ფონ იუქსკიულის ვოლდემარ - Voldemar Fon



ძეგლი მამაცთათვის, 1832 წლის 24 აგვისტოს სამშობლოს თავისუფლებისთვის ბრძოლაში რომ დადეს თავი

1832 წელი იდგა. ამიერკავკასიის სახელმწიფოები ქართლი, იმერეთი და სამეგრელო საუკუნის დასაწყისიდან რუსული გახლდათ.
მეფე გიორგი XII-მ 1800 წელს თავისი გვირგვინი იმპერატორ პავლეს გადაულოცა, მიიჩნია რა, რომ შინააშლილობებით მორყეული მისი სამეფო სპარსთა და თურქთა შემოსევებს ვეღარ გაუძლებდა.
იმერეთის მეფე სოლომონიც მასზე განხორციელებული ზეწოლის შედეგად 1804 წელს იძულებული გახდა რუსეთს დამორჩილებოდა და თავისი სამეფოს მისთვის მიერთებაზე თანხმობა ეთქვა.
იმავე წელს სამეგრელოს მთAავარმა დადიანმაც აღიარა რუსეთის უზენაესობა და მისი სამთავროც რუსეთის პროვინციად იქცა. დასავლეთ ამიერკავკასიის ქრისტიანულმა სახელმწიფოებმა ყოველთა რუსთა მძლავრ თვითმპყრობელობას შეაფარეს თავი.
აღმოსავლეთ და სამხრეთ-აღმოსავლეთ ამიერკავკასიის წვრილ-წვრილი მაჰმადიანური სახანოები და სასულთნოები ასევე დიდი ძალისხმევის გარეშე დაიპყრეს მამაცმა რუსულმა რაზმებმა.
მაგრამ ეს ახალი რუსული პროვინციები იმპერიასთან ბოლომდე მიერთებული ჯერ არ იყო. კავკასიონის ვეება მთაგრეხილი ათასზე მეტი ვერსის სიგრძეზე ყოფდა მათ ნამდვილი რუსეთისგან, ხოლო რუსეთთან მათი ერთადერთი დამაკავშირებელი, საქართველოს სამხედრო გზა, იმ დროს უხიფათო არ გახლდათ; ყაჩაღური თავდასხმების, ზვავებისა და მეწყრების გამო იგი საშიში და არასაიმედო იყო. მთიანეთი მამაცი, თავისუფლებისმოყვარე მთის ხალხებით იყო დასახლებული, რომელთა წინააღმდეგ რუსეთს 1859 წლამდე მოუწია ორსავ მხრივ უმაგალითო თავდადებითა და ველური სიმამაცით წარმოებულ დამპყრობლურ ომში ბრძოლამ ამიერკავკასიის მიწების დასაკუთრების მიზნით.
იმ ტომთა შორის, რომლებიც უცხოელ დამპყრობთ მამაცურად იგერიებდნენ, განსაკუთრებით ჩეჩნებმა გამოიჩინეს თავი. ისინი კავკასიონის ჩრდილო კალთებზე სახლობენ, ვლადიკავკაზის აღმოსავლეთით. მრბეველთ და მეომართ, ამავდროულად გულადთ და რაინდულ მცნებათა მიმდევართ, არა ერთი და ორი ცხარე შეტაკება ჰქონიათ კაზაკებთან, რომლებიც თერგის ჩრდილოეთ ნაპირზე გრძლად ჩარიგებულ სტანიცებში იყვნენ ჩამოსახლებულნი, რათა იმპერია მთის ხალხთა თავდასხმებისგან დაეცვათ.
1831 წლის 8 ოქტომბერს გენერალ-ლეიტენანტმა ბარონმა როზენმა ჩაიბარა რუსული რაზმების მეთაურობა ჩრდილოეთ კავკასიაში. სამსახურის დაწყებიდან მალევე თავისი გენერალური შტაბის უფროსთან, ველიამინოვთან შეთანხმებით გადაწყვიტა, ჩეჩნეთი, ჩეჩნების ქვეყანა, სისტემატური აკლება-აოხრებით მოედრიკა. სოფლები უნდა დაეპყროთ და დაენგრიათ, საქონელი გაერეკათ, მოსავალი გაენადგურებინათ.
