თითქოს სურდა, შარლი უდიერად მოპყრობოდა, ეცემა; მაშინ სამართლიანად შეიძულებდა ქმარს, სამაგიეროს გადაუხდიდა. ხშირად თვით უკვირდა, რომ ასეთი ველური ზრახვანი აღეძვრებოდა, მაგრამ თან იძულებული იყო, მოღიმარი ყოფილიყო, თავი დაერწმუნებინა, ბედნიერი ვარო და სხვებსაც ასე მოსჩვენებოდა.
თუმცა ასეთი ფარისევლობა თვითვე ზიზღსა ჰგვრიდა. ზოგჯერ ცდუნება შეიპყრობდა, ლეონთან ერთად სადმე გაქცეულიყო, ძალიან შორს, და ახალი ბედი ეცადა, მაგრამ წამსვე მის გულში წყვდიადით აღსავსე უფსკრული გაიხსნებოდა.
_ მასაც ხომ აღარ ვუყვარვარ! _ ფიქრობდა იგი, _ რა მეშველება? სად არის ხსნა, ნუგეში, შვება?
და იყო ასე უმწეო, სუნთქვაშეკრული და ცხარე ცრემლით მტირალი.
_ რატომ ბატონს არ გაუმხელთ?
ეტყოდა ხოლმე მსახური ქალი, როცა თავის ქალბატონს ასეთ ყოფაში შეესწრებოდა.
_ ნერვების ბრალია, _ მიუგებდა ემა, _ ბატონს ნურას ეტყვი, ტყუილუბრალოდ შეაწუხებ.
_ დიახ, _ ამბობდა ფელისიტე, _ სწორედ აგრე მოსდიოდა ბატონ გერენის ქალიშვილსაც, ბოლეელი მეთევზის ქალს, დიეპში რომ ვიცნობდი, სანამ თქვენთან დავდგებოდი. საბრალო ისეთი ნაღვლიანი იყო, ისეთი, რომ როცა კარს მოადგებოდა, გეგონებოდა, სამარის სუდარა გამოუფენიათო. მისი სატკივარი ის იყო, რომ თავში რაღაც ბურუსი ჰქონდა, რასაც ვერც ექიმებმა უშველეს და ვერც მოძღვარმა; როცა ავადმყოფობა ძალიან მოუვლიდა, მარტოდმარტო წავიდოდა ზღვის ნაპირას ისე, რომ საბაჟოს მოხელეს, ნაპირების დათვალიერებისას, ხშირად უნახავს ხოლმე რიყეზე თავდაღმა დამხობილი და მტირალი, მერმე კი, გათხოვების შემდეგ, გაუარაო, ამბობდნენ.
_ მე კი, _ მიუგო ემამ, _ სწორედ გათხოვების შემდეგ დამეწყო.


VI
ერთხელ, საღამოჟამს, ემა ღია ფანჯარასთან ჩამომჯდარიყო და ეკლესიის დარაჯს ლესტიბუდუას უცქერდა, რომელიც გალავანში ბუჩქებს სხლავდა. უეცრად მწუხრის რეკვა მოესმა.
აპრილის დასაწყისი იყო, როცა ფურისულა უკვე იფურჩქნება, ნაზი ნიავი დამუშავებულ კვლებს დაჰფოფინებს და ბაღები, ვით ტურფები, საგაზაფხულო დღესასწაულებისათვის ირთვება. ფანჩატურის მოაჯირში და მის იქით ხელისგულივით გაშლილი მინდვრები მოჩანს და მდინარეც წარმტაცად მიიკლაკნება. ალვის ხის შიშველ ტოტებში საღამოს ნისლი იხვევა და მქრქალი ლეჩაქის უნაზესი საბურვლით ჰფუთნის მათ. შორიდან ჯოგი მოდის. არც ბღავილი ისმის, არც ფეხის ხმა, ზარი კი ისევ რეკავს და ჰაერში იცარება მისი მშვიდი ჩივილი.
ზარის რეკვაზე ახალგაზრდა ქალის ფიქრი თავისი სიყმაწვილისა და პანსიონის ძველმა მოგონებამ წარიტაცა. გაახსენდა დიდრონი შანდლები, სვეტებიანი საკურთხეველი და ყვავილებით სავსე ლარნაკები. მოენატრა, ვით ოდესმე, კვლავ შერეოდა თეთრჩადროსანთა გრძელ რიგს, რომელშიც აქა-იქ შავად მოჩანს თავსაფრები კეთილ მონაზონთა, თავიანთ საწიგნობლებზე რომ დახრილან; კვირაობით, წირვაზე როცა თავს აღმართავდა, თვალწინ წარმოუდგებოდა ღვთისმშობლის სათნო სახე, საკმევლის ზეაღმავალ ლურჯ ნისლში გახვეული. ქალი ლმობიერებამ მოიცვა. უცნაური სირბილე, სიმჩატე იგრძნო, თითქოს ჩიტის ბუმბულია ქარიშხლით ატაცებულიო. ადგა და, უნებურად, ეკლესიისაკენ გაემართა: მზად იყო, ყოველგვარი ღვაწლი ეტვირთა, ოღონდ კი მთელი მისი არსება, სული და გული ამ ღვაწლით ყოფილიყო შეპყრობილი.
ეკლესიის წინ იქიდან მომავალ ლესტიბუდუას შეეყარა. სამუშევარს რომ არ მომცდარიყო, ცოტა ხნით ხელს აუშვებდა ხოლმე, ადრევე ჩამოჰკრავდა `ანგელუსს~ და კვლავ მუშაობას მიჰყოფდა ხელს, თანაც, ადრე დარეკილი მწუხრი ბავშვებს აფრთხილებდა, დროა, კატეხიზმოზე ეკლესიაში წახვიდეთო.
ისინი, ვინც უკვე მისულიყვნენ, ზოგი შესასვლელთან კოჭს თამაშობდა, ზოგიც გალავანზე შემჯდარიყო და ფეხების ბარტყუნით თელავდა განაპირა საფლავებსა და გალავნის კედელს შორის ამოსულ ჭინჭარს; ეს იყო ერთადერთი მწვანე კუთხე, დანარჩენი კი მთლად საფლავების დამტვრიანებული ქვებით იყო სავსე, მიუხედავად იმისა, რომ ამ მტვერს მნათის ცოცხი არ აკლდა.
შესასვლელში ფეხჩაცმული ბავშვები ხტუნაობდნენ, თითქოს მხოლოდ მათთვის გაკეთებული პარკეტიაო; ზარის გუგუნში მკაფიოდ ისმოდა მათი ყიჟინა; თვით ზარის ხმა კი თანდათან ნელდებოდა ისე, როგორც იმ მსხვილი თოკის ქანაობა, სამრეკლოდან რომ მიწაზე იყო დაშვებული; ჰაერში წყნარი ჭიკჭიკით მერცხლები დასრიალებდნენ და ელვისებური კრთომით იმალებოდნენ თავიანთ ყვითელ ბუდეებში, კარნიზის კრამიტებში რომ იყო ნაკეთები. ეკლესიის სიღრმეში ლამპარი, ე. ი. მორიგი კანდელი ბჟუტავდა. მისი შუქი შორიდან ისე მოჩანდა, ვით ზეთის ზედაპირზე მოციმციმე მოთეთრო ლაქა. მზის ერთი გრძელი სხივი გასწვრივ სერავდა ეკლესიის სივრცეს, რის გამოც დაბალი მინაშენები და დანარჩენი კუთხეები უფრო ბნელი ჩანდა.
_ მღვდელი სად არის?
ჰკითხა მადამ ბოვარიმ ერთ ბავშვს, რომელიც ისედაც მორყეულ ტურნიკის რყევით იქცევდა თავს.
_ ახლავე მოვა.
და მართლაც, საკრებულოს კარი აჭრიალდა და მღვდელი ბურნისიენიც გამოჩნდა; თავქუდმოგლეჯილი ბავშვები ეკლესიაში შეცვივდნენ.
_ ეს ანგლები, ესა, _ ბურტყუნებდა მღვდელმსახური, _ რომ არ დაიშლიან!
და კინაღამ ფეხი დააბიჯა ერთ დაფლეთილ კატეხიზმოს, დაიხარა, აიღო და დუდუნითვე დაუმატა:
_ არაფრისადმი მოკრძალება არ გააჩნიათ!
ხოლო, რაწამს მადამ ბოვარი შენიშნა:
_ უკაცრავად, _ წამოიძახა, _ ვერც კი შეგამჩნიეთ!
კატეხიზმო ჯიბეში ჩაიტენა, შედგა და ტაძრის მძიმე გასაღები ორ თითზე აათამაშა.
ჩამავალი მზე სახეში სცემდა და ლასტიკის ანაფორას ყვითლად ღებავდა, იდაყვებზე რომ გაბრწკიალებული იყო, ხოლო კალთებზე შემოცვეთილი; მთელი ფართო გვერდი, წვრილი ღილების დაყოლებით, ქონისა და თამბაქოს ლაქებით ჰქონდა დაფარული; ეს ლაქები, საყელოდან დაწყებული, რომელზედაც ჩაწითლებული კისრის ნაოჭები გადმოჰფენოდა, ქვევით და ქვევით უფრო მრავლდებოდა; სახე მოყვითანო ჭორფლით ჰქონდა დაჩითული, რასაც ჯაგარა წვერის ჭაღარა მალავდა. ის იყო, სადილი გაეთავებინა და მძიმედ ქშინავდა.
_ როგორ ბრძანდებით? _ შეეკითხა მღვდელი.
_ ცუდად, _ მიუგო ემამ, _ ვიტანჯები.
_ რა გაეწყობა, _ განაგრძობდა მღვდელი, _ მეც ეგრე ვარ, ეს პირველი სიცხეები რაღაც ძალზე თენთავს ადამიანს. და ბოლოს, ჩვენ ხომ ტანჯვისათვის ვართ გაჩენილნი, როგორც წმინდა პავლე ბრძანებს; კი მაგრამ, ბატონი ბოვარი რაღას ფიქრობს?
_ ისა? _ ზიზღით წარმოთქვა ქალმა.
_ როგორ! _ გაიკვირვა მოხუცმა, _ წამალი არაფერი გამოგიწერათ?
_ აჰ, _ მიუგო ემამ, _ მე ამქვეყნიური წამალი როდი მესაჭიროება.
მღვდელი დროდადრო ეკლესიაში იცქირებოდა, სადაც დაჩოქილი ბავშვები ერთმანეთს უჯიკავებდნენ და ხუხულასავით ეცემოდნენ ძირს.
_ მინდოდა გამეგო... _ დაიწყო ემამ.
_ მოიცა, მოიცა, რიბუდევ, _ გაჯავრებით მიაძახა მღვდელმა, _ აი, მოვიდე ერთი და ეგ ყურები დაგისრისო, შე არამზადავ!
მერე ისევ ემას მოუბრუნდა:
_ ეს დურგალ ბუდეს ბიჭია; შეძლებული მშობლები ჰყავს და ამიტომ გალოლიავებულია. მონდომებული რომ იყოს, კარგად ისწავლიდა, რადგან ძალიან ნიჭიერია. მეც ხანდახან ვეძახი რიბუდეს (როგორც იმ გორას, მარომის გზაზე რომ არის)*. ჰა, ჰა! გორა რიბუდე! ამას წინათ ეს კალამბური მის ყოვლადსამღვდელოებასაც ვუთხარი, სიცილით გადაბრუნდა. ბატონი ბოვარი რაღასა იქმს?
ემას თითქოს არ გაუგონია, ხოლო მღვდელი განაგრძობდა:
_ მუდამ მოუცლელია, ალბათ? ჩვენ ხომ, მე და მას, ამ მრევლში ყველაზე მეტი საქმე გვაქვს, თუმცა, იგი ხორცის მკურნალია, მე კი _ სულისა!
მსუბუქი სიცილით დაუმატა.
ემამ მუდარის თვალი მიაშტერა მღვდელს:
_ დიახ... თქვენ ყოველ მწუხარებას აქარვებთ.
_ აჰ, ნუღარ მეტყვით, მადამ ბოვარი! სწორედ ამ დილას მომიხდა ქვემო დიოვილში წასვლა, _ ძროხას `სისხლი~ დამართოდა, იმათ კი, ყველას თვალნაკრავი ეგონა, იქაური ძროხები როგორღაც, არ ვიცი... ოჰ, უკაცრავად! ლონგემარო და ბუდევ! თქვე ტაკიმასხარებო, გაათავებთ თუ არა!
და ერთბაშად ეკლესიაში შევარდა.
ბავშვები ამ დროს საწიგნეს შემოხვეოდნენ, მედავითნის სკამზე შემდგარიყვნენ და ჟამს ფურცლავდნენ; ზოგი კი ფეხაკრეფით მიიპარებოდა სააღსარებოში შესასვლელად. მაგრამ მღვდელმა ერთბაშად დაუტიათ და ატყდა ტყაპატყუპი; გაცხარებული მოძღვარი ბავშვებს კისერში ჩაავლებდა ხელს, ჰაერში აიტანდა და მერმე ორივე მუხლზე დააჩოქებდა მძლავრად, თითქოს იქვე სურს ჩაარგოსო.
_ რაც გინდა, თქვი, _ ამბობდა ემასაკენ მომავალი და ჩითის განიერ ცხვირსახოცს შლიდა, რომლის ერთი ბოლოც კბილით ეჭირა, _ მაგრამ ე გლეხები ძაან საბრალო ხალხია!
_ სხვებიც... _ მიუგო ემამ.
_ უეჭველია! ქალაქის მუშებიც, მაგალითად.
_ მე იმათზე როდი...
_ უკაცრავად! მე აქ ვიცნობდი ოჯახის საბრალო დედებს, სათნო ქალებს, მერწმუნეთ, ნამდვილ წმიდანებს, რომელთაც ლუკმაპურიც კი უჭირდათ.
_ ხოლო ისინი, _ განაგრძობდა ემა (და ლაპარაკის დროს წარბები უთრთოდა), _ ისინი, ბატონო მოძღვარო, ვისაც პური აქვს, მაგრამ არ აქვს...
_ ზამთრის სათბობი, _ დაამთავრა მღვდელმა.
_ აჰ, ამას რა მნიშვნელობა აქვს!
_ როგორ თუ არ აქვს! მე მგონია, როცა თბილად ხარ, როცა მაძღარი ხარ.. ვინაიდან ბოლოს და ბოლოს...
_ ღმერთო ჩემო! ღმერთო ჩემო! _ თავისთვის წაიჩურჩულა ქალმა.
_ ცუდად ხომ არა ხართ? _ წამოიძახა მღვდელმა და შეშფოთებით მისკენ მიიწია, _ ეს, ალბათ, ცუდი მონელების ბრალია? შინ უნდა წახვიდეთ და ჩაი დალიოთ, ან უბრალო დაშაქრული წყალი, მოგიხდებათ.
_ რათა?
და ისეთი იერი ჰქონდა, თითქოს სიზმრიდან გამოერკვაო.
_ შუბლზე რომ ხელი გადაისვით, მეგონა, გული მიუდის-მეთქი.
და უეცრად გაიხსენა:
_ დიახ, თქვენ რაღაცას მეკითხებოდით, მგონი? აღარ მახსოვს, რა იყო?
_ მე? არაფერი... არაფერი...
იმეორებდა ემა და გაცეცებული თვალი ანაფორიან მოხუცს მიაშტერა. ასე იდგნენ ორივენი, პირისპირ, და დუმდნენ.
_ აბა, მაპატიეთ, ქალბატონო ბოვარი, _ თქვა ბოლოს მღვდელმა, _ მაგრამ, ხომ მოგეხსენებათ, მოვალეობა უპირველეს ყოვლისა. საჭიროა ეს ბავშვები გავუშვა; აგერ ზიარების კვირაც მოახლოებულია და, მგონია, ვეღარც კი მოვასწრებთ მომზადებას. ამიტომ ამაღლებიდან მოკიდებული ყოველ ოთხშაბათს ერთი საათით ზედმეტად ვიჭერ ხოლმე. საბრალო ბავშვები! ადრევე უნდა ვცდილობდე, რათა გზას უფლისასა დავაყენო, როგორც თვით მან გვიბრძანა თავისი ღვთაებრივი პირით... კარგად ბრძანდებოდეთ, ქალბატონო! გადაეცით ჩემი სალამი ბატონს თქვენს მეუღლეს.
და მუხლმოყრით, ეკლესიაში შევიდა.
ემამ თვალი გააყოლა სკამების რიგებს შორის დინჯი ნაბიჯით მიმავალ მოძღვარს, რომელსაც თავი ოდნავ გვერდზე დაეხარა და ნახევრად მოკვარჩხულ ხელებს მიიქნევდა.
ქალი ქუსლებზე შეტრიალდა, ვით ტარზე დასობილი ქანდაკება, და შინისაკენ გაემართა. მიმავალს კვლავ ესმოდა მღვდლის ბოხი ხმა და ბავშვების წკრიალი:
_ ქრისტიანი ხარ?
_ დიახ, ქრისტიანი ვარ!
_ ვინ არის ქრისტიანი?
_ ქრისტიანი ის არის, ვინც ნათელიღო... ნათელიღო... ნათელიღო.
ემამ, მოაჯირს მოჭიდებით, კიბე აიარა და, როცა თავის ოთახს მიაღწია, მოდუნებული სავარძელში ჩაეშვა.
მიბნედილი სინათლე ფანჯრებში ციმციმით ილეოდა. ოთახის ავეჯეულობა თითქოს უფრო უძრავი გამხდარიყო და სიბნელეში ისე იძირებოდა, ვით ოკეანის უფსკრულში. ბუხარი ჩაქრა, კედლის საათი დაუცხრომლად რაკრაკებდა; ემას უცნაურად აკვირვებდა გარემოს დუმილი მაშინ, როცა მის არსებაში ასეთი დაუცხრომელი მღელვარება სუფევდა. ამ დროს კი ფანჯარასა და სამუშაო მაგიდას შუა იდგა პატარა ბერტა, რომელიც გაუბედავად ადგამდა ნაქსოვი ფეხსაცმლით შემოსილ ფეხს და დედისკენ იწევდა, რათა ხელი ჩაევლო მისი წინსაფრის არშიისათვის.
_ მომშორდი! _ უთხრა ემამ და ბავშვი ხელით მოიშორა.
მაგრამ პატარა უმალვე მუხლებთან მიბობღდა, ზედ ხელებით დაეყრდნო და დედას ფართო ლურჯი თვალები მიაპყრო. ტუჩზე კი ანკარა ლორწკი სდიოდა და აბრეშუმის გულსაფარზე ედინებოდა.
_ თავი დამანებე! _ გაჯავრებით წამოიძახა ახალგაზრდა ქალმა.
დედის სახემ ბავშვი შეაშინა და აატირა.
_ აჰ, თავი დამანებე-მეთქი! _ თქვა და იდაყვი ჰკრა.
ბერტა გაექანა და კომოდთან წაიქცა; ლოყა სპილენძის კარბაზე გაიხეთქა, სისხლი დასდინდა. მადამ ბოვარი ბავშვს მივარდა, ზარი ჩამოგლიჯა, რაც ძალი ჰქონდა, მსახურს უხმობდა, საკუთარ თავს ჰკრულავდა; ამ დროს შარლიც შემოვიდა. უკვე სადილის დრო იყო და ისიც მოსულიყო.
_ დახე, ძვირფასო, _ დამშვიდებული ხმით უთხრა ემამ, _ თამაშობის დროს ჩვენი პატარა წაიქცა და იატაკზე ლოყა იტკინა.
შარლმა დაამშვიდა, სამძიმო არა არის რაო, და შესახვევის მოსატანად გავიდა.
მადამ ბოვარი სასადილოში აღარ ჩასულა, თვითონ სურდა ბავშვისათვის მოევლო. მძინარე ბავშვს რომ დასცქეროდა, წუხილი, რაც კი დარჩენილიყო, თანდათან ქრებოდა და საკუთარი თავი ძალზე სულელიც და ძალზე კეთილიც ეჩვენა, რომ ასეთმა მცირე რამემ შეაშფოთა. ბერტა უკვე აღარ სლოკინებდა. მისი სუნთქვა ძლივსღა ანძრევდა საზაფხულო საბნის პირს. მსხვილი ცრემლები თვალის კუთხეებში შესდგომოდა და ნახევრად ღია ქუთუთოებში ორი მკრთალი ფერის გადაბრუნებული გუგა მოუჩანდა; ჭრილობაზე დადებულ სახვევს ლოყის კანი ალმაცერად დაეჭიმა.
_ უცნაური რამეა, _ ფიქრობდა ემა, _ რა მახინჯია ეს ბავშვი!
როცა შარლი ღამის თერთმეტ საათზე აფთიაქიდან დაბრუნდა (სადაც ნასადილევს სახვევის ნარჩენი წაიღო), ცოლი კვლავ ზეზე დახვდა აკვანთან მდგომი.
_ გარწმუნებ, ეგ არაფერია, _ უთხრა შარლმა და შუბლზე აკოცა, _ თავს ნუ იტანჯავ, თვითონ ავად არ გახდე, ჩემო კარგო!
მეაფთიაქისას შარლი კარგა ხანს დარჩა, თუმცა არც ისე დამწუხრებული იყო, მაგრამ ბატონმა ჰომემ მაინც სცადა მისი გამხნევება, `ზნეობრივად განმტკიცება~. მერმე ბაასი ჩამოვარდა იმ ათასგვარ საფრთხეზე, ბავშვებს რომ ემუქრება, მსახურთა დაუდევრობაზე. მადამ ჰომეს ბევრი რამ გამოევლო ასეთი. მის მკერდს ახლაც აჩნდა იმ ნაკვერჩხლების კვალი, მსახურმა რომ უცაბედად ჩოტით მიაყარა. ამიტომაც მათი მზრუნველი მშობლები განუწყვეტელ სიფრთხილეს იჩენდნენ: დანები არასოდეს არ ყოფილიყო გალესილი, არც იატაკი ფიჭაწასმული. ფანჯრები რკინის რიკულით იყო დაცული, ბუხარი კი _ მაგარი გამირებით. პატარა ჰომეებს, მიუხედავად მათი დამოუკიდებლობისა, განძრევაც კი არ შეეძლოთ მსახურის უმეთვალყურეოდ. მცირე სურდოს შემთხვევაშიც კი მამა ხველების წამლით ჭყიპავდა და ოთხ წლამდე ყოველი მათგანი აუცილებლად თბილი სარჩულით გამოფენილ ქუდს ატარებდა. თუმცა, სიმართლე უნდა ითქვას, ამას მადამ ჰომე სჩადიოდა, ქმარი კი, პირიქით, წუხდა, ვაითუ ასეთმა წნევამ ცუდად იმოქმედოს მათი გონების ორგანოებზეო და არც კი ერიდებოდა ცოლისათვის ასეთი რამ ეთქვა:
_ მათგან ყარაიბები ან ბოტოკუდები ხომ არ გინდა გამოიყვანო?
შარლმა რამდენჯერმე სცადა ბაასის შეწყვეტა.
_ თქვენთან სალაპარაკო მაქვს.
ყურში წასჩურჩულა შარლმა კლერკს, რომელიც მის წინ კიბეზე ჩადიოდა.
_ ხომ არაფერს ეჭვიანობს? _ გაიფიქრა ლეონმა, გულმა ცემა დაუწყო და ფიქრებში ვერ გარკვეულიყო.
ბოლოს შარლმა, როცა კარი გაიხურა, ლეონს სთხოვა, თუ შეიძლებოდეს, გამიგე რუანში, ერთი კარგი დაგეროტიპი რა ეღირებაო. ეს იყო სენტიმენტალური სიურპრიზი, ყურადღების უნაზესი გამოხატულება, რასაც იგი ცოლს უმზადებდა თავისი პორტრეტის მირთმევით, რომელზედაც შავი ტანისამოსით იქნებოდა დახატული, მაგრამ სურდა წინდაწინვე გაეგო, აქედან რა გამოვიდოდა. ასეთი დავალებანი ლეონს როდი დაამძიმებს, ვინაიდან იგი რუანს თითქმის ყოველ კვირაში დაიარება.
ნეტა რა მიზნით? ჰომე ეჭვიანობდა, აქ ყმაწვილი კაცის ამბები, სიყვარულის ინტრიგა უნდა იყოსო. მაგრამ ჰომე ცდებოდა; ლეონი არავითარ სიყვარულის ხლართებს არ გასდევდა. ახლა იგი უფრო ნაღვლიანი იყო, ვიდრე ოდესმე, და მადამ ლეფრანსუა ამას აშკარად ატყობდა იმ საჭმლის რაოდენობის მიხედვით, რასაც ლეონი თავის თეფშზე ხელუხლებლად ტოვებდა. უფრო დანამდვილებით რომ გაეგო, მადამ ლეფრანსუა გადასახადთა ამკრებს შეეკითხა, რაზედაც ბინემ მედიდურად მიუგო, მე პოლიციის დაქირავებული არა ვარო.
თუმცა, მისი ამხანაგები ერთობ უცნაური ეჩვენებოდა ბინეს, ვინაიდან ლეონი ხშირად გადააწვებოდა ხოლმე სკამის ზურგს, ხელებს გადაყრიდა და რაღაც გაურკვევლად უჩიოდა ცხოვრებას.
_ ეგ იმიტომ, რომ ნაკლებ ერთობი! _ ეტყოდა ხოლმე გადასახადთა ამკრეფი.
_ რით?
_ შენს ადგილას მე ერთ სახარატო დაზგას გავიჩენდი!
_ მერე ხელობა რომ არ ვიცი!
_ ჰო, მართლა! _ იტყოდა იგი და რაღაც ზიზღნარევი კმაყოფილებით ნიკაპს შეისრესდა.
ლეონი დაიღალა უნაყოფო სიყვარულით; უკვე გრძნობდა სულის იმ სიცარიელეს, რაც ცხოვრების მოვლენათა ერთფეროვნებას მოაქვს, როცა სიცოცხლეს აღარავითარი ინტერესი აღარ ამოძრავებს და აღარც რაიმე იმედი ამხნევებს. მას იმდენად მობეზრდა იონვილი და იონვილელები, რომ ზოგიერთი პირისა და სახლის დანახვას მოთმინებიდან გამოჰყავდა. ამასთან, ცხოვრების გამოცვლის შესაძლებლობა უფრო აშინებდა, ვიდრე ხიბლავდა.
მაგრამ ეს შიში მალე მოუთმენლობამ შეცვალა და მაშინ პარიზმა მისთვის აახმაურა შორიდან მასკარადების დაფდაფი და გრიზეტების კისკისი. მას ხომ იქ უნდა დაესრულებინა იურიდიული კურსი, მაშ, რად არ მიდის? რა აბრკოლებს? და გულში წასვლის სამზადისს შეუდგა; წინასწარვე გაარიგა თავისი საქმეები; ბინაც მორთო, თავისი ფიქრით. ხელოვანივით იცხოვრებს! გიტარის დაკვრას ისწავლის! ექნება ხალათი, ბასკური ბერეტი, ცისფერი ხავერდის ფოსტლები! და უკვე ტკბებოდა ბუხრის ზემოთ გადაჯვარედინებული რაპირებითა და მათ შუა თავის ქალას ძვლისა და გიტარის ცქერით.
მაგრამ ძნელი იყო დედისაგან თანხმობის მიღება, თუმცა ამაზე უფრო გონივრული არაფერი იქნებოდა. პატრონიც ურჩევდა, სხვა რამ სამსახური მოძებნე, სადაც შენს ნიჭს უფრო მეტი განვითარება შეეძლებაო. ლეონმა შუათანა გეზი აიღო და ცდილობდა რუანში მეორე კლერკის ადგილი ეშოვა, მაგრამ ვერ მოახერხა. მაშინ დედას გრძელი წერილი მისწერა, სადაც დაწვრილებით აუხსნა მიზეზი დაუყოვნებლად პარიზს გადასვლისა. დედა დასთანხმდა.
ახლა თვითონ აღარ ჩქარობდა. ყოველდღე, მთელი ერთი თვის განმავლობაში, ჰივერი იონვილიდან რუანს, ხოლო რუანიდან იონვილს უზიდავდა სკივრებს, ყუთებს. და როცა ახალი ტანისამოსიც შეიკერა, თავის სამ სავარძელსაც პირი გამოუცვალა, აუარებელი ფულარი შეიძინა, ერთი სიტყვით, ისეთი სამზადისი ჰქონდა, რომ იმდენი მთელი ქვეყნის შემოსავლელადაც არ დასჭირდებოდა. წასვლას მაინც ამ კვირიდან იმ კვირაში სდებდა, სანამ დედისაგან მეორე წერილი არ მოუვიდა, სადაც იგი აჩქარებდა, თუ გინდა ვაკაციებამდე გამოცდები ჩააბარო, ნუღა აყოვნებო. როცა გამოთხოვების ჟამმა დაჰკრა, მადამ ჰომეს ტირილი მოერია, ჟუსტენი აქვითინდა, ბატონმა ჰომემ, როგორც ვაჟკაცმა, თავისი მღელვარება დამალა; ისურვა, ლეონის პალტო თავისი ხელით მიეტანა ნოტარიუსამდე, რომელსაც ლეონი რუანს უნდა წაეყვანა თავისი ეტლით. ლეონმა ძლივს მოასწრო მადამ ბოვარისთან გამოთხოვება.
როცა კიბის თავს ავიდა, შედგა, სულს ძლივს იბრუნებდა აღელვებული. მისი შესვლისას მადამ ბოვარი სწრაფად წამოდგა.
_ ისევ მე გახლავართ! _ თქვა ლეონმა.
_ დარწმუნებული ვიყავი!
ქალმა ტუჩებს კბილი დააჭირა, სისხლი სახეს მოეძალა და მთლად წამოაწითლა, თმის ძირებიდან მოკიდებული კოფთის საყელომდე. ზეზე იდგა, კარის წირთხლს ბეჭით მიყრდნობილი.
_ ბატონი ბოვარი განა შინ არ არის? _ იკითხა ლეონმა.
_ არ არის! _ და ქალმა გაიმეორა,
_ არ არის.
მცირე ხნის სიჩუმე. ერთმანეთს შეხედეს. და ერთი და იმავე წუხილით შეზავებული მათი ფიქრები მჭიდროდ გადაეხვივნენ ერთმანეთს, ვით ორი ათრთოლებული მკერდი.
_ მინდოდა, ბერტას მოვხვეოდი, _ თქვა ლეონმა.
ემამ რამდენიმე საფეხური ჩაიარა და ფელისიტე იხმო.
ლეონმა სასწრაფოდ მოავლო ფართო თვალი კედლებს, ბუხარს, ეტაჟერს, თითქოს სურს ყველაფრით განიმსჭვალოს, თან წაიღოსო.
ემა შემობრუნდა, მსახურმაც ბერტა შემოიყვანა, რომელიც ძაფით გადაბრუნებულ სათამაშო წისქვილს მოათრევდა.
ლეონმა რამდენჯერმე ჩაუკოცნა კისერი ბავშვს.
_ მშვიდობით, საბრალო ბავშვო! მშვიდობით, ძვირფასო პატარავ, მშვიდობით! _ და ბავშვი დედას გადასცა.
_ წაიყვანე! _ უბრძანა ემამ მსახურს.
მარტონი დარჩნენ.
მადამ ბოვარი მიბრუნდა და ფანჯრის მინას შუბლი მიაყრდნო: ლეონს თავისი ქუდი ეჭირა და მუხლზე წყნარად იცემდა.
_ წვიმა იქნება, _ თქვა ემემ.
_ საწვიმარი თან მაქვს, _ მიუგო ლეონმა.
ქალმა კვლავ პირი იბრუნა, თავი დახარა. სინათლე სახეს უბრწყინებდა, თითქოს მარმარილოსიაო, და ვერ გაიგებდი, რას გასცქეროდა სიცივეში, ან რას ფიქრობდა.
_ მაშ, მშვიდობით! _ ამოიოხრა ლეონმა.
ქალმა ერთბაშად თავი ასწია:
_ დიახ... მიდიხარ!
ერთმანეთს მიუახლოვდნენ: ვაჟმა ხელი გაუწოდა, ქალი ყოყმანობდა.
_ ინგლისურად ასე...
თქვა ემამ დუმილის შემდეგ და ხელი ჩამოართვა, თან ცდილობდა სახეზე ღიმილი მოეგვარა.
ლეონმა მისი ხელი თავისაში იგრძნო და ასე ეგონა, მთელი არსება ამ თბილ ხელშია მოქცეულიო.
ლეონმა ხელი შეუშვა, ერთმანეთს კვლავ მიაპყრეს თვალნი, და წავიდა.
ბაზრის ფარდულში ლეონი შედგა, სვეტს ამოეფარა და სურდა ერთხელ კიდევ მოევლო თვალი იმ თეთრი სახლისათვის, ოთხი დარიკულებული მწვანე დარაბა რომ ჰქონდა. მოეჩვენა, თითქოს ფანჯარაში აჩრდილი რამ აიძრა; ფარდაც თითქოს თავისთავად დაეკიდა, ვით ალებასტრის თეთრი კედელი. ლეონი სწრაფად მოშორდა იქაურობას.
გზაში, შორიდანვე, თავისი პატრონის კაბრიოლეტი შენიშნა, ხოლო გვერდით ვიღაც წინსაფრიანი კაცი, ვისაც ცხენის სადავე ეკავა. ჰომე და ბატონი გილიომენი იქვე იდგნენ და ბაასობდნენ; მას ელოდებოდნენ.
_ მოდი, მომეხვიე, _ უთხრა მეაფთიაქემ და თვალს ცრემლი მოადგა, _ აი შენი პალტოც, ჩემო ძვირფასო მეგობარო. არ გაცივდე, უფრთხილდი! თავს მოუარე!
_ აბა, ლეონ, დაჯექ! _ უთხრა ნოტარიუსმა.
ჰომე ეტლის ფრთაზე გადმოიღუნა და ქვითინით ძლივს წარმოთქვა ორი ნაღვლიანი სიტყვა:
_ გზა მშვიდობისა!
_ ნახვამდე, _ მიუგო გილიომენმა, _ ფიქრი ნუ გაქვს!
დაიძრნენ და ჰომეც გაბრუნდა.
მადამ ბოვარიმ ბაღისკენ ფანჯარა გააღო და ღრუბლებს გასცქეროდა.
ღრუბლები დასავლეთისაკენ, რუანის მხარეს ილექებოდნენ და სწრაფი ჯიკავით მიეშურებოდნენ იქითკენ, ვით შავნი ეტლნი; შიგადაშიგ უეცრად მზის გრძელი სხივები გამოკრთებოდნენ, ვით საზეიმოდ ნასროლი ოქროს ისრები; დანარჩენი ნაწილი ცისა კი ფაიფურივით მინაცრულიყო. ერთბაშად ძლიერმა ქარმა ალვის ხეები შეარხია და მწვანე ფოთლებზე წვიმის წვეთები ახმაურდა. მერმე მზემ კვლავ გამოიხედა, ქათმებმა კაკანი მორთეს, სველ ჩირგვებში ბეღურები აფრთქიალდნენ და ქვიშაზე ნადენმა საწვიმარმა წყალმა ნაკადულში აკაციის მოვარდისფრო ყვავილები ააცურა.
_ აჰ, იგი, ალბათ, უკვე შორსაა ახლა! _ გაიფიქრა ემამ.
ჰომე, ჩვეულებრივ, შვიდის ნახევარზე, სადილობის დროს მოვიდა.
_ მაშ, ასე, _ თქვა და თავის ადგილას დაჯდა, _ გავისტუმრეთ რაღა ჩვენი ყმაწვილი?
_ თითქოს! _ მიუგო მკურნალმა.
მერმე მისკენ მობრუნდა და ჰკითხა:
_ ახალი ამბავი რა იცი?
_ ბევრი არაფერი. მხოლოდ ჩემი ცოლი იყო ცოტათი აღელვებული დღეს. ხომ იცით, ქალებს ცოტაოდენიც აღელვებს, განსაკუთრებით ჩემსას! ჩვენ, რასაკვირველია, არავითარი საბუთი არ გვაქვს ამის წინააღმდეგ ასამხედრებლად, ვინაიდან მათი ნერვული ორგანიზაცია ჩვენსაზე გაცილებით უნაზესია!
_ საბრალო ლეონი! _ თქვა შარლმა, _ როგორ უნდა იცხოვროს პარიზში?.. შეეგუება თუ ვერა?
მადამ ბოვარიმ ამოიხრა.
_ რასა ბრძანებთ, _ მიუგო მეაფთიაქემ და ენა დააწკლატუნა, _ რესტორნებში დროს ტარება! მასკარადები! შამპანური! არაფერი არ დააკლდება, გარწმუნებთ.
_ არა მგონია, გზას ასცდეს, _ მიუგო შარლმა.
_ არც მე მგონია, _ გააწყვეტინა ჰომემ, _ მაგრამ ამხანაგებს მაინც ვერ ჩამორჩება, რათა იეზუიტის სახელი არ დაიმსახუროს. და თქვენ არ იცით, რა ცხოვრებას ეწევიან ეს ლოთიშფოთები ლათინთა უბანში აქტრისებთან ერთად! თუმცა სტუდენტებს კარგი თვალით უცქერენ პარიზში. თუკი ოდნავ სასიამოვნოდ მოაჩვენა თავი საზოგადოებაში, მათ ჩინებულ ოჯახებში შეესვლებათ; ეგ კი არა, სენ-ჟერმენის უბნის ზოგიერთი ქალი კიდეც შეიყვარებს ხოლმე სტუდენტს და ეს გარემოება შემდეგში საშუალებას აძლევს მათ, ძალიან ხელსაყრელი პარტია გააკეთონ.
_ კი, მაგრამ, _ მიუგო შარლმა, _ ვშიშობ, რომ მან... იქ...
_ სრული სიმართლეა, მაგრამ რას იზამთ, ეგ უკვე მედლის მეორე მხარეა! იქ ადამიანს მუდამ ჯიბეზე უნდა ეჭიროს ხელი, ვთქვათ, თქვენ რომელიმე ბაღში ხართ, მოდის ვინმე, კარგად ჩაცმული, ორდენიც კი ჰკიდია, დიპლომატს ჰგავს; შეგხვდება, გამოგელაპარაკება, თავს მოგაწონებს, ბურნუთს მოგაწვდის ან თქვენს დავარდნილ ქუდს აიღებს; შემდეგ დაუახლოვდებით, კაფეშიც დაგპატიჟებთ ან სააგარაკოდ თავის სახლში მიგიწვევთ, სუფრაზე სხვებსაც გაგაცნობთ და ყოველივე ამას იმიტომ სჩადის, რომ ჯიბე გამოგიფხიკოთ ან რაიმე დამღუპველ საქმეში ჩაგითრიოთ.
_ ეგ მართალია, _ გააწყვეტინა შარლმა, _ მაგრამ მე უმთავრესად რაიმე ავადმყოფობას ვგულისხმობდი, მუცლის ტიფს, მაგალითად, რაც ხშირად ემართებათ ხოლმე პროვინციელ სტუდენტებს.
ემა შეკრთა.
_ ცხოვრების პირობათა ცვლილების გამო, _ მის მაგიერ განაგრძო მეაფთიაქემ, _ და აქედან გამომდინარე, საერთოდ ეკონომიური პერტურბაციის მიზეზით. და შემდეგ, პარიზის წყალი, ხომ მოგეხსენებათ! რესტორნების საჭმელი და ყველა ეს ტკბილი ნამზადი სისხლს უჩქროლებს ადამიანს და ერთ ქოთან შინაურულ წვნიანად არ ღირს! მე ჩემი მხრით მუდამ შინაურ საჭმელს ვამჯობინებდი ხოლმე, უფრო მარგებელია; ამიტომ, როცა რუანში ფარმაციას ვსწავლობდი, ერთ-ერთ პანსიონში ვიკვებებოდი, სადაც პროფესორებიც სადილობდნენ.
და შემდეგ სიტყვა განაგრძო თავის გემოვნებასა და შეხედულებაზე, სანამ ჟუსტენი არ მოვიდა და არ უთხრა, წამლის შესაზავებლად გეძახიანო.
_ ერთ წუთს არ მოგასვენებენ! კისერზე მუდამ უღელი გადგას, არ შემიძლია, კარში გავიხედო! უღლის ხარივით სულ ოფლი და სისხლი უნდა ღვარო! წყეული ჭაპანი!
და უკვე კარებიდან მოაძახა:
_ ახალი ამბავი იცით?
_ რა?
_ ადვილი შესაძლებელია, _ დაიწყო ჰომემ და წარბები აზიდა. თანაც სახეს მეტად სერიოზული იერი მისცა, _ რომ ქვემო სენის სასოფლო-სამეურნეო გამოფენა წელს იონვილში მოხდეს. ყოველ შემთხვევაში, ასეთი ხმები დადის. დღეს გაზეთში იყო გაკვრით ამაზე. ჩვენი კუთხისათვის ამას ერთობ დიდი მნიშვნელობა ექნება! მაგრამ ამაზე მერეც ვიბაასებთ. გმადლობთ. ვხედავ, ჟუსტენს ფარანი აქვს!


VII
მეორე დღეს ემასათვის ნამდვილი სამგლოვიარო დღე იყო. ყველაფერი მწუხარი ბინდით მოცული ეჩვენებოდა და ნაღველიც წყნარი მოთქმით ეუფლებოდა მის სულს, ვით ზამთრის ქარი მიტოვებულ ციხე-დარბაზს. ეს იყო ნაღველი დაუბრუნებლის, განუმეორებლად წასულის გამო; მოქანცულობა, სულს რომ საბოლოო ასრულების, დასასრულის შემდეგ ეწვევა ხოლმე; წუხილი, ჩვეული მოძრაობის შეწყვეტით, ხანგრძლივი სულიერი თრთოლის უეცარი შეჩერებით გამოწვეული.
როგორც ვობიესარიდან დაბრუნებისას, როცა მის ხსოვნაში კადრილის ტრიალი რიალობდა, სწორედ ისეთსავე უჯიათ მოწყენილობას, მძიმე უნუგეშობას განიცდიდა. ლეონი ახლა უფრო ამაღლებული, მშვენიერი, მომხიბვლელი და გამოუცნობი ეჩვენებოდა; თუმცა განშორდა მას, მაგრამ მთლად როდი მიუტოვებია, იგი კვლავ აქვე იყო და სახლის კედლებიც თითქოს მის აჩრდილს იცავენო. ემას თვალი ვერ მოეშორებინა აი, იმ ხალიჩისათვის, რომელზედაც იგი დაიარებოდა, იმ ცარიელი სავარძლებისათვის, რომლებშიც იგი იჯდა ხოლმე. მდინარეც კვლავინდებურად მიჩხრიალებდა და ნაზად უტლაშუნებდა თავის პაწია ტალღებს მოლიპულ ნაპირებს. რამდენჯერ უსეირნიათ იქ, სადაც წყალი ნაზად ჟღურტულებს ხავსმოკიდებულ ქვებს შორის. რა საამურად ანათებდა მაშინ მზე! რა ტკბილი წუთები გაუტარებიათ ხოლმე ერთად ნაშუადღევის ჟამს მყუდრო ბაღის გრილ ჩრდილში! იგი, ქუდმოხდილი და ხის რტოებისაგან ნაკეთებ სკამზე მჯდომარე, ხმამაღლა კითხულობდა ხოლმე; მინდვრებიდან დაძრული გრილი ნიავი წიგნის ფურცლებს და ფანჩატურზე შემოხვეულ ყვავილებს ათამაშებდა!.. აჰ, წავიდა იგი, მისი სიცოცხლის ერთადერთი მაცისკროვნებელი, შესაძლო ბედნიერების ერთადერთი იმედი! რისთვის არ დაიჭირა ეს ბედნიერება, როცა ასე ახლო იყო! რატომ ორივე ხელით, ჩოქვით არ შეაყენა, როცა იგი გაქცევას ლამობდა?! საკუთარ თავს ჰკრულავდა, ლეონი რად არ მიყვარდაო; სწყუროდა ამბორი მის ბაგეთა. სურდა, მის დასაწევად გაქცეულიყო, შეეყენებინა, გულში ჩაეკრა და ეთქვა: `ეს მე ვარ, შენი ვარ!~ მაგრამ ემა აქედანვე გრძნობდა, რაოდენ ძნელი იყო ამის შესრულება, ხოლო სინანულით გაღიზიანებული სურვილი უფრო და უფრო მძაფრდებოდა.
ლეონის ხსოვნა თითქოს მისი სევდის საკრებულო გახდა; იგი უფრო მძაფრად ღვიოდა, ვიდრე რუსეთის თოვლიან ველებში მგზავრთაგან დანთებული და მიტოვებული კოცონი. იგი მოელოდა, გარს ევლებოდა, ფრთხილად ჩხრეკდა მის მოლეულ ღველფსა და ცდილობდა გაღვივებას; თვით შორეულ მოგონებებსა და უახლოეს, უშუალო შემთხვევით შთაბეჭდილებებს, ყოველივეს, რაც კი ოდესმე განეცადა, ან რაც კი განცდილი ეჩვენებოდა, სინამდვილის მიერ განიავებულ ტკბილ ოცნებას, ბედნიერების მოლოდინს, ცხოვრების ქარტეხილში რომ ხმელი ფიჩხივით იმსხვრეოდა, თავის უნაყოფო სათნოებას, გაცრუებულ იმედს, ოჯახურ მყუდროებას, _ ყველას და ყველაფერს კრებდა, აგროვებდა, ყველაფერს იყენებდა თავისი მწუხარების გასაღვივებლად.
მაგრამ კოცონი მაინც იშრიტებოდა. ან იმის გამო, რომ საწვავი ელეოდა, ან, შესაძლოა, იმის გამოც, რომ ერთობ ბევრი იყო ზედ მიყრილი. სიყვარული ნელინელ გაყრამ ჩააქრო, სინანული კი _ ჩვევამ. და ხანძრის ეს გიზგიზი, მისი ცხოვრების უფერულ ცას რომ ანათებდა, ბინდმა მოიცვა და თანდათანობით ჩააშთო. ემას მიძინებულ სინდისს ქმრისადმი გულგრილი ზიზღი საყვარლისადმი ვნების ტალღად ეჩვენებოდა; მაგრამ, რადგან ქარიშხალი კვლავ ზუზუნებდა და ვნება კი ფერფლით იფარებოდა, ხოლო შველა არსად იყო, აღარც მზე ანათებდა, ყოველი მხრით ბნელი გამეფდა, და იგიც საშინელმა დამღუპველმა სიცივემ მოიცვა.
და კვლავ დაბრუნდა ტოსტის შავბნელი დღეები. ახლა იგი თავს უფრო უბედურად გრძნობდა, რადგან ნამდვილად განიცადა მწუხარება და დარწმუნებულიც იყო, რომ მწუხარება იგი აღარასოდეს გათავდებოდა.