აღარ დაუყოვნებიათ ამ გეგმის ხორცშესხმა. 1832 წლის 5 აგვისტოს როზენი 9000 კაცითა და 28 ზარბაზნით ნარზანიდან დაიძრა და ერთი დღის შემდეგ მდინარე ზუნდია გადალახა. ასე აღმოჩნდა იგი მტრულ გარემოში; დაიწყო გაუთავებელი ომიანობა. იმ დროს მთიანეთის ჩრდილო კალთები ხშირი ტყეებით იყო დაფარული და თუმცა რუსულ რაზმებს უკვე ფართო განაკაფები გაეჭრათ ტყის სიღრმეში, რუსული სადამსჯელო კორპუსი დღედაღამ მაინც თავიანთი სამშობლოსთვის გააფთრებით მებრძოლი ჩეჩნებით იყო გარშემორტყმული, რომელთაც ტყის სიახლოვე უპირატესობას აძლევდა. ვაი იმ დაქანცულს, რომელიც თავისიანებს ჩამორჩებოდა, ვაი იმ თავზეხელაღებულს, რომელიც მარტოდმარტო მეტისმეტად შორს შებედავდა ტყეს. თითქოს მიწიდან ამოძვრნენო, ისე გაჩნდებოდნენ ჩეჩნები მის გვერდით და ბარე ორი მამაცი რუსი ჯარისკაცი გამოსალმებია სიცოცხლეს ისე, რომ საფლავზე ჯვარიც არ ღირსებიათ.
დაბანაკება მხოლოდ იმ ადგილას მოხერხდა, რომელიც ტყიდან სასროლ მანძილს იყო გაცდენილი. სადამსჯელო კორპუსი იმდენ ხანს დარჩა იქ, სანამ ახლო-მახლო მდებარე ყველა სოფელი არ გადაბუგეს. მოსავლის გასანადგურებლად და განცალკევებით მდგარი სახლების გადასაწვავად მომცრო რაზმები დაგზავნეს. ამას რომ მორჩნენ, კორპუსი ახალი ბრძოლებისთვის დაიძრა წინ. მაგრამ გზა მძიმე იყო და საშიში. მტრისთვის თვალიც არ მოუკრავთ რუსებს, მაგრამ გრძნობდნენ, რომ ვიღაც გამუდმებით უთვალთვალებდათ _ ხან ტყიდან ავარდებოდა კვამლის ბოლქვი, ხან მთის კალთაზე შეფენილი ბუჩქნარიდან, _ გაიწუილებდა ტყვია და მიზანს ხვდებოდა, ჩეჩნები კარგი ჩუბინები არიან. რუსებს კი, აბა, რისთვის დაემიზნებინათ და საით ესროლათ, როცა გარშემო ტყისა და ბუჩქნარის მეტი არაფერი ჩანდა; ალალბედზე თუ Gგაგზავნიდნენ კვამლის ბოლქვებისკენ ტყვიას.
ამგვარი ბრძოლით გადასერა სადამსჯელო კორპუსმა ჩეჩნების ქვეყანა დასავლეთიდან აღმოსავლეთისკენ და გზად ყოველივე მოსპო და გაანადგურა.
24 აგვისტოს შტურმით აიღეს და დაანგრიეს მდიდარი და დიდი, 600 კომლიანი სოფელი გერმენჩუკი. იგი მდინარეების, დიალკისა და კულკულუს შესართავთან მდებარეობდა. ბედკრულმა მაცხოვრებლებმა თავიანთი სოფელი რუსული რაზმებით გარშემორტყმული რომ იხილეს, გადაწყვიტეს, სისხლის უკანასკნელ წვეთამდე ებრძოლათ და თავიანთი სამშობლოს მიწასთან გასწორებას არ მოსწრებოდნენ. თავისუფლების გარეშე სიცოცხლეს ხომ მათთვის ჩალის ფასიც არ ჰქონდა. ისინი იმ ადამიანთა სულისკვეთებით იბრძოდნენ, რომელთაც თავიანთი სიცოცხლე წინასწარვე გამოგლოვილი აქვთ. მტრის შეჩერება შეუძლებელი იყო. გერმენჩუკი დაღესტნური არწივის ბუდე როდია, ორასიოდე ჩუბინმა მთელი არმიის გამკლავება რომ შეძლოს. იგი მთის ძირში მდებარეობს ბორცვებით ოდნავ დატალღულ ტერიტორიაზე.