ქალს, რომელმაც ასეთი დიდი მსხვერპლი გაიღო, შეეძლო მცირე რამ ფუქსავატობის ნება მიეცა თავისი თავისთვის: სალოცავად გოთური საწიგნობელი იყიდა, ხოლო ერთი თვის განმავლობაში ფრჩხილების გასაკრიალებლად ლიონში თოთხმეტი ფრანკი დახარჯა; რუანიდან ცისფერი ქაშმირის კაბა გამოიწერა, ვაჭარ ლერესთან საუკეთესო შარფი იყიდა. ამ შარფს დილის კაპოტზე შემოირტყამდა ხოლმე, დარაბებს მიხურავდა, წიგნს აიღებდა და ასე უცნაურად მორთული მთელ საათებს ატარებდა დივანზე მიწოლილი.
თმის ვარცხნილობასაც ხშირ-ხშირად იცვლიდა: ხან ჩინურად დაიწყობდა, ხან წვრილად დაიხუჭუჭებდა, ხანაც გრძლად დაიწნავდა, ზოგჯერ კი გვერდზე გაიყოფდა და საფეთქლებზე ვაჟურად ჩამოივარცხნიდა.
იტალიური ენის შესწავლა მოესურვა: იყიდა ლექსიკონები, გრამატიკა, დიდძალი თეთრი ქაღალდი. კითხულობდა ისტორიას, ფილოსოფიის სერიოზულ წიგნებს. ღამეობით შარლს ხშირად უეცრად გაეღვიძებოდა, ეგონა, ავადმყოფთან მეძახიანო.
_ ახლავე მოვალ! _ ბუტბუტებდა იგი.
ეს კი ასანთის ჩხაკუნის გამო იყო, ემა რომ ლამპას აანთებდა ხოლმე; მაგრამ ამ გატაცებასაც იგივე ბედი ეწია, რაც ხალების ქსოვას, _ ოდნავ დაწყებული ნაქარგებით განჯინები მთლად გამოტენილი იყო; ერთ წიგნს რომ აიღებდა, უმალვე მიაგდებდა და სხვებს ეტანებოდა.
ზოგჯერ ისე აღტყინდებოდა, სულ ადვილი იყო ავი რამ ჩაგედენინებინა. ერთხელ ქმარს დაენაძლევა, ნახევარ დიდ ჭიქა არაყს დავლევო, ხოლო, რადგანაც შარლმა სიბრიყვე გამოიჩინა და დაუჯერა, ემამაც აიღო ნახევარი ჭიქა და მართლა გამოცალა.
მაგრამ, მიუხედავად თავისი ფუქსავატი იერისა (იონვილელი ქალბატონების გამოთქმით), ემას სრულიადაც არ ეტყობოდა მხიარულება და, ჩვეულებრივ, მის ბაგეთა კუთხეებში მუდამ უმოძრაო ნაოჭი იდო, რაც დროგადასული ქალწულებისა და უბედო პატივმოყვარეთა სახეს ახასიათებს ხოლმე. მთლად ფერმკრთალი იყო, ვით თეთრი ტილო, ცხვირის კანი ნესტოებისკენ დაჭიმვოდა, თვალი უაზროდ გაშტერებოდა.
ხშირად სისუსტესა და თავის ბრუალს გრძნობდა; ერთხელ სისხლიც კი ამოახველა და, როცა შარლი შეშფოთდა, აფუსფუსდა:
_ აჰ, ერთი შენცა, _ მიუგო ემამ, _ ვითომ რა იქნება?
შარლი თავის კაბინეტში გავიდა, სავარძელში ჩამჯდარი იდაყვებით მაგიდას დაეყრდნო და ატირდა.
შემდეგ დედას წერილი მისწერა, სთხოვა, გვნახეო, და ორივენი დიდხანს თათბირობდნენ ხოლმე ემაზე.
რა უნდა გადაწყვიტონ? რა უნდა ქნან, როცა იგი ყოველგვარ მკურნალობაზე უარს ამბობს?
_ იცი, რა ესაჭიროება შენს ცოლს? _ ეუბნება დედა, _ სავალდებულო გარჯა, ხელსაქმობა! იგი რომ სხვებივით იძულებული იყოს, ლუკმა პური თვით იშოვოს, მაშინ არც ასეთი დარდები ექნებოდა, რაც იქიდან წარმოდგება, რომ თავი სისულელით აქვს გამოტენილი, თანაც გულხელდაკრეფილი ზის.
_ კი, მაგრამ ხომ მაინც საქმობს? _ უპასუხებდა შარლი.
_ იჰ, საქმობს! მერე რას აკეთებს? კითხულობს რომანებს, მავნე წიგნებს, ღვთის საწინააღმდეგო თხზულებებს, სადაც ვოლტერის ნაწერებიდან ამოღებული სიტყვებით მღვდლებს დასცინიან. ყოველივე ამას ცუდი ბოლო აქვს, ჩემო კარგო, და ურწმუნო ადამიანიც ცუდად ათავებს.
ამრიგად, გადაწყდა, რომ ემასთვის რომანების კითხვა დაეშალათ.
ამ განზრახვის ასრულება არც ისე ადვილი საქმე იყო, მხნე ქალმა თავს იდო მისი მოგვარება; რუანში გავლისას თვითონ უნდა შესულიყო წიგნების გამცემისას და განეცხადებინა, რომ ემამ შეწყვიტა წიგნების ნათხოვრობა. განა უფლება არ ექნებოდათ პოლიციისათვის მიემართათ, უკეთუ მეწიგნე მაინც თავისას არ დაიშლიდა და განაგრძობდა ემას მოწამვლას?
რძალ-დედამთილი ცივად გამოეთხოვა ერთმანეთს. სამი კვირის განმავლობაში ერთად ცხოვრების დროს ორი სიტყვაც არ უთქვამთ ერთიმეორისათვის, უკეთუ ანგარიშში არ მივიღებთ მისალმებასა და ამბის კითხვას იჯრისას და დაძინებისას.
მოხუცი მადამ ბოვარი ოთხშაბათს წავიდა, ეს იყო იონვილის ბაზრობის დღე.
მოედანი დილიდანვე დაყირავებული ურმებით იყო გაჭედილი, ეკლესიიდან დაწყებული სამიკიტნომდე. მეორე მხარეს მოთავსებული იყო ბამბის კარვები, სადაც იყიდებოდა ჩითეულობა, საბნები, შალის წინდები, აგრეთვე ცხენის ავშარები და კონად შეკრული ცისფერი ლენტები, რომელთა ბოლოებსაც ქარი აფრიალებდა. რკინისა და სპილენძის ნაკეთობანი პირდაპირ მიწაზე ელაგა, კვერცხების გროვასა და ყველის გუნდებს შორის, საიდანაც გაქონილი ჩალაბულა ამოჩრილიყო; სასოფლო-სამეურნეო იარაღთა ახლოს ბრტყელ გალიებში ქათმები კრიახობდნენ და რიკულში თავებს ყოფდნენ. ბრბო ისე შეჯგუფებულიყო ერთ ადგილას და ფეხს აღარ იცვლიდა რომ აფთიაქის მინებს ჩამსხვრევა ემუქრებოდა. ოთხშაბათობით აფთიაქს ხალხი არ აკლდა; მისკენ მიილტვოდნენ არა იმდენად წამლის საყიდლად, რამდენადაც სამკურნალო რჩევის მისაღებად; ისე განთქმული იყო ბატონ ჰომეს სახელი ახლომახლო სოფლებში, მის შეურყეველ თავდაჯერებას მოხიბლული ჰყავდა სოფლელები. იგი ყველა ექიმზე უკეთეს მკურნალად მიაჩნდათ.
იდაყვს დაყრდნობილი ემა ფანჯარას მისჯდომოდა (ხშირად იჯდა ხოლმე იქ: პროვინციაში ფანჯარა თეატრისა და სეირნობის მაგივრობას ეწევა) და ხალხის მიხლა-მოხლას ადევნებდა თვალს, რომ უეცრად მწვანე ხავერდისსერთუკიანი ვინმე შენიშნა. ხელებზე ყვითელი ტყავის თათმანები ეცვა, თუმცა ფეხთ კი ტლანქი გეტრები ემოსა; ექიმის ბინისკენ მოდიოდა ერთი გლეხის თანხლებით, რომელიც თავჩაღუნული და ჩაფიქრებული მოაბიჯებდა.
_ ბატონ ექიმის ნახვა შეიძლება?
ჰკითხა მან ჟუსტენს, რომელიც შესასვლელში ფელისიტეს ელაპარაკებოდა. და რაკი იგი ექიმის მსახურად მიიღო, დაუმატა:
_ მოახსენეთ ექიმს, რომ თქვენი ნახვა სურს ბატონ როდოლფ ბულანჟეს და ჰუშეტის პატრონს-თქო.
თავისი ტიტული მემამულის სიამაყით კი არ დაუმატებია მოსულს, არამედ რათა მკაფიოდ დაესახელებინა თავისი თავი. ჰუშეტი მართლაც იონვილის ახლოს მდებარეობდა და ბულანჟემ ცოტაოდენი ხნის წინათ შეიძინა იგი ციხე-დარბაზითა და ორი ფერმით, რომლებსაც თვითონ ამუშავებდა იოლად. მარტოხელა ცხოვრებას ეწეოდა და, ზოგიერთების თქმით, სულ მცირე, თხუთმეტი ათასი წლიური შემოსავალი ჰქონდა.
შარლი სასტუმრო ოთახში მიეგება; ბულანჟემ თავისი გლეხი წარუდგინა, რომელსაც სისხლის გაღება სურდა, რადგან მთელ ტანში თითქოს ჭიანჭველები დაუდიანო.
_ ეს მე გამწმენდს, _ უპასუხებდა იგი ყოველ რჩევაზე.
ბოვარიმ სახვევების მოტანა უბრძანა და ჟუსტენს სთხოვა, ტაშტი დამიკავეო. შემდეგ შიშისაგან ფერწასულ პაციენტს მიმართა:
_ ნურაფრის შიში ნუ გაქვს, ჩემო კარგო!
_ არა, რისი უნდა მეშინოდეს, _ მიუგო მან, _ გაუტიეთ!
და ბაქიობით გაუწოდა თავისი მსხვილი მკლავი. ნესტრის დაკვრისას სისხლმა ერთბაშად იჩქეფა და სარკეს მიესხა.
_ მოსწიე ტაშტი! _ მიაძახა შარლმა.
_ დახე, _ ამბობდა გლეხი, _ თითქოს პატარა შადრევანიაო! რა წითელი სისხლი მქონია! ალბათ, კაი სისხლი უნდა იყოს, არა?
_ ზოგჯერ, _ განმარტა ჯანმრთელობის მსახურმა, _ ადამიანი პირველად არაფერს გრძნობს, მაგრამ შემდეგ უეცრად გული მიუდის, და უმეტეს ნაწილად ასე მოსდით მაგარი აგებულების ხალხს, როგორიც აი, ეს არის.
ამ სიტყვებზე სოფლელს კოლოფი დაუვარდა, ხელში რომ ატრიალებდა. მისი მხრების ძიგძიგმა სკამის ზურგი ააჭრაჭუნა, ქუდი მოსძვრა და გადავარდა.
_ აკი ვამბობდი! _ თქვა ბოვარიმ და ვენას თითი დააჭირა.
ჟუსტენს ტაშტიანი ხელები აუკანკალდა, მუხლთ მოეკვეთა, გაფითრდა.
_ ემა! ემა! _ მიაძახა შარლმა.
ქალი ლანდივით დაეშვა კიბეზე.
_ ძმარი! აჰ, ღმერთო ჩემო, ორი ერთბაშად!
და აღელვებული ძლივს ახერხებდა შეხვევას.
_ არაფერია!
მშვიდად თქვა ბულანჟემ, რომელიც ჟუსტენს ამაგრებდა. მერმე იგი სკამზე დასვა და საზურგეს მიაყრდნო.
მადამ ბოვარიმ ჰალსტუხის შეხსნა დაუწყო; საკინძეზე ნასკვი აღმოჩნდა; ერთხანს მისი წვრილი თითები ყმაწვილის ყელს ეხებოდა ნაზად; მერმე თავის ბატისტის ცხვირსახოცზე ძმარი დააწვეთა, საფეთქლები დაუზილა და თანაც მსუბუქად შეუბერა.
სოფლელი უკვე მოვიდა გონს; ხოლო ჟუსტენის გულწასვლა კვლავ გრძელდებოდა, მზერა ფერმკრთალ გუგებში მიმქრალიყო, ვით რძეში ცისფერი ყვავილები.
_ ამას ნუღა დაანახვებთ, _ ტაშტზე მიუთითა შარლმა.
მადამ ბოვარიმ ტაშტი აიღო და როცა იგი დაიხარა, რათა ტაშტი მაგიდის ქვეშ შეედგა, კაბა (ეს იყო საზაფხულო ყვითელი კაბა, გრძელი და ფურჩალებიანი) მის გარშემო გაშლილი ქოლგასავით დაჯდა; დახრის დროს აქეთ-იქით ირხეოდა და კაბაც, მოძრაობის შესაბამისად, ზოგან იფუქებოდა. მერე წყლიანი სურა მოიტანა, დაასხა და ნატეხ შაქარს ლხობა დაუწყო; ამ დროს მეაფთიაქეც შემოვიდა. არეულობაში მსახური გაქცეულიყო და საშველად დაეძახა მისთვის; როცა ნახა, რომ მისმა შეგირდმა უკვე თვალი გაახილა, მეაფთიაქემ მსუბუქად ამოისუნთქა. მერმე მის გარშემო იწყო სიარული და თავიდან ფეხებამდე ათვალიერებდა.
_ სულელი! _ თქვა მან, _ ნამდვილი სულელი! შუმი სულელი! დიდი ამბავია რაღა _ ფლებოტომია! მამაცობას კი იჩემებს! აი, ამ ბიჭს რომ ხედავთ, _ მიუბრუნდა იგი იქ მყოფთ, _ ნამდვილი ციყვია, ისეთ სიმაღლეზე ადის კაკლის ჩამოსარეკად, რომ თავბრუ დამეხვევა. აბა, ახლაც თქვი რამე. იტრაბახე! ერთი სიტყვით, ჩინებული თვისებანი გქონია, რათა შემდეგში ფარმაცევტის ხელობას შეუდგე; შენ ხომ სასამართლოშიც გაგიწვევენ ხოლმე, რათა რაიმე მნიშვნელოვან საქმეს მოსამართლეთა წინაშე ნათელი მოჰფინო! და ამ დროს შენთვის საჭირო იქნება მხნედ ყოფნა, მსჯელობა, სიმამაცის გამოჩენა, თუ არ გინდა, რომ რეგვენად ჩაგთვალონ.
ჟუსტენი ხმას არ იღებდა.
_ აბა, ვინ გთხოვა, აქ მოდიო? _ განაგრძობდა მეაფთიაქე, _ მუდამ თავს აბეზრებ ექიმსა და მის მეუღლეს! გარდა ამისა, ხომ იცი, ოთხშაბათობით განსაკუთრებით მესაჭიროები ხოლმე. ახლა აფთიაქში ოციოდე კაცი მელოდება! ყველა მივატოვე შენი გულისათვის. აბა, ადექ, გასწი! მელოდე და თვალყური ადევნე იქაურობას!
როცა ჟუსტენმა ჩაიცვა და წავიდა, ლაპარაკი დაიწყო გულის წასვლაზე. მადამ ბოვარის ასეთი რამ არასოდეს განეცადა.
_ ეგ ძალიან იშვიათია ქალისათვის! _ თქვა ბულანჟემ, _ თუმცა არიან ძლიერი შთაბეჭდილებიანი მამაკაცებიც. ერთხელ, დუელის დროს, მე ვნახე, რომ ერთ სეკუნდანტს გული წაუვიდა დამბაჩების გატენის ჩხაკუნზე.
_ სხვისი სისხლის დანახვა ჩემზე არ მოქმედებს, _ თქვა მეაფთიაქემ, _ მაგრამ როგორც კი საკუთარი სისხლის მოძრაობაზე გავიფიქრებ, მაშინვე ცუდად გავხდები, განსაკუთრებით, თუ ღრმად ჩავუფიქრდები მის მოძრაობას.
ამასობაში, ბულანჟემ თავისი მსახური გაისტუმრა, რადგან მისი ჭირვეულობა უკვე შესრულებულ იქნა.
_ თუმცა ამ ჭირვეულობამ საშუალება მომცა თქვენი გაცნობისა, _ დასძინა მან და ამ სიტყვებზე ემას შეხედა.
შემდეგ მაგიდის კიდეზე სამფრანკიანი დადო, უგულო სალამი მისცა და წავიდა. ცოტა ხნის შემდეგ მდინარის გაღმა მიაბიჯებდა (ეს იყო ლა ჰუშეტის დასამხარი გზა); ემამ თვალი მოჰკრა მას მინდორში, ალვის ხეების ქვეშ, იგი თანდათან ანელებდა ნაბიჯს, როგორც ფიქრში წასული კაცი.
_ ძალიან კარგია! _ ამბობდა თავისთვის, _ ძალიან კარგი ქალია ექიმის ცოლი! მშვენიერი კბილები, შავი თვალები, კოხტა ფეხები და მოყვანილი ტანადობა, ვით პარიზელ ქალს. ნეტავ სადაურია ეგ ეშმაკის კერძი? ან სად უპოვია ასეთი იმ ბუდრუგუნას?
ბატონი როდოლფ ბულანჟე ოცდათოთხმეტი წლისა იყო; გოროზი ხასიათისა და გამჭრიახი გონების პატრონი, ქალებს იყო გადაყოლილი და უნარიც ჰქონდა მათი არჩევისა. წეღან ნანახიც ძლიერ მოეწონა. ამიტომ მასა და მის ქმარზე ფიქრობდა:
`გარეგნობით ექიმი ძლიერ სულელი ჩანს და ცოლს, ალბათ, კიდეც მობეზრდა. ფრჩხილები უსუფთაო აქვს, წვერსაც, ალბათ, ძვირად იპარსავს. სანამ იგი თავის ავადმყოფებს უნდება, ცოლი ზის და წინდებს აკერებს. მოწყენილია, ალბათ! ქალაქად ცხოვრება სურს! საღამოობით პოლონურის ცეკვა! საბრალო ქალი! სიყვარულობის შემდეგ, ალბათ, ამთქნარებენ პირდაღებულნი, ვით წყლიდან ამოყვანილი თევზი სამზარეულოს დაზგაზე. დარწმუნებული ვარ, საკმაოა ორიოდე სააშიკო სიტყვა უთხრა და ქალიც ვნებით აენთება! საუცხოო რამ იქნებოდა, აი! საამო! კი, მაგრამ შემდეგ როგორღა უნდა მოიშორო თავიდან?~
და გათვალისწინებული სიამის დაბრკოლებებზე რომ დაფიქრდა, კონტრასტით, თავისი სიყვარული გაახსენდა, ის რუანელი არტისტი ქალი, ხასად რომ ჰყავდა: როცა იგი თვალწინ წარმოუდგა, მოგონებითაც კი გულის მოსუყება იგრძნო.
`აჰ, მადამ ბოვარი ლამაზია, _ ფიქრობდა, _ და განსაკუთრებით კი უფრო ნორჩია. ვირჟინი მეტისმეტად მსხვილდება. მერე, რა მომაბეზრებელია მისი ალერსი! ან რა გაგიჟებით უყვარს ეს ზღვის კიბოები!~
მინდორში არავინ ჩანდა და როდოლფს ესმოდა მხოლოდ ბალახის შრიალი ფეხქვეშ და კალიების ჭრიჭინი, ქერის ყანებიდან რომ ისმოდა; კვლავ თვალწინ წარმოუდგა ემა ისე, როგორც სასტუმრო ოთახში იხილა, _ იმავე ყვითელი კაბით, _ და აზრით გააშიშვლა.
_ ოჰ, იგი ჩემი იქნება! _ წამოიძახა და ჯოხის ერთი დაკვრით გააფხვიერა მის წინ მდებარე ბელტი.
მერმე განზრახულის შესრულების საშუალებებზე ფიქრს შეუდგა.
`სად უნდა შევხვდე? _ ეკითხებოდა თავს, _ რა საშუალებით? მუდამ ზურგზე აგეკიდება ბავშვი, ძიძა, მეზობლები, ქმარი და სხვა ათასნაირი ჯანდაბა. ჰოდა, აი! მერმე დროც რამდენი უნდა დაკარგო!~
და კვლავ აგონდებოდა:
`თვალებიც რომ ისეთი აქვს, თითქოს შიგ გულში გეჭრებაო ბურღივით! თანაც ეს ფერმკრთალობა! მერმე რა მომწონს ფერმკრთალი ქალები!~
არგეილის მაღლობზე რომ ავიდა, გადაწყვეტილებაც უკვე მზად ჰქონდა.
_ ისღა დამრჩენია, რომ ხელსაყრელი შემთხვევა ვეძიო, რა გაეწყობა! ხანდახან ვეწვევი ხოლმე, ნანადირევს, შინაურ ფრინველს ვუძღვნი; სისხლსაც გავაღებინებ, თუ საჭირო იქნა; დავმეგობრდებით, მერე ჩემსას დავპატიჟებ... აი, დასწყევლოს, ყრილობაც ხომ მალე იქნება! იგიც დაესწრება უთუოდ და მეც ვნახავ. დავიწყოთ და ვნახოთ, მე მგონია, გათავებული საქმეა.

VIII
როგორც იქნა, იმ განთქმული გამოფენის დღეც დადგა. იონვილის მცხოვრებნი ამ საზეიმო დღეს, დილიდანვე, თავიანთი სახლების კარებში იდგნენ და დღესასწაულის სამზადისზე ბაასობდნენ. მერიის შესასვლელი მწვანით იყო მორთული, მინდორში სეფა იყო დადგმული, სადაც ყრილობის წევრებს უნდა გამასპინძლებოდნენ; ხოლო მოედანზე, ეკლესიის წინ, ზარბაზანი იდგა: შედლუხის ხმას უნდა ემცნო პრეფექტის მობრძანება და დაჯილდოებულ მემამულეთა გვარების გამოცხადება. ბუშიდან მოსული ეროვნული გვარდია (იონვილში იგი არ იყო) ადგილობრივ მეხანძრეთა რაზმს შეუერთდა, რომელსაც ბინე მეთაურობდა. ამ დღეს ბინეს მუნდირის საყელო ჩვეულებრივზე უფრო მაღალი იყო, ტანიც ისე გამოსკვნილი ჰქონდა მუნდირში, ისე სწორად და უძრავად ეჭირა თავი, რომ გეგონებოდა, მთელი მისი სიცოცხლის ძალა ფეხებში წასულიყო: ტაქტის აყოლებით, სხარტად და მხედრული სიმტკიცით მიაბიჯებდა. რადგან გადასახადთა ამკრეფსა და პოლკოვნიკს შორის ერთგვარი მეტოქეობა სუფევდა, ერთიცა და მეორეც, თავიანთი ტალანტის გამოსაჩენად, მათდამი დაქვემდებარებულ რაზმებს ცალ-ცალკე ავარჯიშებდნენ. შეცვლით იძვროდნენ ქუჩებში წითელი სამხრეულები და შავი სამკერდეები, რასაც დასასრული აღარ ჰქონდა!@ასეთი საზეიმო აღლუმი არავის არასოდეს უნახავს! ბევრმა მოქალაქემ ჯერ კიდევ წინა დღით გარეცხა თავისი სახლის წინამო; ნახევრად ღია ფანჯრებზე სამფეროვანი დროშები ფრიალებდნენ; ყველა სამიკიტნო ხალხით იყო გაჭედილი; მშვენიერი ამინდი იდგა და თოვლივით თეთრი გახამებული ბონეტები, მზეზე აბრჭყვიალებული ოქროს ჯვრები და ფერადი თავსაფრები მკაფიო ლაქებად აჩენდნენ შავი სერთუკებისა და ლუჯი ბლუზების ერთფეროვან სიმუქეს. ახლომახლო ფერმერების ცოლები ცხენებიდან ჩამოხდომისას დიდრონ ქინძისთავებს იხსნიდნენ, რომლებითაც კაბები ჰქონდათ ამოკეცილი, რათა ტალახით არ დასვროდათ; მათი ქმრები კი პირიქით, თავიანთ ქუდებს უფრთხილდებოდნენ, რისთვისაც ზემოდან ცხვირსახოცები წაეფარებინათ, რომელთა ცალი ყურიც კბილით ეჭირათ.
მთავარ ქუჩაში ხალხი ორი მხრიდან გამოდიოდა. იძვროდნენ შესახვევებიდან, შუკებიდან, სახლებიდან და დროდადრო კარებზე ისმოდა პაწია ჩაქუჩების რაკუნი; კარები იღებოდა და იხურებოდა; დიასახლისები მიმოდიოდნენ ზეიმისთვის თვალის გადასავლებად. განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობდა ორი მაღალი სვეტი, სამკუთხედშემორიგებული საჩირაღდნეებით; სვეტები აღმართული იყო იმ ესტრადის ორსავე მხარეს, რომელიც ხელისუფლებისათვის იყო განკუთვნილი. გარდა ამისა, მერიის ოთხ სვეტზე მიკრული იყო ოთხი გრძელი ჭოკი, რომლებზეც მომწვანო ტილოს შტანდარტები ეკიდა ოქროვანი წარწერებით. ერთზე ეწერა: `ვაჭრობას~, მეორეზე: `მიწათმოქმედებას~, მესამეზე: `მრეწველობას~ და მეოთხეზე: `ხელოვნებას~.
მაგრამ ეს საზეიმო იერი, ყველას სახეს რომ აშუქებდა, ცუდ გუნებაზე აყენებდა სამიკიტნოს პატრონს მადამ ლეფრანსუას. იგი სამზარეულოს კიბეზე ჩამომდგარიყო და თავისთვის ბუტბუტებდა.
_ რა სისულელეა! აბა რა უაზრო სისულელეა ეს ტილოს ბალაგანი! ნუთუ ჰგონიათ, რომ პრეფექტს ძალზე ეამება იმ ჩვარქვეშ სადილობა, ვითომ ხუმრობა ვინმე იყოს! და ამ ნაცოდვილარს ისინი ქვეყნისთვის ზრუნვას ეძახიან! ღირდა განა თხუპნია მზარეულის ნევშატელიდან გამოწერა! ან ვისთვის ზრუნავენ ასე? მეძროხეებისათვის! ფეხშიშვლებისთვის!
იქვე მეაფთიაქემ გაიარა. შავი ტანისამოსი ეცვა, ნანკინის შარვალი, კასტორის ფეხსაცმელი და სადღესასწაულო დაბალი ქუდი ეხურა.
_ თქვენი უმორჩილესი მონა! _ თქვა მან, _ მაპატიეთ, მეჩქარება.
და რაკი ჩასუქებულმა ქვრივმა ჰკითხა, საით მიბრძანდებიო:
_ გაგიკვირდებათ, რა თქმა უნდა! მე მუდამ ისე ვარ დამწყვდეული ჩემს ლაბორატორიაში, როგორც ყველში მოყოლილი ვირთაგვა!
_ რა ვირთაგვა? _ ჰკითხა მიკიტანმა ქალმა.
_ არა, არაფერი! სრულიად არაფერი! მე მინდოდა მხოლოდ მეთქვა, ძალიან კარჩაკეტილად ვცხოვრობ-მეთქი. თუმცა დღეს, ამ გარემოების გამო, საჭიროა, რომ...
_ ა, იქ მიბრძანდებით? _ ზიზღნარევი კილოთი ჰკითხა ქვრივმა.
_ დიახ, იქ მივდივარ, _ მიუგო გაკვირვებულმა მეაფთიაქემ, _ განა მე სათათბირო კომისიის წევრი არა ვარ?
მადამ ლეფრანსუა ერთხანს დააცქერდა, მერე ღიმილით უთხრა:
_ ეგ სხვა საქმეა! მაგრამ სად თქვენ და სად მიწათმოქმედება? განა გაგეგებათ რამე მისი?
_ რასაკვირველია, გამეგება, რაკი მეაფთიაქე ვარ, ესე იგი, ქიმიკოსი! ქიმია კი, მადამ ლეფრანსუა, ბუნების ყოველგვარი ნივთის მოლეკულათა ურთიერთობას იკვლევს და, მაშასადამე, მიწათმოქმედებაც მის დარგში შედის! და, მართლაც, სასუქთა შედგენილობა, სითხეთა დუღილი, გაზების ანალიზი და მიაზმების გავლენა, ყოველივე ეს, გეკითხებით მე თქვენ, რა არის, თუ არა პირწმინდა ქიმია?
ქალი დუმდა, ხოლო ჰომე განაგრძობდა:
_ ნუთუ გგონიათ, რომ აგრონომმა, მაგალითად, თვითონ უნდა ხნას და ფრინველებიც თავისი ხელით ასუქოს? ამისათვის საჭიროა იცოდე ამა თუ იმ ნივთიერების შედგენილობა, გეოლოგიური ფენები, ატმოსფერული გავლენა, მიწის თვისებანი, აგრეთვე თვისებანი წყლებისა და მინერალების, სხვადასხვა ნივთიერების სიმკვრივე და კაილარობა და ბევრი კიდევ სხვა რამეც. გარდა ამისა, საჭიროა კიდევ ზედმიწევნით იცოდე ჰიგიენის კანონები, რათა წარმართო და კრიტიკულად შეაფასო სასოფლო-სამეურნეო ნაშენობანი, მეცხოველეობის განვითარების წესები და მუშა ძალის გამოკვების პირობები, საჭიროა ბოტანიკის ცოდნაც, მადამ ლეფრანსუა; საჭიროა იცოდე სხვადასხვა მცენარის გარჩევა, რომელია მათ შორის, ვთქვათ, სამკურნალო და შხამიანი, მარგებელი და მავნე, რათა ზოგიერთი მათგანი მოსპო, ზოგი კი გაამრავლო, ერთი სიტყვით, წიგნაკებისა და პერიოდულ გამოცემათა დახმარებით მუდამ მზად უნდა იყო გაუმჯობესებათა შემოსაღებად.
ქალი თვალს არ აშორებდა `ფრანგულ კაფეს~ კარებს, მეაფთიაქე კი განაგრძობდა:
_ ღმერთმაც ინებოს, რომ ჩვენი სოფლის მეურნეები ქიმიკოსები ყოფილიყვნენ, ან უკეთ მიეგდოთ ყური მეცნიერების მოთხოვნებისთვის! ამას წინათ მე დავწერე ერთი დიდი თხზულება, რომელიც სამოცდათოთხმეტ გვერდს შეიცავს. შემდეგი სათაურით: `სიდრი, მისი წარმოება და გავლენა; რამდენიმე დამატებითი ახალი მოსაზრება ამაზე~, და ეს ჩემი ნაშრომი აგრონომიულ საზოგადოებას გავუგზავნე რუანს, რამაც ის პატივი დამდო, რომ საზოგადოების წევრად ამირჩიეს მიწათმოქმედების სექციაში, მეხილეობის დარგში. ასე რომ, ჩემი ნაშრომი რომ გამოქვეყნებული ყოფილიყო...
აქ უკვე მეაფთიაქე შედგა, რადგან მადამ ლეფრანსუა რაღაც ძალზე შეშფოთებული ჩანდა.
_ აბა ერთი იმათ შეხედე! _ წამოიძახა ქალმა, _ სრულიად ვერაფერი გამიგია! ამისთანა სამიკიტნო.
მადამ ლეფრანსუამ მხრები აიჩეჩა, რის გამოც მისი სათბურის საღილეები მკერდზე დაიჭიმა: იგი ორივე ხელს იშვერდა მოწინააღმდეგის კაფესკენ, სადაც იმ დროს სიმღერა გაისმოდა.
_ თუმცა, დიდი დღე აღარ აქვს, _ დაუმატა, _ ამ ერთ კვირაში გამოუვა წირვა!
გაკვირვებულმა ჰომემ უკან დაიწია. ქალმა სამი საფეხურით ჩამოიწია და ჰომეს ყურში უჩურჩულა:
_ როგორ? განა თქვენ არ იცით? ამ კვირაში ყადაღას დაადებენ. ლერე მოითხოვს მის გაყიდვას, ვექსილებით დაახრჩო.
_ რა საშინელი კატასტროფაა! _ წამოიძახა მეაფთიაქემ, რომელსაც მუდამ მზად ჰქონდა ყოველგვარი გარემოების შესაფერისი ფრაზა. და ქალმა დაიწყო იმ ამბის მოყოლა, რომელიც ბატონ გილიომენის მსახურის თევდორესგან ჰქონდა გაგონილი, და თუმცა ტელიე სძულდა, ლერესაც ააუგებდა: მლიქვნელი და უნდოაო.
_ ეგერ თვითონაც, ბაზრის ფანჩატურთან! მადამ ბოვარის ესალმება, რომელსაც მწვანე ქუდი ხურავს... ბატონ ბულანჟეს მიჰყვება მკლავგაყრილი.
_ მადამ ბოვარი? _ წამოიძახა ჰომემ, _ ვიჩქარი, გამოვუცხადო ჩემი პატივისცემა. იქნებ ადგილი უნდა შიგნით, ქანდარაზე.
ყური აღარ უგდო მადამ ლეფრანსუას, რომელიც იმ ამბის დასრულებას აპირებდა, ჩქარი ნაბიჯით მოშორდა, გამართული, მხნე, მოღიმარი აქეთ-იქით სალამს იძლეოდა და მისი შავი ფრაკის კალთები განივრად ფრიალებდა.
როდოლფმა შორიდანვე შეამჩნია და ფეხს აუჩქარა, მაგრამ მადამ ბოვარის სული ეხუთებოდა: კაცმა ფეხი შეანელა და უკმეხად, თანაც ღიმილით უთხრა:
_ მინდოდა იმ გაბერილ კაცს მოვრიდებოდი, რა ჰქვია მეაფთიაქეს?
ქალმა იდაყვი ოდნავ დააჭირა მის ხელს.
`ნეტავ, ეს რას ნიშნავს?~ _ გაიფიქრა როდოლფმა და ემას ალმაცერად შეავლო თვალი.
ქალის პროფილი ისეთი მშვიდი იყო, რომ ვერას შეატყობდი. სახე მთლად გაბრწყინებოდა კოხტა ქუდის ოვალში, რომელიც მკრთალი, ლერწმის ფოთლებისებრი ბაბთებით იყო მორთული. გრძელი და ზემოშეხრილი წამწამებით დაჩრდილული თვალები პირდაპირ იცქირებოდა წინ და, თუმცა ფართოდ გახელილი იყო, მაგრამ მაინც მოხუჭული ჩანდა სისხლის მიძალების გამო, გამჭვირვალე პირის კანქვეშ რომ ფეთქდა. ნესტოებს ვარდისფერი გადაჰკვროდა, თავი ოდნავ გადაეხარა და ბაგეთა შორის თეთრ კბილთა სადაფი გამოკრთოდა.
`იქნებ დამცინის?~ _ ფიქრობდა როდოლფი.
ემას საქციელი კი გაფრთხილება იყო მხოლოდ, რადგან მათ უკან ლერე მოდიოდა და, თითქოს ლაპარაკში უნდა ჩაერთოსო, ხანდახან იტყოდა:
_ საუცხოო ამინდია! მთელი ხალხი გარეთაა! ზენა ქარი ქრის!
არც მადამ ბოვარი და არც როდოლფი ხმას არ სცემდნენ: მიუხედავად ამისა, მათ ყოველ მოძრაობაზე იგი მყის მიუახლოვდებოდა და იკითხავდა: `რა გნებავთ?~ _ და ქუდისკენ ხელს წაიღებდა.
როცა მჭედლის სახლს გაუსწორდდნენ, იმის მაგიერ, პირდაპირ ევლოთ ბარიერამდე, როდოლფმა უეცრად ბილიკისკენ გადაუხვია, ემაც თან გაიტაცა და ლერეს მიაძახა:
_ ღამე მშვიდობისა, ბატონ ლერე! კარგად ბრძანდებოდეთ!
_ ძაან არ მოიცილეთ! _ სიცილით უთხრა ემამ.
_ რა საჭიროა ფეხებში გებლანდებოდნენ? და რაკი დღეს ბედნიერება მერგუნა და თქვენთან ვარ...
ემა წამოწითლდა, მან სიტყვა აღარ დაასრულა. ამინდსა და ბალახში სიარულის სიამეზე დაიწყო ლაპარაკი. რამდენიმე თეთრი გვირილა შეხვდათ.
_ მშვენიერი ყვავილები, _ თქვა მან, _ მთელი ამ უბნის შეყვარებულებს ეყოფათ სამკითხაოდ!
და დასძინა, _ _ მეც ხომ არ მოვწყვიტო? თქვენ რას იტყვით?
_ განა თქვენ შეყვარებული ხართ? _ ჰკითხა ქალმა და ოდნავ ჩაახველა.
_ ეჰ, ვინ იცის! _ მიუგო მან.
მინდორი ხალხით იჭედებოდა; დიასახლისები ერთმანეთს ეხლებოდნენ, მათი უზარმაზარი გაშლილი ქოლგები, კალათები და ბავშვები გამვლელებს ედებოდნენ. ხშირად საჭირო იყო გვერდის აქცევა, რათა გაგეტარებინათ ჩამწკრივებული გლეხი ქალები, ლურჯწინდებიანი მსახურნი, თავიანთი დიდრონი ფეხსაცმელებით, ხელები რომ ვერცხლის ბეჭდებით ჰქონდათ შეჭედილი; ფერმების მუშა ქალები, რძის სუნი რომ სდიოდათ, როცა გვერდს ჩაგივლიდნენ; ისინი ხელიხელჩაკიდებულნი მიდიოდნენ და მინდვრის მთელი სიგანე ეკავათ ვერხვებიდან დაწყებული ბანკეტისთვის გამართულ კარვამდე, მაგრამ პირუტყვთა გასინჯვის დრო იყო და სოფლის მეურნეები ერთიმეორეზე შედიოდნენ ჰიპოდრომისებურ გალავანში, რომელიც პალოებზე მიმაგრებული თოკით იყო გადაღობილი.
პირუტყვი იქ იყო თავმოყრილი, დრუნჩები თოკისკენ მიებრუნებინათ, ზურგებით უსწორმასწორო რიგები შეექმნათ; ღორებს დინგები მიწაში წაეყოთ და ეძინათ; ხბოები და ცხვრები ბღაოდნენ; ძროხები მინდორზე წამოწოლიყვნენ, ცალი ფეხი ქვეშ მოეყოლებინათ, მშვიდად იცოხნებოდნენ, მძიმე უპეებს აფახურებდნენ და მწერებს იგერიებდნენ. ურმებით მისულ დამკლავებულ გლეხებს ავშარით ულაყები ეკავათ, რომლებიც ჭაკებს გრძნობდნენ, ჭიხვინებდნენ და ყალყზე დგებოდნენ. ჭაკები კი წყნარად იდგნენ კისერგაწვდილნი, ფაფარდაშვებულნი; კვიცები მათ ჩრდილში გორაობდნენ ან საწოვრად მისცვიოდნენ; და ამ ტალღისებურად მოძრავ ხროვაში უეცრად ხან თეთრი ფაფარი გამოკრთებოდა, ხან წვეტიანი რქები და ხანაც მოფუსფუსე კაცთა თავები. მოშორებით, გალავნიდან ასე ას ნაბიჯზე, იდგა უზარმაზარი შავი ხარი, რომელსაც სატუჩარი ჰქონდა გაკეთებული, ნესტოში კი რკინის რგოლი ჰქონდა გაყრილი, უძრავად იდგა, ვით ბრინჯაოს ქანდაკი, იგი ჩამოფლეთილ ბავშვს ეკავა თოკით.
პირუტყვთა ორ რიგშუა დინჯად მიმოდიოდნენ დარბაისელი პირები, ათვალიერებდნენ და დაბალი ხმით თათბირობდნენ; ერთი მათგანი, ალბათ, ყველაზე მთავარი, სიარულისას რაღაცას იწერდა უბის წიგნაკში. ის ჟიურის თავმჯდომარე იყო, ბატონი დეროზერე, პანვილის პატრონი. როგორც კი თვალი მოჰკრა როდოლფს, მყის მისკენ გაეშურა და საამო ღიმილით უთხრა:
_ როგორ, ბატონო ბულანჟე, უკვე გვტოვებთ?
როდოლფი არწმუნებდა, დავბრუნდებიო. მაგრამ, როცა თავმჯდომარე მოშორდა, თქვა:
_ არაფრის გულისათვის მათთან არ წავალ; ჩემთვის თქვენთან ყოფნა უფრო ძვირფასია.
და მოჰყვა ხუმრობას ყრილობაზე, თანაც, ყველგან დაუბრკოლებლივ რომ გაევლო, ჟანდარმებს თავის ცისფერ მოსაწვევ ბილეთს უჩვენებდა და ზოგჯერ საინტერესო სანახავთან შეჩერდებოდა ხოლმე; მაგრამ მადამ ბოვარის ყოველივე ეს არაფრად ეპიტნავებოდა. მან შეამჩნია გულგრილობა და ბაასი იონვილელ ქალთა ტუალეტზე გადაიტანა, მერმე თავისი ჩაცმულობისთვისაც მოიბოდიშა. მართლაც, მის ჩაცმულობას ემჩნეოდა ის უბრალოება და კოხტაობა, რომელიც მდაბიოს ჩვეულებრივ ორიგინალობად, გრძნობათა აშლილობად, გემოვნების ჭირვეულობად და საზოგადოებრივი პირობითობის აბუჩად აგდებად მიაჩნია, რაც მას ან აღაფრთოვანებს, ან აბრაზებს. მის ბატისტის პერანგს ჟილეტის ამოჭრილ გულზე ქარი არხევდა, ხოლო ფართოზოლიანი შარვალი, სიარულისას მისი ფეხსაცმლის ქსოვილიან ყელს აჩენდა; ფეხსაცმელი ლაქის ტყავით იყო ნაკაზმავი და ისე ბრწყინავდა, რომ შიგ ბალახი იხატებოდა. უდარდელად მიაბიჯებდა ცხენის ჩონჩორიკში, ცალი ხელი ჟილეტის ჯიბეში ჩაეყო, ჭილოფის ქუდი განზე მოექცია.
_ თუმცა, _ დაუმატა, _ როცა სოფლად ცხოვრობ...
_ ყოველივე ამაოა, _ დაასრულა ემამ.
_ დიახ, მართალია, _ მიუგო როდოლფმა, _ წარმოიდგინეთ, რომ ვერც ერთი ამ კეთილ ხალხში ტანისამოსის თარგს ვერ გაარჩევს!
ახლა ლაპარაკი პროვინციის უფერულ ცხოვრებაზე ჩამოვარდა, იქ ჩაღუპულ სიცოცხლესა და გაცრუებულ იმედზე.
_ ამიტომაა სწორედ, რომ მოწყენილობაში ვიძირები...
_ თქვენა? _ გაკვირვებით შეეკითხა ემა, _ მე კი მეგონა, რომ ძალიან მხიარული ხართ!
_ დიახ, გარეგნულად, რადგან ხშირად მთვარით განათებულ სასაფლაოს დანახვაზე ჩემი თავისთვის მიკითხავს, განა უმჯობესი არ იქნება მეც იმათ მივმატებოდი, ვისაც აქ სამარადისო ძილით სძინავს-მეთქი...
_ ოჰ, და თქვენი მეგობრები? _ წამოიძახა ემამ, _ თქვენ იმათზე არ ფიქრობთ.
_ ჩემი მეგობრები? რომელი? სად მყავს მეგობრები? ვის შესტკივა ჩემთვის გული?
და ამ სიტყვებზე თითქოს რაღაცნაირად ჩაისტვინაო ტუჩებში.
ამ დროს ისინი იძულებულნი შეიქნენ ერთმანეთს განშორებოდნენ, რათა გზა მიეცათ ახორავებული სკამებისათვის, მათ უკან რომ ერთ კაცს მოჰქონდა. იგი ისე იყო დატვირთული, რომ მოჩანდა მხოლოდ მისი ხის ფეხსაცმლის ქუსლები და განზე გაწეული ხელები. ეს იყო ლესტიბუდუა, მესაფლავე, რომელსაც საეკლესიო სკამები გადაჰქონდა. როცა კი საქმე გამორჩენას ეხებოდა, იგი მუდამ გამჭრიახი იყო და სწორედ მან მოიგონა ყრილობის ასე გამოყენება; ნავარაუდევი კიდეც გაუმართლდა, რადგან აღარ იცოდა, რომელი ერთი დაეკმაყოფილებინა სკამის მოთხოვნით. სოფლელი სტუმრები, რომლებიც სიცხის გამო იხუთებოდნენ, ერთმანეთს ხელიდან გლეჯდნენ ჭილოფის სკამებს, საკმევლის სუნით რომ იყო გაჟღენთილი, და მოწიწებით ეყრდნობოდნენ სანთლით დაღვენთილ საზურგეებს.
მადამ ბოვარიმ კვლავ გაუყარა მკლავი როდოლფს, რომელიც თითქოს თავისთვის განაგრძობსო ლაპარაკს:
_ დიახ, რამდენი მარცხი მომსვლია ცხოვრებაში! და მუდამ მარტო ვყოფილვარ! აჰ! ცხოვრების მიზანი რომ მქონოდა, თანაგრძნობა რომ ვისამე მრგებოდა, ან ისეთს ვისმე რომ შევყროდი... ოჰ, მაშინ მთელ ჩემს ენერგიას გამოვიჩენდი, რაც კი გამაჩნია, ყველაფერს გადავლახავდი, ყოველივეს დავძლევდი!..
_ მე კი მგონია, _ თქვა ემამ, _ რომ თქვენ საჩივლელი არაფერი გაქვთ...
_ ჰოო? თქვენ აგრე გგონიათ?
_ სხვა არა იყოს რა, _ განაგრძო ქალმა, _ თავისუფალი ხართ...
და ცოტა ხნის შემდეგ დაუმატა:
_ და მდიდარი.
_ ნუ დამცინით, _ მიუგო როდოლფმა.
ქალი არწმუნებდა, არ დაგცინიო, რომ უეცრად ქვემეხმა დაიჭექა; ყველანი დღესასწაული ადგილისკენ გაეშურნენ.
მაგრამ ეს ტყუილი შეშფოთება გამოდგა. პრეფექტი ჯერ კიდევ არ მოსულიყო და ჟიურის წევრებიც ერთ გაჭირვებაში იყვნენ, არ იცოდნენ, დაეწყოთ სხდომა თუ დაეცადათ.
ბოლოს, მოედნის თავში გამოჩნდა განიერი ლანდო, რომელშიც ორი მჭლე ცხენი ება: თეთრქუდიანი მეეტლე, რაც ძალი ჰქონდა მიერეკებოდა. ბინემ ძლივს მოასწრო დაძახება: `თოფებისაკენ!~ _ და პოლკოვნიკმაც მას მიჰბაძა. ჯარისკაცებმა ჯოჯგინებად დადგმულ თოფებს მიაშურეს. შეიქნა ფუსფუსი. ზოგს საკუთარი საყელოც კი დაავიწყდა, ხოლო პრეფექტის ეტლი, თითქოს ეს ფუსფუსი გათვალისწინებული ჰქონდაო, ნელი ჯაყჯაყით მიადგა მერიის კარიბჭეს სწორედ იმ მომენტში, როცა მეხანძრეთა რაზმი და ეროვნული გვარდია, დოლის ბრახუნით, მის წინაშე გაიშალა.