დილაადრიან გამოჩნდა რუსული სადამსჯელო კორპუსი და არტილერია განალაგა სოფლის მახლობელ გორაკებზე. დანებება არ შეუთავაზებიათ _ გერმენჩუკი კი არ უნდა დაეპყროთ, უნდა გაენადგურებინათ, მიწასთან გაესწორებინათ.
გაუჭირდათ, მაგრამ მაინც აიღეს სოფელი ბრძოლაში გამობრძმედილმა რუსულმა რაზმებმა. ყოველი სახლი, სათოფურებით აღჭურვილი მაღალი გალავნებით გარშემორტყმული, ციხე-სიმაგრედ ქცეულიყო. თითოეულ სადგომს თავგანწირვით იცავდნენ ჩეჩნები. რუსები ისე მოულოდნელად გამოჩნდნენ სოფელთან, რომ დრო აღარ დარჩა, ქალები და ბავშვები ტყეში სამშვიდობოს გაეხიზნათ. ჯალაბის დასაცავად შემართული კაცები ისეთი თავდადებით იბრძოდნენ, როგორიც თვით კავკასიის სისხლიან ისტორიასაც კი ცოტა ახსოვდა.
ყოველ შენობაზე ცალ-ცალკე უნდა მიეტანათ იერიში. ქვეითნი თავიდან ვერაფერს გახდნენ, ჩეჩენთა მიზანმიუცილებელი ტყვიის წერა ხდებოდა ის თავზეხელაღებული, რომელიც მიახლოებას გაბედავდა. ზარბაზნების მოშველიება შეიქნა საჭირო, მაგრამ ცხენებს და სალდათებს ჩეჩენთა ტყვიები მუსრავდა. გაჭირვებით შეძლეს რუსებმა არტილერიის ამოქმედება. ეზოს გალავანი ერთგან შეინგრა, მერე ჭურვებმა სახლის კედელსაც უწიეს და რუსები თავგამეტებით შეიჭრნენ შიგ. სახლის ბნელ ვიწრო ტალანებში საშინელი ხოცვა-ჟლეტა გაჩAაღდა. ჩეჩნებს თავიანთი მოკლე მსუბუქი ხანჯლების წყალობით უპირატესობა ჰქონდათ, მაშინ, როცა რუს ჯარისკაცს მოუქნელი ხიშტი უნდა ექნია. ქალები, ბავშვები და მოხუცებიც იბრძოდნენ და იხოცებოდნენ. როცა შიგნით სიჩუმე დაისადგურებდა, მაშინ ზარბაზანს სხვა სახლისკენ გაუყენებდნენ გზას.
იწვოდა სახლები, არაერთი აბრიალებული ჭერი ჩამოიქცა ჭახანით და ალმოდებულ ნანგრევებში ჩამარხა თავისი დამცველებიცა და მტრებიც. თუ ნანგრევებიდან დაჭრილი ჩეჩენი გამოფოფხდებოდა, ხიშტი ერთი დარტყმით უწყალოდ მოუღებდა ბოლოს. არც ქალებსა და ბავშვებს ინდობდნენ გაშმაგებული და ბრძოლით გაბრუებული კაზაკები.
რუსი ჯარისკაცი ბუნებით გულკეთილია; გერმენჩუკის აღებისას კი დაჭრილ ქალებს ჩეხდნენ და ბავშვებს ცეცხლში ყრიდნენ. ამიტომაც ბევრმა ჩეჩენმა მომხდურთა თვალწინ დახოცა საკუთარი ცოლ-შვილი, რათა მათი საყვარელი არსებანი გამარჯვებით მთვრალ მტერს არ ჩავარდნოდნენ ხელთ.
მზე უკვე დასავლეთისკენ გადახრილიყო, როცა თავისი რაზმით ერთ გორაკზე გამაგრებული მთავარმართებლისთვის ცხადი გახდა რუსული რაზმების გამარჯვება.
სახლების უმრავლესობა ბრიალით იწვოდა და თითქმის მთელი სოფელი რუსების ხელთ იყო. მხოლოდ ერთგან, სოფლის ბოლოში, ვერ გაეტეხათ წინააღმდეგობა. იქ სამი სახლი იდგა მიჯრით, ბაღებით გარშემორტყმული. კაციშვილი ვერ ბედავდა მათთან მიახლოებას _ ვინც ამას შეეცდებოდა, კარგად დამიზნებული ტყვია გამოასალმებდა წუთისოფელს. რუს სნაიპერებს ფართო ალყა შემოერტყათ ამ სახლებისთვის და სროლას სროლითვე პასუხობდნენ.