_ სდექ!
დაიღრიალა ბინემ.
_ სმენა! _ ყვიროდა პოლკოვნიკი, _ სწორება მარცხნივ!
ჯარისკაცებმა თოფები გამართეს და ისეთი ხმაური ატყდა, თითქოს კიბეზე სპილენძის ქვაბი დაგორდაო; მერმე თოფები ისევ ძირს დაუშვეს.
მაშინ ლანდოდან გადმოხდა ვერცხლისმკედით ნაქარგმუნდირიანი კაცი, კეფამელოტი, რომელსაც საქოჩრეზე ერთი ნამჯა თმა კიდევ შერჩენოდა, ძალზე ფერმკრთალი, კეთილი გამომეტყველებისა. გამოზიდული თვალები, შეშუპებული უპეებით, ოდნავ მოხუჭული ათვალიერებდა ბრბოს, წვიტი ცხვირი აპრეხვოდა, ხოლო ჩაცვივნულ ბაგეებს ღიმილი ემჩნეოდა... რაკი ქალაქისთავი მისი შარფით გამოიცნო, გადასცა, რომ ბატონმა პრეფექტმა მოსვლა ვერ მოახერხა, მე კი პრეფექტურის მრჩეველი ვარო, და თან მოიბოდიშა. ტუვაშმა საამო სიტყვით მიმართა, მან კი განაცხადა, ღირსი არა ვარო; ასე იდგნენ ერთხანს, პირისპირ, თითქმის შუბლებით ეხებოდნენ ერთიმეორეს; ჟიურის წევრები, მუნიციპალური საბჭო, პატივცემული მოქალაქენი, ეროვნული გვარდია და ხალხი გარს ეხვივნენ. მრჩეველმა თავისი სამყურა შავი ქუდი გულზე მიიკრა და მისალმება განაახლა; რკალივით მოხრილი ტუვაშიც იღიმებოდა, ჩიფჩიფებდა, სიტყვებს ვერ პოულობდა, მონარქიისადმი ერთგულებას იფიცებოდა და იმ პატივისცემისათვის მადლობას იხდიდა, იონვილს რომ დასდეს.
სასტუმროს მეჯინიბე იპოლიტმა მეეტლის ცხენებს აღვირში ხელი ჩაჰკიდა და თავისი კოჭლაფეხის ათრევით `ოქროს ლომის~ ფარდულში შეიყვანა, სადაც მრავალი გლეხი შეკრებილიყო ეტლის დასათვალიერებლად. გაისმა დოლის ხმა, მერმე ზარბაზანი გავარდა და დელეგატებიც გაეშურნენ ესტრადისკენ ადგილების დასაკავებლად; ისინი მწყობრად მოთავსდნენ წითელი ხავერდის სავარძლებში, ამ შემთხვევისთვის რომ მადამ ტუვაშს ენათხოვრებინა ყრილობისათვის.
ყველა ეს ხალხი ერთმანეთს ჰგავდა: ყველა ქერა, მზისაგან დამწვარი, სიდრისფერი სავსე სახისა; დიდებული ქილვაშები მაღალ გახამებულ საყელოებზე გადმოჰფენოდათ, თეთრი ჰალსტუხების ბაფთები გულმოდგინედ გაეშალათ, ყველას ხავერდის ჟილეტი ეცვა, რომლის ჯიბეშიც საათი იდო, გრძელ ლენტზე დაკიდებული ოვალური ბეჭდით; ხელებით მუხლებს დაყრდნობოდნენ, შარვლის ტოტები ფრთხილად აეწიათ, რათა მაუდი არ დაჭმუჭნულიყო, მათ მაგარ წაღებზე უფრო რომ ბრჭყვიალებდა. რჩეული საზოგადოების ქალები უკან ისხდნენ, ვესტიბიულში, სვეტებს შორის, ხოლო მდაბიონი შენობის პირდაპირ შეჯგუფებულიყვნენ, ზოგი იჯდა, ზოგიც იდგა.
ლესტიბუდუას უკვე მოესწრო მინდვრიდან აქ სკამების გადმოზიდვა და ახლა ეკლესიაში წარამარა გარბოდა კიდევ მოსატანად; მათ გადმოტანასა და დარიგებაში ისეთი ორომტრიალი შექმნა, რომ ესტრადისკენ მიმავალ ვიწრო კიბეზე ასვლა ძალზე გაჭირდა.
_ ჩემი აზრით, _ ეუბნებოდა ლერე თავისი ადგილისკენ მიმავალ მეაფთიაქეს, _ აქ ორი ვენეციური სვეტი უნდა ყოფილიყო აღმართული, ისინი რომ სადად და მდიდრულად მოერთოთ, ძალიან საამო სანახავი იქნებოდა.
_ რა თქმა უნდა! _ მიუგო ჰომემ, _ მაგრამ რა უნდა ქნა? ქალაქისთავმა ყველაფერი ხელში ჩაიგდო. გემოვნება კი საბრალოს დიდი არ გააჩნია, ხოლო იმას, რასაც მხატვრულ ალღოს ეძახიან, სრულიად მოკლებულია.
როდოლფმა მადამ ბოვარი ზემოთ, `სათათბირო დარბაზში~ აიყვანა და, რადგან ოთახი სრულიად ცარიელი იყო, განაცხადა, რომ ყველაზე უკეთ აქედან შეიძლება ცერემონიისთვის თვალყურის დევნებაო. მრგვალი მაგიდის გარშემო, მონარქის ბიუსტისთვის რომ იდგა, მან ტაბურეტები აიღო, ერთ-ერთ ფანჯარასთან დადგა და ერთმანეთის ახლოს დასხდნენ.
ესტრადაზე მყოფთ აღელვება ეტყობოდათ, ხანგრძლივად ჩურჩულებდნენ, თათბირობდნენ. ბოლოს, ბატონი მრჩეველი წამოდგა, ახლა ყველამ იცოდა, რომ მას ლიევენი ერქვა, და მის სახელს განუწყვეტლად იმეორებდნენ. ლიევენმა რამდენიმე ფურცელი ერთიმეორეზე დააწყო, თვალი ზედ დააშტერა და დაიწყო:
_ ბატონებო!
ნება მიბოძეთ (სანამ დღევანდელ შეკრებილობაზე მოგახსენებდეთ, და ამ გრძნობას, დარწმუნებული ვარ, ყოველი თქვენგანი გაიზიარებს), ნება მიბოძეთ-მეთქი, ვამბობ, სათანადო პატივი მივუზღო უზენაეს ადმინისტრაციას, მთავრობას, მონარქს, ბატონებს, ჩვენს ხელმწიფეს, იმ საყვარელ მეფეს, რომლისთვისაც საზოგადოებრივი თუ კერძო კეთილდღეობის არც ერთი დარგი უცხო არ არის, რომელიც ასეთი მტკიცე და ბრძნული მარჯვენით მართავს სახელმწიფო ეტლს მუდამ აბობოქრებული ზღვის უთვალავ საფრთხეთა შორის, რომელმაც ამასთანავე უწყის რარიგ უნდა ვაფასებდეთ მშვიდობიანობასა და ომს, მრეწველობას, ვაჭრობას, მიწათმოქმედებას და ხელოვნებას.
_ მგონი ჯობს, ცოტა უკან დავიწიოთ! _ თქვა როდოლფმა.
_ რატომ? _ ჰკითხა ემამ.
მაგრამ ამ დროს მრჩევლის ხმამ უმაღლეს კილოს მიაღწია. იგი გაჰკიოდა:
_ უკვე წავიდა ის დრო, ბატონებო, როცა მოქალაქეობრივი უთანხმოებანი სისხლით ღებავდა ჩვენს საჯარო მოედნებს, როცა მესაკუთრე, ვაჭარი და თვით მუშაც კი, საღამოთი მშვიდად ჩაძინებული, მთელი ღამე კანკალებდა იმის მოლოდინში, რომ ცეცხლის წამკიდებელი დაფი უეცრად გააღვიძებდა, როცა დამღუპველი მოძღვრებანი უტიფრად არყევდნენ საფუძვლებს...
_ იმიტომ, რომ შეიძლება ქვემოდან დამინახონ, _ განაგრძობდა როდოლფი, _ და მერმე მთელი ორი კვირა უნდა ვიბოდიშო, ხოლო ჩემი ცუდი რეპუტაციით...
_ ოჰ, თქვენ ცილს სწამებთ თავს! _ წამოიძახა ემამ.
_ არა, არა! მე ძალიან ავი რეპუტაცია მაქვს, გეფიცებით!
_ მაგრამ, ბატონებო, უკეთუ მე ჩემი ხსოვნიდან განვარინებ ამ შავბნელ სურათებს და თვალს ჩვენი მშვენიერი სამშობლოს ახლანდელ მდგომარეობას მივაპყრობ, რას დავინახავ იქ? ყველგან ყვავის ვაჭრობა და ხელოვნება: ყველგან გაყვანილია ახალი გზები, ვით ახალი არტერიები სახელმწიფოს სხეულში, მყარდება ახალ-ახალი ურთიერთობანი; ჩვენი მრეწველობის უმთავრესმა ცენტრებმა განაახლეს საქმიანობა; ჩვენი ნავსადგურები სავსეა, ნდობა აღდგენილია, და ბოლოს, საფრანგეთი სუნთქავს!..
_ თუმცა, _ დაუმატა როდოლფმა, _ შესაძლებელია, საზოგადოების თვალსაზრისით, მართალიც არიან.
_ მერმე როგორ? _ იკითხა ემამ.
_ როგორ? განა არ იცით, რომ არიან მარად წამებული არსებანი? იმათ ხან ოცნება სჭირდებათ, ხან მოქმედება, ხან თვით უწმინდესი ვნებანი, ხანაც გამძაფრებული ტკბობა და ისინიც ამგვარად ყოველნაირ ოცნებასა და სიგიჟეს ეძლევიან.
ემამ ისეთი თვალი შეავლო, როგორითაც არაჩვეულებრივი ქვეყნებიდან დაბრუნებულ მოგზაურს უცქერენ, და მერმე თქვა:
_ ჩვენ კი, საბრალო ქალები, ამ გასართობსაც მოკლებულნი ვართ!
_ ნაღვლიანი გასართობია, რადგან მასში ბედნიერებას ვერ პოულობენ.
_ და განა შეიძლება როდისმე მისი პოვნა?
_ დიახ, ერთ მშვენიერ დღეს უეცრად შეგეყრება! _ მიუგო მან.
_ და ეს თქვენც სცანით, _ განაგრძობდა მრჩეველი, _ თქვენ, სოფლის მეურნეებმა და სოფლის მუშებმა; თქვენ, ცივილიზაციის საქმის მშვიდობიანმა პიონერებმა; თქვენ, პროგრესისა და ზნეობრიობის ადამიანებმა; თქვენ გაიგეთ, ვამბობ, რომ პოლიტიკური ქარიშხალი ატმოსფერულ მღელვარებაზე უფრი საშიშია...
_ ერთ დღეს შეგეყრება, _ გაიმეორა როდოლფმა, _ ერთ დღეს, უეცრად, და როცა უკვე სასოწარკვეთილი ხარ, მაშინ ჰორიზონტი გაიშლება და თითქოს ვიღაცის ხმა იძახისო: `აგერ ისიც!~ თქვენ გრძნობთ, რომ საჭიროა ამ ადამიანს გაუზიარო შენი ცხოვრების ყოველი საიდუმლო, მისცე მას ყოველივე, ყველაფერი მსხვერპლად შესწირო! მაშინ ადამიანები როდი ებაასებიან ერთმანეთს, რათა აუხსნან რამე, არამედ მიუხვდებიან ერთიმეორეს. მათ თითქოს სიზმარში ნახესო ერთმანეთი (მან ქალს გადახედა). და, ბოლოს, იგი აქვეა, შენ ახლოს, ეს დიდი ხნიდან ნაძიები საუნჯე; იგი ბრწყინავს, ელვარებს, ამავე დროს კი ისევ ეჭვი გეპარება, ვერ ბედავ, ერწმუნო მას; დაბრმავებული დგახარ, თითქოს ჯურღმულიდან სინათლეზე ახლა გამოსულიყო!
უკანასკნელი სიტყვები როდოლფმა მიმიკით დაამთავრა, ხელი ისე გადაისვა შუბლზე, ვით თავბრუდამხვევის განმცდელმა; შემდეგ ეს ხელი ემას ხელს დაეცა. ქალმა თავისი განაშორა. მრჩეველი კი ისევ კითხულობდა:
_ მერე ვის გაუკვირდებოდა ყოველივე ეს, ბატონებო? მხოლოდ იმას, ვინც იმდენად დაბრმავებულია, ვინც იმდენად გაჟღენთილია (მე არ მეშინია ამის თქმისა) წარსული საუკუნეების ცრუმორწმუნეობით, რომ ვერ მისწვდებოდა სოფლის მეურნე მოსახლეობის თანამედროვე სულისკვეთებას. სად იპოვით თქვენ უფრო მეტ პატრიოტიზმს. ვიდრე სოფლებშია, სადაა იმაზე მეტი გონიერება? მე იმ ზერელე განვითარებაზე, უქმი გონების ფუქსავატ სამკაულზე როდი მოგახსენებთ, ბატონებო, არამედ აზრთა იმ ღრმა და ზომიერ განწყობაზე, რაც, უწინარეს ყოვლისა, მიმართულია სასარგებლო მიზნების მიღწევისაკენ და რომელიც, ამრიგად, ხელს უწყობს თითოეულის კეთილდღეობას, საერთო საქმის გაუმჯობესებასა და სახელმწიფოებრიობის განმტკიცებას, რაკი იგი კანონებისადმი პატივისცემისა და მოვალეობის განუხრელად აღსრულების ნაყოფია.
_ აჰ, ისევ მოვალეობა, _ წამოიძახა როდოლფმა, _ და მოვალეობა! ეს სიტყვები ჩემთვის პირდაპირ სულის შემხუთველია. ფლანელისსათბურიანი ბებერი უტვინოები და კრიალოსნიანი ფარისევლები მუდამ ასე ჩაგვწივიან ყურში: `მოვალეობა! მოვალეობა! ეშმაკმა იცის იმათი თავი! მოვალეობა ისაა, რომ იგრძნო ყოველივე მაღალი, გიყვარდეს ყოველი სილამაზე და არა ის, რომ იწამო საზოგადოების ყოველი სისაძაგლე, რომლებსაც იგი გვიკარნახებს.
_ თუმცა... თუმცა... _ თითქოს პასუხს აპირებდა ემა.
_ ეჰ, არა! რა საჭიროა ვნებათა წინააღმდეგ გალაშქრება? განა ვნებანი ერთადერთი მშვენება არაა ამ ქვეყნისა, წყარო არაა გმირობის, აღფრთოვანების, პოეზიის, მუსიკის, ხელოვნების, ერთი სიტყვით, ყველაფრისა?
_ მაგრამ ხომ საჭიროა, _ თქვა ემამ, _ ოდნავ მაინც ანგარიშს უწევდე საზოგადოებრივ აზრსა და ემორჩილებოდე მის მორალს?
_ საქმე ისაა, რომ მორალი ორგვარია, _ მიუგო მან, _ ერთია მცირე, პირობითი, ადამიანების მორალი, რომელიც განუწყვეტლად იცვლება და დაუღალავად ამოიძახის საითგანღაც ქვემოდან, მიწაში იჩიჩქნება, როგორც აი, ის სულელთა კრება, რომელსაც უცქერით. მეორე კი მარადიულია; იგი ჩვენ გარშემოა, ჩვენ ზემოთ, როგორც გარსშემორტყმული ბუნება, როგორც ლურჯი ცა, რომელიც გვინათებს.
ბატონმა ლიევენმა ცხვირსახოცით ტუჩი მოიწმინდა და განაგრძო:
_ რა საჭირო იქნებოდა, ბატონებო, რომ აქ თქვენთვის მიწათმოქმედების სარგებლიანობა მემტკიცებინა? ვინ ზრუნავს ჩვენი საარსებო საჭიროებისათვის? მიწათმოქმედი არა? მიწათმოქმედი, ბატონებო, რომელიც შრომისმოყვარე მარჯვენით ნოყიერ ხნულს თესავს, მიზეზია ხორბლის მარცვლის ამოღივებისა; ხოლო ხორბალი, ფხვნილად ქცეული, ფქვილის სახელწოდებით ქალაქებში მიაქვთ და მეპურეებს ეძლევათ, რომელნიც საზრდოს მასალად აქცევენ მას როგორც მდიდრის, ისე ღარიბისათვის.
განა მიწათმოქმედი არ ასუქებს საძოვრებზე უთვალავ ჯოგებს, რათა ჩვენ ტანისამოსით უზრუნველგვყოს? რა უნდა ჩაგვეცვა, რითი უნდა გვესაზრდოებინა თავი უმიწათმოქმედოდ? და განა საჭიროა, ბატონებო, კიდევ ვეძიოთ შორეული მაგალითები? ვინ არ დაფიქრებია იმ სარგებლობას, რასაც ცხოველთა სამეფოს მოკრძალებული ჯიში იძლევა; ის ჯიში, ჩვენს საფრინველეებს რომ ამშვენებს და რომელიც ბალიშებსაც გვაწვდის საწოლად და გემრიელ ხორცს, კვერცხს საჭმელად? მაგრამ მე ვერასოდეს ვერ გავათავებდი, ერთიმეორეზე რომ ჩამომეთვალა ყველა ის პროდუქტი, რასაც კარგად დამუშავებული მიწა, ვით სულგრძელი დედა, აწვდის თავის შვილებს, აქ ვენახის ვაზია, იქ _ ვაშლი სიდრისთვის; სხვაგან _ თალგამი, იქით კიდევ _ ყველი, და ბოლოს, სელი, ბატონებო, ნუ დაივიწყებთ სელს, რომელიც ამ უკანასკნელ წლებში მნიშვნელოვან სათეს ფართობებს იჭერს, და ნებას მივცემ ჩემს თავს, თქვენი განსაკუთრებული ყურადღება მივაქციო სოფლის მეურნეობის ამ დარგს.
მას სრულიად არ ესაჭიროებოდა ამის გახსენება; ყველას პირი დაეღო; თითქოს მის სიტყვებს ყლაპავსო, ორატორის გვერდით მჯდომარე ტუვაში თვალდაჭყეტილი უსმენდა; დეროზერე დროდადრო დახრიდა ხოლმე თვალებს; შემდეგ, მეაფთიაქე, რომელსაც თავისი ვაჟი ნაპოლეონი მუხლებს შორის ედგა, ყურზე ხელს წამოიფარებდა ხოლმე, რათა არც ერთი სიტყვა არ გამოჰპარვოდა. ჟიურის დანარჩენი წევრები, ნიშნად დასტურისა, დარბაისლურად ხრიდნენ თავს. ესტრადის ძირს მდგარი მეხანძრეები ხიშტებს ეყრდნობოდნენ; უძრავი ბინე კი მკლავგაშეშებული იდგა შიშველი ხმლით. მან შესაძლებელია რაიმე გაიგონოს, დანახვა კი არაფრისა შეეძლო, ვინაიდან სახე ცხვირამდე ჩაჩქნის კარბით ჰქონდა დაფარული. მის თანაშემწეს, ტუვაშის უმცროს ვაჟს, ჩაჩქანი უფრო დიდი ჰქონდა, რომელიც აქეთ-იქით ულახლახებდა და ჩითის ყელსახვევის ბოლოს უჩენდა. იგი ბავშვური გულუბრყვილობით იღიმებოდა და მისი პატარა ფერმკრთალი სახე, რომელზედაც ოფლი ღვარად სდიოდა, მხიარული, დაღლილი და მთვლემარე იყო.
მთელი მოედანი სახლების ხაზამდე ხალხით იყო გაჭედილი. ყოველ კარსა და ფანჯარაში მაყურებელი მოჩანდა. აფთიაქის დამინულ დარაბასთან მდგარი ჟუსტენი მთლად ჭვრეტად ქცეულიყო. მიუხედავად სიჩუმისა, ლიევენის ხმა სივრცეში იკარგებოდა. ისმოდა მხოლოდ ფრაზების ნაწილი, რასაც სკამების ხმაური ფარავდა; მერმე, უეცრად, მოისმოდა ხარისა თუ ცხვრების გაბმული ბღავილი. მწყემსებმა თავიანთი ჯოგები მორეკეს ქუჩებში და ისინი დროგამოშვებით ბღაოდნენ, თან მათ წინაშე მოქანავე მწვანე მორთულობათა ფოთლებს წიწკნიდნენ.
როდოლფმა ემასკენ მიიწია და წყნარი ხმით, აჩარებით დაიწყო:
_ განა ეს საერთო შეთქმულება თქვენ არ გაშფოთებთ? განა არის თუნდაც ერთი რომელიმე გრძნობა, რომელიც საზოგადოებამ არ დაძრახოს? თვით უკეთილშობილეს მისწრაფებას, უწმინდეს სიმპათიას იგი დევნის და აძაგებს. შეხვდება თუ არა ერთმანეთს ორი საბრალო არსება; ყოველივე ისეა მოწყობილი, რომ ისინი ვერ შეერთდნენ; მაგრამ ისინი მაინც განწირვით ეცდებიან, ფრთების მტვრევით იფართქალებენ, ერთმანეთს მოუწოდებენ! ოჰ, ადრე თუ გვიან, ექვსი თვისა თუ ათი წლის შემდგომ, _ განა სულერთი არაა? _ ისინი მაინც შეერთდებიან, შეიყვარებენ ერთმანეთს, იმიტომ, რომ ამას მოითხოვს ბედისწერა, იმიტომ, რომ ისინი ერთმანეთისთვის არიან დაბადებულნი...
იგი მუხლებზე ხელდაკრეფილი იჯდა და ემასკენ სახემიმართული, დაჟინებით უცქეროდა თვალებში. ქალი მის თვალებში ამჩნევდა ოქროვან ნაპერწკლებს, შავ გუგებში რომ ელავდა; ყნოსავდა ნელსაცხებლის სუნს, რომლითაც თმა ჰქონდა გაპოხილი. უეცრად მოდუნება იგრძნო, გაახსენდა ვიკონტი, ვობიესარში რომ ვალსზე მიიწვია; მის წვერს, როგორც აი ამ თმას, ვანილისა და ლიმონის სურნელება სდიოდა; შეუგნებლად მოხუჭა თვალები, რათა მეტი სიმძაფრით ეგრძნო ეს სურნელება. მაგრამ, როცა სკამის საზურგეს მიეყრდნო, ამ მოძრაობისას შორს, მინდვრების ბოლოს, თვალი მოჰკრა ძველ დილიჟანს `მერცხალს~, რომელიც ლეს სერზე ნელა ჩამოდიოდა და უკან მტვრის ბუღს აყენებდა. ამ ყვითელი ეტლით, რამდენჯერმე მისულა მისას ლეონი; და ამავე გზით იგი სამუდამოდ განშორდა მას! მოეჩვენა, თითქოს მას მოედნის იქითა ნაპირზე ხედავსო, მის ფანჯარასთან; შემდეგ ყველაფერი აირია, ბინდით დაიფარა; ეჩვენებოდა, თითქოს ისევ ვალსიYტრიალებდა ვიკონტთან, და ვითომ ლეონი შორს არაა, სადაცაა შემოვა... ამასთანავე კი სულ ახლოს კვლავ როდოლფის თავს გრძნობდა. ამ განცდის სიამემ გამსჭვალა მისი წინანდელი, კვლავ გაცოცხლებული სურვილები, რომლებიც ვით ქარისაგან აყენებული ქვიშა, რიალებდნენ სურნელების ნაზ ტალღებში, მის სულს რომ წყაროსავით ავსებდნენ. რამდენჯერმე გაიგანიერა ნესტოები, რათა სვეტებს შემოხვეული უსურვაზის სუნი ეყნოსა. თათმანები გაიძრო, ხელები შეისრისა, მერმე სახე ცხვირსახოცით იგრილა. თანაც ყური მიუგდო მოგუგუნე ბრბოსა და მრჩევლის ხმას, რომელიც გაბმულად განაგრძობდა:
_ განაგრძეთ! ამხნევეთ! ყურს ნუ დაუგდებთ ნურც რუტინის შთაგონებათ, ნურც წინდაუხედავ ექსპერიმენტატორების ნაჩქარევ რჩევას, უწინარეს ყოვლისა, იზრუნეთ ნიადაგის გაუმჯობესებისათვის, კარგი სასუქისათვის, ცხენების, რქიანი საქონლის, ცხვრებისა და ღორების უკეთეს ჯიშთა გამოყვანისათვის! დაე, ეს გამოფენა იქნეს თქვენი მშვიდობიანი ასპარეზი, რომელზედაც მან ვინც შეჯიბრებაში გამარჯვებული გამოვიდა, ხელი გაუწოდოს დამარცხებულსა და დაუძმობილდეს მომავალ წარმატებათა მოლოდინში! თქვენ კი, სახელოვანო მსახურნო, მოკრძალებულნო მუშაკნო, ვისი უჯიათი შრომაც დღემდე არც ერთი მთავრობის მიერ დაფასებული არ ყოფილა, მოდით და მიიღეთ ჯილდო თქვენი ჩუმი სათნოებისათვის და დარწმუნებულნი ბრძანდებოდეთ, რომ ამიერიდან სახელმწიფოს თვალი თქვენკენაა მოპყრობილი, რომ იგი მხარს დაუჭერს თქვენს სამართლიან მოთხოვნებს და, რამდენადაც კი შესაძლებელია, შეგიმსუბუქებთ თქვენ მიერ გაღებულ მძიმე მსხვერპლს!
აქ ლიევენი დაჯდა, ადგა დეროზერე და დაიწყო თავისი სიტყვა. ეს მეორე სიტყვა შესაძლებელია, ისეთი ფერადოვანი არ იყო, როგორც მრჩეველია, მაგრამ მას სხვა, დადებითი ხასიათის უპირატესობანი ჰქონდა. სახელდობრ, მეტი სპეციალური ცოდნა და მეტი არსებითი მოსაზრებანი. მთავრობის ქებას იქ ნაკლები ადგილი ჰქონდა. სახელდობრ, მეტი სპეციალური ცოდნა და მეტი არსებითი მოსაზრებანი. მთავრობის ქებას იქ ნაკლები ადგილი ჰქონდა დათმობილი, მეტი კი _ სარწმუნოებასა და მიწათმოქმედებას, აღნიშნული იყო მათი ურთიერთდამოკიდებულება და გამორკვეული იყო, რამდენად ერთობლივად უწყობდნენ ისინი ხელს ცივილიზაციის წარმატებას.
როდოლფი და მადამ ბოვარი სიზმრებზე, წინათგრძნობასა და მაგნეტიზმზე ბაასობდნენ. ორატორმა კაცობრიობის ცხოვრების პირველი ხანა მოიგონა, როცა ადამიანები უღრან ტყეებში რკოთი საზრდოობდნენ, შემდგომ მათ უკუაგდეს მხეცთა ტყავები, შალის ქსოვილებით შეიმოსნენ და დარგეს ვაზი. ყოველივე ეს საკეთილო იყო თუ ამ აღმოჩენებში საფრთხე მეტი სუფევდა, ვიდრე უპირატესობა? დეროზერი ასეთ საკითხს აყენებდა, როდოლფი კი მაგნეტიზმიდან ნელინელ სულთა ნათესაობაზე გადავიდა, და იმ დროს, როცა ყრილობის თავმჯდომარე იხსენიებდა კავით მხვნელ ცინცინატის, კომბოსტოს მთესველ დიოკლეტიანეს და ჩინეთის იმპერატორებს, რომლებმაც თესვის დრო ახალი წლის დასაწყისად შემოიღეს, აღფრთოვანებული მობაასე ახალგაზრდა ქალს უხსნიდა, რომ სულთა გარდაუვალი თანაზიარობის მიზეზი წინანდელ სიცოცხლეთა მემკვიდრეობაა, ამ დროს განცდილი, როცა ჩვენ ჯერ კიდევ ამქვეყნად მოვლენილნი არ ვყოფილვართო.
_ აი, თუნდაც ჩვენ, _ ამბობდა იგი, _ რისთვის შევხვდით ერთმანეთს? რა შემთხვევამ ინება ეს? ისე, ვით ორი მდინარე, რომლებიც განცალკევებით სდის, რათა შემდეგ შეერთდეს. ჩვენც, მიუხედავად სივრცისა, ჩვენი ცხოვრების დაღმართმა ერთიმეორისკენ დაგვაქანა.
როდოლფმა ხელში ხელი ჩასჭიდა. ემა ნებას დაჰყვა.
`მთლიანად კარგი მოვლილი მეურნეობა!~ _ გაჰკიოდა თავმჯდომარე.
_ მაგალითად, წეღან რომ თქვენთან შემოვედი...
`_... ბატონ ბიზეს, კენკამპუადან...~
_ განა ვიცოდი, რომ თქვენ გამოგყვებოდით აქ?
`_...სამოცდაათი ფრანკი!~.
_ რამდენჯერმე მინდოდა წასვლა, მაგრამ მაინც დავრჩი, გამოგყევით.
`_ ნიადაგის გაპოხიერება.~
_ ისე, როგორც დავრჩებოდი ამ საღამოს, ხვალ, ყოველთვის, მთელ ჩემს სიცოცხლეში!
`_ ბატონ კარონს არგელიდან _ ოქროს მედალი!~
_ რადგან არავისგან ასეთი სრული მომხიბვლელობა არ განმიცდია...
`_ ბატონ ბენეს ჟივრ-სენ-მარტენიდან...~
_ და თქვენი ხსოვნა მუდამ განუყრელი იქნება.
`_ მერინოსის ჯიშის ცხვრისათვის...~
_ თქვენ კი დაგავიწყდებით და თქვენს ცხოვრებაში ისე გავივლი, ვით აჩრდილი.
`_ ბატონ ბელოს ნოტრ-დამიდან...~
_ ოჰ, არა, არა! თქვენს გონებაში, თქვენს ცხოვრებაში რამდენადმე მაინც დავრჩები, ხომ?
`_ ღორის ჯიშებისათვის ჯილდო შუა გაიყვეს ბატონმა ლეპერისემ და ბატონმა კულემბურგმა, თითოს სამოცი ფრანკი~...
როდოლფი ხელს უჭერდა და გრძნობდა, რომ ქალის ხელი იწვოდა და ფართქალებდა, ვით დაჭერილი გვრიტი, გასხლტომას რომ ლამობს; ხელის გათავისუფლებას ეცადა თუ იმის ხელის მოჭერას უპასუხა, ემამ კი თითები შეანძრია:
_ ოჰ, გმადლობთ! _ წამოიძახა ვაჟმა, _ უარს არ მყოფთ! რა კეთილი ხართ! განა არ იცით, რომ თქვენი ვარ? ნება მიბოძეთ, გნახოთ, დავტკბე თქვენი ხილვით!
ქარმა დაუბერა და მაგიდაზე სუფრა დაანაოჭა, ქვევით კი, მოედანზე, ქალთა თავსაფრების ყურები ისე ააფრიალა, თითქოს აფრენილ თეთრ პეპელათა ფრთებიაო.
`_ ზეთოვანი მარცვლის ნაწნეხის გამოყენება~, _ განაგრძობდა თავმჯდომარე.
იგი ჩქარობდა:
`_ ფლამანდური სასუქი, სელის კულტურა, ჭაობების ამოშრობა, გრძელვადიანი იჯარა, შინაური მუშა-პერსონალის სამსახური~.
როდოლფი დუმდა, ერთმანეთს უცქეროდნენ. ბაგენი ორივეს გაფიცხებოდა და სურვილით უთრთოდა; და ნაზად, ძალდაუტანებლად, მათი თითები გადაიხლართა.
`_ კატერინ-ნიკეზ-ელისაბედ ლერუს, სასტო-ლაგერიერიდან, ერთსა და იმავე ფერმაში ორმოცდათოთხმეტი წლის სამსახურისათვის _ ვერცხლის მედალი, ოცდახუთი ფრანკის ღირებულებისა!~
`_ სად არის იგი, კატერინ ლერუ?~ _ გაიმეორა მრჩეველმა.
ლერუ არ გამოდიოდა, მაგრამ ისმოდა ჩურჩული:
_ გადი რაღა!
_ არ გავალ.
_ მარცხნივ.
_ ნუ გეშინია!
_ აი სულელი!
_ აქ არის თუ არა-მეთქი? _ დაიძახა ტუვაშმა.
_ დიახ!... აი აგერ!
_ მერედა, მოვიდეს!
მაშინ შეშინებული ნაბიჯით ესტრადისკენ გაემართა ჩია დედაბერი, რომელიც თავის ღარიბულ ჩაცმულობაში მთლად მობუზულიყო. ფეხზე ხის ტლანქი ქოშები ეცვა, თეძოებს ფართო ლურჯი წინსაფარი უმოსავდა. გამხდარი სახე დამჭკნარი ვაშლივით დანაოჭებოდა, ხოლო წითელი კოფთის სახელოებიდან გრძელი, სახსრებში დამურძებული ხელები უჩანდა. ბეღლების მტვრისა, სარეცხის მტუტისა და მატყლის ქონისაგან ხელები ისე გახევებოდა და დახეთქოდა, რომ ტალახიანს უგავდა, თუმცა წყაროს წყლით კი ჰქონდა დაბანილი; მუშაობას მიჩვეული ხელები ნახევრად მოპეშვილი იყვნენ, თითქოს გადატანილ ტანჯვათა მოკრძალებული მოწმენი არიანო. სახეს რაღაც მონაზვნისებური სისასტიკე ემჩნეოდა; არც ნაღველი და არც სინაზე არ ალბობდა მის გულგრილ ცქერას. ცხოველებთან მჭიდრო კავშირმა შეათვისებინა მათივე უთქმელობა და ჩუმი მორჩილება. თავის სიცოცხლეში პირველად ესწრებოდა ასეთ მრავალრიცხოვან კრებას; ამ დროშებით, დოლებით, შავფრაკიანი ბატონებითა და მრჩევლის ორდენით დაშინებული, იდგა უძრავად და არ იცოდა, წინ წასულიყო თუ უკან, ან იქით, საითაც ბრბო უბიძგებდა, არც ის იცოდა, რად უღიმოდნენ ჟიურის წევრები. ასე იდგა ნახევარსაუკუნოვანი მონობა ამ აყვავებული ბურჟუაზიის წინაშე.
_ მობრძანდით, პატივცემულო კატერინ-ნიკეზ- ელისაბედ ლერუ! _ წარმოთქვა ბატონმა მრჩეველმა და თავმჯდომარეს დასაჯილდოებელ პირთა სია გამოართვა. ჯერ სიას დააცქერდა, მერმე დედაბერსაც და მამობრივი კილოთი განუმეორა:
_ მბრძანდით, ახლოს მობრძანდით!
_ რაო, ყურს ხომ არ გაკლიათო? _ ჰკითხა ტუვაშმა და სავარძელში შეხტა, მერე ყურში ჩასძახა:
_ ორმოცდათორმეტი წლის სამსახური! ვერცხლის მედლით, ოცდახუთი ფრანკი! თქვენ!
დედაბერმა მედალი მიიღო და დააშტერდა. სახე ბედნიერების ღიმილმა გაუბრწყინა და წასვლისას წაიბუტბუტა:
_ ჩვენს მოძღვარს მივცემ, რომ მიწიროს ხოლმე.
_ რა ფანატიზმია! _ ნოტარიუსისკენ გადახრით წამოიძახა მეაფთიაქემ.
სხდომა გათავდა; ხალხი წავიდ-წამოვიდა. ახლა, როცა სიტყვები წარმოითქვა, ყველა თავის საზოგადოებრივ მდგომარეობას დაუბრუნდა და ყველაფერი კვლავ ჩვეულებრივ კალაპოტში ჩადგა. პატრონები მსახურებს აგინებდნენ, ესენი კი პირუტყვებს სცემდნენ, ამ ზანტ მოზეიმეებს, რომლებიც თავინთ ბოსლებს უბრუნდებოდნენ რქებზე მწვანე გვირგვინწამოცმულნი.
ამასობაში ეროვნული გვარდიის ჯარისკაცები მერიის მეორე სართულზე ადიოდნენ, ხიშტებზე ფუნთუშები ჰქონდათ წამოცმულები, ხოლო მათი მედოლე ბოთლებით სავსე კალათას მიათრევდა. მადამ ბოვარიმ მკლავი გაუყარა ბატონ როდოლფს, რომელმაც სახლამდე მიაცილა; კარებთან ერთმანეთს გამოეთხოვნენ; შემდეგ როდოლფი მარტო დასეირნობდა მინდორში ბანკეტის მოლოდინში.
ლხინი ხანგრძლივი და ხმაურიანი იყო; სტუმრები ისე მჭიდროდ ისხდნენ, რომ იდაყვის გაშლა არ შეიძლებოდა, ხოლო საჯდომად გამართული ვიწრო ფიცრები კინაღამ ჩაიმტვრა. უხვად ჭამდნენ. ყველა ცდილობდა გადახდილი ფულის საფასური შეეჭამა, სახეზე ოფლი წურწურით სდიოდათ; სუფრაზე, ლამპების ქვეშ, მოთეთრო ბუღი იყო გამდგარი, ვით ნისლი მდინარის ზედაპირზე შემოდგომის დილას. კარვის ტილოს ზურგით მიყრდნობილი როდოლფი ისე გაერთო ემაზე ფიქრში, რომ აღარაფერი ესმოდა. უკან, მოლზე, ლაქიები ჭუჭყიან თეფშებს ახვავებდნენ; მეზობლები ელაპარაკებოდნენ როდოლფს, მაგრამ იგი არ პასუხობდა; ღვინოს უსხამდნენ და დუმილი მყარდებოდა მის გონებაში, საზოგადოება კი უფრო და უფრო ხმაურობდა. იგი ემას ბაგეთა მოყვანილობასა და იმაზე ფიქრობდა, რა უთხრა მან, მისი სახე მუზარადებში იხატებოდა, ვით ჯადოსნურ სარკეში; მისი კაბის ნაოჭები კედელზე ეშვებოდა და თვალწინ, მომავლის პერსპექტივით სიყვარულისთვის შეწურული უთვალავი დღეები ეშლებოდა.
საღამოს ერთხელ კიდევ იხილა იგი, ფეიერვერკის დროს; მაგრამ ქალს ქმარი და ცოლ-ქმარი ჰომე ახლდნენ; ბატონ ჰომეს ნამტყუნევი რაკეტების შიში ჰქონდა და მალიმალ ტოვებდა ხოლმე თავის საზოგადოებას, რათა ბინესთვის რჩევა მიეცა.
ფეიერვერკის მასალა, ტუვაშის სახელზე რომ იყო გამოგზავნილი, დიდი სიფრთხილით იყო ჩაკეტილი მის სარდაფში; დანესტიანებული თოფისწამალი ხეირიანად აღარ ფეთქდებოდა და პროგრამის მთავარი ნომერი, რომელსაც საკუთარი კუდის მკბენი ურჩხული უნდა გამოეხატა, სრულიად ჩაიფუშა. ხანდახან ავარდებოდა ხოლმე უბადრუკი რომაული შანდალი, მაშინ პირდაღებული ბრბო ყიჟინას ატეხდა, მას შეუერთდებოდა წივილი ქალებისა, რომელთაც ბნელში უღიტუნებდნენ. ემა მდუმარე შარლის ბეჭს ეკვროდა ან თავს მაღლა აწევდა და ცაში რაკეტის ფრენას ადევნებდა თვალს. როდოლფი მისი ცქერით ტკბებოდა ჩირაღდნების შუქზე.
ნელინელ რაკეტებიც ჩაქრა. ვარსკვლავები გამობრწყინდა. წვიმის რამდენიმე წვეთი ჩამოვარდა. ემამ გაროზი წამოიფარა.
ამ დროს სასტუმროდან წამავალი მრჩევლის ეტლი დაიძრა. მეეტლე მთვრალი იყო და იმწამსვე ჩაეძინა; შორიდან, ორ ფარანშორის, მოჩანდა, როგორ ირხეოდა მისი ჩასუქებული სხეული ხან მარჯვნივ და ხან მარცხნივ, რესორების მოძრაობის შესაბამისად.
_ ჭეშმარიტად საჭიროა სასტიკი ღონისძიების მიღება ლოთობის წინააღმდეგ, _ თქვა მეაფთიაქემ, _ მე ვისურვებდი, რომ მერიაში განსაკუთრებულ დაფაზე ყოველკვირეულად ყოფილიყო აღნიშნული იმათი გვარები, ვინც ალკოჰოლით იწამლებოდა, და ამასთანავე, ეს ცნობები, სტატისტიკის თვალსაზრისით, ნათელ სურათს წარმოგვიდგენდა, რომელსაც საჭიროების დროს... მაგრამ, უკაცრავად!
და იგი კვლავ კაპიტანთან გაიქცა.
ბინე შინ მიდიოდა, თავის სახარატო დაზგასთან.
_ შესაძლებელია, ცუდს არ იზამდით, _ უთხრა მეაფთიაქემ, _ რომ თქვენი რაზმიდან ვინმე გაგეგზავნათ ან თვით წასულიყავით...
_ თავი დამანებეთ ერთი, _ მიუგო გადასახადთა ამკრეფმა, _ ხომ ხედავთ, რომ არაფერია!
_ დამშვიდდით, _ უთხრა მეაფთიაქემ თავის მეგობარს, _ ბინემ დამარწმუნა, ყოველი ღონისძიება მიღებულიაო; არც ერთი ნაპერწკალი არ დაგვეცემა, სახანძრე კასრები სავსეა წყლით. წავიდეთ, დავიძინოთ.
_ მართალი გითხრათ, მე უარს არ ვიტყოდი, _ მთქნარებით თქვა მადამ ჰომემ, _ მშვენიერი დარი კი დაუდგა ამ ჩვენს დღესასწაულს.
_ ო, დიახ, ჩინებული დღეა!
წყნარად და ნაზი ცქერით დაუდასტურა როდოლფმა.
ყველანი ერთმანეთს გამოეთხოვნენ და განშორდნენ.
ორი დღის შემდეგ `რუანის შუქურაში~ დიდი წერილი იყო მოთავსებული ყრილობის შესახებ, ჰომემ მეორე დღესვე ერთი დაკვრით შეადგინა იგი.
`რას ნიშნავდა ეს გვირგვინები, ყვავილები, გირლანდები? სად მიილტვოდა ეს ბრბო, ვით ტალღები მღელვარე ზღვისა, ამ ტროპიკული მზის სხივებში, ჩვენს ხნულებს რომ აცხუნებს?~
შემდეგ იგი ლაპარაკობდა გლეხობის მდგომარეობაზე. რა თქმა უნდა, მთავრობა ბევრ რამეს აკეთებს, მაგრამ ეს არ კმარა! `გამხნევდით! _ მიმართავდა მათ ჰომე, _ საჭიროა მრავალი რეფორმა, განვახორციელოთ ისინი~. ქვემოთ აღწერდა მრჩევლის მოსვლას, არ ივიწყებდა არც `ჩვენი მილიციის მამაცურ შესახედაობას~, არც `ჩვენს მეტად მკვირცხლ სოფლელ ქალებს~, არც მელოტ მოხუცებს, პატრიარქებს რომ ჰგვანან, რომელთაგანაც ზოგიერთი `ჩვენი უკვდავი ფალანგების ნაშთები დაფის საომარი ხმის გაგონებაზე გრძნობდნენ, რომ მათი გული წინანდებურად მამაცური აღფრთოვანებით ძგერდა~.
ჟიურის წევრთა სიაში პირველად თავის თავს ასახელებდა, ხოლო შენიშვნაში იმასაც აღნიშნავდა, რომ ბატონმა ჰომემ, მეაფთიაქემ, სიდრის შესახებ თავისი მემუარი გაუგზავნა სამიწათმოქმედო საზოგადოებას. როცა ჯილდოების დარიგების ეხებოდა, აღფრთოვანებით აღწერდა დაჯილდოებულთა სიხარულს. `მამა შვილს ეხვეოდა, ძმა _ ძმას, მეუღლე _ მეუღლეს. არა ერთი და ორი ბედნიერი სიამაყით უჩვენებდა ერთმანეთს თავის მცირე მედალს და, უეჭველია, შინ, თავის კეთილ დიასახლისთან დაბრუნებულნი, თვალზე ცრემლმორეულნი დაჰკიდებენ მას თავის მოკრძალებული ქოხის კედელზე~.
`ექვს საათზე ბატონ ლიგარას მინდორში გამართულ იქნა ბანკეტი, რომელსაც დაესწრნენ ზეიმის მთავარი მონაწილენი. სუფრაზე უდიდესი გულითადობა ბოლომდე არ შეწყვეტილა. წარმოთქმული იქნა სხვადასხვა სადღეგრძელო: ბატონმა ლიევენმა _ მონარქის! ბატონმა ტუვაშმა _ პრეფექტის! ბატონმა დეროზერემ _ სოფლის მეურნეობის! ბატონმა ჰომემ _ ხელოვნებისა და მრეწველობის, ვით ორი ღვიძლი დისა! ბატონმა ლეპლიშემ _ საერთო აღორძინებისა!
საღამოს ბრწყინვალე ფეიერვერკმა უეცრად გააბრდღვიალა არემარე. ნამდვილი კალეიდოსკოპი, ჭეშმარიტი თეატრალური დეკორაცია გეგონებოდათ და ერთი წუთით ჩვენს პატარა დაბას თავი `ათას ერთი ღამის~ სიზმარში ეგონა.
აღსანიშნავია ის გარემოება, რომ არავითარ სამწუხარო მოვლენას არ დაურღვევია ეს ოჯახური შეკრებილობა~.
და აქვე დასძენდა:
`ყველა ამჩნევდა სამღვდელოების დაუსწრებლობას. ალბათ, სასულიერო მმართველობას პროგრესი სხვანაირად ესმის, თქვენი ნებაა, ლოიოლას მიმდევარო ბატონებო!~


IX
ექვსი კვირა გავიდა. როდოლფი არ მოსულა. ბოლოს, ერთ საღამოს გამოჩნდა.
გამოფენის მეორე დღეს თავისთვის თქვა:
`არ ავჩქარდები იქ მისასვლელად, ეს შეცდომა იქნებოდა~.
და კვირის მიწურულში სანადიროდ წავიდა, ნადირობის შემდეგ კი უკვე ძალიან დაგვიანებული ეგონა, მაგრამ შემდეგ ასე განსაჯა:
`თუკი პირველი დღიდანვე შევუყვარდი, მაშინ, ჩემი ნახვის მონატრებულს ახლა უფრო უნდა ვუყვარდე. ასე რომ, სჯობს, არ მივიდე!~
სასტუმრო ოთახში შესვლისას მიხვდა, რომ მისი ვარაუდი სწორი გამოდგა, რადგან შეამჩნია, რომ ემა გაფითრდა.
ქალი მარტო იყო. ბინდდებოდა. ფანჯრის მქრქალი ფარდები ბინდს ამუქებდა, ხოლო ბარომეტრის ვარაყი, რომელზედაც მზის სხივი თამაშობდა, სარკმელში ალივით ლაპლაპებდა.
როდოლფი იდგა; ემამ ძლივს მოახერხა სამაგიერო სალამის მიცემა. ვაჟმა უთხრა:
_ საქმეები მქონდა. თანაც ავად ვიყავი.
_ ძლიერ? _ წამოიძახა ქალმა.
_ არა! _ მიუგო როდოლფმა და მის ახლოს დაჯდა ტაბურეტზე, _ ისე, არ მინდოდა თქვენთან მოვსულიყავ.
_ რათა?
_ ვერ მიხვდით?
ვაჟმა კვლავ თვალებში შეხედა, მაგრამ ისეთი უტიფარი სურვილით, რომ ქალი წამოწითლდა და თავი დახარა.
_ ემა... _ დაიწყო ვითომ მან.
_ ბატონო! _ თქვა ქალმა და ოდნავ დაშორდა.
_ აი, ხომ ხედავთ, _ ნაღვლიანად დაიწყო მან, _ რომ მართალი ვიყავი, როცა მოსვლა არ მინდოდა. სახელი, სახელი, რომელიც მთელ ჩემს სულს ავსებს, თქვენ ამ სახელის წარმოთქმას მიკრძალავთ! მადამ ბოვარი!@ეჰ, მთელი ქვეყანა ასე გეძახით!.. და, გარდა ამისა, ეს ხომ თქვენი სახელი არაა, იგი სხვისია!
და გაიმეორა:
_ სხვისია!
მერმე სახეზე ხელები აიფარა.
_ დიახ, განუწყვეტლად თქვენზე ვფიქრობ... თქვენი ხსოვნა სასოწარკვეთილებას მგვრის... აჰ, უკაცრავად! უნდა წავიდე... მშვიდობით!.. წავალ სადმე შორს, ძალიან შორს, რომ ვეღარასოდეს ჩემზე ვეღარაფერი გაიგონოთ! ხოლო... დღეს... არ ვიცი, რა ძალამ მაიძულა თქვენი ნახვა! ზენაარის წინააღმდეგ ბრძოლა არ შეიძლება, ანგელოზთა ღიმილს წინ ვერ აღუდგები! მიტაცებს ის, რაც ლამაზია, მომხიბვლელი, საღმერთებელი!
ემას თავის სიცოცხლეში პირველად ესმოდა ასეთი სიტყვები; და მისი პატივმოყვარეობა, ვით თბილ აბანოში მყოფი ადამიანი, ამ სიტყვების მცხუნვარებაში ლივლივებდა.
_ მაგრამ უკეთუ არ მოვდიოდი, _ განაგრძობდა იგი, _ უკეთუ თქვენი ნახვა არ შემეძლო, მაინც დიდი ხალისით ვუცქეროდი ყოველივეს, რაც თქვენ გარშემოა. ღამით... ყოველ ღამე ავდგებოდი, აქ მოვიდოდი და ვუცქეროდი თქვენს სამყოფელს, მთვარით განათებულ სახურავს, ბაღის ხეებს, თქვენს ფანჯრებთან რომ ირხევიან, და პატარა ლამპარს, სინათლეს, რომელიც ფანჯრებიდან ბინდბუნდში კიაფობს, აჰ, თქვენ, რასაკვირველია, ფიქრადაც კი არ მოგდიოდათ, რომ თქვენი სახლის ახლოს, და იმავე დროს ასე შორს თქვენგან, დგას ვიღაც, მეტად უბედური...
ქალი მისკენ მობრუნდა ცრემლმორეული.
_ ოჰ, რა კეთილი ხართ! _ წარმოთქვა მან.
_ არა, მე თქვენ მიყვარხართ, მხოლოდ! და თქვენ ამისი ეჭვი არ უნდა გქონდეთ! მითხარით, რომ ასეა! ერთი სიტყვა, მხოლოდ ერთი!
და როდოლფი სკამიდან შეუმჩნევლად იატაკზე ჩამოცურდა; მაგრამ ამ დროს სამზარეულოდან ხის ქოშების ხმა მოისმა; როდოლფმა შენიშნა, რომ სასტუმროს კარი მიხურული არ იყო.
_ იყავით იმდენად შემბრალებელი, რომ ამისრულეთ ერთი რამ სათხოვარი, _ დაუმატა მან და წამოდგა.
იგი სთხოვდა, თქვენი სახლი დამატარეთო; სურდა, ყველაფერი ენახა შიგ; და რაკი მადამ ბოვარი დათანხმდა, ორივე ადგა, ამ დროს ოთახში შარლი შემოვიდა.
_ გამარჯობა, ექიმო! _ უთხრა როდოლფმა.
ამ მოულოდნელი ტიტულით ნაამებმა ექიმმა ათასნაირი თავაზი მიუძღვნა, ამასობაში როდოლფი ცოტათი თავის ყალიბში ჩადგა.
_ თქვენი მეუღლე, _ დაიწყო როდოლფმა, _ თავის ჯანმრთელობაზე მიამბობდა...
შარლმა სიტყვა გააწყვეტინა: მას მართლა აფიქრებდა ცოლის მდგომარეობა, სულისხუთვა კვლავ განუახლდა. მაშინ როდოლფმა ჰკითხა, ცხენოსნობა ხომ არ არგებსო.
_ რა თქმა უნდა! საუცხოოა, ჩინებული! აი მართლაც აზრი! შენ უსათუოდ უნდა დაუჯერო ამას.
როცა ქალმა უპასუხა, ცხენი არ მყავსო, როდოლფმა თავისი შესთავაზა. უარი თქვა; აღარც როდოლფმა დაიჟინა; შემდეგ, რათა თავისი მოსვლა გაემართლებინა, განაცხადა, გლეხს, რომელსაც სისხლი გაუღეთ, კვლავ თავბრუ ესხმისო.
_ როდესმე ვინახულებ, _ უთხრა ბოვარიმ.
_ არა, არა! აქ გამოვგზავნი; ჩვენ თვითონ მოვალთ. უმჯობესია.
_ ძალიან კარგი, გმადლობთ.
როცა ცოლ-ქმარი მარტო დარჩა, შარლმა ჰკითხა:
_ რატომ არ გინდა ბატონ ბულანჟეს წინადადება მიიღო, რომელიც ასე თავაზიანია?
იგი, თითქოს გაიბუტაო, ათასგვარი რამ საბაბი მოიგონა და, ბოლოს თქვა, შეიძლება კაცს უცნაურად მოეჩვენოსო.
_ აჰ, რა მენაღვლება! _ წამოიძახა შარლმა და სხარტად შეტრიალდა, _ ჯანმრთელობა უწინარეს ყოვლისა. შენ არა ხარ მართალი.
_ ან კი როგორ გინდა ცხენზე შევჯდე, როცა ამაზონური კაბა არა მაქვს?
_ უნდა შეუკვეთო! _ მიუგო მან.
სწორედ ამ კაბამ გადააწყვეტინა.
როცა კაბა მზად იყო, შარლმა ბატონ ბულანჟეს მისწერა, ჩემი ცოლი გელოდებათ და თქვენი თავაზიანობის იმედი გვაქვსო.
მეორე დღეს, შუადღისას, როდოლფი ორი კარგად ნახედნი ცხენით შარლის კარს მიადგა. ერთ-ერთი ცხენი წითელი ჯინჯილებით იყო მორთული და ზამშის საქალო უნაგირით შეკაზმული.
როდოლფს მაღალი რბილი წაღები ჩაეცვა და ფიქრობდა, ალბათ, ასეთი თავის დღეში არ ექნება ნახულიო. და მართლაც, ემას ძლიერ მოეწონა მისი ჩაცმულობა, როცა იგი ხავერდის, საცხენოსნო გრძელ კამზოლითა და თეთრ შარვალში გამოწყობილი წინკარში შევიდა. ემაც მზად იყო, მას ელოდებოდა.
აფთიაქიდან ჟუსტენმა მოირბინა, რათა ემასთვის თვალი გადაევლო, თვით მეაფთიაქეც გაისარჯა. მან ბატონ ბულანჟეს სათანადო დარიგება მისცა.
_ მარცხი მწყრის ფერია! სიფრთხილე გმართებთ! შესაძლოა ცხენები ძალიან ფიცხობენ!
ემას ზემოდან ხმაური შემოესმა; ეს ფელისიტე იყო, ბერტას გასართობად რომ ფანჯრის მინას ურაკუნებდა. ბავშვი ფუნთუშა ხელით ჰაეროვან კოცნას უგზავნიდა, დედამ მათრახის ტარით სამაგიერო ანიშნა.
_ სიამის სეირნობა, _ მიაძახა ჰომემ, _ მაგრამ სიფრთხილე, მთავარი სიფრთხილეა!
და წასულებს გაზეთი დაუქნია.
როგორც კი ემას ცხენმა რბილი მიწა იგრძნო, მყისვე გაჭენება მოიწადინა, როდოლფიც გვერდით მიაჭენებდა. ხანდახან ნაწყვეტ ფრაზებს ესროდნენ ერთმანეთს. ოდნავ თავდახრილი, მარცხენა ხელაწეული და მარჯვენადაშვებული, ემა მოძრაობის რიტმს მიენდო, უნაგირში რომ აკვანივით არწევდა.
აღმართის დასაწყისში როდოლფმა სადავე მიუშვა და ისინი გაქროლდნენ, ერთად, ერთბაშად; გორაკზე ცხენები უეცრად შედგნენ და ქალს თავისი ცისფერი გრძელი პირსაბურავი სახეზე ჩამოუვარდა.
ოქტომბრის პირველი დღეები იყო. ქვემოთ ნისლი ირეოდა, გრძელ ქულებად იძვროდა ჭალის ნაპირზე, ბორცვებს შორის ალაგ-ალაგ ქულები წყდებოდა და ბოლქვებად ადიოდა ზევით. ზოგჯერ, ღრუბელთა ნაჭიატევში, შორს, მზისგულზე ჩნდებოდა იონვილის სახლების სახურავები, ბაღები მდინარის პირას, ეზოები, კედლები და ეკლესიის სამრეკლო.
ემა თვალებს წკურავდა, რათა თავისი სახლი გაერჩია, და არასოდეს ეს ღარიბი სოფელი, სადაც იგი ცხოვრობდა, ასე უბადრუკი არ მოსჩვენებია. მაღლობიდან მთელი ჭალა ერთ უზარმაზარ, ანაორთქლით მბოლავ ტბას ჰგავდა. ხეთა ჯგუფები ალაგ-ალაგ შავი კლდეებივით მოჩანდა, ხოლო ბურუსიდან მწკრივად გამოვლენილი, ქარისგან არხეული ალვის ხეები მხოხავ დიუნებს მოგაგონებდა.
აქ კი, პატარა მინდორზე, ფიჭვებს შორის, მიხაკისფერი ანარეკლი თბილ ჰაერში რიალებდა. წითური ნიადაგი, ვით დაფხვნილი თამბაქო, ფლოქვების ხმას ახშობდა.
ტყის ნაპირს მისდევდნენ. ხანდახან ემა პირს იბრუნებდა, რათა მის ცქერას არ შეხვედროდა; მაშინ მხოლოდ ჩამწკრივებულ ფიჭვებს ხედავდა, რომელთა ტრიალიც ოდნავ თავბრუს ახვევდა. ცხენები ფრთქვინავდნენ. უნაგირთა ტყავი ჭრაჭუნებდა. როცა ტყეში შედიოდნენ, მზემ გამოიხედა.
_ განგებაც ხელს გვიწყობს!@_ თქვა როდოლფმა.
_ ვითომ? _ მიუგო ემამ.
_ წინ! წინ! _ დაიძახა მან და ცხენს დაუწრუწუნა.
ცხენები გაქანდნენ.
მაღალი გვიმრა, გზის ნაპირებზე რომ ხარობდა, უზანგში ერჭობოდა ემას. როდოლფი ჭენებისას დაიხრებოდა და გამოუღებდა. ზოგჯერ, გაბანდულ რტოებში გავლისას, ისე ახლოს მიდიოდა ემასთან, რომ მისი ფეხი ემას მუხლს ეხებოდა. ცა გადაისარკა. სიოც კი არ იძვროდა. უშველებელი სივრცე აყვავებული ოქროცოცხათი იყო დაფარული; უქარგავ ხალიჩას ხეების თაიგულები ენაცვლებოდა, ხან რუხი, ხან მოყვითალო, ხან ოქროსფერი, მათი ჯიშის მიხედვით. ხშირად ჩირგვებში გაისმოდა ფრთების ოდნავი ბარტყუნი ან რბილყანყრატოვანი ყრანტალი ყვავებისა, მუხნარის წიაღს რომ მიელტვოდნენ.
ჩამოხდნენ; როდოლფმა ცხენები მიაბა. ემა წინ მიდიოდა ხავსიან ნაგზაურში, მაგრამ გრძელი კაბა, რომლის ბოლოც ხელში ეკავა, სიარულს მაინც უშლიდა და როდოლფი, უკან რომ მიჰყვებოდა, კაბის მაუდსა და შავი ფეხსაცმლის ყელს შუა ხედავდა მის მქრქალ თეთრ წინდას, შიშველ ტანს რომ აგონებდა.
ქალი შედგა.
_ დავიღალე, _ თქვა.
_ აბა ცოტა კიდევ! მხნედ!
ასიოდე ნაბიჯის შემდეგ იგი კვლავ გაჩერდა; და გრძელ საბურველქვეშ, თავისი ვაჟური ქუდიდან რომ თეძოზე ჩამოჰფენოდა, ცისფერ, გამჭვირვალე ნისლში მოჩანდა სახე მისი, თითქოს ეთერის ტალღებში ცურავსო.
_ სადღა მივდივართ?
იგი არ პასუხობდა. ქალი მძიმედ სუნთქავდა. როდოლფი უცქერდა და ულვაშს იკვნეტდა.
ქაშანზე გავიდნენ, სადაც ლიშხიანი აჩეხილი იყო. წაქცეულ ხეზე ჩამოსხდნენ. როდოლფმა თავისი სიყვარული გაიხსენა.
ერთბაშად როდი შეაკრთო ქათინაურების დაფენით. დამშვიდებული იყო, დინჯი, ნაღვლიანი.
ემა თავდახრილი უსმენდა და ფეხს ნაფოტებში ურევდა.
მაგრამ ამ სიტყვებზე:
_ განა ჩვენი ხვედრი ამჟამად ერთნაირი არ არის?
_ ოჰ, არა! _ მიუგო ქალმა, _ თქვენ ეს ძალიან კარგად იცით, ეს შეუძლებელია.
და წასასვლელად წამოდგა. კაცმა ხელი სტაცა. ქალი შედგა. მერმე წყლიანი, შეყვარებული თვალით შეხედა როდოლფს და სწრაფად წარმოთქვა:
_ გამიგონეთ, ამაზე ნუღა ვილაპარაკებთ... ცხენები სადაა? წავიდეთ შინ.
ვაჟი წყრომითა და წყენით დაიძრა. იგი კი იმეორებდა:
_ ცხენები სადაა-მეთქი?
უცნაური ღიმილით, თვალგაშტერებული და კბილებშეკრული, იგი ხელგაწვდილი მიუახლოვდა ემას. ქალმა კანკალით უკან დაიწია და წაიჩურჩულა:
_ თქვენ მაშინებთ! მაღონებთ! წავიდეთ.
_ რა გაეწყობა! _ თქვა სახეშეცვლილმა. და იმწამსვე თავაზიანი, ალერსიანი, მოკრძალებული გახდა. ემამ მკლავი გაუყარა. ცხენებისკენ გაემართნენ.
_ რაო! _ დაიწყო ვაჟმა, _ რა მოგივიდათ? ვერ გამიგია! თქვენ, ალბათ, შეცდით! ჩემს გულში თქვენ ისე ხართ აღმართული, ვით მადონა კვარცხლბეკზე, ამაღლებული, მტკიცე, შეუბღალავი, მაგრამ უთქვენოდ მე არ ძალმიძს სიცოცხლე! მე მსურს თქვენი თვალები, თქვენი აზრები, თქვენი ხმა. იყავით ჩემი მეგობარი, ჩემი და, ჩემი მფარველი ანგელოზი!
ხელი გაიწოდა და წელზე მოჰხვია, ქალმა ვითომ სცადა გათავისუფლება. ასე ეკავა იგი სიარულის დროს.
მოისმა ცხენების ჩამიჩუმი, ხეებზე რომ ფოთლებს წიწკნიდნენ.
_ ო, ცოტა ხანს კიდევ, _ უთხრა როდოლფმა, _ მოიცადეთ!
და ქალი პაწია ტბისკენ გაიტაცა, ლურჯად რომ ლივლივებდა.
წყლის დამჭკნარი ზამბახები უძრავად იდო ატეხილ კალამში, ფეხის ხმაურობით შეშინებული ბაყაყები ტბაში ცვიოდნენ და იმალებოდნენ.
_ მე ცუდად ვიქცევი, _ ამბობდა ემა, _ ძალიან ცუდად! სიგიჟეა თქვენთვის ყურისგდება!
_ რათა, ემა, რათა?
_ ო, როდოლფ!
წყნარად წარმოთქვა ახალგაზრდა ქალმა და თავი მის ბეჭზე დახარა. შალის კაბა ვაჟის კამზოლის ხავერდს ეკიდებოდა. ქალმა ღრმად ამოიოხრა, თეთრი ყელი გადასწია და მოთენთილი, თვალცრემლიანი, მთლად აცახცახებული და ხელებით სახედაფარული, დანებდა.
მიდამოს ბინდის ჩრდილები ეფინებოდა; ჩამავალმა მზემ, ხის ტოტებში რომ ჭიატობდა, ქალს თვალები დაუბრმავდა, აქა-იქ, მის გარშემო, ფოთლებსა და ბალახებში, ნათელის ლაქები ციმციმებდა, ვით ასაფრენად ფრთააფართქალებული ჩიტების გუნდი. ყველგან სიჩუმე გამეფებულიყო; ხეები რაღაც ნაზი და რბილი სიამით ფშვინავდნენ; ქალმა იგრძნო, როგორ აუძგერდა კვლავ გული და სისხლიც თბილ, მოალერსე ტალღად მოედო მთელ მის ტანს. უეცრად, ტყისიქითიდან, შორეული გორაკებიდან, მოესმა გაურკვეველი გაბმული ძახილი, ხმა, რომელიც ნელინელ იკარგებოდა ჰაერში; ყური მიუგდო თუ არა, მისი მუსიკა საკუთარი გაღიზიანებული ნერვების თრთოლას შეერთო. როდოლფი სიგარას აბოლებდა და ჯაყვით ერთ-ერთ გაწყვეტილ აღვირს აკეთებდა.
იონვილს იმავე გზით დაბრუნდნენ. ტალახს კვლავ აჩნდა ორი ცხენის კვალი; იგივე ბუჩქები, იგივე ქვები ბალახში, გარშემო არაფერი გამოცვლილიყო; ქალის არსებაში კი უფრო მნიშვნელოვანი რამ მომხდარიყო, ვიდრე, ვთქვათ, მთებს რომ ადგილები გადაენაცვლებინათ. დროდადრო როდოლფი დაიხრებოდა, ხელს გამოართმევდა და უკოცნიდა.
მომხიბვლელი იყო ცხენზე მჯდომარე ემა: ტანწერწეტი, უზანგში კოხტად მუხლმოყრილი, ჰაერზე ყოფნითა და მოძრაობით მთლად გაღაჟღაჟებული, მკაფიოდ იხატებოდა ჩამავალი მზის ალისფერ შუქზე.
იონვილს რომ მივიდნენ, მისი ცხენი ქვაფენილზე ათამაშდა. ცნობისმოყვარენი ფანჯრებიდან უცქეროდნენ.
სადილობის დროს ქმარმა შენიშნა, ფერი მოგსვლიაო; მან ყური მოიყრუა, თითქოს არ გამიგიაო, როცა შარლი სეირნობის ამბავს ჰკითხავდა; სუფრას დაყრდნობილი ჩუმად იჯდა ორ შანდალშუა და თავის თეფშს ჩასცქეროდა.
_ ემა! _ უხმო ქმარმა.
_ რა იყო?
_ დღეს მე ბატონ ალექსანდრესას შევიარე; მას ჰყავს ერთი ბებერი ჭაკი, ჯერ კიდევ არა უშავს რა, თუმცა ფეხებზე იარები აქვს; მე მგონია, შეიძლება მისი შეძენა რამდენიმე ასეულ ეკიუდ. და თან დასძინა:
_ დარწმუნებული ვიყავი, გესიამოვნებოდა... ამიტომ კიდევაც მოვურიგდი. ვიყიდე. კარგი მიქნია, არა? მითხარი.
მან თავი დაუქნია თანხმობის ნიშნად; ცოტა ხნის შემდეგ ჰკითხა:
_ ამ საღამოს აპირებ სადმე წასვლას?
_ ჰო, რა იყო?
_ არაფერი, ისე! არაფერი, ჩემო კარგო!
მერმე წამოდგა, თავის საწოლ ოთახში შევიდა და ჩაიკეტა.
პირველად თითქოს თავბრუს დახვევა იგრძნოო: ხედავდა ხეებს, გზას, თხრილებს, როდოლფს და კვლავ გრძნობდა მის ხვევნას, გარშემო კი ფოთლები შრიალებდა და ლერწამი სიოდა.
მაგრამ, როცა სარკეში ჩაიხედა, თვით გაუკვირდა სახის ცვლილება; მთელ სიცოცხლეში მისი თვალები არასოდეს ყოფილა ასე ფართო, ასე შავი და ღრმა. რაღაც მიუწვდომელი გაბნეულიყო მთელ სახეზე და გამოეცვალა. დაჟინებით იმეორებდა თავისთვის: `მე საყვარელი მყავს! საყვარელი მყავს_ და ათრობდა ეს აზრი, თითქოს მეორე ახალგაზრდობის გაზაფხულს გრძნობსო. მაშ, მეც ვიგემებ სიყვარულის სიამეს, ბედნიერების ციებ-ცხელებას. მერმე? იმ დროს, როცა კინაღამ სასო წარეკვეთა, საუკეთესო სამყაროში შედგამს ფეხს, სადაც ყოველივე ვნებაა, თავდავიწყება და სიგიჟე; ეთეროვან უსაზღვროებაში ცურავს იგი, მის ფიქრებში ვნების მაღალი მწვერვალები ბრწყინავენ, ხოლო ყოველდღიურად სადღაც იკარგება, ძირს, ამ მწვერვალებს შორის არსებულ უფსკრულებში.
და გაახსენდა წაკითხული რომანების გმირი ქალები; შეყვარებულ მოღალატე ცოლთა ლირიკული ლეგიონი ამღერდა მის ხსოვნაში მომჯადოებელი ხმით, ვით ახლობელი, სანუკვარი დები. მისი სიცოცხლეც ხომ ახლა ნაწილი იყო ამ მოგონებათა; მისი ახალგაზრდობის წლების ხანგრძლივი ოცნებები ახლა ხორცს ისხამდნენ, როცა შეყვარებულის ყოფაში წარმოიდგენდა თავს, რასაც დიდი ხნიდან ნატრობდა, დამაკმაყოფილებელი შურისძიების სიხარულსაც განიცდიდა. განა საკმაოდ არ იტანჯა? ახლა კი ზეიმობს და სიყვარულიც, ამდენ ხანს შეკავებული, ჩქეფს და სიხარულად იღვრება; და იგიც ივსებოდა მით შეუნელებლად, შეუწუხებლად, უზრუნველად.
მეორე დღემ ახალი სიამენი მოიტანა. შეყვარებულებმა ერთმანეთს შეჰფიცეს, ქალმა თავისი წუხილი გაუზიარა, როდოლფი კოცნით აწყვეტინებდა ლაპარაკს, იგი ოდნავ თვალმოხუჭული შესცქეროდა და სთხოვდა, ერთხელ კიდევ თქვი ჩემი სახელი და გაიმეორე, რომ გიყვარვარო. ტყეში იყვნენ, როგორც წინა დღით, ხის ქოშების მკეთებლის კარავში, რომელსაც ჩალის კედლები ჰქონდა, ხოლო ჭერი ისე დაბალი იყო, რომ დგომა მხოლოდ წელში მოხრილი შეიძლებოდა, მჭკნარი ნეშოს საწოლზე ისხდნენ ერთმანეთს მიტყუპებულნი.
ამ დღიდან აუცილებლად წერდნენ ერთმანეთს ყოველ საღამოს. ემას თავისი წერილი ბაღის ბოლოს მიჰქონდა, მდინარის პირას, და ტერასის ნაპრალში მალავდა ხოლმე. როდოლფი წასაღებად მოდიოდა და სამაგიეროსაც ტოვებდა, რომელიც ქალს მუდამ მცირე ეჩვენებოდა.
ერთ დილას, როცა შარლი გათენებამდე წავიდა, ემას მძაფრი სურვილი აღეძრა როდოლფის დაუყოვნებელი ნახვისა; შეიძლებოდა ჰუშეტს სწრაფად მისულიყო, ერთ საათს იქ დარჩენილიყო და კვლავ იონვილს დაბრუნებულიყო, სანამ ყველას ჯერ კიდევ ეძინა. ამის ფიქრში მოუთმენლობით კინაღამ სული შეეხუთა და მალე უკვე მინდორში იყო, რომელიც უკანმოუხედავად, სირბილით განვლო. თენდებოდა. ემამ შორიდანვე მოჰკრა თვალი საყვარლის სახლს, რომლის სახურავზედაც მტრედისფერ ჰაერში ორი ფლუგერი მოჩანდა შავად.
ეზოს ბოლოს შენობა რამ იყო აღმართული; იგი, ალბათ, ბატონის სახლი იყო. შიგ რომ შევიდა, თითქოს კედლები თავისთავად გაგანიერდაო. დერეფნისკენ ფართო, სწორი კიბე აღმართულიყო. ემამ კარის სახელური გადაატრიალა და ოთახის სიღრმეში მძინარე კაცი დაინახა. ეს როდოლფი იყო. ქალმა შეჰკივლა.
_ შენ ხარ? _ იმეორებდა იგი, _ მერმე როგორ შემოხვედი? ტანისამოსი მთლად სველი გაქვს!..
მიყვარხარ! _ მიუგო და ყელზე მოეხვია.
რაკი პირველი სიანცე გაუვიდა, მას შემდეგ ყოველთვის, როცა შარლი ადრე წავიდოდა ხოლმე სადმე, ემა საჩქაროდ ჩაიცვამდა და ფეხაკრეფით ჩაიპარებოდა კიბეზე, მდინარისკენ.
მაგრამ, როცა ძროხების ბოგირი აიღეს, იძულებული შეიქნა კედელს გაჰყოლოდა ხოლმე, მოლიპული ნაპირით; რომ არ დაცემულიყო, დამჭკნარი ყვითელი ყვავილების ღეროებს ეპოტინებოდა, შემდეგ ხნული უნდა გაევლო, სადაც ბორძიკობდა და ძალზე ეფლობოდა თავისი თხელი ფეხსაცმლით, აბრეშუმის თავსაფარს მინდვრის ქარი უფრიალებდა; ხარებისა ეშინოდა და მოჰკურცხლავდა ხოლმე; ლოყებაწითლებული, აქოშინებული მივიდოდა და თან მიჰქონდა სიცოცხლის უტეხი ძალა, ბალახთა სურნელება და გრილი ჰაერის სინორჩე. როდოლფს ამ დროს ჩვეულებრივ ეძინა ხოლმე. თითქოს გაზაფხულის დილა შესულიყოს მის ოთახში.
ფანჯრის ყვითელი რიდეები რბილსა და ოქროვან ნათელს უშვებდა გარედან. ემა ხელისცეცებით, თვალმოხუჭული შედიოდა; თმაზე დაკიდებული ცვარი თითქოს დიადემის მარგალიტიაო. როდოლფი სიხარულის ღიმილით მიიზიდავდა და გულში ჩაიკრავდა.
შემდეგ ქალი ოთახს დაათვალიერებდა, მაგიდისა და კამოდის უჯრებს გამოაღებდა, მისი სავარცხლით ივარცხნიდა და მის პატარა წვერის საპარსავ სარკეში იცქირებოდა; ხშირად პირში მის მსხვილ ჩიბუხსაც გაირჭობდა, მაგიდაზე რომ იდო ხოლმე ლიმონებსა და შაქრის გოროხებს შორის, წყლიანი სურის გვერდით. გამოთხოვება საათის მთელ მეოთხედს გრძელდებოდა. ემა ატირდებოდა; მუდამ როდოლფთან უნდოდა დარჩენა. რაღაც, საკუთარ თავზე უფრო ძლიერი იზიდავდა მისკენ.
ერთხელ, როცა ემა სრულიად მოულოდნელად ეწვია, როდოლფმა წარბი შეიკრა, თითქოს ეწყინაო.
_ რა მოგივიდა? _ ჰკითხა ქალმა, ავად ხომ არა ხარ? თქვი!
როდოლფმა, ბოლოს, სერიოზულად განუცხადა, შენი აქ სიარული მეტად გაუფრთხილებელ საქციელად მიმაჩნია, და შენს თავსაც უხერხულ მდგომარეობაში აგდებო.

X
როდოლფის ეს შიში ნელინელ ემასაც გადაედო. პირველ ხანებში ქალი სიყვარულით თვრებოდა და მეტს არაფერს ფიქრობდა, მაგრამ ახლა, როდესაც აღარ შეეძლო უსიყვარულოდ სიცოცხლე, ქალი ცდილობდა, მისგან ამ გრძნობას არაფერი დაჰკლებოდა ან რითიმე არ აემღვრია იგი. როდოლფისგან დაბრუნებისას გაფაციცებით იხედებოდა გარშემო, ჰორიზონტზე ყოველ ჩრდილს აკვირდებოდა, თვალს არ აშორებდა სხვენებს, საიდანაც მისი დანახვა შეეძლოთ. ყურს უგდებდა ყოველ ხმაურს, ყვირილს, გუთნების ჭრიალს და შედგებოდა ხოლმე ფერმკრთალი და აცახცახებული ვით ვერხვის ფოთოლი.
ერთ დილას, როცა შინ ბრუნდებოდა, უეცრად შეამჩნია თოფის გრძელი ლულა, რომელიც თითქოს მისკენ არისო დამიზნებული. ლულა გამოჩრილიყო კასრიდან, რომელიც თხრილის პირას ეგდო და ნახევრად ბალახით იყო დაფარული. ემას შიშით კინაღამ გული წაუვიდა, მაგრამ მაინც განაგრძობდა წინსვლას. კასრიდან კაცი გამოძვრა, თითქოს სათამაშო ეშმაკიაო, კოლოფიდან რომ ამოხტება ხოლმე. მუხლამდე პაჭიჭები ეცვა, ქუდი თვალებზე ჰქონდა ჩამოფხატული; ბაგე უთრთოდა, ცხვირი გასწითლებოდა. ეს კაპიტანი ბინე იყო, გარეულ იხვებს რომ ჩასაფრებოდა.
_ შორიდან უნდა დაგეძახათ! _ თქვა მან, _ როცა თოფს ხედავთ, უნდა გააფრთხილოთ კაცი.
გადასახადთა ამკრეფი რომ ამას ამბობდა, საკუთარი შიშის დაფარვა სურდა: გარეულ იხვებზე ნადირობა კანონით მხოლოდ ნავში მჯდომარე შეიძლებოდა და ბინე, მიუხედავად კანონის პატივისცემისა, მისი დამრღვევი გამოდიოდა. ყოველ წამს ელოდა სოფლის გზირის გამოჩენას, მაგრამ ეს შიში უფრო უმძაფრებდა ნადირობის სურვილს; კასრში მჯდომარე თავის მოხერხებულობასა და ეშმაკობას ზეიმობდა.
ემა რომ იცნო, მხრებიდან თითქოს მძიმე რამ ტვირთი მოეხსნაო, და მაშინვე ლაპარაკი დაუწყო:
_ მაინცდამაინც ძაან არ ცხელა, ისე, იკბინება!
ემას ხმა არ გაუცია.
_ გვარიანად ადრე გამოსულხართ შინიდან!
_ დიახ, _ წაიბუტბუტა ქალმა, _ ძიძასთან ვიყავი, ჩემს ბავშვს რომ ზრდის.
_ ა, ძალიან კარგი! ძალიან კარგი! მე კი, როგორც მხედავთ, ინათა თუ არა, აქ ვზივარ. ეს წუნწკლიანი ამინდი რომ არ ყოფილიყო...
_ ნახვამდის ბატონო ბინე! _ უთხრა ქალმა და გაბრუნდა.
_ თქვენი უმორჩილესი მონა, ქალბატონო,@_ მშრალად მიუგო ბინემ და კვლავ კასრში შეძვრა.
ემა ნანობდა, რომ ასე მოჭრით შეწყვიტა გადასახადების ამკრეფთან ლაპარაკი: ეს შეხვედრა, ალბათ, ცუდ ფიქრებს აღუძრავს ჩემზე, ძიძის მომიზეზება ვერაფერი საბაბი იყო, რადგან იონვილში ყველამ კარგად იცოდა, რომ პატარა ბერტა აგერ ერთი წელიწადი იქნება, რაც მშობლებთანაა. გარდა ამისა, ახლომახლო არც სხვა მეზობელი ვინმე ცხოვრობს; ამ გზით მხოლოდ ჰუშეტში შეიძლებოდა მისვლა; მაშასადამე, ბინე მიხვდა, საიდანაც მოვდიოდი, და, რა თქმა უნდა, ენას არ დააყენებს, ყველას ჩამოუთვლისო. დაბინდებამდე იტანჯებოდა და სულ იმის ფიქრში იყო, რა ტყუილი მოეგონებინა; ეს ყეყეჩი ბინე სულ თვალწინ ედგა თავისი სანადირო ჩანთიანად.
ნასადილევს, რაკი შარლმა უგუნებობა შეატყო, გადაწყვიტა, გასართობად მეაფთიაქესთან წაეყვანა სტუმრად. პირველი, ვინც კი ემამ აფთიაქში დაინახა, ბინე იყო. დახლთან იდგა, ლამპით მთლად გაშუქებული და ჰომეს ეუბნებოდა:
_ მომეცით, თუ შეიძლება, ნახევარი უნცია შაბი.
_ ჟუსტენ, _ მიმართა მეაფთიაქემ, _ მოიტა გოგირდის სიმჟავე.
შემდეგ ემას მიუბრუნდა, რომელიც ზემოთ, მადამ ჰომესთან ასვლას აპირებდა:
_ არა, მოითმინეთ: ასვლა არა ღირს, თვითონ ახლავე აქ ჩამოვა. მანამდე ღუმელთან გათბით... უკაცრავად ვარ... გამარჯობა, ექიმო (მეაფთიაქეს უყვარდა ამ სიტყვის, ექიმის, წარმოთქმა, თითქოს ამ წოდების წარმოთქმით თვითონაც რაიმე პატივი ედებაო)... მაგრამ ფრთხილად, როდინები არ გადამიგდო! სკამები, უმჯობესია, პატარა სალონიდან გამოიტანო, ხომ იცი, რომ დარბაზიდან სავარძლების დაძვრა არ შეიძლება.
და სასტუმრო ოთახიდან გამოტანილი სავარძელი ისევ თავის ადგილას რომ დაედგა, ჰომე დახლიდან გამოვარდა, მაგრამ ამ დროს ბინემ ნახევარი უნცია შაქრის სიმჟავე მოსთხოვა.
_ შაქრის სიმჟავეო? _ დამამცირებელი ხმით შეეკითხა მეაფთიაქე, _ მე ამისთანა არა ვიცი რა. შეიძლება თქვენ მჟაუნას სიმჟავე გინდოდეთ, ხომ?
ბინემ განუმარტა, რომ მას ესაჭიროება რაიმე ისეთი მწვავე ნივთიერება, რომლისგანაც შემზადდება სპილენძისა და სანადირო იარაღის გასაწმენდი შედგენილობა.
ემა შეკრთა. მეაფთიაქემ კი წარმოთქვა:
_ მართლაც, ამინდი ხელს არ უწყობს სინესტის გამო.
_ და მაინც, _ ეშმაკური იერით დაუმატა გადასახადთა ამკრეფმა, _ არის ისეთი ხალხი, რომელსაც ეგ ვერ შეაჩერებს.
ემას სული ეხუთებოდა.
_ მომეცი კიდევ ერთი...
`ეს, მგონი, სულაც არ აპირებს წასვლას!~ _ გაიფიქრა ქალმა.
_ ნახევარი უნცია კანიფოლი და სკიპიდარი, ოთხი უნცია ყვითელი ფიჭა და ერთ-ნახევარი უნცია მური სანადირო ხელსაწყოების გასაწმენდად.
მეაფთიაქე ფიჭას ჭრიდა, როცა შემოვიდა ქალბატონი ჰომე, პატარა ირმაატატებული; ნაპოლეონი გვერდით მოსდევდა, ატალა კი უკან. ქალბატონი ჰომე ფანჯრის ახლოს ჩამოჯდა, ხავერდის სკამლოგინზე, ბიჭი ტაბურეტზე აბობღდა, მისი პატარა და კი შაქარყინულიან კოლოფს უტრიალებდა გარს, მამის ახლოს. ეს უკანასკნელი სითხით ძაბრებს ავსებდა, შუშებს თავს უცობდა, იარლიყებს აწებებდა და კოლოფებს ხვევდა. მის გარშემო ყველა დუმდა: დროდადრო ისმოდა მხოლოდ სასწორზე გირების ჩხაკუნი და თვით მეაფთიაქის მიერ მოწაფის დასარიგებლად წყნარად წარმოთქმული რამდენიმე სიტყვა.
_ როგორ არის თქვენი ქალიშვილი? _ უეცრად ჰკითხა მადამ ჰომემ.
_ ჩუმად! _ წამოიძახმა მისმა ქმარმა, რომელიც დავთარში ციფრებს წერდა.
_ რატომ თან არ მოიყვანეთ? _ კვლავ წყნარად შეეკითხა ქალბატონი ჰომე.
_ ჩჩუუ!.. _ წასჩურჩულა ემამ და მეაფთიაქეზე ანიშნა.
მაგრამ ბინეს, რომელიც ანგარიშს ამოწმებდა, ალბათ, არაფერი გაუგონია. ბოლოს, როგორც იყო, წავიდა, ემამ შვებით ამოისუნთქა.
_ რა ღრმად სუნთქავთ? _ ჰკითხა მადამ ჰომემ.
_ ცხელა, _ მიუგო ემამ.
მეორე დღეს შეყვარებულნი პაემნების მოწყობაზე თათბირობდნენ; ემა ფიქრობდა მსახური ქალის საჩუქრით მოსყიდვას, მაგრამ უმჯობესი იქნებოდა, იონვილში სადმე ერთი მყუდრო ბინა მოეძებნათ. როდოლფმა იკისრა ამის შესრულება.
მთელი ზამთრის განმავლობაში, კვირაში ორჯერ თუ სამჯერ, იგი ბაღში მიდიოდა ხოლმე. საამისოდ ემამ ჭიშკარს გასაღები გამოაცალა, რომელიც შარლს დაკარგული ეგონა.
თავისი მოსვლა რომ ეცნობებინა, როდოლფი მუჭით ქვიშას შეაყრიდა ხოლმე ემას ფანჯრის დარაბას. დათქმული ნიშანი მყის ფეხზე წამოაგდებდა ხოლმე ქალს, მაგრამ ზოგჯერ ლოდინიც იყო საჭირო, რადგან შარლს მოუშლელი ჩვეულება ჰქონდა, ბუხართან მჯდარიყო და დაუსრულებლად ემასლაათა. ქალს მოთმინება ეკარგებოდა; თვალს რომ ასეთი ძალა ჰქონოდა, ცოლი ერთი შეხედვით გაისვრიდა მას ფანჯარაში. დასასრულ, ემა ვითომ დასაწოლად მზადებას დაიწყებდა; მერე წიგნს აიღებდა და თვითონ კითხვით გაერთობოდა, ხოლო შარლი უკვე ლოგინში იყო და ეუბნებოდა, დაწექიო.
_ კმარა, ემა, _ ეტყოდა იგი, _ დროა.
_ აი, ახლავე! _ მიუგებდა ცოლი.
სანთელი შარლს თვალს დაუღლიდა, იგი კედლისკენ გადაბრუნდებოდა. ემა კი მაშინვე გაიქცეოდა, სუნთქვაშეკრული, მოღიმარი, აკანკალებული.
როდოლფს განიერი წამოსასხამი ჰქონდა, ემას მთლად შიგ გახვევდა, წელზე ხელშემოხვეულს შუაგულ ბაღისაკენ გაიტაცებდა.
ფანჩატურში დასხდებოდნენ ხოლმე სწორედ იმ ნახევრად დამპალ სკამლოგინზე, რომელზედაც ოდესმე, ზაფხულის საღამოებში, ლეონიც იჯდა და შეყვარებულ თვალს არ აშორებდა ემას; მაგრამ ემას იგი ახლა აღარ აგონდება.
იასამნის შიშველ ტოტებში ვარსკვლავები ბრჭყვიალებენ. უკან კი მდინარე მიშხუის და დროდადრო ნაპირზე ხმელ ლერწამს ლაწალუწი გააქვს. ხან აქ, ხან იქ, ბნელში ხეთა ქოლგები გამოისახება, უცნაურად ქანაობს და ირხევა, თითქოს ვეება ტალღები მოდიან და შეყვარებულნი უნდა წალეკონო. ღამის სიცივე უფრო მჭიდროდ ჩაახუტებდა ხოლმე მათ; ამოსუნთქვა უფრო ღრმა ჩანდა, ბნელში ოდნავ გასარჩევი თვალები კი უფრო ფართო; საერთო დუმილში სიტყვებს ჩურჩულით ამბობდნენ ხოლმე, ხოლო სულში კი ისინი მეტისმეტი მკაფიოობით იჭრებოდნენ და დაუსრულებელ გამოხმობად ისმოდნენ.
წვიმიან ღამეებში ექიმის მისაღებ სახლში შევიდოდნენ ხოლმე, ფარდულსა და თავლას შუა რომ იყო მოთავსებული. ემა შანდალს აანთებდა, საგანგებოდ ამისათვის რომ ჰქონდა დამალული წიგნების უკან. როდოლფი მოიკალათებდა, თითქოს თავის სახლშიაო. და ამ ბინის შესახედაობა, მხიარულ გუნებაზე აყენებდა; არ შეეძლო მოეთმინა და ხშირად უწყინარი რამ არ ეხუმრა შარლის შესახებ, რაც ემას გულს საჩოთიროდ ხვდებოდა. ქალს სურდა, როდოლფს მეტი სიდარბაისლე და დრამატიზი გამოეჩინა, ვით იმ დღეს, როდესაც ემას ფეხის ხმა მოესმა ხეივანში.
_ მოდიან, _ წამოიძახა მან.
როდოლფმა სანთელი ჩააქრო.
_ დამბაჩა ხომ თან გაქვთ?
_ რისთვის?
_ იმისთვის, რომ თავი დაიცვათ, _ მიუგო ემამ.
_ დამბაჩა რაში მჭირდება...
და როდოლფმა სიტყვა ნიშნით დაასრულა, რაც ამის მომასწავებელი იყო: `ერთი წკიპურტით გავაქრობ~.
ქალი გაკვირვებული იყო მისი სიმამაცით, თუმცა ისიც კი შეამჩნია, რომ ამ სიმამაცეში რაღაც გულუბრყვილო სულიერი სიტლანქე იყო გარეული, რამაც გული ატკინა.
როდოლფი შემდეგ დიდხანს ფიქრობდა დამბაჩის ამ ამბავზე: თუ ქალი სერიოზულად ამბობდა, სასაცილოა, _ ფიქრობდა იგი, _ და საზიზღარიც კი, რადგან როდოლფს არავითარი საბუთი არ აქვს ეჯავრებოდეს კეთილი შარლი; არც იჭვის ცეცხლით იწვის, როგორც იტყვიან ხოლმე; საამისოდ ემამ ზეიმით შეჰფიცა, რაც როდოლფს აგრეთვე უშნო რამედ მიაჩნდა.
ემა, საერთოდ, მეტისმეტად სენტიმენტალური ხდებოდა. ერთმანეთს თავიანთი მოჭრილი თმა გაუცვალეს, აგრეთვე პატარა სურათებიც. ახლა იგი მოითხოვდა, ბეჭდებიც შეეცვალათ, ნამდვილი საგვირგვინო ბეჭდები, ნიშნად სამარადისო კავშირისა. როდოლფს ხშირად უამბობდა ხოლმე მწუხრის ზარებზე, ბუნების იდუმალ ხმებზე; მისი დედის ამბებს გამოჰკითხავდა, თავისაზე უამბობდა; დედა როდოლფს ოცი წლის წინ გარდაეცვალა. მიუხედავად ამისა, ემა მეტისმეტად გულითადი სიტყვებით ანუგეშებდა, თითქოს იგი უპატრონო ობოლი ვინმეაო, და ხშირად ჩურჩულებდა, თანაც თვალი ზეცისაკენ ჰქონდა ხოლმე მიპყრობილი:
_ მე დარწმუნებული ვარ, რომ იქ ისინი ერთხმად ადასტურებენ ჩვენს სიყვარულს.
მაგრამ იგი ასე ლამაზი იყო! როდოლფს ძვირად უგემია ასე წმინდა ვნება. ეს უმწიკვლო სიყვარული მისთვის ის ძალა იყო, რომელიც თავშეუკავებელი ცხოვრების ჩვევებს აშორებდა და ამავე დროს მის სიამაყესა და გრძნობიერებასაც აოკებდა. ემას აღფრთოვანება, რაც ვაჟის მდაბიურ საღ გონებას სასაცილოდ ეჩვენებოდა, გულში მაინც მოსწონდა, რადგან მის პირადობას ეხებოდა. რაკი დარწმუნდა, ვუყვარვარო, როდოლფი აღარც მორიდებას გრძნობდა და ნელინელ იცვლიდა მასთან დამოკიდებულებას. უკვე აღარ გააჩნდა აღარც ის ნაზი სიტყვები, რაც ემას სიამით ატირებდა ხოლმე და აღარც ის გიჟური ალერსი, ქალს რომ თავს ავიწყებინებდა; უძირო სიყვარული, რომელშიც ემა იძირებოდა, თანდათან თხელდებოდა, ვით მდინარე გვალვის დროს, და ბოლოს, ქალმა შლამიც კი იგრძნო, მაგრამ როდი დაიჯერა, სინაზეს უფრო უმატა, როდოლფი კი უფრო და უფრო ნაკლებ ფარავდა გულგრილობას.