მას შემდეგ, რაც ერთი ოფიცერი და ბლომად ჯარისკაცები ჩაიხოცნენ, მთაAვარმართებელმა აქაც არტილერიის გამოყენება ბრძანა. ზარბაზანი მოაგორეს და ცეცხლი გახსნეს, მაგრამ მალევე შეწყვიტეს, ვინაიდან მოპირდაპირე მხარეს მდგომი რუსი ქვეითები საკუთარი ზარბაზნის ჭურვებმა იმსხვერპლა; მაგრამ ქვეით ჯარს იქიდან ვერ მოხსნიდნენ, რათა ჩეჩნებისთვის გასაქცევი არ მიეცათ. ამიტომ მოხალისეებს მოუწოდეს, ცეცხლი წაუკიდეთო სახლებს. რამდენიმე კაზაკმა გამოთქვა მზადყოფნა ამ სახიფათო საქმისთვის. მათ ფარად მუხის ფიცრები იფარეს, ასე მიეპარნენ გვერდიდან ერთ-ერთ საცხოვრისს და ხისა და თიხისგან ნაშენებ კედელს ცეცხლი შეუკეთეს. თავდამცველნი იძულებულნი გახდნენ, ამ კედელს მოსცილებოდნენ.
მერე რამდენიმე ჯარისკაცმა დიდი სიფრთხილით მიზიდა იქ ხელყუმბარები, ერთი მათგანი ალმოდებული მხრიდან აძვრა სახურავზე და ანთებულპატრუქიანი ყუმბარები საკვამურში ჩაყარა. მაგრამ მხოლოდ ორი აფეთქების ხმა მოესმათ რუსებს, მეტი აღარ გაუგონიათ. ჩეჩნები ზედ დაასხდნენ ხელყუმბარებს და ასე უვნებელყვეს ისინი.
ცეცხლი მეტსა და მეტს ნთქავდა თავის გარშემო და რუსი ოფიცრისთვის, რომელიც იერიშს ხელმძღვანელობდა, ცხადი შეიქნა, რომ სახლების მამაც დამცველებს ისღა დარჩენოდათ ან დამწვარიყვნენ, ან დანებებულიყვნენ. ამიტომ შუამავალი მიუგზავნეს შიგ მყოფთ, ღირსეული პირობებით დაგვნებდით, ტყვედ ჩავარდნილ რუსებში გაგცვლითო.
ხანმოკლე ბჭობის შემდეგ ერთი ნახევრად შიშველი, გაჭვარტლული ჩეჩენი გამოჩნდა და შუამავალს მოახსენა, რუსებისგან შეწყალებას ვერ მივიღებთ, ერთადერთი სათხოვარი გვაქვს: ჩვენებს უთხარით, ისე დაიხოცნენ, როგორც იცხოვრეს და გადამთიელის უღელქვეშ ყოფნა არ ინდომეს-თქო.
კედლებს დატანებული ყველა სათოფურიდან ზალპი გაისმა, ვითარცა დასტური ამ სიტყვებისა. შუამავლისთვის არ უსვრიათ.
მაშინ რუსებმა სხვა სახლებსაც შეუკეთეს ცეცხლი.
არაერთი რუსი ჯარისკაცის სიცოცხლე შეიწირა ამან, მაგრამ მალე სამივე სახლი ცეცხლის ალში გაეხვია.
ამ დროს მზე დინჯად ჩადიოდა ტრამალის დასალიერთან და ზეცას მეწამულ-ნარინჯისფრად ღებავდა; სამხრეთული ადრეული ღამე გაპარტახებულ სოფელს ბნელი სუდარის ქვეშ დამალავდა, რომ არა საზარელ ჩირაღდნებად ანთებული სახლები, თვალისმომჭრელი, მშფოთვარე ალით რომ ფლეთდნენ ალაგ-ალაგ სიბნელეს.
მეტსა და მეტს ნთქავდა ცეცხლი.
ალმოდებული სახლებიდან სიმღერა მოისმის, გაბმული და თავისებური, გულისმომწყვლელი გალობა. მოახლოებული აღსასრულის წინ ხმითნატირალს მღერიან ჩეჩნები.