ქალმა თვით არ იცოდა, ნანობდა თუ არა, რომ მთლად დანებდა, თუ პირიქით, მზადაა, კიდევ უფრო მეტად შეიყვაროს იგი. თავისი სისუსტის დამამცირებელი შეგნება შეურაცხყოფად ეჩვენებოდა, რასაც მხოლოდ ვნებათტკბობა არბილებდა ოდნავ. ეს უკვე სიყვარული კი აღარ იყო, არამედ რაღაც განუწყვეტელი ცდუნება. როდოლფმა დაიმონა იგი. ქალს თითქმის ეშინოდა მისი. მიუხედავად ამისა, გარეგნული ურთიერთობა უფრო მშვიდი იყო, ვიდრე ოდესმე, რადგან როდოლფს ეხერხებოდა თავის ჭკუაზე ეტარებინა იგი. და ექვსი თვის შემდგომ, გაზაფხულის მოსვლისას, მათ ისე იგრძნეს თავი, როგორც დიდი ხნის ცოლ-ქმარმა, რომელიც მშვიდად იცავს ოჯახურ კერას.
დადგა დრო, როცა მოხუცი რუო ჩვეულებრივ ინდაურს გზავნიდა ხოლმე ძღვნად თავისი ფეხის განკურნების აღსანიშნავად. ძღვენს თან წერილიც ახლდა. ემამ გაჭრა ძაფი, რომლითაც წერილი კალათზე იყო მიბმული და შემდეგი სტრიქონები წაიკითხა:
`ჩემო ძვირფასო შვილებო!
იმედი მაქვს, ამ წერილს ყველანი კარგად მყოფნი წაიკითხავთ და რომ ინდაურიც ამჟამად წინანდელებს არ ჩამოუვარდება; მე მგონია, უფრო რბილიცაა, თუ შეიძლება ასე ვთქვათ, და უფრო მსუქანიც. შემდეგისთვის კი, ვფიქრობ, ქათმის მამალი გამოგიგზავნოთ, სხვადასხვაობისათვის, უკეთუ თქვენ ვარიებს არ ინებებთ; თუ შეიძლებოდეს, ეს კალათი და ორიც წინანდელი უკანვე გამომიგზავნეთ! ერთი უბედურება დამემართა: ქარმა ღამით ფარდულის სახურავი აგლიჯა და ხეებზე გახიდა. მოსავალიც მაინცდამაინც არაფერი სახარბიელოა. ასე რომ, არ ვიცი, როდისღა გნახავთ. ჩემთვის ახლა ისე ძნელია სახლის მიტოვება, როცა მარტო ვარ, ჩემო კარგო ემა!~
აქ სტრიქონები შეწყვეტილია, თითქოს მოხუცს კალამი დაუდვია, რათა ოდნავ ოცნებას მისცემოდაო.
`მე კარგად ვარ, მხოლოდ სურდო დამემართა, ამას წინათ რომ ივეტოს ბაზრობაზე წავედი. მწყემსის საძებრად წავედი, რადგან ძველი გავაგდე: მეტად აზიზი მჭამელი ბრძანდებოდა, სულ ნაირ-ნაირებს მოითხოვდა, რა წვალებაა მაგ ყაჩაღებთან საქმის დაჭერა! გარდა ამისა, ავყიაც იყო.
ერთმა მეწვრილმანემ გადმომცა, რომელიც ამ ზამთარს თქვენს მხარეში ყოფილა და მანდ კბილი ამოუძვრია, რომ ბოვარი ძველებურად კარგად მუშაობს. ეს მე არ გამკვირვებია, _ და თან ამოძრობილი კბილი მაჩვენა; ერთი ფინჯანი ყავა დავლიეთ ერთად. შენზე ვკითხე, ხომ არ გინახავს-მეთქი, არაო, მაგრამ თავლაში ორი ცხენი დაუნახავს, საიდანაც დავასკვენი, რომ თქვენი საქმე კარგად მიდის. მით უკეთესი, ჩემო კარგებო! ღმერთსა ვთხოვ, ყოველი კეთილი მოგანიჭოთ.
ძალიან დამწუხრებული ვარ, რომ ჩემი საყვარელი შვილიშვილი ბერტა ბოვარი ამდენი ხანია არ მინახავს. ბაღში, შენი ოთახის ახლოს, მის სახელზე ერთი ოქროქლიავის ხე ჩავრგე და ყველას ვუბრძანე, ხელი არ ახლონ; რომ მოისხამს, დავკრეფ და მურაბას გავაკეთებ ბერტასთვის, როცა გვესტუმრება, გავუმასპინძლდები.
მშვიდობით, ჩემო ძვირფასებო, გაკოცებ, ჩემო შვილო, და შენც, ჩემო სიძევ, პატარას კი _ ორივე ლოყაზე.
დავშთები თქვენი კეთილმსურველი და მოსიყვარულე მამა თეოდორ რუო~.
ერთხანს ხელთ ეჭირა ეს სქელი ქაღალდი; ორთოგრაფიული შეცდომები ერთმანეთს მისდევდა და ემა გაეტაცა მოხუცზე ფიქრს, რომელიც ამ შეცდომებში კაკანებდა ვით ჩირგვში მიმალული ქათამი. ნაწერი ნაცრით იყო ნაშრობი, რომლის ერთი ბეწოც კაბის კალთაზე დააცვივდა; ემას თვალწინ წარმოუდგა მოხუცი მამა, დახრილი მაშის ასაღებად. რამდენი ხანია არ მჯდარა ბუხართან, თავის ტაბურეტზე, და ცეცხლისთვის არ შეუკეთებია ასე ლამაზად მოგიზგიზე ხმელი ლერწამი ზღვისა!.. გაახსენდა ზაფხულის მზიანი საღამოები, კვიცები რომ გავლისას აჭიხვინდებოდნენ და დაჭენაობდნენ. მისი ფანჯრის ახლოს სკა იდგა; მზეში მორიალე ფუტკრები ზოგჯერ ფანჯრის მინებს მოაწყდებოდნენ, ვით ოქროს ტყვიები. რა ბედნიერი იყო იმ დროს! რა თავისუფალი! რა იმედიანი! რა ჭარბი ოცნებიანი! ახლა სრულიად აღარა დარჩენია რა. სავსებით დაკარგა ისინი თავისი სულის დაუსრულებელ ხეტიალში, ცხოვრების თანდათანობით ცვლაში; ქალწულობის, ცოლობისა და სიყვარულის დროს; ისე განუწყვეტლად ხარჯავდა მათ მთელი სიცოცხლის მანძილზე, ვით მოგზაური თავის სიმდიდრეს გზის ფუნდუკებში.
მაგრამ ვინ არის მიზეზი მისი უბედურებისა? სად იყო ეს არაჩვეულებრივი კატასტროფა, რომელმაც მისი ცხოვრება თავდაყირა დააყენა? თავი აიღო და გარშემო მიმოიხედა, თითქოს თავისი ტანჯვის მიზეზს აქ ეძებსო.
აპრილის მზის სხივი მისი ეტაჟერის ფაიფურზე თამაშობდა; ბუხარში ცეცხლი ენთო; ფეხქვეშ რბილი ხალიჩა იგრძნო, დღე კი ნათელი იყო, ჰაერი _ თბილი; გარედან თავისი პატარა ქალის კისკისი მოესმა.
ბავშვი მოლზე გორაობდა, სადაც მომკილი თივა იშლებოდა; იგი ზვინის თავზე მიბობღავდა, ძიძას კაბის ბოლოთი ეკავა; იქვე ლესტიბუდუა შლიდა თივას; და როცა იგი მიუახლოვდებოდა, ბავშვი ორივე ხელს იშვერდა და მისკენ იხრებოდა.
_ მომიყვანეთ აქ! _ დაიძახა დედამ და შვილის მოსახვევად გასწია, _ როგორ მიყვარხარ, ჩემო პატარავ! როგორ მიყვარხარ!
შეამჩნია, რომ ყურები ოდნავ დასვრილი ჰქონდა, მაშინვე თბილი წყალი მოატანინა, დაბანა; საცვლები, წინდები, ფეხსაცმელი გამოუცვალა, და ძიძას ათასი კითხვა მისცა მისი ჯანმრთელობის შესახებ, თითქოს ესაა, ახლა დაბრუნებულა შორი მოგზაურობიდანო; მერმე ერთხელ კიდევ აკოცა, თვალზე ცრემლი მოეძალა, და ძიძას გადასცა, რომელიც პირდაღებული უცქეროდა ასე მოულოდნელი სინაზის გამოჩენის გამო. საღამოს როდოლფმა შეამჩნია, რომ ემა ძალზე ჩაფიქრებული იყო.
_ გაივლის, _ გაიფიქრა, _ ეს ჭირვეულობაა.
და ზედიზედ სამი პაემანი გაუშვა. როცა მოვიდა, ემამ გულგრილობა, თითქმის ზიზღი დაახვედრა.მანაც შური იძია და თავი ისე დაიჭირა, ვითომ არც მის ნაღვლიან ოხვრას ამჩნევს, არც მის ცხვირსახოცს, ხელში რომ სრესდა.
და სწორედ მაშინ ინანა ემამ!
თავის თავს ეკითხებოდა კიდეც, რად მძულს შარლი, განა უკეთესი არ იქნებოდა, რომ მისი შეყვარება შემეძლოსო, მაგრამ ქმარი ძალიან ნაკლებ საბაბს იძლეოდა საამისოდ; და იგი დიდ გაჭირვებაში იყო იმის გამო, როგორ გამოეჩინა ეს თავდადება; აქ ერთბაშად მეაფთიაქე შემოვარდა, რათა მისთვის საამისო შემთხვევა მიეცა.


XI
ამას წინათ, რომელიღაც სამკურნალო ჟურნალში მეაფთიაქეს ახალი მეთოდის ქება წაეკითხა გამრუდებული ფეხის გასწორების შესახებ და როგორც პროგრესის მომხრეს პატრიოტული აზრი დაებადა: იონვილი რომ შესაფერის დონეზე მდგარიყო, ამ ქალაქშიც უნდა გაეკეთებინათ სტეფოპოდიის ოპერაციები.
_ აქ ხომ არავითარი რისკი არ არის? _ ეუბნებოდა იგი ემას, _ აი, გამიგონეთ (და თითებზე ჩამოთვალა ამ ცდის სარგებლობანი): თითქმის უზრუნველყოფილი წარმატება, ავადმყოფის განკურნება და გალამაზება, ოპერატორს კი სახელის სწრაფი მოპოვება. რატომ არ უნდა მოინდომოს თქვენმა ქმარმა, მაგალითად, `ოქროს ლომის~ მეჯინიბის, საბრალო იპოლიტის გამრთელება? ნუ დაივიწყებთ, რომ სასტუმროში მიმსვლელს ყველას ჩამოუთვლის თავისი განკურნების ამბავს და გარდა ამისა (აქ ჰომემ ხმას დაუდაბლა და მიმოიხედა) მეც ვინ დამიშლის, რომ ამაზე პატარა შენიშვნა გავგზავნო გაზეთში? ხოლო შემდეგ კი, ღმერთო ჩემო! ეს შენიშვნა გავრცელდება... ხმა გავარდება... და ხომ იცით, მთის მწვერვალიდან რომ თოვლის გუნდა დაგორდება! ვინ იცის, რა მოხდეს?
მართლაც, ბოვარის შეეძლო სახელი მოეხვეჭა; ემას არავითარი საბუთი არ ჰქონდა შარლის უნარიანობაში ეჭვი შეეტანა; და თანაც, რა კმაყოფილებას მიანიჭებდა ცოლს ის გარემოება, რომ იქნებოდა ქმრის წამქეზებელი იმ საქმეში, რაც სახელისა და ქონების მოხვეჭას გამოიწვევდა. ემაც ხომ ეძებდა უფრო მტკიცე დასაყრდენს, ვიდრე სიყვარული ანიჭებს.
მეაფთიაქისა და ცოლის დაჟინებით წაქეზებული შარლი დათანხმდა. რუანიდან გამოიწერა ექიმ დაულის წიგნი და საღამოობით, ორივე იდაყვს დაყრდნობილი გულდასმით კითხულობდა.
სანამ შარლი შეისწავლიდა მოქცეული ფეხის შემთხვევებს, ექუინუს ვარუს და ვოლგუს, ესე იგი, სტრეფოკატოპოდიას, სტრეფენდოპოდიასა და სტრეფექსოპოდიას (ანუ, უკეთ რომ ვთქვათ, ფეხის სხვადასხვა მოქცევას, ძირს, შიგნით თუ გარეთ) სტრეფიპოპოდიასა და სტრეფანოპოდიასთან ერთად (სხვანაირად რომ ვთქვათ, ფეხის ღრძობას ძირს ან მაღლა), ჰომე ყოველი საშუალებით აჯერებდა სამიკიტნოს მსახურს, რათა იგი ოპერაციის გაკეთებაზე დაეთანხმებია.
_ ტკივილს სულაც ვერ იგრძნობ; პატარას უჩხვლეტს, როგორც სისხლის გაღების დროს, და გათავდა; ზოგჯერ ბებერას აცლა უფრო მტკივნეულიცაა.
დაფიქრებული იპოლიტი რეგვენულად აჭყეტდა თვალს.
_ თუმცა, _ განაგრძობდა მეაფთიაქე, _ მე რა მენაღვლება! შენთვის ვცდილობ მხოლოდ! კაცთმოყვარეობის გამო! ჩემთვის სასიამოვნო იქნებოდა, ჩემო კარგო, რომ გათავისუფლებულიყავ მაგ საზიზღარი კოჭლობისაგან, მთელ ჯიგარს რომ გინგრევს და შენი მოვალეობის აღსრულებაშიც ხელს გიშლის, თუმცა შენ ამას უარყოფ.
და ჰომე უხატავდა, როგორ გააჯეელებდა და გააცქვიტებდა ოპერაცია; იმაზედაც კი გადაუკრა სიტყვა, რომ მაშინ ქალებსაც უფრო მოეწონებოდათ. მეჯინიბე ყეყეჩურად იღიმებოდა, მეაფთიაქე კი უფრო და უფრო აღიზიანებდა.
_ მაგისი ღდინიც არ იყოს, განა ვაჟკაცი არა ხარ? ერთიც ვნახოთ, ომში წასვლა მოგიხდა, დროშების ფრიალით ბრძოლა! აჰ, იპოლიტ!...
და ჰომე განშორდებოდა გაჯავრებული: არ მესმის შენი ჯიუტობა და ეს სიბრიყვე, რომელიც მეცნიერების სიკეთეზე უარს გათქმევინებსო.
უბედური დათანხმდა, რადგან, ბოლოს და ბოლოს, ეს დაჟინება შეთქმულებას ჰგავდა: ბინე, რომელსაც სხვის საქმეებში ჩარევა არ უყვარდა, ქალბატონი ლეფრანსუა, არტემიზა, მეზობლები და თვით მერიც, ბატონი ტუვაში, არწმუნებდნენ, ურჩევდნენ, არცხვენდნენ, მაგრამ საბოლოო გადაწყვეტილება იმ გარემოებამ დააჩქარებინა, რომ დაჰპირდნენ, ეს ოპერაცია სრულიად არაფერი დაგიჯდებაო. ბოვარიმ ფეხის გასასწორებელი საჭირო აპარატის შოვნაც კი აღუთქვა. ეს დიდსულოვანი ფიქრი ემას მოუვიდა. შარლი დაეთანხმა და გულში ამბობდა: რა ანგელოზია ჩემი ცოლიო!@
მეაფთიაქის რჩევითა და დარწმუნებით შარლმა ადგილობრივ დურგალსა და ზეინკალს შეუკვეთა სათანადო ყუთის გაკეთება, რომლისთვისაც არ დაუზოგავთ რკინა, ხე, თუნუქი, ტყავი, მანჭვლები და ხრახნილები. მაგრამ, რომ გაეგოთ, რომელი ძარღვი იყო გადასაჭრელი, საჭირო იყო, რომ ჯერ ის გამოერკვიათ, რა ჯურისა იყო იპოლიტის ფეხის გამრუდება.
ფეხისგული წვივიანად თითქმის ხაზს ქმნიდა, რაც ხელს არ უშლიდა, რათა იგი შიგნით ყოფილიყო მიქცეული; ასე რომ, ეს იყო ფლოქა-ფეხი, ეცუინუს-ით ოდნავ გართულებული, ანუ ეცუინუს-ის მსუბუქი ფორმა ფლოქა-ფეხისკენ მძაფრად მიდრეკილი; მაგრამ მიუხედავად ამ მობრეცილი ფეხისა, რომელიც მართლაც ცხენის ფლოქვს ჰგავდა, გახევებული კანით, ხმელი ძარღვებითა და მსხვილი თითებით, რომლებზედაც ჩაჟანგებული ფრჩხილები ლურსმნებივით იყო დასობილი, კოჭლი იპოლიტი დილიდან საღამომდე ქურციკივით დახტუნავდა. ყოველ წუთს შეიძლებოდა მისი დანახვა მოედანზე, სადაც ისე ხმარობდა თავის კოჭლ ფეხს, ვით კაი ოჩოფეხს; გეგონებოდათ, ამ კვაჭუნას უფრო მოხერხებულად ხმარობს, ვიდრე მთელ ფეხსო. რაკი ეს ფეხი ამდენი ხნის განმავლობაში ემსახურებოდა, მან თითქოს მორალური ღირსებანიც მოიპოვა: მოთმინება და ენერგია; და როცა რაიმე მძიმე სამუშაოს მიანდობდნენ ხოლმე, იპოლიტიც თავის კვაჭაფეხზე დაყრდნობას ამჯობინებდა.
მაშასადამე, რაკი ეს ფლოქა-ფეხის შემთხვევა იყო, ჯერ აქილევსის ძარღვი უნდა გადაეჭრა და მხოლოდ შემდგომ უნდა მიეყო ხელი ტიბილური შიგნითა ძარღვისთვის, რათა ეცუინუს-ისგან გაეთავისუფლებია, რადგან ექიმი ვერ ბედავდა ორივე ოპერაციის ერთსა და იმავე დროს გაკეთებას; იგი ისედაც კანკალებდა შიშით, ვაითუ უნებლიეთ რაიმე მნიშვნელოვან ადგილს შევეხოო.
არც ამბრუაზ პარეს, რომელმაც ცელსიდან თხუთმეტი საუკუნის შემდეგ, პირველმა სცადა გადაჭრილი არტერიის გასკვნა, არც დიუპუტრენს, ვინც ტვინის სქელი ფენის ქვეშ მუწუკი გაჰკვეთა, არც ჟანსუელს, რომელიც პირველი შეეცადა ზედა ყბის ამოღებას, _ არც ერთს ნებისყოფა არ ჰქონია ისე დაძაბული, როგორც ბოვარის, როცა იგი ტენოტომით შეიარაღებული იპოლიტს მიუახლოვდა. როგორც საავადმყოფოში, ერთი მაგიდა სავსე იყო კორპით, გასანთლული ძაფითა და უამრავი სახვევით, რაც კი მეაფთიაქეს გააჩნდა. ყოველი სამზადისი დილიდანვე თავს იდო თვით მეაფთიაქემ, ჯერ ერთი, იმიტომ, რომ საზოგადოება განეცვიფრებინა, მეორეც, იმიტომ, რომ თავისთვის ილუზია შეექმნა. შარლმა კანი გაჰკვეთა. გაისმა ხმელი ლაწუნი. ძარღვი გადაჭრილ იქნა, ოპერაცია გათავდა. განცვიფრებული იპოლიტი გადმოიხარა და ხელები დაუკოცნა ბოვარის.
_ მოიცა, _ უთხრა მეაფთიაქემ, _ შენ შემდეგ დაუმადლებ შენს კეთილისმყოფელს!
და იგი სწრაფად დაეშვა ძირს, რათა ოპერაციის შედეგი ეცნობებინა ხუთი თუ ექვსი ცნობისმოყვარისთვის, ეზოში რომ ელოდებოდა და ეგონა, იპოლიტი ახლავე ფეხგასწორებული გამოვაო. შარლმა ავადმყოფის ფეხი მექანიკურ მამოძრავებელში მოათავსა და შინ დაბრუნდა, სადაც ემა გულისფანცქალით ელოდებოდა. ცოლი ყელს მოეხვია; მერე სადილად დასხდნენ; ექიმი ბევრს ჭამდა და დესერტზე ერთი ფინჯანი ყავაც კი დააყოლა, ასე იგი მხოლოდ კვირაობით ნებივრობდა, როცა სტუმრები ჰყავდა ხოლმე.
საღამომ საუცხოოდ გაიარა, ცოცხალ საუბარსა და ოცნებაში, ცოლ-ქმარი მომავალ სიმდიდრეზე ფიქრობდა, რაც ოჯახის გაუმჯობესების საშუალებას მისცემდა. შარლი უკვე ხედავდა გონების თვალით, როგორ ვრცელდება მისი სახელი და იზრდება მისი კეთილდღეობაც, ცოლს კი წინანდებურად უყვარს, ხოლო ემა ბედნიერი იყო ახალი, უფრო ჯანსაღი და კეთილი გრძნობის განცდით; ახარებდა გულში აღძრული ოდნავი სინაზე ამ საბრალო ადამიანისადმი, ვინც მას აღმერთებდა. მის გონებაში წუთით როდოლფზე ფიქრმაც გაიელვა, მაგრამ თვალი მყის შარლს მიაპყრო და გაკვირვებით შეამჩნია, რომ ურიგო კბილები როდი ჰქონია.
უკვე ლოგინში იწვნენ, როცა ჰომემ მზარეული ქალი იქით გააგდო და უეცრად საწოლ ოთახში შევიდა. ხელში ახალდაწერილი ქაღალდი ეჭირა. ეს იყო მის მიერ დამზადებული რეკლამა, რომელიც `რუანის შუქურაში~ დასაბეჭდად უნდოდა გაეგზავნა და წასაკითხავად მოიტანა.
_ თვითონ წაიკითხეთ, _ უთხრა ბოვარიმ.
მეაფთიაქემ კითხვა დაიწყო:
`მიუხედავად ცრუმორწმუნეობათა იმ ხშირი ქსელისა, ევროპის მისავალ კუთხეს რომ ფარავს, სინათლე მაინც შემოდის ჩვენს სოფლებში. ასე, მაგალითად, გასულ სამშაბათს ჩვენს მივიწყებულ დაბა იონვილში ადგილი ჰქონდა ერთ ქირურგიულ ცდას, რაც ამავე დროს კაცთმოყვარეობის უმაღლეს აქტსაც წარმოადგენს. ბატონმა ბოვარიმ, რომელიც პრაქტიკული მედიცინის ერთ-ერთი ცნობილი მოღვაწეთაგანია, ჩვენს ოლქში~...
_ აჰ, ეგ მეტისმეტია! ეგ მეტისმეტია!
გაიძახოდა მღელვარებისაგან სულშეხუთული ბოვარი.
_ არა-მეთქი, სრულიადაც არა! აბა სხვანაირად როგორ იქნება!... `...მოახდინა მოქცეული ფეხის გასწორება~... მე აქ განგებ არ ვიხმე მეცნიერული ტერმინი, ხომ იცით, გაზეთში... ალბათ, ყველა ვერ გაიგებს; აქ კი საჭიროა, რათა მასებმა...
_ მართალია, _ დაეთანხმა ბოვარი, _ განაგრძეთ.
_ განვაგრძობ: `ბატონმა ბოვარიმ, რომელიც პრაქტიკული მედიცინის ერთ-ერთი მეტად ცნობილი მოღვაწეთაგანია ჩვენს ოლქში, მოახდინა მოქცეული ფეხის გასწორება, _ ეს იყო კოჭლი ვინმე იპოლიტ ტოტენი, მეჯინიბე, რომელიც ოცდახუთი წლის განმავლობაში მსახურობდა სასტუმრო `ოქროს ლომში~, ლეფრანსუას ქვრივი რომ განაგებს საჭურვლის მოედანზე. ცდის სიახლემ და მის მიერ გამოწვეულმა ინტერესმა იმდენ ხალხს მოუყარა თავი, რომ შენობის შესასვლელში ერთი ჭყლეტა იყო, ოპერაცია ჯადოსნური ოსტატობით ჩატარდა; კანზე მხოლოდ რამდენიმე წვეთი სისხლი გამოჩნდა, თითქოს იმის დასამტკიცებლად, რომ უდრეკი ძარღვი ბოლოს და ბოლოს ხელოვნების ძალას დაემორჩილაო. ავადმყოფს, უცნაური რამ კია (ამას ჩვენ ვამტკიცებთ) ოდნავი ტკივილიც არ უგრძნია. მისი მდგომარეობა დღემდე მშვენიერია, ყველაფერი იმას მოწმობს, რომ განკურნება ჩქარა მოხდება და ვინ იცის, შესაძლოა, სოფლის მომავალ დღეობაში საკუთარი თვალით ვნახოთ ჩვენი კარგი იპოლიტი ბაკქუსური ცეკვის მონაწილედ სხვა მხიარულ ამხანაგებთან ერთად და თავისი ცქვიტი სრიალით ურყევად დაამტკიცოს სრული განკურნება! მაშ, დიდება სულგრძელ სწავლულებს! ქება და დიდება იმ დაუღალავი გონების პატრონებს, რომელნიც მრავალ უძილო ღამეს ანდომებენ ადამიანთა მოდგმის გასაუმჯობესებელ საშუალებათა ძიებასა და ტანჯულ მოყვასთა ყოფის შემსუბუქებას! სამგზის ქება და დიდება მათ! განა აქ ნამდვილი არ იქნება ვთქვათ, რომ ბრმათ თვალნი აეხილნეს და კოჭლნი ვიდოდნენ! იმას, რასაც სარწმუნოებრივი ფანატიზმი ოდესმე თავიანთ რჩეულებს ჰპირდებოდა, დღეს მეცნიერება ყოველი ადამიანის ხელმისაწვდომს ხდის!@ ჩვენ მკითხველს რეგულარულად მივაწვდით ხოლმე ცნობებს ამ შესანიშნავი მკურნალობის შესახებ~.
მიუხედავად ყოველივე ამისა, სწორედ ხუთი დღის შემდეგ შიშით გულგახეთქილმა მადამ ლეფრანსუამ ყვირილით შემოირბინა:
_ მიშველეთ! იპოლიტი კვდება! არ ვიცი, რა ვიღონო!..
შარლი `ოქროს ლომისკენ~ გაეშურა; მეაფთიაქეც, ექიმი რომ მოედანზე უქუდო დაინახა, აფთიაქიდან გავარდა. აქოშინებული, წამოწითლებული და შეშინებული ეკითხებოდა ყველას, ვინც კი კიბეზე შეეყარა:
_ რა დაემართა ჩვენს საინტერესო სტრეფოპოდს?
სტრეფოპოდი კი საშინელი ტკივილით იმანჭებოდა, ისე რომ, მექანიკურ აპარატს კედელს უბრახუნებდა, თითქოს შენგრევა სურსო.
დიდი სიფრთხილით, რათა მტკივანი ფეხი არ შეეწუხებინათ, კოლოფი შემოხსნეს და საშინელი სურათი წარმოუდგათ თვალწინ: ფეხის ფორმა მთლად სიმსივნეს დაემალა; ისე შეშუპებულიყო, რომ სადაცაა კანი გასკდებოდა; თანაც ლურჯად იყო აფორაჯებული, რაც ნიშანი იყო ქებული აპარატის მოქმედებისა. იპოლიტი წინათაც უჩიოდა ტკივილს, მაგრამ მაშინ ამას ყურადღებაც არ მიაქციეს; ახლა კი იძულებული იყვნენ დაეჯერებინათ, რომ მისი ჩივილი საფუძველს სრულებით მოკლებული როდი ყოფილა. ფეხი რამდენიმე საათის განმავლობაში თავისუფალი დატოვეს, მაგრამ დავარდა ოდნავ შეშუპება თუ არა, ორივე სწავლულმა საჭიროდ ცნო, ფეხი ისევ კოლოფში მოექციათ და განკურნების დასაჩქარებლად, მანქანა უფროც მოეჭირათ. ბოლოს, სამი დღის შემდგომ, როცა იპოლიტს მეტის მოთმენა აღარ შეეძლო, მათ ერთხელ კიდევ შემოხსნეს აპარატი და მიღწეული შედეგით ერთობ განცვიფრებული დარჩნენ: შეშუპება და მიმკვდარება მთელ ფეხს მოსდებოდა კანქვეშა ბუშტულებით, საიდანაც შავი სითხე სდიოდა. საქმე ძლიერ რთულდებოდა. იპოლიტი ძალზე წუხდა, ამიტომ მოხუცმა ლეფრანსუამ თავის პატარა სასადილო ოთახში დააწვინა, რათა ცოტათი მაინც გართულიყო.
მაგრამ გადასახადთა ამკრეფი, რომელიც ყოველდღე იქ სადილობდა, ერთობ უჩიოდა ასეთ მეზობლობას და მაშინ იპოლიტი საბილიარდოში გადაიყვანეს.
აქ იწვა იგი სქელ საბნებქვეშ და კვნესოდა ფერმკრთალი, წვერგაუპარსავი, ყბებჩაცვივნული; თავს მოწყვეტილივით აგორებდა ჭუჭყიან, ბუზებით დაფარულ ბალიშზე! მადამ ბოვარი ნახულობდა ხოლმე. საკომპრესე ჩვრები მოჰქონდა, ანუგეშებდა, ამხნევებდა, თუმცა იპოლიტს საზოგადოება არ აკლდა, განსაკუთრებით საბაზრო დღეებში, როცა მის გარშემო გლეხები ბილიარდს თამაშობდნენ, კიებით ფარიკაობდნენ, თამბაქოს ეწეოდნენ, სვამდნენ და სიმღერებს ღრიალებდნენ.
_ როგორ ხარ? _ ეკითხებოდნენ ისინი და ბეჭებზე ხელს ურტყამდნენ, _ ეჰ, შესახედავად ვერაფერი შვილი ბრძანდები! შენი ბრალია! ასე და ასე უნდა გექნა...
და უამბობდნენ, როგორ განიკურნენ არა იმ საშუალებით, რომლითაც მას წამლობდნენ, არამედ სხვანაირად; და ნუგეშის მაგივრად დაუმატებდნენ:
_ მაინცდამაინც ნურც ძალიან ათხოვებ ყურს სად რა გტკივა. უმჯობესია, ადგე. გასათუთდი რაღა, მეფესავით! აი შე ძველო მასხარავ! სული კი ძალიან მყრალი გდის, ძმობილო!
ქარცეცხლი, მართლაც, სულ უფრო და უფრო ვრცელდებოდა. ბოვარი თვითონაც ავად გახდა. ყოველ საათში, ყოველ წუთში იქ დარბოდა. იპოლიტე საშინელებით სავსე თვალს მიაპყრობდა და ტირილით დუდუნებდა:
_ როდისღა გამოვკეთდები! მიხედეთ ღმერთს!.. აი, უბედურებაც ესაა! უბედურებაც ესაა!
ექიმი მუდამ დიეტას ურჩევდა ავადმყოფს, მერმე ადგებოდა და წავიდოდა.
_ მაგას ყურსაც ნუ უგდებ, ეუბნებოდა დედაბერი ლეფრანსუა, _ კმარა, რაც გაწამეს! უფრო დასუსტდები, აი, ჭამე!
და მიჰქონდა მისთვის ქონიანი სუპი, შემწვარი ცხვრის ხორცი, ქონის ნაჭერი და ზოგჯერ პატარა ჭიქა არაყი, რის ტუჩთან მიტანას ავადმყოფი მაინც ვერ ბედავდა.
როცა აბატმა ბურნიზიენმა ავადმყოფის მდგომარეობის გაუარესება შეიტყო, ითხოვა, სანახავად მიმიშვითო. იმით დაიწყო, მეცოდებითო, და თან განუცხადა, გულში უნდა გიხაროდეს, რადგან ასეთია ნება ღვთისაო, და დაუყოვნებლივ შეეცადა, ავადმყოფი ცასთან შეერიგებინა.
_ შენ ხომ, _ მამობრივი კილოთი ეუბნებოდა ხუცესი, _ უგულებელყოფდი შენს მოვალეობათ. ხშირად გხედავდნენ განა წირვა-ლოცვაზე? რამდენი ხანია არ ზიარებულხარ? მესმის, რომ სამსახური და ცხოვრების ორომტრიალი ხელს გიშლიდა, რათა სულზედაც გეფიქრა, მაგრამ ახლა კი დროა ცხოვრებაზე იფიქრო. თუმცა არც სასო წარიკვეთო, მე ვიცი დიდნი ცოდვილნი, რომელნიც, ღვთის წინაშე წარსადგომად გამზადებულნი (შენი ჟამი კი ჯერ არ მოწეულა, მე ვიცი), მოწყალებას ემუდარებოდნენ მას და კვდებოდნენ ღვთისმოსავნი. იმედი ვიქონიოთ, რომ შენც მათ მსგავსად კეთილ მაგალითს გამოგვივლინებ, ხოლო სიფრთხილისათვის უკეთესია დილით და საღამოს წაიკითხო `გიხაროდენ, ღვთისმშობელო ქალწულო~ და `მამაო ჩვენო~. ასე მოიქეც, გევედრები! ჩემი გულისთვის! პირადად მე ვიქნები ამით დავალებული. აბა რა დაგაკლდება? მპირდები თუ არა?
საბრალო დაჰპირდა. მღვდელი რამდენიმე დღეს ზედიზედ დაიარებოდა; თან მიკიტან ქალთან ბაასობდა, ხუმრობითა და კალამბურებით აღსავსე ანეკდოტებსაც კი უამბობდა, რომელთა აზრიც იპოლიტს არ ესმოდა, შემდეგ, როგორც კი გარემოებანი საშუალებას მისცემდა, კვლავ სარწმუნოებრივ საკითხებს დაუბრუნდებოდა და სათანადო იერსაც მიიღებდა.
მისი გულმოდგინება თითქოს დაგვირგვინდაო: სტრეფოპოდმა სურვილი გამოთქვა: ოღონდ კი მოვრჩე და სწრაფი დახმარებისათვის ღვთისმშობლის სავედრებლად გეახლებითო, რაზედაც ბურნიზიენმა უპასუხა, მაგის საწინააღმდეგო არაფერი მექნება. ზედმეტი სიფრთხილე არასოდეს ურიგო არ არის და ეს არავითარ რისკთან არ არის დაკავშირებულიო.
მეაფთიაქე აღშფოთებული იყო იმით, რასაც იგი `ხუცის ოინებს~ ეძახდა; ეს აბრკოლებს იპოლიტის განკურნებასო და ქალბატონ ლეფრანსუასაც უმეორებდა:
_ თავი გაანებეთ, თავი გაანებეთ-მეთქი! თქვენი მისტიციზმი მის მორალურ ენერგიას ასუსტებს.
მაგრამ კეთილი ქალი არ უსმენდა. სწორედ ამ მეაფთიაქის ბრალი იყო ყველაფერი. წინააღმდეგობის სურვილით გამსჭვალულმა ავადმყოფის სასთუმლის ზემოთ ნაკურთხი წყლით სავსე სასხურებელიც კი ჩამოჰკიდა.
ამასობაში, როგორც ქირურგია, ისე რელიგია, ორივე თანაბრად უსარგებლო გამოდგა, _ ულმობელი ქარცეცხლი სულ მაღლა და მაღლა. მუცლისკენ მიიწევდა. რამდენჯერაც წამლები და კომპრესები გამოცვალეს, ძარღვები კი მაინც თანდათანობით სუსტდებოდა, ვიდრე შარლი თავის ჩაქნევით არ დაეთანხმა დედაბერ ლეფრანსუას რჩევას, რომ ასეთი უნუგეშო მდგომარეობის გამო ნევშატელიდან მოეწვიათ სახელგანთქმული ბატონი კანივე, მედიცინის დოქტორი, ორმოცდაათი წლისა, მდგომარეობის მქონე, თავდაჯერებული, ზიზღით იღიმებოდა, როცა ავადმყოფის ფეხი მუხლამდე ქარცეცხლით მოდებული ნახა; იქვე განაცხადა, ფეხი დაუყოვნებლივ უნდა მოიკვეთოსო და მერმე მეაფთიაქისას წავიდა, რათა გვარიანად შეექო ის ვირები, ვინც უბედური ადამიანი ამ მდგომარეობამდე მიიყვანა. ღილში ხელჩაკიდებული ანჯღრევდა ჰომეს და მთელ აფთიაქში ღრიალებდა:
_ აი თქვენი პარიზული გამოგონებანი! აი უახლესი იდეები სატახტო ქალაქის ვაჟბატონებისა! ყველა ეს ახალ-ახალი რამე, როგორც ელმის განკურნება, ქლოროფორმირება და საშარდე ბუშტის ქვების დაშლა, მთელი რიგი უმსგავსებანი, რომლებიც მთავრობამ უთუოდ უნდა აკრძალოს! თქვენზე ჭკვიანობას იჩემებენ და გჭყეპენ ათასგვარი წამლით, შედეგს კი არ დაგიდევენ. ჩვენ უბრალო ხალხი ვართ. არა სწავლული, არა გენიოსები, არა სულგრძელი მეოცნებენი; ჩვენ საქმის ხალხი ვართ, ჩვენი მოვალეობა მკურნალობაა და აზრადაც არ მოგვივა, რომ ჯანმრთელ კაცს ოპერაცია გავუკეთოთ. ერთი მითხარით, შენი ჭირიმე: მოქცეული ფეხის გასწორება! განა შეიძლება მრუდე ფეხის გასწორება?! ეს ხომ იგივე იქნებოდა, კუზიანისთვის ზურგი გაესწორებინათ?
ჰომე უსმენდა და იტანჯებოდა, მაგრამ თავის უსიამოვნებას თავაზიანი ღიმილით მალავდა: საჭირო იყო მოჰფერებოდა კანივეს, ვისი რეცეპტებიც ზოგჯერ იონვილამდეც აღწევდა; ამიტომაც არ იდო თავს ბოვარის დაცვა, ერთი შენიშვნის ნებაც კი არ მისცა თავის თავს, შეელია პრინციპებსა და თავისი ღირსება უფრო საარსებო ინტერესს, ვაჭრობას მიუტანა მსხვერპლად.
იონვილის ცხოვრებაში ფეხის ეს ამპუტაცია დიდმნიშვნელოვანი მოვლენა იყო, დაბის მცხოვრებნი ამ დღეს დილაადრიან წამოდგნენ. ხალხით გაჭედილ დიდ ქუჩას რაღაც სამგლოვიარო იერი ედო, თითქოს სიკვდილით დასჯას ელოდებიანო. მეწვრილმანის დუქანში იპოლიტის ავადმყოფობაზე ლაპარაკობდნენ. დუქნები აღარ ვაჭრობდნენ, ხოლო ქალბატონი ტუვაში, მერის მეუღლე, ფანჯარას არ სცილდებოდა და მოუთმენლად ელოდებოდა ქირურგის მოსვლას.
იგი საკუთარი კაბრიოლეტით მოვიდა, რომელსაც თვითონ მართავდა. იმის გამო, რომ მარჯვენა რესორი მისი სხეულის სიმძიმით დაკეცილიყო, ეტლი ოდნავ გადახრილი მოდიოდა. მის გვერდით, დასაჯდომზე, იდო წითელტყავგადაკრული დიდი ყუთი სამი ბრჭყვიალა სპილენძის საკეტით.
იგი გრიგალივით შევარდა `ოქროს ლომის~ ჭიშკარში და ხმამაღლა დაიძახა, ცხენი გამოხსენითო; მერმე თვითონ წავიდა თავლაში სანახავად, ჭამს ქერს თუ არაო. სანამ ავადმყოფთან მივიდოდა, ყოველთვის ჯერ თავის ცხენსა და ეტლს მოუვლიდა ხოლმე, ამის გამო ამბობდნენ: აჰ, უცნაური ვინმეა ბატონი კანივეო. და ამ უცვლელი თავისებურებისთვის უფროც აფასებდნენ. უმალ მთელი მსოფლიო გაწყდებოდა სრულიად, ვიდრე იგი თავის ჩვეულებას უღალატებდა.
ჰომე ეახლა.
_ მე თქვენი იმედი მაქვს, _ უთხრა მას ექიმმა, _ ყველაფერი მზადაა? მაშ, შევუდგეთ საქმეს.
მაგრამ წამოწითლებულმა მეაფთიაქემ განუცხადა, მე ძლიერ შთაბეჭდილებიანი კაცი ვარ და ამიტომ ოპერაციაზე დასწრება გამიჭირდებაო.
_ როცა უბრალო დამსწრესავით ხარ, _ ამბობდა იგი, _ მოგეხსენებათ, შთაბეჭდილება მძაფრდება! ამასთან, ჩემი ნერვული სისტემა ისე...
_ აჰ, მე მგონია, _ გააწყვეტინა კანივემ, _ თქვენ უფრო დამბლისკენ უნდა იყოთ მიდრეკილი. ეს მე, რა თქმა უნდა, არ მაკვირვებს: თქვენ, მეაფთიაქეები, მუდამდღე თქვენს სამზარეულოში ხართ დამწყვდეულნი და, ბოლოს და ბოლოს, ამან გავლენაც უნდა იქონიოს თქვენს ტემპერატურაზე. აბა, ერთი მე შემომხედეთ: ვდგები ყოველდღე დილის ოთხ საათზე, წვერს ვიპარსავ ცივი წყლით (და არასოდეს ვიყინები), სათბურს არ ვიცვამ, სურდოც კი არ ვიცი რა არის, მანქანა მშვენივრად მუშაობს! ვჭამ ამასაც, იმასაც, რაც შემხვდება; ვცხოვრობ შემთხვევის მიხედვით, როგორც ფილოსოფოსი. ამიტომ არც თქვენსავით განებივრებული ვარ და ჩემთვის სულერთია, ქრისტიან კაცს ავქნი თუ რომელიმე ნანადირევს. ამის შემდეგ კიდევ ილაპარაკებთ ჩვეულებაზე?
მობაასენი ლაპარაკს განაგრძობდნენ და სრულიადაც არ აქცევდნენ ყურადღებას იპოლიტს, რომელიც საბანქვეშ ოფლად იღვრებოდა; ექიმის გულგრილობას მეაფთიაქე სარდლის გულგრილობას ადარებდა; ეს შედარება კანივეს სიამეს ჰგვრიდა, დაუსრულებლად ლაპარაკობდა თავისი ხელობის მოთხოვნებზე. ეს ხელობა მისთვის წმინდათაწმინდა იყო, რასაც მისი კოლეგები ხშირად ფეხქვეშ თელავდნენ. ბოლოს ავადმყოფს მიუბრუნდა, გასინჯა სახვევები, ჰომეს რომ მოეტანა, ისეთივენი, პირველი ოპერაციის დროს რომ იყო ნახმარი, და სთხოვა, ვინმემ ავადმყოფის ფეხი დაიკავოსო. გაგზავნეს ლესტიბუდუას მოსაყვანად; მანამდე კი კანივემ დაიმკლავა და საბილიარდოში გავიდა. მეაფთიაქე არტემიზასა და ქალბატონ ლეფრანსუასთან დარჩა, ორივენი თავიანთ წინსაფრებზე უფრო ფერმკრთალნი იყვნენ და კარს წარამარა ადებდნენ ყურს.
ამასობაში ბოვარი თავისი სახლიდან ვერ გამოსულიყო. ძირს, სასადილო ოთახში, გაცივებულ ბუხარს მისჯდომოდა, თავი ჩაეკიდა, ხელები დაეჭდო, თვალი გაშტერებოდა.
_ რა მარცხი მომიხდა! _ ფიქრობდა იგი, _ რა უბედურება! მერმე, თითქოს ყოველგვარი სიფრთხილე ვიხმარე! არა, აქ უთუოდ ბედისწერა იყო! ხოლო, თუ იპოლიტი მოკვდა, მისი მკვლელი მე ვიქნები. და, ყოველ შემთხვევაში, რა საბუთებს დავასახელებ თავის გასამართლებლად, რა უნდა ვუპასუხო პაციენტების შეკითხვას? შესაძლებელია, მართლაც რაიმე შეცდომა ჩავიდინე?
უნდოდა მოეგონებინა და არ შეეძლო. მაგრამ თვით სახელგანთქმული ქირურგებიც ხომ ცდებოდნენ. მას კი, რასაკვირველია, არავინ დაუჯერებს. პირიქით, დასცინებენ, აყეფდებიან! გაიბმება მითქმა-მოთქმა ფორჟამდე, ნევშატელამდე, რუანამდე, ყველგან, ვინ იცის, იქნებ კოლეგებიც მის წინააღმდეგ ამხედრდნენ. პოლემიკა აუცილებელი გახდება; საჭირო იქნება გაზეთებში თავის მართლება. თვით იპოლიტს შეუძლია საჩივარი აღძრას. შარლმა წარმოიდგინა, რომ იგი უკვე შერცხვენილია, განადგურებული და დაღუპული. და მოჯარებულ ათასგვარ ეჭვში მისი ფანტაზია ისე ქანაობდა, ვით მდინარის ტალღებში ზღვისკენ გაქანებული ცარიელი კასრი.
ემა მის პირდაპირ იჯდა და თვალს არ აშორებდა. იგი არ იზიარებდა მის დამცირებას, რადგან თვით იყო დამცირებული; როგორ წარმოიდგინა, რომ ეს კაცი გამოსადეგია რისთვისმე, თითქოს რამდენჯერმე ნათლად არ დარწმუნებულა, რომ იგი არარაობაა!
შარლი კუთხიდან კუთხეს აწყდებოდა. წაღები უჭრაჭუნებდა.
_ დაჯექი, _ მიახალა ქალმა, _ თავი მომაბეზრე!
შარლი დაჯდა.
როგორ მოხდა, რომ (მისი ჭკუის პატრონი) ერთხელ კიდევ შეცდა ასე? _ განაგრძობდა ემა გაწყვეტილ ფიქრებს, _ ან ეს რა უბედურებაა. განუწყვეტელი მსხვერპლის მიტანით თავისი სიცოცხლე გააჩანაგოს? გაახსენდა თავისი სწრაფვანი ფუფუნების შესაძენად, სულის სიღატაკე, ცოლქმრული ცხოვრების დამცირებანი, ტალახში ამოსვრილი ოცნებანი, ვით ფრთადამსხვრეული მერცხლები, ;ყოველივე, რასაც ნატრობდა, რასაც ელტვოდა, რისთვისაც საკუთარ თავს უარს ეუბნებოდა, რისი მიღწევაც შეეძლო. და რისთვის?! რისთვის?!
მკვდრული სიჩუმე, ქუჩებში რომ გამეფებულიყო, უეცრად გულისგამგმირავმა კივილმა შეარყია. ბოვარი გაფითრდა, კინაღამ გული წაუვიდა. ემამ ნერვული მოძრაობით კოპები შეიკრა; მერმე კვლავ თავის ფიქრებს დაუბრუნდა. რისთვის და ამ კაცისთვის, რომელსაც არც გაგების უნარი აქვს და არც გრძნობისა: აი, ზის აგერ სრულიად დამშვიდებული და ფიქრადაც არ მოსდის, რომ მისი სახელის შერცხვენა ჩემი შერცხვენაცაა; და მე ყოველ ღონეს ვხმარობდი, შემყვარებოდა იგი, და ცრემლით ვინანიებდი, რომ სხვას დავნებდი!@
_ მაგრამ, ხომ შესაძლებელია ეს ვალგუს-ი ყოფილიყო? _ უეცრად წამოიძახა ფიქრებში წასულმა ბოვარიმ.
ამ უცნაური სიტყვის გახმაურებაზე, ქალის ფიქრებში რომ შეიჭრა, თითქოს ტყვია ვერცხლის სინს მოხვდაო, ემა შეკრთა, თავი ასწია და უნდოდა გაეგო, რისი თქმა სურდა ქმარს; და იმდენად დაშორებული იყვნენ გონებით ერთმანეთს, რომ თვალგაშტერებულნი, თითქმის განცვიფრებულნი უცქეროდნენ ერთიმეორეს. შარლი ამღვრეულ თვალს ავლებდა მას, ვით მთვრალი, და გაფაციცებით უგდებდა ყურს ნაწამები ავადმყოფის მოთქმას, რომელიც ხან გაბმით, არა თავისი ხმით ჰკიოდა, ხანაც მხეცივით ღმუოდა, თითქოს პირუტყვს ყელსა ჭრიანო. ემა გაფითრებულ ტუჩებს იკვნეტდა, ხელში რაღაც კენწალს ატრიალებდა და ქმარს შანთივით გახურებულ თვალებს არჭობდა. ახლა ყველაფერი აშფოთებდა მისი: სახე, ტანისამოსი, წარმოუთქმელი სიტყვები, გარეგნობა, მთელი მისი არსება. ნანობდა, ვით შეცოდებას, თავის წინანდელ სათნოებას და ყოველივეს, რაც კი ძველ ჩვევათაგან კიდევ დარჩენილიყო: მისი სიამაყე რისხვით ნადგურდებოდა. ტკბებოდა მოზეიმე ღალატის გამარჯვებით ერთგულებაზე. საყვარლის მოგონება მიმზიდველობის თავბრუდამხვევი ცდუნებით ეპატიჟებოდა; სულსაც კი გაიმეტებდა მისთვის და ამ უანგარო თავგამეტებაში რაღაც ჯერ კიდევ განუცდელ აღფრთოვანებას პოულობდა. ქმარი ისე ეჩვენებოდა, როგორც სამუდამოდ მისგან მოწყვეტილი, დაუბრუნებლად სადღაც წასული, ამიერიდან იმდენადვე წარმოუდგენელი და არარსებული მისთვის, როგორც თითქოს თავის თვალწინ უკანასკნელად სულთმობრძავი.
ქვაფენილზე ფეხის ხმა გაისმა, შარლმა ფანჯარაში გაიხედა: ოდნავ ჭიატ ფარდებში თვალი მოჰკრა ექიმ კანივეს: იგი ბაზრის ფარდულების გასწვრივ მიდიოდა, მზეში, და შუბლს აბრეშუმის ცხვირსახოცით იმშრალებდა. უკან ჰომეს მიჰქონდა მისი წითელტყავიანი ყუთი; ორივე აფთიაქისკენ მიემართებოდა.
ამ დროს, სინაზისა და სასოწარკვეთილების ჟამს, შარლი ცოლს მიუბრუნდა და უთხრა:
_ მაკოცე, ჩემო კარგო!
_ თავი დამანებე! _ წამოიძახა ქალმა და ბრაზით წამოწითლდა.
_ რა მოგივიდა, რა მოგივიდა? _ იმეორებდა იგი გაკვირვებული, _ დამშვიდდი! გონს მოდი! ხომ იცი, რომ მიყვარხარ? მოდი!..
_ კმარა!
საშინლად დაიყვირა ემამ. ოთახიდან გავიდა და კარი ისე მძლავრად გაიჯახუნა, რომ კედლიდან ბარომეტრი ჩამოვარდა და დაიმსხვრა.
შარლი უმწეოდ დაეცა სავარძელზე და შეშფოთებული ეკითხებოდა თავს, რა მოუვიდაო; წარმოიდგინა სერიოზული აშლილობა ნერვებისა, ტიროდა და თან გრძნობდა, რომ რაღაც დაატყდა თავს, საზარელი და გაუგებარი.
საღამოს, როცა როდოლფი ბაღში მივიდა, საყვარელი წინკარში, კიბის პირველ საფეხურზე ელოდებოდა. ერთმანეთს გადაეხვივნენ და მთელი მათი წყენა ცეცხლოვან კოცნაში გალხვა ვით თოვლის გუნდა.


XII
მათმა სიყვარულმა ახალი ძლიერებით იფეთქა. ხშირად, შუადღისას, ემა მოულოდნელად მისწერდა, მოდიო, მერმე ფანჯრიდან ჟუსტენს ანიშნებდა, რომელიც საჩქაროდ მოიხსნიდა თავის წინსაფარს და ჰუშეტისკენ გაეშურებოდა. როდოლფი მოვიდოდა; ქალს მხოლოდ იმის თქმა უნდოდა, რომ უმისოდ მოწყენილია, ქმარი ეზიზღება, სიცოცხლე დამძიმებია!
_ მერმე მე რა უნდა ვქნა? _ მოუთმენლად წამოიძახა როდოლფმა.
_ აჰ, შენ რომ გინდოდეს!..
ქალი ძირს იჯდა, მიწაზე, მის ფეხთით, თმაგაშლილი.
_ სახელდობრ? _ ჰკითხა როდოლფმა.
ქალმა ამოიოხრა.
_ სამუდამოდ წავიდოდით სადმე აქედან...
_ ნამდვილად გიჟი ხარ, _ სიცილით უთხრა მან, _ განა ეგ შესაძლებელია?
ემა თავისას გაიძახოდა; როდოლფმა, თითქოს არ ესმისო, ბაასი სხვა საგანზე გადაიტანა. მას სრულიად არ გაეგებოდა, რა არის საშფოთველი ისეთ უბრალო საქმეში, როგორიც სიყვარულია.
ემასთვის კი როდოლფთან კავშირი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იღებდა. იყო მიზეზიც, საიდანაც ეს გრძნობა მუდმივ საზრდოს პოულობდა. ეს სიყვარული დღითი დღე ძლიერდებოდა, რადგან იზრდებოდა მისი სიძულვილიც ქმრისადმი. რამდენადაც თავდავიწყებით ეძლეოდა ერთ-ერთ მამაკაცს, იმდენადვე ზიზღით ანადგურებდა მეორეს; არასოდეს შარლი ისე საძაგელი არ მოსჩვენებია, როგორც ამჟამად; ეს ნამორივით დაკუთხული თითები, უძრავი გონება, უხეში მანერები, _ ასე ეჩვენებოდა ყოველთვის, როცა როდოლფის ნახვის შემდეგ ცოლ-ქმარი მარტო დარჩებოდა. მაშინ ერთგული ცოლის როლს გაითამაშებდა ხოლმე, ხსოვნით კი ვნებააშლილი წარმოიდგენდა იმ შავთმიან თავს, კულული რომ მზით დამწვარ შუბლზე ჩამოვარდნოდა, წარმოიდგენდა მის მოყვანილსა და ბრგე ტანადობას, მას, ვინც ასე ხიბლავდა თავისი ჭკუით და იპყრობდა ვნებათა აღტყინებით. მისთვის იკრიალებდა იგი, ვით ოქრომჭედელი რაიმე ნივთს, ფრჩხილებს; მისთვის ხარჯავდა ამდენ კოლდკრემს და ცხვირსახოცზედაც მისთვის აფრქვევდა ამდენ სუნელებას. იკაზმებოდა სამაჯურებით, ბეჭდებითა და ყელსაბამით. მისი მოსვლისას უზარმაზარ ლურჯ ვაზებს ვარდებით ავსებდა, ოთახსა და თავს ირთავდა, ვით პრინცის მომლოდინე კურტიზანი, სარეცხი მუდამ გამოულევი იყო და ფელისიტეც დილიდან საღამომდე სამზარეულოდან ვერ გადიოდა, სადაც ახალგაზრდა ჟუსტენი მისი შრომის ხშირი მოწმე იყო ხოლმე.
გრძელ საუთოო ფიცარს დაყრდნობილი, ჟინაშლილი ათვალიერებდა ქალის სხვადასხვა საცვალს, გარშემო რომ იყო დაფენილი: სახამებლიან ქვედაკაბებს, თავსაფრებს. საყელოებს, ნაოჭიან ქვედა საცვლებს, ზემოგანიერსა და ტოტებვიწროს.
_ ეს რისი მაქნისია? _ კითხულობდა იგი და ხელს ადებდა კრინოლინს ან შესაკრავ ზორტებს.
_ ნუთუ არაფერი გინახავს? _ სიცილით ეტყოდა ფელისიტე, _ შენს ქალბატონს, ჰომეს, განა ქვედაკაბები არა აქვს?
_ ქალბატონ ჰომეს? როგორ არა! _ და ჩაფიქრებული დაურთავდა:
_ განა ისიც ისეთი ქალია, როგორიც შენი ქალბატონი?
ფელისიტეს არაფრად ეჭაშნიკებოდა მისი მუდამ იქ ტრიალი, იგი ექვსი წლით უხნესი იყო და იცოდა, რომ თევდორე, ბატონ გილიომენის ლაქია, უკვე ეაშიკებოდა.
_ რას ჩამცივებიხარ, არ ვიცი! _ ეუბნებოდა ფელისიტე და თან მუშაობას განაგრძობდა, _ წადი, შენს მუშებს მიხედე ის გირჩევნია, ვიდრე ქალებს უჭვრეტდე! მაგისთანები რა შენი საქმეა, ჯერ პირზე რძეც არ შეგშრობია ხეირიანად!
_ ჰო, კარგი, ნუ ჯავრობ, აი წავალ და ქალბატონის ფეხსაცმელს გაგიწმენდ.
თაროზე ემას ტალახიან ფეხსაცმელს ჩამოიღებდა, პაემნების დროს რომ იყო დასვრილი; წმენდისას მტვერი ადგებოდა და ისიც თვალს ადევნებდა მზის სხივზე არიალებულ გვიბს.
_ ნახე, როგორ უფრთხილდება! _ იტყოდა მზარეული, რომელსაც ფეხსაცმლის წმენდისას ზედმეტი სიფრთხილე არ უყვარდა, რადგან ქალბატონი, დაეკარგებოდა თუ არა ოდნავ სიახლის პეწი, ფეხსაცმელს მსახურს ფეშქაშობდა.
მთელი ერთი კარადა სავსე იყო ფეხსაცმლით, რომლებსაც ემა საჭიროების მიხედვით ხმარობდა; ცოლის მიერ გაწეულ ხარჯზე შარლს არასოდეს ერთი სიტყვაც არ დასცდენია.
ამას წინათ სამასი ფრანკი გადაიხადა ხის ხელოვნურ ფეხში, რომელიც ემამ საჭიროდ ცნო იპოლიტისთვის ეჩუქებინათ; ფეხს გარედან კორპი ედო და ზამბარებზე იხრებოდა; ამ რთულ მექანიზმს შარვლის ერთი ტოტი ეცვა, საიდანაც ლაკირონის წაღა მოჩანდა, მაგრამ იპოლიტს ენანებოდა ასეთი კაზმული ფეხით სიარული და მადამ ბოვარის მეორეც, უფრო უბრალო გამოსთხოვა. ექიმმა, რასაკვირველია, ამისი ფულიც გადაიხადა.
ამრიგად, მეჯინიბე თანდათან დაუბრუნდა თავის მოვალეობათა აღსრულებას, ვით ოდესმე, და სოფელში ხეტიალს; გაიგონებდა თუ არა შორიდან ქვაფენილზე მისი ხის ფეხის რაკუნს, შარლი მყისვე სხვა გზით გაუხვევდა.
შეკვეთა შესრულებულ იქნა ვაჭარ ლერეს მეშვეობით, რამაც საშუალება მისცა მას, რამდენჯერმე ენახა ემა. გაუბამდა ლაპარაკს პარიზიდან ახალმიღებულ სხვადასხვა საქონელზე. ძალზე დამთმობი იყო და არასოდეს ფულს არ ითხოვდა. ემასაც გაიტაცებდა ცდუნება თავისი კაპრიზების ასე იოლად ასრულების გამო. მაგალითად, უნდოდა როდოლფისათვის მიეძღვნა მშვენივრად ნაკეთები მათრახი, რომელიც რუანის ქოლგების ერთ-ერთ სავაჭროში ნახა. ერთი კვირის შემდეგ ლერემ მათრახი მოიტანა. მეორე დღეს კვლავ მოვიდა და ორას სამოცდაათი ფრანკის ანგარიში წარმოუდგინა, თუ სანტიმებს არ ვიანგარიშებთ.
ემა უხერხულ ყოფაში ჩავარდა; საწერი მაგიდის ყველა უჯრა მთლად ცარიელი აღმოჩნდა; ლესტიბუდუა აგერ ორი კვირა ელოდა თავისი ჯამაგირის მიღებას, მსახური კი _ მთელი ექვსი თვე; სხვა წვრილმანი ვალიც ბევრი იყო გასასტუმრებელი. ბოვარი მოუთმენლად ელოდებოდა ბატონ დეროზერესგან ფულის მიღებას, რომელსაც ჩვეულებად ჰქონდა პეტრე-პავლობას ბოვარის ვალის გადახდა.
პირველად ემა როგორღაც ახერხებდა ლერეს დათათბირებას, მაგრამ იმასაც მოთმინება დაელია, რადგან თავადაც სთხოვდნენ; მისი თანხა მთლად საბრუნავში იყო; ხოლო თუ ვალის ნაწილს მაინც არ გადაუხდიდნენ, იმუქრებოდა, მოტანილ საქონელს უკანვე წავიღებო.
_ რა გაეწყობა, წაიღეთ! _ უთხრა ემამ.
_ რას ამბობთ? ვიხუმრე. აბა როგორ იქნება? აი, მხოლოდ მათრახს რომ დამიბრუნებდეთ!.. რაც იქნება _ იქნეს, მივალ და ვთხოვ ბატონ ბოვარის.
_ არა, არა! არაფრის გულისთვის! _ წამოიძახა ქალმა.
`აა! გაები?~ _ გაიფიქრა ლერემ
და თავისი აღმოჩენით გულდაჯერებული წავიდა, თანაც ჩვეული მსუბუქი ჩიფჩიფით იმეორებდა:
_ კეთილი! ვნახოთ, ვნახოთ!
ემა ფიქრობდა, როგორ დავიძვრინო თავი ამდენი ვალებიდანო, რომ უეცრად მსახური შემოვიდა და ბუხარზე ლურჯ ქაღალდში შეხვეული მცირე ამანათი ჩამოსდო: `ბატონ დეროზერესგან~. ემა მივარდა. ამანათი გახსნა. შიგ თხუთმეტი ოქროს ნაპოლეონი აღმოჩნდა. ეს იყო შარლის სამკურნალო ჰონორარი. კიბეზე ექიმის ფეხის ხმა გაისმა; ქალმა ოქრო ყუთში ჩაყარა, დაკეტა და კლიტე გამოაძრო.
მესამე დღეს ლერე კვლავ გამოცხადდა.
_ მე მინდა მორიგება მოვახდინო, _ თქვა მან, _ თუკი თქვენ დათანხმდებოდით, გარიგებული ფულის მაგიერ...
_ აი, ინებეთ! _ და ემამ მუჭში ჩაუყარა თოთხმეტი ოქრო.
ვაჭარი განცვიფრებული დარჩა. მაშინ, წყენის დასამალავად, ბევრი იბოდიშა და ათასგვარი რამ შესთავაზა, მაგრამ ემამ ხელაღებით იუარა. კიდევ რამდენიმე წუთს იდგა ქალი ასე და თავისი წინსაფრის ჯიბეში ხელით ათამაშებდა ასსუიან ორ დიდ ვერცხლის ფულს, რომელიც ხურდად მიიღო. სიტყვას აძლევდა თავს, ამიერიდან ხელმოჭერილი ვიქნებიო, რათა შემდეგში ფული დაებრუნებინა...
`ეჰ, _ გაიფიქრა მან, _ ამაზე არც კი იფიქრებს~.
გარდა მოოქრულტარიანი მათრახისა, როდოლფს სხვა ნივთებიც ჰქონდა ემას ნაჩუქარი: ბეჭედი წარწერით `Aმორ ნელ ცორ~, ყელსახვევი შარფი და პორტსიგარი, სწორედ ისეთი, როგორიც ვიკონტის პორტსიგარი იყო, შარლმა რომ გზაში იპოვა და ემა ინახავდა.
როდოლფს ქალისგან საჩუქრების მიღება თავის დამცირებად მიაჩნდა. იგი უარობდა, ემა იჟინებდა და როდოლფიც უთმობდა, თუმცა არ მოსწონდა მისი დესპოტური და მომაბეზრებელი დაჟინება.
ზოგჯერ უცნაური რამ ფიქრი მოუვლიდა:
_ როდესაც საათი შუაღამისას დაკრავს, _ ეტყოდა ხოლმე, _ იფიქრე ჩემზე!
და უკეთუ გამოტყდებოდა, დამავიწყდაო, საყვედურით აიკლებდა; მერმე კვლავ ჩამოეკიდებოდა;
_ გიყვარვარ?
_ ჰო, მიყვარხარ, მიყვარხარ!
_ ძალიან?
_ რასაკვირველია!
_ ჩემამდე სხვა ქალი არ გყვარებია?
_ იქნება გგონია, რომ შენთან დავკარგე უბიწოება? _ სიცილით წამოიძახებდა კაცი.
ემა ატირდებოდა. იგი ნუგეშისცემას ცდილობდა, თანაც ხუმრობით მალავდა ყელს მიბჯენილ ბრაზს.
_ ოჰ, მიყვარხარ და იმიტომ! _ კვლავ დაიწყებდა, _ ისე მიყვარხარ, რომ უშენოდ სიცოცხლეც არ შემიძლია, იცოდე! ხანდახან ისე მომენატრება შენი ნახვა, რომ გული სიყვარულის რისხვით სკდება. ჩემს თავს ვეკითხები ხოლმე: `ნეტავ, ახლა სადაა? შეიძლება სხვა ქალებთან ბაასობს? ისინი უღიმიან, იგი უახლოვდება~... ოჰ, არა, შენ არავინ მოგწონს, ხომ? არიან, რა თქმა უნდა, ჩემზე ლამაზები, მაგრამ მე უკეთ ვიცი სიყვარული! მე მონა ვარ შენი და ხასა! შენ კი ჩემი მბრძანებელი ხარ, ჩემი კერპი! კეთილი ხარ! ლამაზი! ჭკვიანი! ძლიერი!
მას იმდენჯერ გაეგონა ამგვარი რამეები, რომ ემას სიტყვები მისთვის არავითარ ფასეულობას აღარ წარმოადგენდა. ემაც სხვა საყვარლებს ჰგავდა; სიახლის მომხიბვლელობა გაიცრიცა, ვით სამოსი რამ, და სასტიკად გააშიშვლა მუდმივი ერთგვარობა ვნებისა, რომელსაც ყოველთვის ერთი და იგივე გამოვლინება, ერთფეროვანი ენა აქვს. ამ პრაქტიკული ჭკუის კაცს არ შეეძლო გაერჩია გარეგნულად ერთსახოვანი გრძნობის შინაგანი სხვადასხვაობა, ვინაიდან გარყვნილ, ანუ ნაყიდ ბაგეებს არაერთხელ უჩურჩულებია მისთვის ჩვეული სიტყვები ალერსისა, ამიტომ მას აღარ სწამდა მისი სიმართლე. საჭიროა მხედველობაში მიიღო, ფიქრობდა იგი, ის გადამეტებული სიტყვები, რომლებიც გრძნობის ჩვეულებრიობას ალამაზებსო, თითქოს სულიერი განცდების სიუხვე ზოგჯერ სრულიად უბრალო გამოთქმებით არ გამოიხატებოდეს, რადგან არავის და არასოდეს ჰქონია ზუსტი საზომი არც თავის საჭიროებათა, არც თავის შეხედულებათა და არც მწუხარებათა; ადამიანის სიტყვა კი თითქოს გაბზარული ტაშტიაო, რომლის დაკვრითაც დათვებს ათამაშებენ იმ დროს, როცა გული ვარსკვლავებს ეთამაშება.
მიუხედავად ამგვარი მედიდური შეხედულებისა, რაც ისეთ ადამიანს ახასიათებს, ვინც ყოველნაირ საქმეში მხოლოდ საკუთარ თავზე ფიქრობს, როდოლფმა ამ სიყვარულში ისეთი სიამენიც აღმოაჩინა, რომლებითაც აუცილებლად უნდა ესარგებლა. კდემამოსილება სრულიად უადგილოდ ჩათვალა. ემას სულ მოურიდებლად ეპყრობოდა; ნდომის დასაკმაყოფილებელ უბრალო მანქანად გადააქცია. ეს იყო რაღაც განუსჯელი, მონური სიყვარული ამ კაცისადმი, ვისაც იგი აღმერთებდა და ვინც ტკბობათა მორევში ძირავდა. სული მისი ეწაფებოდა ამ ნექტარს და შიგ იხრჩობოდა, ვით თავადი კლარენსი ღვინით სავსე კასრში.
სიყვარულით შენაძენ ახალ ჩვევათა გამო მადამ ბოვარის საქციელიც გამოეცვალა. თვალი უფრო უტიფარი გაუხდა, ლაპარაკი მოურიდებელი; იქამდეც კი მივიდა, რომ როდოლფთან ერთად დასეირნობდა პირში პაპიროსგამოჩრილი, თითქოს საზოგადოებრივ აზრს არაფრად აგდებსო; და ბოლოს, ისინიც კი, ვინც კიდევ ეჭვობდნენ, უკვე აღარ ეჭვობდნენ, როცა ერთხელ იგი დილიჟან `მერცხლიდან~ ჩამოხდა მამაკაცის ჟილეტით წელგამონაკვთული. ბოვარის დედა, რომელიც ქმართან დიდი უსიამოვნების გამო შვილთან შეხიზნულიყო, ემას ასეთი საქციელით არანაკლებ იყო აღშფოთებული, ვიდრე იქაური ქალები. დედა სხვა ბევრითაც იყო ნაწყენი: ჯერ ერთი, შარლმა მისი რჩევა არ მიიღო და ცოლს რომანების კითხვა არ აუკრძალა; მეორეც ისა, რომ არ მოსწონდა ეს ოჯახური განწყობილება; ერთხელ ვითომ შენიშვნის მიცემაც გაბედა, განსაკუთრებით ფელისიტეს გამო, მაგრამ ისიც კი იწყინეს.
ქალბატონმა დედა ბოვარიმ წინა დღით საღამოს დერეფანში თვალი მოჰკრა ფელისიტეს, რომელიც ვიღაც შავქილვაშებიან შუახნის მამაკაცს ეკურკურებოდა: როცა ემას ეს უამბო, რძალმა გულიანად გადაიხარხარა; მაშინ დარბაისელი ქალი გაჯავრდა და განუცხადა, კეთილზნეობის გაქირდვის მაგიერ უმჯობესია თავიანთ მსახურს თვალყური ადევნონო.
_ თქვენ რომელი საზოგადოებიდან ბრძანდებით?
ისე უკმეხად ჰკითხა ემამ, რომ დედამთილმა უნებლიეთ გაიფიქრა, საკუთარ თავს ხომ არ იცავსო.
_ გაბრძანდით აქედან! _ წამოიძახა ემამ და ზეწამოიჭრა.
_ ემა!.. დედა!.. _ იძახდა შარლი და ცდილობდა მათ დაშოშმინებას, მაგრამ ამაოდ. ორივე ქალი ოთახიდან გაიჭრა. ემა ფეხების ბარტყუნით გაჰკიოდა:
_ უზრდელი! ტეტია!..
შარლი დედას მივარდა, ხოლო მას უკვე თავი ვეღარ შეეკავებინა და დუდუნებდა:
_ უტიფარი! უსირცხვილო! იქნებ მეტიც კიდევ!
და იმწამსვე წასვლას აპირებდა, უკეთუ რძალი ბოდიშს არ მოიხდიდა მის წინაშე. შარლი იძულებული შეიქნა, ცოლთან მისულიყო და შევედრებოდა, დაუთმეო; მის წინ დაიჩოქა, ემუდარა; ბოლოს ემამ უთხრა:
_ კარგი! მოვალ.
და მართლაც, მარკიზის სიამაყით გაუწოდა ხელი დედამთილს და უთხრა:
_ მაპატიეთ, ქალბატონო!
მერე ზემოთ, თავის ოთახში ავიდა, ლოგინზე თავდაღმა დაემხო და ბალიშში თავჩარგული ბავშვივით ატირდა.
ისინი შეთანხმებული იყვნენ, რომ რაიმე არაჩვეულებრივი შემთხვევის დროს ემა ფანჯრის ფარდას ქაღალდის ნახევს მიაკრავდა, რათა როდოლფი იმ ვიწრო შუკაში მოსულიყო, სახლს უკან რომ არის, თუ ვინიცობაა იონვილში იქნებოდა. ემამ დათქმული ნიშანი მისცა. რამდენიმე ხნის შემდგომ ქალმა თვალი მოჰკრა ბაზრის კუთხეში. ემას უნდოდა ფანჯარა გაეღო და დაეძახა, მაგრამ როდოლფი კვლავ სადღაც გაქრა. სასოწარკვეთილი ქალი ისევ ბალიშზე დაემხო.
ქვაფენილზე კვლავ მოესმა ფეხის ხმა. რასაკვირველია, იგი იყო; ქალმა კიბე ჩაირბინა, ეზო გაიარა. მის წინ როდოლფი იდგა. ემა მოეხვია.
_ ფრთხილად! _ უთხრა ვაჟმა.
_ ოჰ, რომ იცოდე! _ დაიწყო ქალმა.
და აჩქარებით, უწესრიგოდ უამბო ყოველივე, თანაც ბევრი დაუმატა, მომხდარი გაბერა და ისე აურ-დაურია, რომ როდოლფმა ვეღარაფერი გაიგო.
_ კარგი, ჩემო საბრალო ანგელოზო, გამხნევდი, ინუგეშე, მოთმინება მოიკრიფე!
_ კი, მაგრამ აგერ ოთხი წელიწადია ვითმენ და ვიტანჯები!.. ისეთი სიყვარული, როგორიც ჩვენია, აშკარად უნდა იყოს ღვთისა და კაცის წინაშე! ისინი ჩემს სატანჯველად არიან გაჩენილნი. მეტის მოთმენა აღარ შემიძლია! დამიხსენ!
როდოლფს ეხუტებოდა; თვალებში ცრემლი უკიაფებდა; ნაწყვეტ-ნაწყვეტ სუნთქავდა; როდოლფს არასოდეს ჰყვარებია იგი ასე ძლიერ, ჩვეულებრივი სიფრთხილე დაავიწყდა და წარმოთქვა:
_ ახლა, რა უნდა ვქნათ? რა გინდა?
_ წავიდეთ აქედან! _ შესძახა მან, _ წამიყვანე! გევედრები!
და ტუჩით მის ტუჩს დააკვდა, თითქოს კოცნის სიცხოველესთან ერთად თანხმობაც უნდა გამოსტაცოსო.
_ მაგრამ... _ თქვა როდოლფმა.
_ მაგრამ რა?
_ ბავშვი?
ქალი რამდენიმე წუთს დაფიქრდა, მერმე მიუგო:
_ თან წავიყვანოთ, მეტი რა გზაა?
`რა ქალია!~ _ თავისთვის წაილაპარაკა როდოლფმა და თვალი გააყოლა მიმავალ ემას.
ემა ბაღისკენ გაიქცა, რაკი შინიდან დაუძახეს.
დედამთილი ბოვარი შემდეგ დღეებში განცვიფრებული იყო იმ ცვლილებით, რასაც რძალს ამჩნევდა. ემა მეტად სანაქებო შეიქნა და მისდამი მოწიწება იმ ზომამდე აიყვანა, რომ სთხოვა, კიტრის მწნილის რეცეპტი მასწავლეო.
იქნება ასე იმიტომ იქცეოდა, რომ ორივე გაესულელებინა, ქმარიც და დედამთილიც? ან იქნებ ტკბებოდა ამ თავისებური სტოიციზმით, რათა უფრო მწვავედ ეგემებინა იმისი სიმწარე, რისი დატოვებაც გადაეწყვიტა? მაგრამ ამისი დარდი როდი ჰქონდა; დაბნეულივით ცხოვრობდა ნანატრი ბედნიერების მოლოდინში. ეს იყო როდოლფთან მისი დაუსრულებელი საუბრის საგანი. მხარზე მიეყრდნობოდა, ჩურჩულებდა:
_ ჰოდა, ერთიც ვნახოთ, დილიჟანსში ვსხედვართ ერთად!.. როგორ გგონია, შესაძლებელია ეს? მე მგონია, რომ იმ წუთს, როცა ეტლი დაიძრება, თითქოს საჰაერო ბუშტმა აგვიტაცა, თითქოს ღრუბლებს ზემოთ მივფრინავთო. იცი, მე დღეებს ვითვლი, შენა?
მადამ ბოვარი არასოდეს ისე მშვენიერი არ ყოფილა, როგორც ამ დროს; იგი შემკული იყო იმ გაუგებარი სილამაზით, რაც სიხარულის, აღფრთოვანებისა და წარმატებისაგან წარმოდგება და სხვა არაფერია, თუ არ გუნებისა და ცხოვრების გარემოებათა ჰარმონია. ვნებათაღელვამ, განსაცდელმა, გამოცდილებამ და მუდამ უჭკნობმა იმედმა, ვით პატივმა, ქარმა, წვიმამ და მზემ, ყვავილთა ზრდას რომ უწყობენ ხელს, საშუალება მისცა მას ნელინელ გაფურჩქვნილიყო და იგიც ბოლოს მთელი სისრულითა და მიმზიდველობით გაიბადრა. ისე ნაბავდა თვალებს, თითქოს მისი თვალის უპეები შეყვარებულის ხანგრძლივი ცქერისათვისაა გამოკვეთილიო; გამალებული სუნთქვა კი თხელ ნესტოებს უგანიერებდა და ნაზად ბურცავდა ტუჩის კუთხეებს, შავი ბუსუსით რომ იყო ოდნავ შექინქლული, გეგონებოდათ, სიყვარულის ცდუნებაში ნაცადი ხელოვანის მარჯვენას დაუთოშავს მის თავზე შავი თმის ტევრიო: აბრეშუმის მძიმე ქსოვილივით ეშვებოდა იგი დაუდევრად და სიყვარულის ჭირვეულობით, ყოველდღე რომ სულ სხვადასხვა იერს აძლევდა მას. ხმამაც უფრო ნაზი კილო მოიპოვა, ტანმა კი _ მეტი მოქნილობა. რაღაც მეტად ნაზი და გულის სიღრმემდე ჩამწვდომი გამოკრთოდა მისი კაბის ნაოჭებიდან და ფეხთა მოხრიდან. შარლს ისეთივე მომხიბლავი ეჩვენებოდა, როგორც დაქორწინების პირველ ხანებში.
ღამით, როცა შინ ბრუნდებოდა, მის გაღვიძებას ვერ ბედავდა. საღამური ლამპრის ნათელი რკალი ჭერზე თამაშობდა, ხოლო აკვნის დაშვებული ფარდები კარვის თეთრ ფრთებად იხატებოდა ჩრდილში, ლოგინის გვერდით. შარლი ორივეს დააცქერდებოდა. ასე ეგონა, ბავშვის სუნთქვა მესმისო. ოცნებასაც მიეცემოდა: აი, ნელინელ იზრდება მისი პატარა გოგონა, წლის ყოველ დროს თავისი ახალ-ახალი ცვლილება შეაქვს მის არსებაში. იგი უკვე ხედავს მას სკოლიდან დაბრუნებულს; მხიარული, მოცინარი, მელნით გათხუპნილი წინსაფრით და პაწია კალათით ხელში ბრუნდება ბერტა საღამოს. შემდეგ პანსიონში უნდა მოათავსოს იგი, რაც ფულს მოითხოვს; რა უნდა ქნას? არ აჯობებდა, სადმე ახლომახლო პატარა ფერმა აეღო იჯარით. თვითონ მოუვლიდა დილაობით, ავადმყოფების მოსვლამდე. შემოსავალს შემნახველ სალაროში შეიტანდა; შემდეგში რომელიმე აქციებს იყიდდა, სულ ერთია, რომელსა და სად; ამასთან, მისი პრაქტიკაც უნდა გადიდდეს; სწორედ ამისი იმედი აქვს, რადგან სურს, ბერტა კარგად აღზარდოს, განუვითაროს ნიჭი, მუსიკა ასწავლოს. აჰ, რა ლამაზი იქნება. ასე თხუთმეტი წლისა, როცა დედის მსგავსი, მასავით ჭილის განიერ ქუდს დაიხურავს ზაფხულში, შორიდან ორი დაი ეგონება მნახველს. ახლა წარმომიდგენია, საღამოობით როგორ მუშაობს იგი მშობლების გვერდით მჯდომარე; მამას ფოსტლებს მოუქარგავს. ოჯახს გაუძღვება და თავისი მხიარული ხასიათით მთელ სახლს გაახარებს. შემდეგ კი დადგება დრო, რომ მის ბედნიერებაზედაც იფიქრონ, პატიოსანი და მკვიდრი მდგომარეობის საქმრო მოუძებნონ; მასთან იგი სამუდამოდ ბედნიერი იქნება.
ემას კი როდი ეძინა ხოლმე, იგონებდა, ვითომ მძინავსო; და როდესაც შარლი ჩაიძინებდა, თვალს ახელდა სულ სხვა ჩვენებით გამოფხიზლებული.
ოთხი გაჭენებული ცხენი აი, აგერ, ერთი კვირაა მიაქროლებს უცხო ქვეყნისკენ, საიდანაც ისინი აღარასოდეს დაბრუნდებიან. მიქრიან, მიქრიან ხელგადახვეულნი, მდუმარენი. ზოგჯერ მთის მწვერვალიდან მათ თვალწინ გადაიშლება დიდებული სამყოფელი: გუმბათებით, ხიდებით, ხომალდებით, ლიმონის ბაღებითა და თეთრი მარმარილოს ტაძრებით, რომელთა წვეტიან სამრეკლოებზე ყანჩებს ბუდეები გაუკეთებიათ. ცხენები ახლა ზანტად მიაბიჯებენ ფართო ქვებით მოგებულ ქუჩებში; ქვაფენილებზე ყვავილთა თაიგულები აწყვია, წითლად ჩაცმული ქალწულები რომ გთავაზობენ. ისმის ზარების რეკვა, სახედართა ყროყინი, გიტარების წკრიალი და შადრევნების ჟღურტული, რომელთა ნაპკურევი სიგრილეც ათასგვარი ხილის გორაკებს ეფინება, თეთრ, სპეტაკ ქანდაკთა ფერხთით რომ დაუხვავებიათ აუზების ახლოს. საღამოს მებადურთა სოფელში მივლენ; მოყვითალო ბადეებს, ქოხების წინ რომ რიგზე გაუკიდიათ, ქარი აქანავებს და აშრობს სანაპიროს ხრამთან. აქ დარჩებიან ისინი საცხოვრებლად, დაბალერდოიან სახლში დაბინავდებიან, ზემოდან რომ პალმების ნამგალა ფოთლები დაშრიალებს, იქ, ზღვის ნაპირას, ზღვის ყურის სიღრმეში, გონდოლებით ისეირნებენ, ჰამაკში აირწევიან; მათი ცხოვრება ისეთივე იოლი და ფართო იქნება, ვით მათი აბრეშუმის სამოსი, მთლად მცხუნვარე და ვარსკვლავიანი, როგორც ის ნებიერი ღამეები, რომლებსაც ისინი გაათევენ. თანაც, ამ მის მიერ ნაოცნებარი მომავლის უსაზღვრო სივრცეზე განსაკუთრებული არაფერი ხდებოდა, ნაზად ირხეოდა ჰორიზონტი, დაუსრულებელი, ჰარმონიული, მტრედისფერი და მზით მოვარაყებული, მაგრამ აი, პატარა თავის აკვანში დაახველებს ან ბოვარი ამოუშვებს ხვრინვას, და ემას მხოლოდ გვიან ჩაეძინება, როცა განთიადი ფანჯრის მინებს შეათეთრებს და პატარა ჟუსტენიც მოედანზე აფთიაქის დარაბებს გააღებს.
მან ვაჭარი ლერე მოიწვია და უთხრა:
_ მე მინდა სარჩულიანი წამოსასხამი, გრძელი პელერინიანი.
_ მიემგზავრებით სადმე? _ ჰკითხა მან.
_ არა! მაგრამ... სულერთია, მჭირდება, თქვენი იმედი მექნება, არა? მხოლოდ საჩქაროდ.
ვაჭარმა თავი დახარა.
_ დამჭირდება აგრეთვე სკივრი... არა მძიმე... მოსახმარისი.
_ დიახ, მესმის. დაახლოებით ოთხმოცდათორმეტი სანტიმეტრი ორმოცდაათზე, როგორსაც ახლა აკეთებენ.
_ სატუალეტო ჩანთით.
`ამ ოჯახში უთუოდ აყალმაყალია~, _ გაიფიქრა ლერემ.
_ გაიგონეთ, _ თქვა მადამ ბოვარიმ და კორსაჟში თავისი პატარა საათი ამოიღო, _ და საფასურად ეს წაიღეთ.
მაგრამ ვაჭარმა შეჰყვირა, რატომ კადრულობთო; განა დღეს გაგვიცნია ერთმანეთი, რომ არ გენდოთო? რა ბავშვობაა! მაგრამ ემამ დაუჟინა, ძეწკვი მაინც წაიღეო, ლერემაც გამოართვა, ჯიბეში ჩაიდო და ის იყო, წასვლა დააპირა, ემამ შეაყენა.
_ ნივთებს თქვენთან შეინახავთ, ხოლო წამოსასხამი (იგი წუთით დაფიქრდა)... არა, ნურც იმას მოიტანთ; თქვენ მხოლოდ მკერავის მისამართი შემატყობინეთ და უთხარით, რომ წამოსასხამი პირველ მოთხოვნისთანავე მომცეს.
გაქცევა მომავალი თვისთვის დაგეგმეს. ემა რუანს წავიდოდა ვითომ საყიდლებისთვის. როდოლფი ადგილებს დაიბევებდა დილიჟანსში, პასპორტებს აიღებდა და პარიზში მისწერდა, რათა საფოსტო ეტლში ორი ადგილი შეენახათ მარსელამდე, სადაც ისინი ეტლს იყიდდნენ და იქიდან პირდაპირ გენუას გაემგზავრებოდნენ. ემამ თავისი ბარგი ლერეს უნდა გაუგზავნოს, რომელიც `მერცხალზე~ მიატანინებს მას. ასე რომ, ვერავინ ვერავითარ ეჭვს ვერ აიღებს, მაგრამ მთელ ამ გეგმაში ბავშვზე არაფერი იყო ნავარაუდევი, როდოლფი ერიდებოდა ამაზე ლაპარაკს. ემა კი, ალბათ, სულაც არ ფიქრობდა მასზე.
როდოლფს ერთი-ორი კვირა კიდევ ესაჭიროებოდა საქმეების მოსაგვარებლად; ერთმა კვირამ რომ გაიარა, მან კიდევ ითხოვა ორი კვირის ვადა; მერმე ავად ვარო; შემდეგ სადღაც წასვლა მოუხდა, ამასობაში აგვისტოც გავიდა და ამდენი გაწამაწიის შემდეგ წასვლის დღე საბოლოოდ 4 სექტემბერს, ორშაბათისთვის დანიშნეს.
დადგა შაბათი: ზეგ უკვე გზას უნდა გასდგომოდნენ. როდოლფი საღამოს ჩვეულებრივზე ადრე მოვიდა.
_ ყველაფერი მზადაა? _ ჰკითხა ემამ.
_ დიახ.
ყვავილებს გასცდნენ და ტერასის ახლოს დასხდნენ, ბაღის ქვითკირის გალავნის კიდეზე.
_ შენ მოწყენილი ხარ, _ უთხრა ემამ.
_ არა, რატომ? _ და როდოლფი მაინც რაღაცნაირი განსაკუთრებული სინაზით უცქეროდა.
_ იქნებ იმიტომ, რომ მიდიხარ? _ განაგრძობდა ქალი, _ ტოვებ ყველაფერს, საცხოვრებელს? აჰ, მესმის!... მაგრამ მე, მე არაფერი გამაჩნია ამქვეყნად! შენა ხარ ჩემთვის ყველაფერი. მეც ყველაფერი ვიქნები შენთვის; ვიქნები შენთვის ოჯახი, სამშობლო; შენზე ვიზრუნებ, შენ მეყვარები,
_ რა მომხიბვლელი ხარ! _ უთხრა და გულში ჩაიკრა.
_ მართლა? _ საამო ნებივრობით ჰკითხა, _ გიყვარვარ? აბა დაიფიცე!
_ მიყვარხარ თუ არა? მიყვარხარ თუ არა? მე შენ გაღმერთებ, ჩემო საყვარელო!
მიწის პირზე, მინდვრის ბოლოს მრგვალი, ალისფერი მთვარე ამოიწვერა, სწრაფად მიცურავდა იგი ალვის ხის შტოებს შორის, რომლებიც ალაგ-ალაგ დახეული შავი ფარდასავით ეფარებოდა მას; შემდეგ მთლად გაშიშვლებული და ცინცხალი გამოჩნდა გაბრწყინებულ ცაზე და მდინარეს ვეება ლაქად გადაეფარა, უთვალავ ვარსკვლავად რომ აინთო. ვერცხლისფერი სინათლე მდინარეში იკლაკნებოდა, თვით ფსკერამდე, ვით ბრჭყვიალა ქერცლით შემოსილი უთავო გველი. ჰგავდა ასევე ვეებერთელა ჭაღს, რომელსაც გალხობილი ალმასის წვეთები სდიოდა. წყნარი ღამე მიდამოს დაეფინა, ჩრდილის ნაკუწები ფოთოლთა შორის დალაგდა, ემამ თვალი მოხუჭა და ხარბად ისუნთქავდა გრილი ნიავის ქროლას. შეყვარებულნი ოცნებაში ჩაძირულიყვნენ და ამიტომაც დუმდნენ. სიყვარულმა მათი გულები აღავსო და ააჩქეფა. ჭარბი და ჩუმი, ვით იქვე ნადენი მდინარე, ნაზად მონებივრე, ვით გარემოს მოდებული, მფშვინავი სურნელება ვარდ-შროშანასი; იფეთქა და მათ მოგონებას გრძელი, ნაღვლიანი ჩრდილები წააფარა, უფრო გრძელი და მწუხრული, ვიდრე იმ უძრავ ძეწნათა ჩრდილები, მინდორზე რომ შოლტებად დაცემულიყო. ხშირად ღამის ცხოველი, ზღარბი თუ თხუნელა, სანადიროდ რომ გამოსულიყო, დროდადრო ხმელ ფოთლებს აფაჩუნებდა; ისმოდა აგრეთვე მწიფე ატმის მოწყვეტისა და დაცემის ხმა.
_ რა საუცხოო ღამეა! _ თქვა როდოლფმა.
_ და რა ღამეები გველოდება მომავალში! _ მიუგო ემამ, თითქოს თავის თავს ელაპარაკებაო, _ ჰო, საუცხოო მოგზაურობა იქნება... მაგრამ გულს რად აწევს ასეთი ნაღველი? იმის განშორება, რასაც უკვე მისჩვევიხარ? ან შესაძლოა?.. არა, ეს ჭარბი ბედნიერების გამოა! რა სულმოკლე ვარ, არა? მაპატიე, ჩემო კარგო!
_ ჯერ კიდევ გვიან არ არის! _ წამოიძახა ვაჟმა, _ დაუფიქრდი, იქნებ შემდეგ ინანო ჩადენილი.
_ არასოდეს! _ წამოიძახა ქალმა, ახლოს მიიწია და უთხრა, _ რა უბედურება უნდა შემემთხვეს? რა უდაბნო, უფსკრული ან ოკეანე უნდა შემხვდეს, რომ შენთან ხელჩაკიდებულმა ვერ განვვლო? ყოველი ერთად გატარებული დღე უფრო მჭიდროდ, უფრო განუყრელად შეაერთებს ჩვენს არსებას. ვეღარაფერი შეგვაშფოთებს, აღარ იქნება წუხილი, არც დაბრკოლებანი, მარტონი ვიქნებით, შენ და მე, სამარადისოდ... მითხარი რამე, მიპასუხე!
_ დიახ... დიახ...
უპასუხებდა იგი დროგამოშვებით, ემას მის თმაში თითები ჩაეშვა და ბავშვური ხმით იმეორებდა, თუმცა ლოყებზე მსხვილი ცრემლები სდიოდა:
_ როდოლფ! როდოლფ! აჰ, ძვირფასო პატარა როდოლფ!
შუაღამისა დაჰკრა.
_ შუაღამეა! _ თქვა ქალმა, _ მაშ ხვალ! კიდევ ერთი დღე.
როდოლფი ადგა; და თითქოს ეს მოძრაობა ნიშანი იყო განზრახული გაქცევისა; ემამ უეცრად გამხიარულებული ხმით ჰკითხა:
_ პასპორტები ხომ გაქვს?
_ მაქვს.
_ არაფერი დაგვიწყებია?
_ არა.
_ ნამდვილად იცი?
_ რა თქმა უნდა.
_ შენ სასტუმრო `პროვანსში~ დამიცდი, ხომ? შუადღისას.
მან თავი დაუქნია.
_ მაშ, ხვალამდე!
გამოსათხოვარი ალერსით უთხრა ემამ და მიმავალს თვალი გააყოლა. იგი აღარ მობრუნებულა. ქალი დაედევნა, დაიხარა და ლერწმებიდან გასძახა:
_ ხვალამდე!
იგი უკვე გაღმა იყო და მინდორში ჩქარა მიაბიჯებდა.
რამდენიმე წუთის შემდეგ როდოლფი შედგა და როცა თვალი მოჰკრა მის თეთრ ტანისამოსს, ჩრდილში რომ გაკრთა და მოჩვენებასავით გაქრა, გული ისე აუძგერდა, რომ იძულებული იყო, ხეს მიყრდნობოდა, რათა არ წაქცეულიყო.
_ რა სულელი ვინმე ვარ! _ თქვა და საშინლად შეიგინა, _ თქმა არ უნდა, ძალიან ლამაზი ხასა იყო!
და ემას მთელი მშვენება, განცდილი სიყვარულის ყველა სიამე თვალნათლად წარმოუდგა. ოდნავი მღელვარება იგრძნო, მაგრამ უმალვე საკუთარი ვნების წინააღმდეგ აღშფოთდა.