მალ მამაყრიან ცივ მიწას,
მამავ, ნუ სტირი ძისადა,
თავ დავდევ თავისუფლების,
მამულ და ჯალაბისადა.

ბალახგადავლილ საფლავზე
ქარი მოჰყვება ქროლვასა,
ნუ გადაჰყვები, დედილო,
შვილზე გოდება-გლოვასა.

შენც, დაო, შავდალალაო,
ნუ მოშლი ცეკვა-ლხენასა,
ნუ დაინელებ ცრემლითა
ემაგ შავ თვალთა ელვასა.

შენ კი, ძმავ ჩემო, უფროსო,
ძმაც იყავ, მეგობარიცა,
ვიცი, არ მაჭმევ მტრის ჯავრსა,
ჯავრის შერჩენას არ იზამ.

შენც, ძმავ უმცროსო, მამაცო,
ერთგულად მდგომო მხარშია,
ჩემს სისხლს არავის შეარჩენ,
აგრემც ალაჰი ცაშია.

ჩემთა ნასროლთა ტყვიათა
მტერს დაუბნელეს დღენია,
არ დავაცილე მიზანსა,
ვით ითხოვს ვაჟკაცთ ზნენია.

შენ, ჩემო რაშო, ერთგულო,
ვეღარ მიგყავდე ლაშქრადა,
როს გრილ ღამეში დაადგეს
ველს მთვარე, ვერცხლებრ ქათქათა.

ჰურიებ სამოთხისანი
ზეციდან თავს დაგვცქერიან,
ბრძოლას ხომ მედგრად გავუძლებთ,
ხომ არ მოგვღუნავს მტერია.

ულამაზესი მათგანი
ყველაზე მამაცს დარჩესა,
დავა აქვთ, მტერს ვინ შეაკვდა
ჩვენს შორის უვაჟკაცესად.

ცივი ხარ, მაგრამ, სიკვდილო,
ყმად მყავდი დიდი ხანია,
სხეული – მიწას, ჩემ სულს კი
დღეს ზეცად მიუხარია.

ასე მღეროდნენ ცეცხლმოკიდებულ შენობაში. თავიდან მძლავრად ჟღერდა სიმღერა, მერე თანდათან მინელდა და მინელდა, რადგან მამაკაცებს, გმირებს, ერთიმეორის მიყოლებით იხმობდნენ სხვა სამყაროში, სადაც არც ერთი ხალხი არ ჩაგრავს და არ იმორჩილებს სხვა ხალხს, სადაც არც სისხლი იღვრება, არც ცრემლი.
ხმითნატირალი მიწყდა. ყველა არ გაგუდულა, არ ჩამწვარა რამდენიმე მამაცთაგანს ჯერ კიდევ ედგა სული.
სათოფურებით ცოტა სუფთა ჰაერი მაინც შემოსდიოდათ. ახლა კი საზარელი გაგუდვით სიკვდილი ემუქრებოდათ. ერთმა ყმაწვილმა ჩეჩენმა ცეცხლმოკიდებულ ოთახში ვეღარ გაძლო. წამოხტა და კარს მიაშურა. ერჩივნა, ბრძოლაში დაცემულიყო. რუსები გაოცებულნი შეჰყურებდნენ აბრიალებული სახლიდან გამოსულ კიდევ ერთ ძე-ხორციელს. გაჭვარტლულმა ყმაწვილმა ჩეჩენმა ჯერ თოფიდაNნ ისროლა, მერე ხანჯალმომარჯვებული ჯიქურ მიეჭრა რუსებს. ერთმა ხანში შესულმა კაზაკმა ათ ნაბიჯზე მიუშვა, კარგად დაუმიზნა და გულმკერდში მოარტყა. სასიკვდილოდ დაჭრილი ჭაბუკი ჰაერში შეხტა და ძირს დაენარცხა, მერე ერთხელ კიდევ წამოიმართა და წინგადახრილი ნელ-ნელა დაეშვა მიწაზე.
რამდენიმე წუთში კიდევ ერთი ჩეჩენი გამოვარდა ალმოდებული სახლიდან, წვერგატრუსული ხნიერი კაცი. რუს სნაიპერთა პირველ წყებაში შეაღწია და ხიშტებით განგმირული ჩაიკეცა.
ნანგრევებში კიდევ 70 დანახშირებული გვამი იპოვეს და დამარხეს. მაგრამ არც მათ საფლავზე, არც იმ ადგილას, სადაც ისინი დაეცნენ, არავითარი ძეგლი არა დგას, მათი სახელები უცნობია.
ისინი გმირებად დაიხოცნენ, უკანასკნელი 72 ჩეჩენი გერმენჩუკიდან.



Loading...

ტექსტის სანახავად გაიარეთ რეგისტრაცია.