_ ახლა, ბოლოს და ბოლოს, ხომ ვერ გადავსახლდები, _ ხელების ქნევით ამბობდა, _ და ბავშვსაც ზურგზე ავიკიდებ!
ასე რომ ლაპარაკობდა, სურდა სიმტკიცე შეემატებინა.
_ და, გარდა ამისა, რამდენი შეწუხება, ხარჯი... აჰ, არა და არა, ათასჯერ არა! ეს მეტისმეტი სისულელე იქნებოდა!
XIII
დაბრუნდა თუ არა შინ, როდოლფი მაშინვე საწერ მაგიდას მივარდა, თავისი ნანადირევი კედელზე ჩამოკიდებული ირმის თავის ქვეშ რომ იდგა; კალამს ხელი სტაცა, მაგრამ ვერაფრის დაწერა ვერ შეძლო; მერე თავი ხელებს დააყრდნო და ფიქრებში წავიდა. ემა შორეულ წარსულში გადატყორცნილი ეჩვენა, თითქოს როდოლფის გადაწყვეტილებამ მათ შორის გაუვალი უფსკრული გათხარაო.
რაიმე ემასი რომ ეგემა, კარადასთან მივიდა, სასთუმალთან რომ ედგა, და იქიდან ძველი, რეიმსული ბისკვიტების კოლოფი გადმოიღო, სადაც ქალების წერილებს ინახავდა ხოლმე; თავი რომ ახადა, კოლოფიდან ნესტიანი მტვრისა და მჭკნარი ყვავილების სუნი ამოვარდა: პირველად თვალში მოხვდა ქალის ცხვირსახოცი, ფერმკრთალი ლაქებით რომ იყო მორთული; ემასეული იყო, ერთხელ რომ სეირნობის დროს ცხვირში სისხლი წადინდა, ეს ამბავი მას აღარ ახსოვდა. იქვე ეგდო კიდეებშეცრეცილი ემას ნაჩუქარი პაწია პორტრეტი; ქალის ტუალეტი ახლა მყვირალა ეჩვენა, ხოლო განზე მიქცეული კეკლუცი თვალი, _ რაღაც უგემური; და რამდენსაც იმ სურათს აკვირდებოდა და გონებაში ემას სახის წარმოდგენას ცდილობდა, მისი სახის ნაკვთები ნელინელ ერთმანეთში ირეოდა, თითქოს ცოცხალი სახის ხაზები და პორტრეტის ნახაზობა ერთიმეორეს ეხახუნება და ურთიერთს შლისო. ბოლოს, წაიკითხა მისი რამდენიმე წერილი; ისინი ეხებოდა განზრახულ მოგზაურობას, დაწერილი იყო მოკლედ, საქმიანი კილოთი და დაჯერებით, როგორც ნამდვილი საქმის ქაღალდები. როდოლფს უნდოდა სხვები წაეკითხა, უფრო გრძელი, წინანდელები; მათ საპოვნელად სულ ამოშალა მთელი კოლოფი, ქაღალდებში ჩხრეკისას ხან ყვავილთა თაიგულს წააწყდებოდა, ხან წვივსაკრავს, ან კიდევ ქინძისთავს, თმის ნაკუწს თუ შავ ნიღაბს; თმის ნაკუწები _ ზოგი შავი, ზოგი ქერა _ კოლოფის ნაპირებს ედებოდა და გაწევისას წყდებოდა.
ამ მოგონებათა შორის ხეტიალის დროს იგი აკვირდებოდა წერილების ხელსა და სტილს, რაც იმდენადვე სხვადასხვანაირი იყო, რამდენადაც მათი მართლწერა: იყო ნაზი და უზომოდ მხიარული წერილები, სახუმარო და მელანქოლიური; ზოგიერთი მათგანი სიყვარულს მოითხოვდა, ზოგი კი _ ფულს. ერთი რომელიმე სიტყვა თვალწინ დაუყენებდა მთელ სახეს, მიმოხრას, გაახსენებდა ხმის კილოს; ხშირად კი არაფერი აგონდებოდა.
და მართლაც, ეს ქალები ჯარად ესეოდნენ მის ხსოვნას, ერთმანეთს ავიწროებდნენ და ამცირებდნენ, ვით სიყვარულის ერთსა და იმავე ყალიბში მოქცეულთ, ყველას რომ ათანაბრებდა. ბღუჯად იღებდა ამ წერილებს და ერთხანს ხელში ათამაშებდა, მარჯვნიდან მარცხენაში ადინებდა ვით ნაკადს. ბოლოს, მოიღალა კიდეც, მთქნარება დაიწყო; ადგა და კოლოფი თავის ადგილას მიიტანა.
_ ნამდვილი ტყუილის გუდაა!
ასე დაასკვნა თავისი ნაფიქრი, რადგან მრავალმა ტკბობამ, ვით მოწაფეებმა სკოლის ეზო, ისე გათელა მისი სული, რომ არავითარი ნორჩი იქ აღარ აღმოცენდებოდა; და ყველაფერი, რაც იქ გატარდებოდა, გაცილებით უფრო ქარაფშუტული იყო, ვიდრე ბავშვები, და თავის სახელსაც კი აღარ ტოვებდა იქ, როგორც ბავშვებმა იციან ხოლმე კედელზე წარწერა.
_ ახლა კი, _ თქვა მან, _ საქმეს შევუდგეთ!
და წერა დაიწყო:
`გამხნევდით, ემა! გამხნევდით! მე არ მინდა თქვენი უბედურების მიზეზი გავხდე...~
`ეს ხომ, მართლაც, ასეა, _ გაიფიქრა მან, _ მისი გულისთვის ვიქცევი ასე, რადგან პატიოსანი ვარ~.
`კარგად აწონ-დაწონეთ კი თქვენი გადაწყვეტილება? იცით განა, ჩემო საბრალო ანგელოზო, რა უფსკრულისაკენ გიტაცებდით? არა, თქვენ არ იცით! მორჩილი და განუსჯელი მომდევდით თან, რაკი ბედნიერება, მომავალი გწამდათ... აჰ, რა უბედურნი, რა უგუნურნი ვართ!...~
აქ როდოლფი შეჩერდა, რათა კარგი საბოდიშო რამ ეპოვა.
_ რომ მივწერო, სრულიად გავღარიბდი, გავკოტრდი-მეთქი?.. აჰ, არა, აქედან სრულიად არაფერი გამოვა. მერე ისევ თავიდან დაწყება დამჭირდება. განა შესაძლებელია ამგვარი ქალების დარწმუნება?
დაფიქრდა და მერე განაგრძო:
`მე არასოდეს დაგივიწყებთ, მერწმუნეთ; მთელი ჩემი სიცოცხლის განმავლობაში თქვენი თავდადებული ერთგული ვიქნები; ხოლო ოდესმე, ადრე თუ გვიან, ჩვენი გატაცება, _ ასეთია ყოველი ადამიანის ხვედრი, _ აუცილებლად განელდება. ჩვენ დავიღლებოდით სიყვარულით და ვინ იცის, განა ჩემთვის აუტანელი არ იქნებოდა ის გარემოება, რომ თქვენი სინანული მენახა ან თვითონაც სინანული დამეწყო, რადგან ბრალი მე დამედებოდა? ფიქრიც კი იმაზე, რა მწუხარება მოგელით, საშინლად მაწამებს. დამივიწყეთ! რად მარგუნა ბედმა თქვენი გაცნობა? რადა ხართ ეგეთი ლამაზი? ნუთუ ესეც ჩემი ბრალია? ოჰ, ღმერთო ჩემო, არა, ყოველივე ბედის ბრალია!~
_ აი, სიტყვა, _ თქვა მან, _ რომელიც ყოველთვის ახდენს შთაბეჭდილებას.
`აჰ, თქვენ რომ ბევრი სხვა ქალივით უგულო ყოფილიყავით, მაშინ ეგოიზმის გულისთვის ერთ ცდას რაიმეს მოვახდენდი, რაც თქვენთვის სრულიად უვნებელი იქნებოდა, მაგრამ იმ მომხიბვლელმა აღფრთოვანებამ, რაც ერთსა და იმავე დროს თქვენს მშვენებასაც წარმოადგენს და თქვენს ტანჯვასაც, საშუალება არ მოგცათ, ჩემო შეუდარებელო, გაგეჭვრიტათ ჩვენი მომავალი მდგომარეობის მთელი სიყალბე. პირველ ხანებში არც მე მიფიქრია ამაზე და განცხრომით განვისვენებდი ამ სანეტარო ბედნიერების ჩრდილში, ვით მანსენილის* ქვეშ, და შედეგი მისი სრულიად არ მაწუხებდა~.
_ შეიძლება იფიქროს, რომ სიძუნწის გამო ვამბობ უარს... აჰ, მერე რა? მით უარესი, ეს ამბავი, ასე თუ ისე, უნდა გათავდეს!
`ქვეყანა სასტიკია, ემა. სადაც უნდა ვყოფილიყავით, იგი ყველგან მოგვწვდებოდა. იძულებული იქნებოდით, აგეტანათ აბეზარი გამოკითხვა, ცილისწამება, ზიზღი, შესაძლებელია, შეურაცხყოფაც. შეურაცხყოფა თქვენ? და მე კი, რომელსაც თქვენთვის ტახტი უნდა დამედგა სადედოფლო, რომელიც გულში ვატარებ თქვენს ხატებას, ვით თილისმას, რაღა უნდა მექნა მაშინ? და აი, გადავიხვეწები და მით მივიზღავ სასჯელს თქვენთვის მოყენებული სიავის გამო. სადა? თვით არ ვიცი: გონება დამკარგვია! მშვიდობით! იყავით კეთილი მარად! მოიგონებდეთ უბედურს, თქვენს დამკარგველს. ასწავლეთ ჩემი სახელი თქვენს ბავშვს, რათა ლოცვის დროს მახსენოს ხოლმე~.
სანთლების ალი ლიცლიცებდა. როდოლფი წამოდგა, ფანჯარა დახურა, კვლავ რომ დაჯდა, თქვა.
_ მგონია, ყველაფერი ვთქვი. ჰო, კიდევ რამდენიმე სიტყვა, რომ გამოდევნება არ იფიქროს:
`როცა ამ ნაღვლიან სტრიქონებს წაიკითხავთ, უკვე შორს ვიქნები თქვენგან, ვინაიდან გადავწყვიტე გაქცევა, რათა თქვენი ნახვის სურვილმა არ დამძლიოს. სისუსტე არ შეიძლება! მე დავბრუნდები და შემდეგ ვინ იცის, იქნებ გულგრილად მოგვიხდეს ლაპარაკი ჩვენს ძველ სიყვარულზე, მშვიდობით!~
ამის ქვეშ კიდევ ერთი გამოსალმება, გაყოფით, ასე მიწერილი: `მშვი-დო-ბით~, რაც როდოლფს უმაღლესი გემოვნების ნიშნად ეჩვენებოდა.
_ ახლა, ხელი როგორღა მოვაწერო? _ ვარაუდობდა თავისთვის, _ `სავსებით თქვენი ერთგული? არ ვარგა. `თქვენი მეგობარი~. ჰო, სწორედ ასე, `თქვენი მეგობარი~.
წერილი გადაიკითხა; მოეწონა.
_ საბრალო ქალი! ქვაზე უფრო უგრძნობელი ვგონივარ, _ უეცრად მოლბა, _ ერთი ორიოდე ცრემლიც კარგი იქნება, მაგრამ რა ვქნა, რომ ტირილი არ მეხერხება: ჩემი ბრალი არაა.
მერმე ჭიქაში წყალი ჩაასხა, შიგ თითი ჩაყო და წერილს დააწვეთა, რომელიც მელანზე გაიდღაბნა. შემდეგ იმის ძიებას შეუდგა, რითი დავბეჭდოო; ხელში ემასეული ბეჭედი მოხვდა, დევიზიანი: `ამორ ნელ ცორ~.
_ არა, ეს ამ შემთხვევისთვის არ გამოდგება... თუმცა, სულერთია!
შემდეგ ამისა სამი ჩიბუხი მოსწია და დასაძინებლად დაწვა.
მეორე დღეს (ნაშუადღევის ორ საათზე ადგა, გვიანამდე ეძინა). ერთი კალათი ჭერამი დააკრეფინა, ქვეშ, ვაზის ფოთლებს ქვემოთ, წერილი ჩადო, მოჯამაგირე ჟირარს დაუძახა და უბრძანა, მადამ ბოვარის მიართვი ფრთხილადო. წინათაც ხმარობდა ხოლმე ამგვარ ხერხს. ხან ხილს უგზავნიდა, ხან ნანადირევს, სეზონის მიხედვით.
_ თუ მიკითხოს, ეტყვი, შინ არ არის, წავიდა-თქო. კალათს მას გადასცემ, საკუთარ ხელში... გასწი და ფრთხილად იყავ!
ჟირარმა ახალი ხალათი ჩაიცვა, ჭერმიან კალათს ხელსახოცი გადააფარა, ლურსმნებით მოჭედილი მძიმე ფეხსაცმლით ზანტად დაიძრა და იონვილის გზას გაუდგა.
როცა ბოვარისას მივიდა, მადამ ბოვარი ფელისიტესთან ერთად საცვლების დასტას ალაგებდა სამზარეულო მაგიდაზე.
_ ეს ჩვენმა ბატონმა მოგართვათ, _ უთხრა მოჯამაგირემ.
წინათგრძნობამ და შიშმა მოიცვა ქალის გული; ჯიბეში რომ ხურდა ფულს ეძებდა, აბნეულ გლეხს შესცქეროდა, გლეხი კი მეტად გაკვირვებული იყო, ასეთმა უბრალო ძღვენმა როგორ უნდა ამაღელვოსო. ჟირარი, როგორც იყო წავიდა, მაგრამ სამაგიეროდ, ფელისიტე ფეხს არ იცვლიდა. ემამ ვეღარ მოითმინა, სასადილოში შევარდა. კალათი მიაგდო, ფოთლები ამოშალა, წერილი იპოვა, გახსნა და თითქოს მის ზურგს უკანს საშინელი ხანძარი ავარდაო, თავისი ოთახისკენ გაექანა მთლად შიშით ატანილი.
იქ შარლი დახვდა, რაღაცას შეეკითხა, მაგრამ ქალს არაფერი გაუგონია, აქოშინებული განაგრძობდა კიბეზე ასვლას, მთვრალივით გარეტიანებულს ხელში ეკავა ეს საშინელი ქაღალდი, თუნუქის ფურცელივით რომ წიწკინებდა. მესამე სართულზე აირბინა და სხვენის ჩაკეტილი კარის წინ გაჩერდა.
აქ ღონე მოიკრიბა, რათა დამშვიდებულიყო; წერილი გაახსენდა; უნდოდა ბოლომდე ჩაეკითხა, მაგრამ ვერ ბედავდა. ან კი სად, როგორ? დაინახავენ!
`არა, აქ ვერ მიპოვიან!~ _ გაიფიქრა, კარს ხელი ჰკრა, შევიდა.
მცხუნვარე სახურავქვეშ ბუღი იდგა, რომელიც საფეთქლებში სცემდა და სუნთქვას უძნელებდა; სარკმლამდე მიცოცდა, გააღო და თვალისმომჭრელი სინათლე შემოვარდა.
მის თვალწინ, ქალაქგარეთ, კარგა მანძილზე სოფლის მიდამო გაჭიმულიყო. ქვემოთ ცარიელი მოედანი მოჩანდა; ქვაფენილის რიყე ლაპლაპებდა; სახლის ფლუგერები უმოძრაოდ გაქვავებულიყო; კუთხის სახლიდან რაღაც გაბმული ხრიალი მოისმოდა. ეს ბინე იყო, თავის სახარატო დაზგაზე მუშაობდა.
სარკმლის ჩარჩოს მიეყრდნო და ბოროტი ღრჭენით წერილს კითხულობდა. რამდენადაც მეტი გამძაფრებით ცდილობდა ჩაკვირვებას, იმდენადვე უმწეოდ იხლართებოდა მისი აზრები. აი მის წინ კვლავ როდოლფი დგას, ესმის მისი ხმა, ორივე ხელს ხვევს, გულისცემა, თითქოს დიდი ურო ურტყამსო, მატულობს ნერვული ინტერვალებით, გარშემო იცქირება და ბუნდოვანი იმედით ელოდება, რომ სადაცაა, აგერ მიწა გასკდება. არა სჯობია, ერთბაშად გაათავოს ყოველივე? რაღა აკავებს? თავისუფალია. გარეთ გადაიხარა, ქვაფენილს დასცქერის და განუწყვეტლივ იმეორებს:
_ აბა, რაღას ვუყურებ?
სინათლის ალმაცერი სვეტი, ქვემოდან რომ მის პირდაპირ აღმართულიყო, სხეულს უფსკრულისკენ იზიდავდა. ეჩვენებოდა, ვითომ მოედნის ნიადაგი შეინძრა და კედელს მოსდევს ზევითკენ, იატაკის ნაპირი კი ქვემოთ იხრებოდა, ვით გემი ზღვის ღელვის დროს. იგი ზედ ნაპირზე იდგა, თითქმის ეკიდა, ცარიელ სივრცეშემოხვეული. ცის ეთეროვანი სილურჯე ავსებდა, დაცარიელებულ თავში თითქოს ჰაერი გადისო, საჭირო იყო მხოლოდ მცირე დათმობა, არგაძალება, დანებება. ხრიალი კი არ წყდებოდა, თითქოს მრისხანე ხმა ეძახისო.
_ ქალო! ემა! _ გაისმა შარლის ხმა. ემა გაინაბა.
_ სადა ხარ? მოდი!
იმ აზრის გამო, რომ სიკვდილს გაუსხლტა, სრულიად ღონემიხდილი შეიქნა; თვალი მოხუჭა და უეცრად აცახცახდა, რაკი ვიღაცის ხელის შეხება იგრძნო; ეს ფელისიტე იყო.
_ ბატონი გელოდებათ, ქალბატონო; სუფრა გაშლილია.
იძულებული გახდა, ძირს ჩასულიყო. იძულებული შეიქნა, სუფრასთან დამჯდარიყო.
ვითომ ჭამას ეცადა, მაგრამ ყელში არ გადასდიოდა. ხელსახოცი გაშალა, მოაჩვენა, ვითომ გაკერილ ადგილებს ვათვალიერებო. და მართლაც, ამით გაერთო, ტილოს ძაფებს დაუწყო თვლა, მაგრამ უეცრად წერილი გაახსენდა. ნუთუ დაკარგა? სადღა უნდა ეძიოს ახლა?
მაგრამ ტვინი ისე მოქანცული ჰქონდა, რომ ვერასგზით ვერ მოახერხა რაიმე საბაბის მოგონება, რათა სუფრიდან ამდგარიყო; თან გაუბედაობაც დაემთხვა; შარლისა ეშინოდა; მან, ალბათ, უკვე ყველაფერი იცის! და, მართლაც, შარლმა რაღაც უცნაურად თქვა:
_ ალბათ, მალე ვეღარ ვნახავთ ბატონ როდოლფს.
_ ვინ გითხრა? _ ჰკითხა და მთლად აცახცახდა.
_ ვინ მითხრა? _ მიუგო უეცარი კითხვით ოდნავ გაკვირვებულმა, _ ჟირარი ამბობდა, ესაა, `ფრანგულ კაფესთან~ შევხვდი. წასვლას აპირებს, თუ უკვე წასულა დიდი ხნით.
ემამ ოდნავ შეჰკივლა.
_ რა გაკვირვებს? იგი დროდადრო მიდის ხოლმე, რათა გაერთოს, და, ჩემი ფიქრით, კარგადაც შვრება. როცა ქონება ხელს გიწყობს და უცოლოც ხარ!.. საზოგადოდ, ჩვენი მეგობარი გვარიანად ერთობა! მხიარული კაცია! ბატონი ლანგლუა მიამბობდა...
რადგან მსახური შემოვიდა, ზრდილობის გამო გაჩუმდა. მსახურმა გაბნეული ჭერამი ისევ კალათში ჩააწყო. შარლმა, რომელსაც არ შეუნიშნავს ცოლის უეცრად წამოწითლებული სახე, უბრძანა, სუფრაზე მოიტანეო.
_ საუცხოოა, _ თქვა, _ აბა გასინჯე! _ და კალათი გაუწოდა. ემამ ხელი ჰკრა ოდნავ.
_ ერთი დაყნოსე, რა სუნი აქვს! _ და კალათი რამდენჯერმე გაუტარა ცხვირწინ.
_ სული მეხუთება! _ წამოიძახა ემამ და ზეწამოვარდა, მაგრამ ნებისყოფის დაძაბვით ყელს მობჯენილი კანკალი შეიკავა და თქვა;
_ არაფერია! გამიარა! ნერვების ბრალია! დაჯექი, ჭამე!
ეშინოდა, ჩამაცივდებიან, გამომკითხავენ, მარტო აღარ დამტოვებენო.
შარლი, ცოლი რომ არ გაენაწყენებინა, კვლავ დაჯდა, ჭერამს ჭამა დაუწყო, კურკებს მუჭში იფურთხებდა, მერმე კი თეფშზე აწყობდა.
უეცრად ლურჯმა ეტლმა გაიქროლა მოედანზე. ემამ შეჰკივლა და უგონოდ გულაღმა წაიქცა.
როდოლფმა, დიდი ფიქრის შემდეგ, მართლაც გადაწყვიტა რეიმსს წასვლა, ხოლო, რადგან ჰუშეტიდან ბიუშისკენ სხვა გზა არ არის, თუ არ იონვილზე გავლით, იგიც იძულებული იყო, ეს გზა აერჩია; და ემამ ფარნებით იცნო იგი, ბნელში რომ ელვასავით ანათებდა.
მეაფთიაქეს ხმაური გაეგონა და მოირბინა. სუფრა თეფშებიანად გადაბრუნებულიყო; წვენი, ხორცი, დანები, სამარილე, პროვანსის საზეთე, ყველაფერი იატაკზე ეყარა. შარლი მაშველს ეძახდა; შეშინებული ბერტა ღრიალებდა; ფელისიტე აკანკალებული ხელით უხსნიდა გულს ქალბატონს, რომლის სხეულიც კანკალს აეტანა.
_ ლაბორატორიაში გავიქცევი, სურნელოვან ძმარს მოვიტან, _ თქვა მეაფთიაქემ.
და როცა ემამ შუშას დაყნოსა და თვალები გაახილა, მეაფთიაქემ შენიშნა:
_ ამ წამლის ძალა, დარწმუნებული იყავით, მკვდარსაც კი გააცოცხლებს.
_ ხმა გაგვეცი, ემა, _ ემუდარებოდა შარლი, _ თქვი რამე! გონს მოდი! აი, მე შენი შარლი ვარ, რომელსაც უყვარხარ! ვერა მცნობ განა? აი შენი გოგონაც. აბა აკოცე!
ბავშვი ხელებს იწვდიდა, რათა დედას ყელს მოხვეოდა, მაგრამ ემამ პირი იბრუნა და ძლივს წარმოთქვა:
_ არა, არა... არავინ მინდა!
და კვლავ გრძნობა დაკარგა. აიყვანეს და ლოგინზე დააწვინეს.
გაჭიმული იწვა; პირდაღებულს თვალები მტკიცედ დაეხუჭა; ხელისგულები გადმოებრუნებინა; უძრავი და ფერმკრთალი იყო, ვით თაფლის სანთელი, თვალთაგან ცრემლი სდიოდა და ნელინელ ბალიშზე ედინებოდა.
შარლი ოთახის სიღრმეში იდგა, მის გვერდით _ მდუმარე მეაფთიაქე ისეთი იერით, როგორიც ცხოვრების სერიოზულ წუთებს შეეფერება.
_ დამშვიდდით, _ იდაყვის კვრით უთხრა შარლს, _ მგონი, შეტევამ გაიარა.
_ დიახ, ახლა ოდნავ ისვენებს, _ მიუგო შარლმა, _ საბრალო!.. საბრალო ქალი!.. ისევ დაეცა!
ჰომემ გამოჰკითხა, როგორ მოხდაო. შარლმა მიუგო, სრულიად მოულოდნელად დაემართა, როცა ჭერამს ჭამდაო.
_ უცნაურია! _ წამოიძახა მეაფთიაქემ, _ მაგრამ შესაძლებელია გულის წასვლა ჭერმით იყოს გამოწვეული. არიან ისეთები, რომლებიც სხვადასხვა სუნს ვერ იტანენ, და ეს ძალიან საგულისხმიერო საგანია საკვლევად, როგორც პათოლოგიური, ისე ფიზიოლოგიური მხრივ. ხუცებმა ძალიან კარგად იცოდნენ, რასაც აკეთებდნენ, როცა მღვდელმსახურების დროს კმევა შემოიღეს. ეს გონებას ბინდავს და აღფრთოვანებას იწვევს, ამ გავლენას განსაკუთრებით ქალები ემორჩილებიან, რომელთაც უფრო ნაზი აგებულება აქვთ, ვიდრე მამაკაცებს. ამბობენ, ზოგიერთი ქალი გრძნობას კარგავს, თუ დამწვარი რქის, ახალგამომცხვარი პურის სუნი მოედინაო...
_ ფრთხილად, არ გააღვიძოთ! _ წყნარად უთხრა ბოვარიმ.
_ და არათუ მხოლოდ ადამიანები განიცდიან ასეთ ანომალიებს, _ განაგრძობდა მეაფთიაქე, _ არამედ ცხოველებიც. ასე, მაგალითად, არც თქვენთვის უნდა იყოს უცნობი, თუ რა გავლენას ახდენს კატების სქესობრივ სფეროზე ნეპეტა ცატარია, რასაც ხალხურად კატაბალახას ეძახიან; ხოლო, მეორე მხრივ, დავასახელებ მაგალითს, რომლის სინამდვილის თავმდები თვითონ ვარ; ერთ ჩემს ძველ მეგობარს, ბრიდუს (მალპალუს ქუჩაზე რომ აფთიაქი აქვს), ჰყავს ძაღლი, რომელსაც მყის კანკალი აუვარდება ხოლმე, როცა დრუნჩთან საბურნუთეს მიუტანენ, ხშირად აკეთებს ხოლმე იგი ასეთ ცდებს ნაცნობების წინაშე, თავის აგარაკში ბუა-გილიომის ახლოს. ვინ იფიქრებდა, რომ უბრალო საცხიკვებელ საშუალებას შეუძლია ისეთი ცვლილება მოახდინოს ოთხფეხის ორგანიზმში? ძალიან საგულისხმიერო მოვლენაა, არა?
_ დიახ, _ მიუგო შარლმა, რომელიც არ უსმენდა.
_ ეს გვიმტკიცებს, _ უთხრა ჰომემ კმაყოფილების გამომხატველი ღიმილით, _ ნერვული სისტემის უთვალავ ირეგულირებას. რაც შეეხება თქვენს მეუღლეს, იგი ყოველთვის განსაკუთრებული გრძნობიერების ადამიანად მეჩვენებოდა. ამიტომ არ შემიძლია გირჩიოთ, ჩემო კარგო მეგობარო, არც ერთი ისეთი ვითომ საშუალება, რომელიც ხშირად სიმპტომატურ მოვლენათა აღსაკვეთად იხმარება, მაგრამ ნამდვილად კი თვით ორგანიზმს ებრძვის. არა, აქ წამლებით ჭყიპვა არ გამოდგება! რეჟიმი ყველაფერია! ტკივილის დამაამებელი, შემამსუბუქებელი და დამამშვიდებელი. შემდეგ, გგონიათ, საჭირო არ იქნებოდა, წარმოდგენაზედაც ოდნავი გავლენა მოგვეხდინა?
_ როგორ? რანაირად? _ თქვა ბოვარიმ.
_ აი, საქმეც ეგაა! საკითხი სწორედ ეგაა, `თჰატ ის ტჰე ქუესტიონ~. როგორც ამას წინათ გაზეთში წავიკითხე.
მაგრამ აქ ემამ თვალი გაახილა და წამოიძახა:
_ წერილი? წერილი?
ეგონათ, ბოდავსო; შუაღამიდან მართლაც ბოდვა დააწყებინა; ტვინის ანთება აღმოაჩნდა.
მთელი ორმოცდასამი დღის განმავლობაში შარლი არ მოშორებია. ავადმყოფები მიატოვა, არ დაწოლილა; მუდამ მაჯას უსინჯავდა, კოჭობებს ადგამდა, ცივ ტილოს ადებდა. ჟუსტენს ნევშატელს გზავნიდა ყინულზე; გზაში ყინული დნებოდა, ჟუსტენი კვლავ იქ მიდიოდა, შარლმა საკონსულტაციოდ ბატონი კანივე მოიწვია, რუანიდანაც თავისი ყოფილი პროფესორი, დოქტორი ლარივიერი გამოიწერა. სასოწარკვეთილებაში იყო ჩავარდნილი. ყველაზე მეტად ის გარემოება აშინებდა, რომ ემა ძლიერ დავრდომილი იყო; არ ლაპარაკობდა, არ ესმოდა და თითქოს არც კი იტანჯებაო, თითქოს მის სულსა და ხორცს ყოველი მღელვარებისაგან განუსვენებიაო.
ოქტომბრის შუა რიცხვებში მას უკვე შეეძლო ლოგინში წამოჯდომა, გარშემო ბალიშებშემოლაგებულს. შარლს ტირილი მოერია, როცა ემამ პირველად დაადგა კბილი მურაბიან ტარტინს. ღონე თანდათან ემატებოდა; რამდენიმე საათით კიდეც ადგებოდა ხოლმე ნასადილევს. და ერთხელ, როცა თავს უკეთ გრძნობდა, შარლმა ბაღში მისი გასეირნებაც კი გაბედა. ბაღის ბილიკები გამხმარი ფოთლებით იყო დაფარული; ფეხს ძლივს ადგამდა, ფლოსტებს მიაჩოჩებდა, შარლის მკერდს მიყრდნობილი, იღიმებოდა.
ასე მივიდნენ ბაღის ბოლომდე, ტერასამდე, ნელინელ წელში გასწორდა, თვალი ხელით დაიჩრდილა და სივრცეს გახედა; შორს იცქირებოდა, ძლიერ შორს, მაგრამ ჰორიზონტზე მხოლოდ კვამლი მოჩანდა, ხმელი ბალახის გროვას რომ წვავდნენ.
_ დაიღლები, ჩემო ძვირფასო!
უთხრა შარლმა და ფანჩატურისკენ წაიყვანა.
_ აი ამ სკამლოგინზე ჩამოჯექ; აქ კარგად იქნები.
_ აჰ, მანდ არა, მანდ არა! _ წამოიძახა სუსტი ხმით. თავბრუ დაეხვა და ამ საღამოდან ავადმყოფობა განუახლდა, თუმცა ნაკლებ გარკვეული ნიშნებით და რაღაც ახალი გართულებით. ხან გულის არეში უჩიოდა ტკივილს, ხან მკერდის, ტვინის და ყველა სახსრისას. ზოგჯერ კიდეც აღებინებდა, რაც შარლს კიბოს ნიშანი ეგონა.
და საბრალო კაცი, გარდა ამისა, ფულის შოვნისთვის წუხდა.
XIV
უწინარეს ყოვლისა, საჭირო იყო ჰომესთვის გადაეხადა მისი აფთიაქიდან წამოღებული წამლების საფასური. თუმცა შარლს, როგორც ექიმს, შეეძლო სრულიად არაფერიც არ გადაეხადა, მაგრამ ამ ვალის გახსენებაზე მაინც ოდნავ წამოწითლდებოდა ხოლმე. შემდეგ საშინლად გადიდდა ოჯახის ხარჯი ახლა, როცა მზარეული გახდა სრული დიასახლისი; ანგარიში ანგარიშს ემატებოდა; მოვალეები ბუზღუნებდნენ; განსაკუთრებით აბეზარი შეიქნა ლერე. ემას ავადმყოფობის დროს ლერემ მდგომარეობით ისარგებლა და რათა ანგარიში გაებერა, საჩქაროდ მოუტანა წამოსასხამი, საკვოიაჟი, ორი ზანდუკი, ერთის მაგიერ, და სხვა მრავალი ნივთი. რამდენი უმტკიცა შარლმა, მე ეგენი სრულიადაც არ მესაჭიროებაო, ვაჭარი მედიდურად უპასუხებდა, რომ ყველაფერი ქალბატონის შეკვეთისამებრ არის გამოწერილი და უკან ვერაფერს დავიბრუნებო; და თვით ექიმიც, ალბათ, არ ისურვებს ნაავადმყოფარის გაღიზიანებას და ამიტომ საჭიროა კარგად დაფიქრდესო. ერთი სიტყვით, ლერე ისეთ გუნებაზე იყო, რომ უმალ სასამართლოში იჩივლებდა, ვიდრე რამეს უკანვე წაიღებდა; შარლმა ვითომ ბრძანება გასცა, ყველაფერი სავაჭროშივე გაუგზავნეთო, მაგრამ ფელისიტეს დაავიწყდა, ექიმს კი სხვა საქმეც ბევრი ჰქონდა, ასე რომ, შემდეგ არც არავის გახსენებია. ამასობაში ლერემ თავისი მოთხოვნა განაახლა ხან მუქარით, ხან წუწუნით. ბოვარისაგან, ბოლოს, ვექსილი მიიღო ექვსი თვის ვადით, მაგრამ, მოაწერა ხელი თუ არა, შარლს გაბედული აზრი დაებადა: ლერესგან ათასი ფრანკის სესხება. ცოტა დარცხვენით გამოჰკითხა, ხომ არ შეიძლება კაცმა ასეთი თანხა როგორმე იშოვოსო, და დაუმატა: ერთი წლის ვადით, რა სარგებელიც უნდა იქნეს, გადავიხდიო. ლერე თავის სავაჭროში გაიქცა, ფული მოიტანა და ახალი ვექსილი უკარნახა, რომლის ძალითაც ბოვარი ვალდებული იყო მომავალი წლის სექტემბრის პირველს ათას სამოცდაათი ფრანკი გადაეხადა, რაც წინანდელ ასოთხმოც ფრანკიანად სწორედ ათას ორას ორმოცდაათ ფრანკს შეადგენდა. ამრიგად, ლერე მევახშეობადა, ასზე ექვსს იღებდა, გარდა ამისა, მეოთხედი პროცენტი საკომისიო მიჰქონდა და გამოწერილი საქონელიც ღირებულების არანაკლებ მესამედს აძლევდა; ყოველივე ამას თორმეტი თვის განმავლობაში ას ოცდაათი ფრანკი სარგებელი უნდა მოეტანა მისთვის; ამასთან, იმედი ჰქონდა, რომ საქმე ამით არ გათავდებოდა, რომ ვექსილებს თავის დროზე ვერ გაუნაღდებდნენ, ახალს დაწერდნენ და მისი საწყალი ფული ექიმისას ისე გამოიკვებებოდა, როგორც სანატორიუმში, და ერთ მშვენიერ დღეს გვარიანად გასუქებული და გამსხვილებული დაბრუნდებოდა. ასე რომ, ქისას ჩხრიალს დააწყებინებდა.
და მართლაც, მას ყველაფერში ბედი ჰქონდა. როგორღაც მოახერხა და ნევშატელის საავადმყოფოსთვის სიდრის მიწოდება იჯარით აიღო; ბატონი გილიომენი გრუმენილის ტორფის აქციებს დაჰპირდა; ახლა კიდევ არგელსა და რუანს შორის ახალი სადილიჟანსო მიმოსვლის მოწყობაზე ოცნებობდა, რაც, რა თქმა უნდა, მოსპობდა `ოქროს ლომის~ ფურგონს; მისი დილიჟანსები, როგორც უფრო სწრაფმოძრავი და დამტევი, სამგზავრო ქირის დაკლებით, მთელი იონვილის ვაჭრობას ხელში ჩაუგდებდა.
შარლი არაერთხელ შეჰკითხვია თავს, როგორ გაუსწორდები გაისად ამდენ ვალსო; ფიქრობდა და ვარაუდობდა, იგონებდა სხვადასხვა ხერხს _ მამას მივმართო დახმარებისთვის თუ გავყიდო რამეო, მაგრამ მის თხოვნას მამა ყურსაც კი არ ათხოვებს, ხოლო გასაყიდი თითქმის არაფერი აქვს. ფიქრები ისე დაეხლართებოდა ხოლმე, რომ უმჯობესი იყო, სულ დაევიწყებინა ეს უსიამოვნო საკითხი. თავს ესაყვედურებოდა, ფულის გულისთვის ემაზე აღარ ვფიქრობო; ეგონა, ყოველი თავისი აზრი თუ გრძნობა ცოლს ეკუთვნოდა და უკეთუ მისი ხატება მუდამ გულში არ ჰქონდა, თითქოს რასმე ართმევსო.
ზამთარი მკაცრი იყო; ემას ჯანმრთელობა ნელინელ უმჯობესდებოდა; კარგ ამინდში მის სავარძელს ფანჯარასთან მიაგორებდნენ ხოლმე, მოედანს რომ გაჰყურებდა, ბაღი შესძულდა და იმ მხარეს დარაბები მუდამ დაკეტილი იყო. ცხენი გააყიდვინა; ყოველივე, რაც წინათ უყვარდა, ახლა შეიძულა; თითქოს მთელი მისი აზრი საკუთარი თავის მოვლისკენ აქვს მიმართულიო. ლოგინში მწოლიარე თავს იმით ირთობდა, რომ დროდადრო იოლი საჭმლის მორთმევას ბრძანებდა; დარეკავდა, რათა მსახურისთვის დეკოკტის მომზადება დაეჩქარებია, ან უბრალო რაიმე საუბარი გაება მასთან.
ამასობაში თოვლი სახურავზე გათხელდა და გალურჯდა; შემდეგ წვიმები დაიწყო. მუდამდღე რაღაც ნაღვლიანი შფოთით ელოდა ემა ჩვეულებრივი, ფუქსავატი ამბების უცვლელ განმეორებას, რომლებიც მას სრულიად არ ეხებოდა. მათ შორის ყველაზე დიდი ამბავი საღამოობით `მერცხლის~ დაბრუნება იყო. ქალბატონი ლეფრანსუა ამ დროს ხმამაღლა ყვიროდა ხოლმე, მას სხვებიც აჰყვებოდნენ, იპოლიტის ფარანი კი ბინდბუნდში ვარსკვლავივით ჭიატებდა. შუადღისას შარლი დაბრუნდებოდა და ისევ მალე წავიდოდა; ემა ბულიონს შეხვრეპდა, ხოლო საღამოს ხუთ საათზე, დაბინდებისას, სკოლიდან მოწაფეები გამოეფინებოდნენ ქუჩებში, ერთიმეორის მოყოლით ქვაფენილზე თავინთ ხის ფეხსაცმელებს მიაჩოჩებდნენ და სახაზავით ფანჯრების დარაბებს ურაკუნებდნენ.
ამ დროს მასთან უთუოდ უნდა მისულიყო ხოლმე ბატონი ბურნიზიენი. ჯანმრთელობის ამბავს ჰკითხავდა, ახალ ამბებს მოუტანდა, მერმე სარწმუნოებაზე ჩამოაგდებდა ლაპარაკს ისე, რომ მსუბუქი, საამო მასლაათის კილოს არ შეიცვლიდა. მხოლოდ მისი ანაფორის დანახვა უკვე დამამშვიდებლად მოქმედებდა ემაზე.
ერთხელ, თავისი ავადმყოფობის უმძიმეს ჟამს, როცა ეგონა, ახლა კი უთუოდ ვკვდებიო, ზიარება მოისურვა. და სანამ ოთახს მღვდელმსახურებისთვის მიალაგებდნენ, _ წამლებით სავსე კომოდის თავს ტრაპეზად მორთავდნენ და ფელისიტეც იატაკზე ყვავილებს მიმოაბნევდა, _ ემამ რაღაც ახალის მოახლოება იგრძნო, რამაც მთელი მისი ტანჯვა და მწუხარება, ტკივილის ყოველგვარი შეგრძნება განაქარვა; ეგონა, სხეულმა სიმძიმე დაკარგაო, სხვა ახალი ცხოვრება იწყებაო; ეჩვენებოდა, თითქოს მთელი მისი არსება ზეცას, ღვთისკენ მიიწევდა და სადაცაა ამ სიყვარულში გაზავდებოდა, ვით ჰაერში საკმევლის კვამლი; მისი ლოგინი ნაკურთხი წყლით მოასხურეს; მღვდელმა ფეშხუმზე წმინდა ნაწილი აიღო; ციური სიხარულით ღონემიხდილმა ბაგენი გაუწოდა, რათა ხორცი მაცხოვრისა მიეღო, მისთვის განმზადებული. მისი სარეცლის საბურველი იბურცებოდა, ვით ღრუბელი, ხოლო კომოდზე დადგმული შანდლების სინათლე თვალისმომჭრელი დიდების გვირგვინად ეჩვენებოდა; თავი ბალიშზე მიდო და ეზმანებოდა: სივრცეში სერაფიმების ჩანგის ხმა ესმის, ლაჟვარდოვან ცაში კი, ოქროს ტახტზე, წმინდანთა შორის, მამა ღმერთს ხედავს, დიდებით რომ გაბრწყინებულა და ხელის აქნევით ცეცხლისფრთებიან ანგელოზებს გზავნის დედამიწაზე, რათა მათ ზეცას წარიტაცონ ემა.
ეს მოცისკროვნე ჩვენება ისე ჩარჩა ხსოვნაში, ვით უმომხიბლავესი რამ, რასაც კი ადამიანების ოცნება წარმოიდგენს; და ახლა იგი ცდილობდა კვლავ გამოეწვია ის განცდა, რაც ჯერ კიდევ არ გამქრალიყო, კვლავ გრძელდებოდა, მართალია, ნაკლებძალუმი, მაგრამ მაინც მეტად საამო, ვით პირველად. სული მისი, ამპარტავნებით გატეხილი, ახლა ქრისტიანობრივ სიმშვიდეში განისვენებდა; ღონემიხდილობის სიამის განმცდელი, ემა თავის სულში იჭვრიტებოდა და ხედავდა, როგორ ითრგუნებოდა მისი ნებისყოფა და გზას უხსნიდა მადლის შემოსვლას. მაშ, ბედნიერების მაგიერ შესაძლებელი ყოფილა სხვა, უფრო დიდი ნეტარება, მიწიერი სიყვარულის ტკბობათა ნაცვლად სხვა, უფრო მაღალი სიყვარული, განუწყვეტელი, წარუშლელი, მარადის ძლიერი! მიწიერ ნუგეშთა სიცრუის მიღმა ჭვრეტდა სიწმინდის სიხარულს, ყოველი ამქვეყნიური რომ დაუგმია და ზეცათა სიხარულს შერწყმია. და ასეთი ყოფა სანატრელი რამ იყო მისთვის. ნატრობდა, წმინდანი გამხდარიყო; კრიალოსნები შეიძინა, გულზე ავგაროზი და ნაწილები დაიკიდა, ისურვა, თავის საწოლ ოთახში, სასთუმალთან ნაწილებიანი კიდობანი დაედგა პატიოსანი თვლებით მოოჭვილი და საღამოობით მუხლმოდრეკილი მთხვეოდა ხოლმე. მღვდელს აკვირვებდა მისი ასეთი გუნება, აღტაცებული იყო მისი გულმოდგინებით, მაგრამ შიშობდა, ემას ასეთი მხურვალე კეთილმორწმუნეობა მწვალებლობისაკენ არ მიიდრიკოს და ცოდვად არ იქცესო, მაგრამ რაკი ასეთ საკითხებში თავი არც მაინცდამაინც ისე გამობრძმედილი მიაჩნდა, ყოველი შემთხვევისთვის წიგნის ვაჭარ ბულარს მისწერა, არქიელს რომ წიგნებს აწვდიდა ხოლმე, და სთხოვა, რაიმე განსაკუთრებული გამოეგზავნა `მდედრობითი სქესის განათლებული და გამჭრიახი გონების ადამიანებისთვის~. წიგნის ვაჭარმა კი ისეთივე გულგრილობით, როგორითაც თუნუქის რაიმე ნაკეთობას, მაგალითად, ზანგებს გაუგზავნიდა, აიღო და, რაც კი რამ იმ დროს სულის საცხოვნებელი საკითხავი იყო, ერთბაშად მოაზავა. ეს იყო კატეხიზმო, პატარა სახელმძღვანელოები კითხვა-პასუხით, მედიდურ მოძღვრულ კილოზე დაწერილი განქიქებანი, მსგავსად დე-მესტრის თხზულებათა, და განსაკუთრებული რიგის რომანები ვარდისფერი ყდით, სემინარიული პოეტების სტილით ან სინანულს მიცემულ ხანდაზმულ ქალწულთა მიერ რომ იყო დაწერილი. სათაურები ასეთი ჰქონდა: `გონს მოდით~, `საერო კაცი მარიამის ფერხთა წინაშე, თხზულება ბატონ დე ...-ისა, მრავალი ორდენის კავალერის~, `ვოლტერის შეცდომანი~, ყრმათათვის საკითხავი, და სხვა.
მადამ ბოვარის აზროვნება ჯერ კიდევ ისე საღი როდი ჰქონდა, რომ სერიოზულად შესდგომოდა რამეს; თანაც იგი მეტად დაეწაფა ამ წიგნებს, ვერ იტანდა საეკლესიო წესების მოთხოვნათ: არც ის სიმკაცრე მოსწონდა, რითაც ქედმაღალი პოლემისტები თავს ესხმოდნენ მათთვის უცხო ადამიანებს; ხოლო სარწმუნოებრივი საფუვრით შემზადებული საერო მოთხრობანი ისეთ უვიცობას იჩენდნენ ქვეყნიურ საკითხებში, რომ სრულიად შეუმჩნევლად დააშორეს იგი იმ ჭეშმარიტებათ, რომელთა დადასტურებასაც ეძებდა. იგი მაინც დაჟინებით განაგრძობდა კითხვას და როცა წიგნი ხელიდან გაუვარდებოდა, ასე ეგონა, უნაზესმა მისტიკურმა ნაღველმა შემიპყრო, ქრისტიანულ უმაღლეს განცხოველებას რომ სჩვევიაო.
როდოლფის მოგონება გულის სიღრმეში ჩამარხა; და ხსოვნა იგი განისვენებდა იქ უფრო ზეიმურად და მყუდროდ, ვიდრე მეფეთა ნეშტი აკლდამებში. ამ ბალზამირებული სიყვარულიდან სურნელება ფშვინავდა და ნებიერებით მსჭვალავდა იმ წმინდა უბიწოების ატმოსფეროს, რომლითაც ამიერიდან ქალი სუნთქვას ლამობდა. როცა თავისი სიტყვებით ევედრებოდა, როგორითაც საყვარელს ამკობდა ხოლმე ვნებათა აღტყინების ჟამს, ამით თავისი რწმენის განმტკიცება სწადდა, მაგრამ ზეციდან მასზე როდი გადმოდიოდა შვება და სიამე და იგი დგებოდა გაEდაღლილი სხეულითა და რაღაც დიდი სიცრუის ბუნდოვანი შეგნებით. ეს ლტოლვანი, ფიქრობდა იგი, მხოლოდ ზედმეტი ღვაწლია; თავისი ამპარტავნული ღვთისმოსაობით წარსულ დროთა იმ ქალებს ადარებდა თავს, რომელთა დიდებაზედაც ოცნებობდა, როცა ქალბატონ ლა-ვალიერის პორტრეტს უცქეროდა; ეს ქალები კი დედოფლური დიდებით იკრეფდნენ თავიანთი გრძელი კაბების ოქრომკედით მოქარგულ ბოლოებს და უდაბნოში გარდახვეწილნი ქრისტეს ფეხთქვეშ ღვრიდნენ სიცოცხლით განაწამები გულის უხვ ცრემლებს.
შემდეგ სათნოების ჭარბ მოღვაწეობას მიეცა: ღარიბებს პერანგებს უკერავდა, მშობიარეებს სათბობს უგზავნიდა; ერთხელ შარლმა სამ გლახაკს მიუსწრო, სამზარეულოში რომ წვნიანს ხვრეპდნენ. კვლავ შინ მოიყვანა თავისი გოგონა, რომელიც მისი ავადმყოფობის დროს შარლმა ძიძას მიაბარა. ახლა თვითონ განიზრახა მისთვის წერა-კითხვის სწავლება: რამდენიც უნდა ეტირა ბერტას, ემა ამის გამო აღარ ჯავრობდა, _ ეს იყო განზრახული სიმშვიდე, საყოველთაო მიტევება. მისი სიტყვა, ყოველთვის და ყველაფერზე, სავსე იყო იდეალური გამოთქმებით. თავის ბავშვს ასე ჰკითხავდა:
_ მუცლის ტკივილმა გაგიარა, ჩემო ანგელოზო?
დედამთილსაც საბაბი აღარა ჰქონდა ბუზღუნისა, გარდა იმისა, რომ მისმა რძალმა ღარიბებისათვის პერანგების კერვა აიჩემა, მის მაგიერ, რომ საკუთარი საცვლები შეეკეთებინა. საკუთარი ოჯახური უსიამოვნებით ნაწამები საბრალო ქალი თავს მშვენივრად გრძნობდა ამ მყუდრო სახლში; თუმცა აღდგომაც გავიდა, მაგრამ იგი მაინც არ ჩქარობდა, რათა თავი დაეღწია მოხუცი ბოვარის დაცინვისათვის, რომელიც სწორედ ვნების პარასკევს შეაწვევინებდა ხოლმე თავისთვის ღორის მსუქან კუპატებს.
გარდა დედამთილისა, რომელიც თავისი პირდაპირობით და სწორი მსჯელობით ამაგრებდა ემას, ამ უკანასკნელს თითქმის ყოველდღე ნახულობდნენ მისი ნაცნობები: ქალბატონი ლანგლუა, ქალბატონი კარონი, ქალბატონი დიუბრელი, ქალბატონი ტუვაში და კეთილი ქალბატონი ჰომე, რომელსაც არ სჯეროდა არც ერთი ჭორი, რასაც მის მეზობელზე ავრცელებდნენ. ჰომეს ბავშვებიც ესტუმრებოდნენ ხოლმე, მათ ჟუსტენი მოჰყვებოდა. ჟუსტენი ბავშვებიანად ადიოდა ზემოთ, ემას ოთახში, და კარში გაჩერდებოდა უძრავად, უხმოდ. ემა ხშირად ყურადღებასაც არ მიაქცევდა ხოლმე მას და თავის ტუალეტს შეუდგებოდა. უწინარეს ყოვლისა, თმიდან სავარცხელს გაიძრობდა და სხარტად გაიქნევდა თავს; როცა ჟუსტენმა პირველად დაინახა ეს საუცხოო ხშირი თმა, გიშრის კულულებად რომ მუხლებამდე სცემდა, საბრალო ბავშვის წინაშე თითქოს საკვირველებისა და უნახავის კარი გაიღო, რამაც თავისი სიდიადით შიში მოჰგვარა.
ემა, რასაკვირველია, ვერ ამჩნევდა ვერც მის მდუმარე ბეჯითობასა და ვერც მოკრძალებას. აბა რას იფიქრებდა, რომ სიყვარული, რომელიც სრულიად აღმოიფხვრა მისი სიცოცხლიდან, აგერ ფართქალებდა, სულ ახლოს, იმ ყრმის უბრალო გულში, რომელიც ღია იყო ემას სილამაზის ყოველი გამოვლინებისათვის. ამასთან, ქალი ისე გულგრილად უცქეროდა ახლა ყველაფერს, მისი სიტყვა ისე თანაბრად მოალერსე იყო ყველასთვის, ხოლო თვალი მედიდური და მოქცევაც სხვადასხვანაირი, რომ ძნელი იყო გაგერჩია ეგოიზმი სიბრალულისა და გარყვნილება სათნოებისაგან. ერთ საღამოს, მაგალითად, მსახურს გაუჯავრდა იმის გამო, რომ გასეირნების ნებართვა სთხოვა და საკმაოდ უხეიროდ მოიბოდიშა, მერე კი უეცრად მოლბა და ჰკითხა:
_ მაშასადამე, გიყვარს იგი?
და წამოწითლებული ფელისიტეს პასუხსაც აღარ მოუცადა, ისე დაურთო:
_ რაკი აგრეა, წადი! იმხიარულე!
ადრევე გაზაფხულზე ბრძანება გასცა, მთელი ბაღი თავიდან ბოლომდე გადაბარეთო; შარლი წინააღმდეგი იყო, მაგრამ დათანხმდა, რადგან უხაროდა, რომ რაიმეში მაინც იჩენდა ნებისყოფას; თუმცა თავის ნებისყოფას იგი უფრო და უფრო ხშირად იჩენდა, რაც უფრო უკეთ ხდებოდა. ჯერ ერთი, მოახერხა და სახლიდან გაისტუმრა ძიძა, რომელმაც მისი ავადმყოფობის დროს ოჯახში ფეხი მოიკიდა და თან მოიყვანა ორი ძუძუმწოვარა ბავშვი და ერთიც კიდევ პენსიონერი, რომელიც მეტისმეტად ღორმუცელა რამ იყო. შემდეგ ჰომეს ოჯახი ჩამოიშორა და ნელინელ მნახველებსაც ფეხი ამოაკვეთინა; ეკლესიაშიც ძვირად დაიარებოდა, რითაც მეაფთიაქის მოწონება დაიმსახურა, რომელმაც ამის გამო ერთხელ მეგობრულად უთხრა:
_ კინაღამ ფარისევლობაში შედგი ფეხიო.
ბატონი ბურნიზიენი კი ჩვეულებრივ ყოველდღე დაიარებოდა, საღვთო რჯულის გაკვეთილის შემდგომ იგი გარეთ ჯდომას, სუფთა ჰაერის სუნთქვას ამჯობინებდა. `კარავში~, როგორც ფანჩატურს ეძახდა, სიდრს მოართმევდნენ და ისინიც სვამდნენ ნელინელ ემას საბოლოო გამომრთელებისათვის.
ბინე იქვე ახლოს იყო ხოლმე, ბაღის გალავანს გადაღმა, და კიბოებს იჭერდა. ბოვარი იმასაც მიიწვევდა, რის საწინააღმდეგოდ ბინეს არა ეთქმოდა რა; კარგად ეხერხებოდა ბოთლების საცობის მოხდა.
_ უნდა აიღო და, _ კმაყოფილი თავდაჯერებით იტყოდა ხოლმე იგი, _ ბოთლი აი, ასე მაგრად დადგა, მერე ძაფი გაწყვიტო და წყნარად, წყნარად ამოიღო საცობი, ისე, როგორც, მაგალითად, რესტორნებში სელტერის წყლის ბოთლებს ხდიან ხოლმე.
თუმცა ზოგჯერ, სწორედ ასეთი ლექციის დროს, სიდრი შიგ თვალებში შეასხამდა ხოლმე; მაშინ მღვდელი გულიანად გადაიხარხარებდა და უცვლელად იმეორებდა ხოლმე ერთსა და იმავე ხუმრობას:
_ ამ სასმლის მაღალი ხარისხი პირდაპირ თვალში გცემს.
მოხუცი მართლაც ძალიან გულკეთილი ადამიანი იყო და სრულიადაც არ აღშფოთებულა, როცა ჰომემ შარლს ურჩია, ცოლი რუანს წაიყვანე, იქ ახლა ოპერაა ცნობილი ტენორის ლაგარდის მონაწილეობით და გაერთობაო. გაკვირვებულმა ჰომემ მოინდომა მისი აზრი გაეგო, რაზედაც მღვდელმა უპასუხა, მუსიკა ზნეობისთვის ნაკლებმავნედ მიმაჩნია, ვიდრე ლიტერატურაო.
მაშინ მეაფთიაქემ ლიტერატურის დამცველობა იკისრა. თეატრიო, _ ამბობდა იგი, _ ცრუმორწმუნეობას ებრძვის და გართობის სახით სათნოებას გვასწავლისო.
_ ჩასტიგატ რიდენდო მორეს*, ბატონო ბურნიზიენ! აიღეთ, მაგალითად, ვოლტერის ტრაგედიების უმრავლესობა; იქ ხელოვნურადაა გაბნეული ფილოსოფიური მსჯელობანი, რაც მათ ხალხისთვის ნამდვილი ზნეობისა და პოლიტიკის სკოლად ხდის.
_ მე ერთი პიესა მინახავს ოდესღაც, _ დაიწყო ბინემ, _ რომელსაც `პარიზელი ბიჭი~ ერქვა. იქ გამოყვანილია ძველი გენერალი; იგი მართლაც კარგადაა დახასიათებული, გენერალი ამათრახებს ერთ ახალგაზრდას, კარგი ოჯახის შვილს, ვისაც ერთი მუშა ქალი შეუცდენია, რომელიც ბოლოს...
_ რა თქმა უნდა, _ განაგრძობდა ჰომე, _ არის ცუდი ლიტერატურა ისე, როგორც ცუდი აფთიაქებიც; მაგრამ ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ხელოვნების ასე ხელაღებით გმობა მე უაზრობად, საშუალო საუკუნეების ბარბაროსულ შეხედულებად მიმაჩნია, სწორედ იმ საშინელების მომგვრელ და საძაგელი დროების ღირსად, როცა გალილეი დილეგში ჩააგდეს.
_ დიახ, ვიცი, _ უპასუხებდა ხუცესი, _ რომ კარგი წიგნები და კარგი მთხზველებიც არიან, მაგრამ, მიუხედავად ამისა, თვით ეს შეკრებილობა, სხვადასხვა სქესის ადამიანთა აღრევა, რაღაც მაცდუნებელ შენობაში, ფუფუნებით მორთულ თეატრში, შემდეგ ეს წარმართული ცვლა მორთულობისა, ეს ფერუმარილი, განათება, მინაზებული ლაპარაკი, განა ყოველივე ეს სულიერი გარყვნილების გამომწვევი არაა? განა ყოველივე ეს მაცდუნებელ აზრებსა და უწმინდურ ნატვრას არ შთაუნერგავს ადამიანს? ყოველ შემთხვევაში, ამ აზრისანი არიან ჩვენი წმინდა მამანი და, დასასრულ, _ დაურთო რაღაც იდუმალი ხმით, თანაც თითებით ბურნუთს ფხვნიდა, _ უკეთუ ეკლესიამ დაჰგმო სანახაობანი, ცხადია, იგი მართალი იყო, და ჩვენც უნდა დავემორჩილოთ მის დადგენილებას.
_ რისთვის განაგდებს ეკლესია აქტიორებს? _ აღძრა საკითხი მეაფთიაქემ, _ ისინი ხომ ოდესმე აშკარა მონაწილეობას იღებდნენ სარწმუნოებრივი წესების აღსრულებაში? დიახ, საკურთხევლის წინაშე წარმოადგენდნენ ხოლმე განსაკუთრებული სახის პიესებს, რომლებსაც მისტერიებს ეძახდნენ და რომლებიც ხშირად დასცინოდნენ კეთილზნეობის კანონებს.
მღვდელმა ის იკმარა, რომ ამოიოხრა, ხოლო მეაფთიაქე განაგრძობდა:
_ ისე, როგორც ბიბლიაშია, იქაც... იცით... არის ისეთი დაწვრილებითი... პიკანტური ამბები... ერთი სიტყვით... სასაცილო!
და პასუხად ბურნიზიენის მოძრაობისა, გაჯავრებას რომ გამოხატავდა, იტყოდა:
_ განა უარყოფთ, რომ ამგვარი წიგნები ქალწულთათვის არ არის? აი, ჩემი ატალა რომ...
_ კი მაგრამ, ჩვენ კი არა, პროტესტანტები ურჩევენ თავიანთ ერთმორწმუნეებს, ბიბლია იკითხეთო, _ მოუთმენლად წამოიძახა მღვდელმა.
_ სულერთია! _ მიუგო ჰომემ, _ განცვიფრებული ვარ, რომ ჩვენს დროში, ამ განათლებულ ეპოქაში მაინც დაჟინებით უკრძალავენ ადამიანს სულიერ დასვენებას, რაც სრულიად უვნებელი, ზნეობრივი და ზოგჯერ ჰიგიენურიცაა. არა, ბატონო ექიმო?
_ რასაკვირველია, _ ცალყბად მიუგო ექიმმა, ვერ გაიგებდი, ისიც იმავე აზრისა იყო და არ სურდა ვისთვისმე ეწყენინებია, თუ იმიტომ, რომ საკუთარი შეხედულება არ გააჩნდა.
ბაასი თითქოს ამოწურული იყო, მაგრამ მეაფთიაქეს ერთი წიხლის ჩაკვრა კიდევ მოესურვა.
_ მე იმისთანა მღვდლები მინახავს, რომლებიც საერო ტანისამოსს გადაიცვამდნენ და მოცეკვავე ქალების ფეხების საჭვრეტად დაიარებოდნენ.
_ ნუთუ?
_ დიახ, მი-ნა-ხავს! _ თითოეული მარცვლის მკაფიო გამოთქმით მიუგო ჰომემ.
_ მერე რა? ისინი უწესოდ იქცეოდნენ, _ ისე წარმოთქვა ბურნიზიენმა, რომ ეტყობოდა, ყველაფრის მოთმენა გადაწყვიტა.
_ აი, დასწყევლოს! განა მარტო მაგისთანებს სჩადიოდნენ? _ წამოიძახა მეაფთიაქემ.
_ ბატონო!.. _ ისე მრისხანედ დაიყვირა მღვდელმა, რომ მეაფთიაქე შეშინდა.
_ მე იმისი თქმა მინდა, _ უკვე ნაკლებტლანქი კილოთი დაიწყო მეაფთიაქემ, _ რომ მომთმენობა საუკეთესო საშუალებაა სარწმუნოებაზე მოსაქცევად.
_ ეგ მართალია! ეგ მართალია! _ დაეთანხმა ფაშვიანი და კვლავ დაჯდა, მაგრამ ამის შემდგომ ორი წუთიც აღარ მოუცდია. წავიდა თუ არა, ჰომემ მკურნალს უთხრა:
_ ნახე, როგორ გავჯორე! გამათრახებაც ამას ჰქვია!.. დამიჯერეთ და წაიყვანეთY ოპერაში ქალბატონი, უკვე მხოლოდ იმისთვის, რომ სიცოცხლეში ერთხელ მაინც გაუსივოთ გული ერთ-ერთ ამისთანა ყორანს, ეშმაკსაც უზიდავს მაგის სული! ჩემს მაგივრობას რომ ვინმე გასწევდეს, მეც თქვენთან ერთად წამოვიდოდი. იჩქარეთ! ლაგარდი მხოლოდ ერთ წარმოდგენას მართავს, ინგლისში მიუწვევიათ დიდი ამბით! საერთო აზრი მის შესახებ ისეთია, რომ დიდი ვინმეა! ოქროთი ივსება ყელამდე. თან დაჰყავს სამი ხასა და ერთი მზარეული. ყოველი დიდი არტისტი სანთელს ორივე ბოლომდე წვავს. მათთვის საჭიროა უზნეო ცხოვრება, რათა ოცნება გაიხელონ, მაგრამ ბოლოს საავადმყოფოში კვდებიან, ვინაიდან ახალგაზრდობაში ჭკუას ვერ მოეგნენ, რომ შავი დღისთვის რამე შეენახათ. მაშ ასე, გისურვებ კარგ მადას! ხვალამდე!
სპექტაკლზე ფიქრმა მალე გაიტაცა ბოვარი; ცოლს გაუზიარა, მაგრამ მან პირველად იუარა დაღლილობის, შეწუხებისა და ხარჯის საბაბით; შარლმა თავისი არ დაიშალა, რადგან დარწმუნებული იყო, რომ ეს გართობა ცოლს არგებდა. არავითარი დაბრკოლება არ არსებობდა; დედამ ამას წინათ სამასი ფრანკი გამოუგზავნა, რასაც სრულიად არ მოელოდა; მიმდინარე ვალები უმნიშვნელო იყო, ხოლო ლერეს ვექსილების განაღდების ვადა ისე შორს იყო, რომ ამაზე ფიქრიც კი არ ღირდა. ამასთან, ეგონა, ცოლს ჩემი წინადადების მიღება ეძნელებაო, და ამიტომ უფრო დაჟინებით სთხოვდა. ბოლოს ემაც დათანხმდა და მეორე დღეს, რვა საათზე, `მერცხალში~ ჩაბარგდნენ.
მეაფთიაქესაც, სიმართლე რომ ითქვას, იონვილში არაფერი აკავებდა, მაგრამ თავს ვალდებულად რაცხდა ადგილიდან არ დაძრულიყო; გაცილებისას ღრმად ამოიოხრა და თქვა:
_ მაშ, კეთილი მგზავრობა! ბედნიერი ხართ, მე და ჩემმა ღმერთმა!
შემდეგ ემას მიმართა, რომელსაც ოთხფურჩალიანი ცისფერი აბრეშუმის კაბა ეცვა, და უთხრა:
_ მშვენიერი ხართ, ვით ამური! ვინძლო რუანში დიდი ფურორი მოახდინოთ!
დილიჟანსი `წითელი ჯვრის~ სასტუმროს წინ გაჩერდა, ბოვუაზინის მოედანზე. ეს იყო ფუნდუკი, რომლის მსგავსიც მრავალია პროვინციის ქალაქებში, უზარმაზარი თავლებით, პაწაწინა ბინებითა და ეზოთი, სადაც ქათმები ქერის მარცვალს ეძებენ ტალახში ამოსვრილი ეტლების ქვეშ. მათი შენობები ძველი, დარბაისლურია, დაკილული ხის აივნები ზამთრის ქარიან ღამეში საბრალოდ ჭრაჭუნებენ. ფუნდუკები მუდამ სავსეა ხალხით, ხმაურითა და სასმელ-საჭმლით; შავი სუფრები ყავითაა დათხუპნილი, ფანჯრის მინები _ ბუზების ნაჯდომით, ხოლო ნოტიო ხელსახოცები კი ღვინის მოლურჯო ლაქებითაა მოჩითული. ამგვარ სახლებში მუდამ სოფლის სუნი დგას, როგორც ფერმაში მოჯამაგირეთაგან, თუმცა ყველას ქალაქურად აცვია; სასტუმროს აუცილებლად აქვს ყავახანა _ ქუჩის პირას, და ბოსტანი _ უკან, მინდვრისკენ. შარლი მაშინვე საქმეზე გაექანა. ერთმანეთში აურია ავანსცენა და ქანდარა, პარტერი და ლოჟები, იძია, იკითხა, მაინც ვერაფერი გაიგო; კონტროლიორმა დირექტორთან გაგზავნა; შემდეგ სასტუმროში მოვიდა, იქიდან კვლავ სალაროსკენ გაიქცა და მთელი დღე ასე ირბინა ქალაქში, თეატრიდან ბულვარამდე.
მადამ ბოვარიმ ახალი ქუდი, თათმანები და თაიგული იყიდა. ბატონი შიშობდა, არ დავიგვიანოთო და, თითო თეფში წვნიანის შეხვრეპა ძლივს მოახერხეს, რომ უკვე თეატრის შესასვლელში იდგნენ, მაგრამ კარი ჯერ ისევ დაკეტილი იყო.


XV
ხალხი თეატრის კედელთან მიმდგარიყო, ბალუსტრადებს შორის ჩამწკრივებული. მახლობელი ქუჩების კუთხეებში უზარმაზარი აფიშები იყო გამოკრული, რომლებზედაც მსხვილი ასოებით ეწერა: `ლუჩია დი ლამერმური... ლაგარდი... ოპერა...~ და სხვა. მშვენიერი ამინდი იყო; ცხელოდა; დახუჭუჭებული თმა ოფლისაგან იშლებოდა; გაწითლებული შუბლები ცხვირსახოცებით იწმინდებოდა; ხანდახან მდინარიდან დაძრული თბილი სიო ოდნავ არხევდა ფარდებს, კაფეების კარებს რომ ჰქონდა ჩამოფარებული. ცოტა ქვემოთ კი ყინულოვანი ორჭოლი ქროდა, რომელსაც თან ტყავების, ქონისა და ზეთის სუნი მოჰქონდა. ეს იყო ანაორთქლი შარეტის ქუჩისა თავისი შავი საწყობებით, საითაც კასრებს მიაგორებდნენ.
ემას გულმა ძგერა დაუწყო, როცა ვესტიბიულში შევიდნენ. უნებური პატივმოყვარული ღიმი გაუკრთა ტუჩზე, როცა ხალხი სხვა დერეფნით მარჯვნივ გაექანა, თვითონ კი კიბით პირველ ადგილებში ადიოდა. ბავშვური სიანცით ჰკრავდა ხოლმე თითს მაუდგადაკრულ განიერ კარებს; ღრმად ისუნთქავდა კულისების მტვრიან ჰაერს და ლოჟაში რომ დაჯდა, თავადის ქალის მედიდურობით გაიმართა წელში.
დარბაზი ხალხით ივსებოდა; ბინოკლებს იღებდნენ, მეაბონენტე ხალხი შორიდან ესალმებოდა ერთიმეორეს. ვაჭრობის დავიდარაბით მოქანცულნი ხელოვნების ტაძარში დასასვენებლად მოსულიყვნენ; მაგრამ ჩვეულ საქმეებს მაინც ვერ ივიწყებდნენ. ლაპარაკობდნენ ბამბეულზე, ოცდათექვსმეტგრადუსიან არაყზე, ინდიგოსა და სხვაზე. აქ-იქ მოჩანდა მოხუცთა სახეები, მშვიდი, უმეტესად თეთრი და თეთრთმიანი, რომლებიც ტყვიის წყალში გავლებულ ვერცხლის მედლებს მოგაგონებდნენ. ახალგაზრდები თავმომწონედ პარტერში მიმოდიოდნენ, ჟილეტების ამონაჭრებში ვარდისფერი თუ მომწვანო-ვაშლისფერი ჰალსტუხები უჩანდათ. მადამ ბოვარი ზემოდან დასცქეროდა მათ და სიამეს ჰგვრიდა ყვითელ თათმანებში გამოწყობილი მათი ხელები, ოქროსთავიან ხელჯოხებს რომ დაყრდნობოდნენ.
ამასობაში სანთლები ორკესტრშიც აინთო; ზემოდან ჭაღი დაუშვეს, რომლის თლილმა სასანთლეებმაც ციმციმი იწყეს და დარბაზს ერთბაშად მხიარულება მოჰფინეს; შემდეგ ერთიმეორეზე შემოვიდნენ მემუსიკენიც და ატყდა საკრავების არეულ-დარეული ჭყვიტინი; ბანები ღუღუნებდნენ, ვიოლინოები წიოდნენ, კორნეტ-აპისტონები ღაღანებდნენ, ფლეიტები და ფლაჟელოტები პიპინებდნენ, მაგრამ, აი სცენაზე სამჯერ დაჰკრეს; დაფდაფები ერთბაშად აგუგუნდნენ, სასულე საკრავებმა რამდენიმე აკორდი აიღეს. ფარდა აიწია და სცენა გამოჩნდა.
დეკორაცია ტყის ნაპირს წარმოადგენდა, რომელსაც მარცხნით ნაკადული ჩაუდიოდა, მუხით დაჩრდილული. სოფლელები და ბატონები, რომელთაც მხრებზე პლედები გადაეგდოთ, ერთად მღეროდნენ სანადირო სიმღერას; მერე ვიღაც ბელადი გამოვიდა და ბოროტ სულს მოუწოდა ხელაპყრობით; შემდეგ კიდევ ვიღაც გამოვიდა; ცოტა ხნის შემდეგ ესენიც გავიდნენ და მონადირეებმა კვლავ სიმღერა დაიწყეს.
ემას სიყმაწვილეში წაკითხული წიგნები, საყვარელი ვალტერ სკოტი წარმოუდგა. ყურში თითქოს შოტლანდიური საყვირის ხმა ესმისო ნისლით დაფარულ ლიშხნარებიდან. რომანის გახსენება ლიბრეტოს გაგებას უადვილებდა და კვალდაკვალ მისდევდა ინტრიგის განვითარებას, ხოლო ის ოდნავ შესაცნობი ფიქრები კი, თავს რომ დასტრიალებდნენ, მუსიკის გრგვინვაში იკარგებოდა... მიენდო მელოდიას და მთელი არსებით თრთოდა, თითქოს სოლინარები სიმებს კი არა, მის ნერვებს ეხებიანო. თვალი წარსტაცა მსახიობების ჩაცმულობამ, დეკორაციებმა, მოქმედმა პირებმა, დახატულმა ხეებმა, რომლებიც ვინმეს გავლისას ირხეოდნენ; ხავერდის ბერეტებმა, წამოსასხამებმა. ხმლებმა და ყოველივე ამ ვითომ ნივთებმა, ამ ლამაზმა ტყუილმა... აი, გამოვიდა ერთი ახალგაზრდა ქალი და თავისი ქისა მწვანედ ჩაცმულ მხლებელს მიუგდო. მერე ქალი მარტო დარჩა და ამ დროს გაისმა ფლეიტის ხმა, ხან ნაკადულივით მორაკრაკე, ხან კი ჩიტივით მოჭიკჭიკე. ლუჩიამ გაბედულად დაიწყო თავისი კავატინა სოლ მაჟორი. იგი სიყვარულზე მოთქვამდა, ფრთებს ნატრობდა. ემასაც ენატრებოდა ცხოვრებიდან გაქცევა, სხვა ქვეყნად გაფრენა.
უეცრად ედგარი _ ლაგარდი გამოვიდა.
მის სახეს ის შეუდარებელი სიფერმკრთალე დაჰკრავდა, სამხრეთის ფიცხ რასებს რომ მარმარილოსებრ დიდებულებას სძენს. ლაგარდის მოყვანილი ტანი მიხაკისფერი ტანსაცმლით იყო გამოკვალთული; ნაჭედი პაწია ხანჯალი მარცხენა თეძოს ულამუნებდა; მიბნედილ მზერას გარემოს ავლებდა და ქათქათა კბილებს აელვებდა. ამბობდნენ, ვითომ ერთ პოლონელ თავადის ქალს, ბიარიცის ახლოს, საღამოს ზღვის ნაპირას მჯდომარეს, გაუგონია მისი სიმღერა იმ დროს, როცა ლაგარდი ნავების შეკეთებაში იყო გართული, და შეჰყვარებია იგი. ქალს მთელი თავისი ქონება მისთვის გადაუცია, ლაგარდის კი ის მალე სხვა ქალებში გაუცვლია; ამ რომანტიკულ წარსულს არტისტისთვის სახელი უფრო გაუთქვამს. მოხერხებული მომღერალი თვითონ ცდილობდა, რეკლამებში ერთი პოეტური ფრაზაც ყოფილიყო ჩართული მისი მომხიბვლელობისა და მგრძნობიარე სულის შესახებ. მშვენიერი ხმა, ურყევი თავდაჯერება, უფრო ტემპერამენტიანი, ვიდრე ჭკვიანი, უფრო პათოსიანი, ვიდრე ლირიკული, ყოველივე ეს აგვირგვინებდა ამ საკვირველი შარლატანის ბუნებას, რომელშიც პარიკმახერი და ტორეადორი ერთმანეთს ეცილებოდა.
დარბაზი პირველი სცენიდანვე მოხიბლა. ლუჩიას გულში იკრავდა. ტოვებდა, კვლავ უბრუნდებოდა, სასოწარკვეთილებას გამოხატავდა; გულისწყრომის სიტყვებს განუსაზღვრელი სინაზის საამო ჩურჩული ცვლიდა, მისი ყელიდან ქვითინისა და ამბორის ხმები ჩქეფდა. ემა წინ იხრებოდა, რათა უკეთ მოესმინა და ფრჩხილებს ლოჟის ხავერდს უსვამდა.
სავსებით ისრუტავდა ამ მელოდიურ მოთქმას, კონტრაბასების აკომპანემენტში რომ ისე გაისმოდა, ვით ზღვაურის ზათქში დამხრჩვალთა ყვირილი. ცნობდა უთვალავ სიამესა და ტანჯვას, რომელმაც კინაღამ იმსხვერპლა იგი, მომღერალი ქალის ხმა საკუთარი სულის გამოხმობად ეჩვენებოდა, ხოლო იმ მომხიბვლელ ილუზიას რაღაც საერთო ჰქონდა მის ცხოვრებასთან, მაგრამ ასეთი სიყვარულით იგი არასოდეს არავის ჰყვარებია. იგი ამ ედგარივით როდი ტიროდა უკანასკნელ საღამოს, როცა მთვარე ანათებდა და როცა ერთმანეთს ეუბნებოდნენ: `ხვალამდე!.. ხვალამდე!~
დარბაზი გრიალებდა; მომღერლები იძულებული იყვნენ, გაემეორებინათ: შეყვარებულნი მღეროდნენ თავიანთი საფლავების ყვავილებზე, ფიცზე, განდევნაზე, ბედისწერასა და იმედზე; და როცა მათი საბრალო `მშვიდობით~ გაისმა, ემას უნებური კივილი აღმოხდა, უკანასკნელმა აკორდებმა რომ ჩაახშვეს.
_ რას ერჩის იმ ქალს ის დიდებული? _ ჰკითხა შარლმა
_ ერჩის კი არა, მისი სატრფოა! _ მიუგო ემამ.
_ კი მაგრამ, რაღად იმუქრება, თქვენს ოჯახს სამაგიეროს მივუზღავო? ის კი, ახლა რომ შემოვიდა, ამბობდა: `ლუჩია მიყვარს და დარწმუნებული ვარ, მასაც ვუყვარვარო~. მერე კი მის მამას გაჰყვა მკლავგაყრილი. განა ის მახინჯი, ქუდში რომ მამლის ფრთა აქვს გაჩრილი, მისი მამა არ არის?
მიუხედავად ემას განმარტებისა, როცა ჟილბერი თავის ბატონს ეშტონს ვერაგულ განზრახვას უმხელს, შარლს იმ საქორწინო ბეჭდის დანახვაზე, რამაც ლუჩიას თვალი უნდა აუხვიოს, ეგონა, ბეჭედი მართლაც ედგარის გამოგზავნილია ნიშნად სიყვარულისაო. თუმცა იგი თვით გამოტყდა, რომ სრულიად ვერაფერი გაიგო მთელი ამ ისტორიისა, რისი მიზეზიც მუსიკაა, რომელიც სიტყვებს ძალიან ვნებსო.
_ სულერთია, _ მიუგო ემამ, _ გაჩუმდი!
_ ხომ იცი ყველაფერში გარკვეულობა მიყვარს.
_ გაჩუმდი-მეთქი! _ მოუთმენლად წამოიძახა.
ლუჩია მხლებლებმა გამოიყვანეს; ნარინჯის ყვავილთა გვირგვინი თავს უმკობდა; უფრო ფერმკრთალი იყო, ვიდრე მისი ატლასის თეთრი კაბა. ემას თავისი ქორწინების დღე გაახსენდა, ვიწრო ბილიკი პურის ყანაში, რომლითაც მაყრიონი ეკლესიაში მიდიოდა. რატომ ლუჩიასავით არ იბრძოდა, არ ლოცულობდა მაშინ? არა, მხიარული იყო და ვერ ამჩნევდა, რა უფსკრულშიც ვარდებოდა. აჰ, მთელი წინანდელი, ნორჩი სილამაზით, რასაკვირველია, ქორწინების სირცხვილამდე და სიმრუშის გულგრილობამდე, თავის სიცოცხლეს ვინმე ერთგულს, სულგრძელს რომ შესწირავდეს, მაშინ მისთვის სინაზეცა და სათნოებაც, სიამეცა და მოვალეობაც ერთმანეთს შეეზავებოდა და იგიც არასოდეს აღარ ჩამოქვეითდებოდა ასეთი ბედნიერების მწვერვალიდან, მაგრამ ბედნიერება, რა თქმა უნდა, სიცრუეა, მხოლოდ იმისთვის მოგონილი, რომ ყველა ნატვრას იმედი გაუქარწყლოს. ემა ახლა კარგად იცნობს ვნების წვრილმანობას, რასაც ხელოვნება ასე ადიდებს. იგი ცდილობდა გაეთავისუფლებინა ფიქრები მისი შთაგონებისგან და თავის განვლილ ტანჯვათა წარმოდგენაში მხოლოდ მხატვრული ოცნება დაენახა, რაც მხოლოდ თვალთათვის არის საამო, და გულში იცინოდა კიდეც, როცა სცენის სიღრმეში, ხავერდის ფარდის იქით, უეცრად გამოჩნდა შავწამოსასხამიანი ვაჟი; იგი შეირხა და ესპანური ქუდი თავიდან ჩამოუვარდა; იმწამსვე ორკესტრმა და მომღერლებმა სექსტეტი დაიწყეს.
რისხვით აგზნებული ედგარი ყველას ახშობდა თავისი მძლავრი ხმით. ასტონი დაბალი კილოთი აყრიდა მომაკვდინებელ მუქარას; ლუჩია კივილით აყრუებდა იქაურობას; არტური განზე გამდგარიყო და შუახმით მღეროდა, მღვდლის ბანი ორგანივით ღუღუნებდა. ქალების გუნდი კი მის სიტყვებს იმეორებდა. ყველანი მწკრივად იდგნენ და ხელებს იქნევდნენ; მათი ნახევრად ღია ბაგენი ერთბაშად ისროდნენ რისხვას, მუქარას, საზღაურს, საშინელებას, შეწყალებასა და განცვიფრებას. შეურაცხყოფილი მიჯნური ხმალს იქნევდა; მისი არშიიანი საყელო მისივე მკერდის მოძრაობის თანაბრად ირხეოდა. იგი ხან მარცხნივ გაიწევდა, ხან მარჯვნივ, განიერ ნაბიჯებს ადგამდა და ამ დროს ხის იატაკზე მისი ვერცხლის დეზები, რბილ ბოტფორტებზე რომ ეკრა, საამურად წკრიალებდა. ალბათ, სიყვარულის დაუშრეტელ ზღვას იტევს, რაკი ასე უხვად აფრქვევს საზოგადოებასო, ფიქრობდა ემა, მაგრამ გაბიაბრუების ამ ცდამ უნაყოფოდ ჩაუარა, რადგან გმირის პოეტურობით გატაცებულს ხიბლავდა მომღერალი. ცდილობდა წარმოედგინა მისი ცხოვრება, განთქმული, არაჩვეულებრივი, დიდებული სიცოცხლე მისი, როგორიც თვითონაც შეეძლო ჰქონოდა, უკეთუ განგება ინებებდა. მათ ხომ შეეძლოთ ერთმანეთს შეხვედროდნენ, შეეყვარებინათ ერთმანეთი! მასთან ერთად მთელ ევროპაში, სატახტოდან სატახტოში იმოგზაურებდა, გაიზიარებდა მის შრომასა და სახელს, აკრეფდა მისთვის ნასროლ ყვავილებს და საკუთარი ხელით დაუქარგავდა ტანსაცმელს. შემდეგ ყოველ საღამოს, ლოჟის მოოქრული ბანდულიდან, სიამით გათანგული არ გაუშვებდა არც ერთ ბგერას მისი სულისას, რომელიც მხოლოდ მისთვის იქნებოდა ამღერებული; სამაგიეროდ, ისიც სცენიდან, თამაშის დროს, მხოლოდ მას მიაცქერდებოდა. უეცრად რაღაც სიგიჟემ შეიპყრო ქალის არსება: მომღერალი მას უცქერის, ეს უეჭველია. სურდა მისკენ გაქცეულიყო, მისი ძლიერებისთვის შეეფარებინა თავი, ვით თვით სიყვარულის განხორციელებისათვის, და ეთქვა, ეყვირა: `ამიყვანე, წამიყვანე, წავიდეთ! შენი ვარ, შენი! შენია მთელი ჩემი აღტყინება, ყველა ჩემი ოცნება!~
ფარდა დაეშვა.
აირის სუნი ხალხის ნასუნთქში იყო აზავებული. მარაოების ქნევა ჰაერს კიდევ უფრო ამძიმებდა. ემას ლოჟიდან გასვლა უნდოდა, მაგრამ დერეფნები ხალხით იყო გაჭედილი და ამიტომ გულაძგერებული კვლავ ლოჟაში დარჩა. შარლი შიშობდა, გული არ წაუვიდესო, და ბუფეტში ხილის წყლის მოსატანად წავიდა.
დიდი გაჭირვებით დაბრუნდა უკან; ყოველ ფეხის ნაბიჯზე ეჯახებოდა ვინმეს და ჭიქის სამი მეოთხედი ერთ დეკოლტირებულ რუანელ ქალს დააღვარა ბეჭზე, რომელმაც, როცა ძუძუებში ცივი სითხე იგრძნო, ისე შეჰკივლა, თითქოს კლავენო. მისი მეუღლე, საფეიქროს პატრონი, უზრდელს გაუჯავრდა; და სანამ ქალი ცხვირსახოცით იწმენდდა თავის საუცხოო ალუბლისფერ აბრეშუმის კაბას, მისი ქმარი ცხვირში დუდუნებდა რაღაც ხარჯისა და ზარალის ანაზღაურებაზე. როგორც იქნა, შარლმა ცოლამდე მიაღწია და საშინლად აქოშინებულმა უთხრა:
_ პატიოსნებას ვფიცავ, ვფიქრობდი, ვერ გავაღწევ-მეთქი! იმოდენა ხალხია, იმოდენა, რომ...
და დასძინა:
_ აბა გამოიცან, ვინ ვნახე იქ, ზემოთ?... ბატონი ლეონი!
_ ლეონი?
_ დიახ, სწორედ ის, ახლავე მოვა შენს მოსაკითხავად.
ამ სიტყვების წარმოთქმა ვერ მოასწრო, რომ იონვილის ყოფილი კლერკი ლოჟაში შემოვიდა.
მაღალი საზოგადოების კაცის გამბედაობით გაუწოდა ხელი; მადამ ბოვარიმაც მყის თავისი მიაწოდა, რადგან, ალბათ, უფრო ძლიერი ნებისყოფის მიმზიდველობას დაემორჩილა. ეს ხელი იმ საღამოს აქეთ აღარ მიჰკარებია, როცა მწვანე ფოთლებზე წვიმა დიოდა, როცა ისინი ფანჯარასთან მდგომარენი გამოეთხოვნენ ერთმანეთს, მაგრამ ემამ უმალვე მოიშორა მოგონებათა მიერ გამოწვეული გარინდება და ზრდილობის დასაცავად სწრაფად უთხრა:
_ აჰ, გამარჯობა! როგორ? თქვენ აქა ხართ?
_ ჩუმად! _ გაისმა ხმა პარტერიდან, რადგან მესამე მოქმედება იწყებოდა.
_ მაშ რუანში ხართ?
_ დიახ.
_ დიდი ხანია?
_ ჩუმად! გარეთ გადით...
მათკენ მობრუნდნენ; იძულებულნი იყვნენ, ხმა გაეკმინდათ, მაგრამ ემა უკვე აღარ უსმენდა ოპერას; სტუმრების ქორო, სცენა ეშტონსა და მის მსახურს შორის, დიდი დუეტი რე მაჟორი, _ ყოველივე ამან რაღაც ბურუსში ჩაიარა, თითქოს საკრავები ნაკლებხმოვანნი შეიქნენ, ხოლო მოქმედი პირები სადღაც შორს წავიდნენ; ემას მოაგონდა ბანქოს საღამოები მეაფთიაქისას, ძიძის სანახავად წასვლა, ერთად წიგნის კითხვა ფანჩატურში, ბუხართან განმარტოებული ბაასი, მთელი თავისი საბრალო სიყვარული, ისე წყნარი, ხანგრძლივი, მოკრძალებული, ნაზი და მაინც დავიწყებული... რისთვისღა დაბრუნებულა? რა გარემოებათა დამთხვევა ახვედრებს კვლავ მას ცხოვრების გზაზე?
ლეონი ემას უკან იდგა, ბეჭით ტიხარს მიყრდნობილი. ქალს ზოგჯერ უნებურად გააჟრჟოლებდა ხოლმე, როცა ლეონის ნასუნთქი თმას აუქროლებდა.
_ განა ეს გაინტერესებთ? _ თქვა და ისე დაბლა დაიხარა, რომ ულვაშის ბოლო ემას ყურს შეეხო.
_ ისე, არც ძალიან! _ უდარდელად მიუგო.
მაშინ ლეონმა შესთავაზა, ნაყინის საჭმელად წასულიყვნენ სადმე.
_ აჰ, არა! დავრჩეთ ბოლომდე! _ თქვა შარლმა, _ აი, იმას თმა გაშლილი აქვს, ეს კი რაღაც ტრაგიკულის მომასწავებელია.
მაგრამ ლუჩიას სიგიჟის სცენა სულაც აღარ აინტერესებდა ემას და მომღერალი ქალის თამაშიც არაბუნებრივი ეჩვენებოდა.
_ ის კი არ მღერის, ყვირის, _ უთხრა შარლს, რომელიც მთელი გულით უსმენდა მომღერალს.
_ ჰო, შესაძლებელია... ოდნავ... _ მიუგო და არ იცოდა, რა ერჩია: თავისი წრფელი სიამოვნება თუ ცოლის აზრის პატივისცემა.
ლეონმა ამოიოხრა და თქვა:
_ რა სიცხეა...
_ მართალია, აუტანელია.
_ ცუდად ხარ? _ ჰკითხა ბოვარიმ.
_ ჰო, სული მეხუთება. წავიდეთ.
ლეონმა ფრთხილად მოასხა ბეჭებზე არშიიანი გრძელი შალი. სამივენი ნავსადგურისაკენ გაემართნენ და კაფეს ფანჯრებთან, გარეთ დასხდნენ.
პირველად ბაასი ემას ავადმყოფობას შეეხებოდა, თუმცა ემამ რამდენჯერმე გააწყვეტინა შარლს, შესაძლებელია, ლეონს მოსაწყენად ეჩვენოსო; ლეონმა კი უამბო: რუანში ერთი-ორ წელს დავრჩები სამუშაოდ დიდ კანტორაში, რათა გავიწაფო იურიდიული საქმეების წარმოებაში, რასაც პარიზთან შედარებით ნორმანდიაში ბევრი თავისებურება აქვსო. შემდეგ გამოჰკითხა ბერტოს, ჰომეს ოჯახისა და მოხუცი ლეფრანსუას ამბები, მაგრამ, რაკი ქმრის თანდასწრებით სალაპარაკო მეტი აღარ ჰქონდა, ბაასიც მალე შეწყდა.
თეატრიდან გამოსული საზოგადოება მათ ახლოს მიდიოდა ქვაფენილით; ვინ თავისთვის უსტვენდა, ვინ პირდაღებული ღრიალებდა: `ო, ლუჩია, ჩემო ანგელოზო~. ლეონს სურდა თავი მუსიკის მოყვარულად ეჩვენებინა და ლაპარაკი ამაზე დაიწყო. მას მოესმინა ტამბურინი, რუბინი, პერსიანი, გრიზი; მათთან შედარებით ლაგარდი, მიუხედავად თავისი დიდი ბრწყინვალებისა, არაფერს წარმოადგენსო.
_ თუმცა, _ გააწყვეტინა შარლმა, _ ამბობენ, რომ უკანასკნელ მოქმედებაში იგი პირდაპირ განსაცვიფრებელია; მწყინს, რომ ბოლოს ვეღარ დავესწარით, მე ძალიან დამაინტერესა ამან...
_ აქ კიდევ იქნება ერთი წარმოდგენა, _ თქვა კლერკმა, მაგრამ შარლმა მიუგო, ხვალ უნდა გავბრუნდეთო.
_ თუკი შენ მარტო დარჩენას არ მოისურვებ, ჩემო ემიკო, _ მიმართა ცოლს.
ასეთი უეცარი ცვლილების გამო, რაც რაღაც იმედს იძლეოდა, კლერკმა იცვალა ტაქტიკა და მოჰყვა ლაგარდის ქებას უკანასკნელ მოქმედებაში. ეს მართლაც უმაღლესი რამეა, რაღაც დიდებულიო. შარლი დაჟინებით ირწმუნებოდა:
_ შენ შეგიძლია კვირას დაბრუნდე. ჰა, გადაწყვიტე! ერთ წუთსაც არ უნდა იყოყმანო, თუკი ეს ოდნავ გარგებს.
ამასობაში მაგიდები გარშემო დაცარიელდა; ერთ-ერთი მსახური მოვიდა და მოკრძალებით გაჩერდა შორიახლოს; შარლი მიხვდა და ქისა ამოიღო, მაგრამ კლერკმა ხელი დაუჭირა და დანახარჯის გარდა ორი ვერცხლის ფული წკრიალით დააგდო მარმარილოს მაგიდაზე.
_ მე სრულიადაც არ მინდა ხარჯი გასწიოთ, _ წაიდუდუნა ბოვარიმ. ლეონმა უდარდელად ჩაიქნია ხელი, ქუდი აიღო და თქვა:
_ მაშ, ასე: ხვალ ექვს საათზე, არა?
შარლმა კვლავ მოიბოდიშა, მეტხანს დარჩენა არ შემიძლია, მაგრამ ემას კი არაფერი უშლისო...
_ საქმე ის არის, რომ... _ წაიბურტყუნა ემამ გამოუცნობი ღიმილით, _ ღმერთმანი, არ ვიცი...
_ ჰო, დავფიქრდები, ხვალ ვნახოთ; ღამე რჩევის მომცემია...
მერე ლეონს მიმართა:
_ ახლა, რაკი ჩვენს კუთხეში დაბრუნდით, იმედია, სადილად მობრძანდებით როდისმე ჩვენსა!
კლერკმა მიუგო, დაპატიჟებას უთუოდ გამოვიყენებ, მით უმეტეს, რომ აუცილებლად უნდა წავიდე იონვილს საქმეების გამოო. და სერ-ჰერბლანის კუთხეში ერთმანეთს დაშორდნენ იმ დროს, როცა კათედრალზე თორმეტის ნახევარი დარეკა.



Loading...

ტექსტის სანახავად გაიარეთ რეგისტრაცია.