იოსებ შარლემანი – Iosif Charlemagne



ioseb sharlemani მხატვრები mxatvrebi ხელოვნება xelovneba frangi fermweri permweri
იოსებ შარლემანი (6.18./IV-1880 _ პეტერბურგი. _ 31.XII.1957 თბილისი)

იოსებ შარლემანი დაიბადა 1880 წლის 18 ივნისს. იოსებ შარლემანი ეკუთვნის იმ გამოჩენილ რუს მხატვართა გამოჩენილ წრეს, რომლებიც სხვადასხვა დროს მოვიდნენ საქართველოში, გაეცვნენ ჩვენს ცხოვრებას, ისტორიულ წარსულს და თავისი უანგარო მუშაობით ხელი შეუწყვეს როგორც ჩვენი მდიდარი კულტურის შესწავლას, ისე ქართულ სახვითი ხელოვნების აღორძინებას. საქართველოში იგი მოგზაურობს სხვადასხვა კუთხეებში და ეცნობა ყოფა-ცხოვრებას და ქმნის როგორც ფერწერის, ისე გრაფიკული ხელოვნების დიდძალ ნიმუშებს. მან საქართველოში 40 წელი დაჰყო.

გიგო გაბაშვილთან. იაკობ ნიკოლაძესთან, მოსე თოიძესთან, ელიშე თათევოსიანთან და ევგენი ლანსერესთან ერთად ი. შარლემანი ეწევა პედაგოგიურ მოღვაწეობას. მან გამოზარდა შემდეგი მხატვრები: უჩა ჯაფარიძე, სერგო ქობულაძე, ვლადიმერ გრიგოლია, დავით ქუთათელაძე, დავით ციციშვილი და სხვები. მისი ნიჭის გაშლა და გამოვლინება სიყრმის წლებიდანვე დაიწყო. შარლემანის წინაპარი მოქანდაკე ბოდე შარლემანი, ეკატერინე II-ის დროს გადმოსახლებულა რუსეთში, მიუღია რუსეთის ქვეშევდომობა და ნაყოფიერი მხატვრული მუშაობა დაუწყია. შარლემანის მამა ადოლფ იოსების ძე თაის დროზე გამოჩენილი მხატვარი იყო. მისი ხელოვნებით და ოსტატობით შესრულებული ბატალური და ისტორიული ჟანრის სურათები. ნაყოფიერი მუშაობისა და კარგი ოსტატობის გამო 1859 წელს მიუღია აკედემიკოსობა, ხოლო 1873 წლიდან იგი სამეფო კარის მხატვარი გახდა. შარლემანის დედა _ ელისაბედ ივანეს ასული ცნობილი პორტრეტისტი და დემოკრატიული იდეების მქონე ადამიანი იყო მოწაფე გამოჩენილი რუსი რეალისტი_პერედვიაჟნიკელი მხატვრის ი. ნ. კრამსკოისა.

ი. შარლემანი გიმნაზიაში ყოფნის დროს ეცნობა ლითოგრაფიას. მას იტაცებს აგრეთვე ბუნების სურათების გადმოცემა, ამიტომ ჯერ შედის “ხელოვნების წამახალისებელ საზოგადოების სკოლაში”, შემდეგ პეტერბურგის სამხატვრო აკადემიაში. მას იმდენად ჰქონდა გაწაფული ხელი მხატვრობაში, რომ მამას იგი თანაშემწე მხატვრად აუყვანია, შეკვეთების დასამთავრებლად. 1911 წელს მამა გარდაიცვალა.

სამხატვრო აკადემიაში ყოფნის დროს მხატვარი მუშაობს რებოს კლასში, მაგრამ თავის მოსწავლეებთან ვერ პოულობს საერთო ენას და იძულებული ხდება დასტოვოს აკადემია. აქ გაიცნო სახელოვანი მხატვარი მ. ზიჩი. დედასტან ერთად შარლემანი მიემდზავრება დასავლეთ ევროპაშო. მოგზაურობს სხვადასხვა ქალაქებში. პარიზში ყოფნის დროს განსაკუთრებული გულმოდგინებით ეცნობა XIX საუკუნის წიგნებს, საუკეთესო ნიმუშებს და საფუძვლიანად მუშაობას წიგნის გრაფიკის საკითხებზე. მან ინახულა ქალაქები: მილანი, ფლორენცია, რომი, ვენეცია, ვენა. მრავალი შტაბეჩდილებით და განცდებით ბრუნდება სამშობლოში. ამ მოგზაურობის შემდეგ მისთვის ნათელი ხდება, რომ ძირითადად იგი გრაფიკოსია. ასრულებს სხვადასხვა გრაფიკულ კომპოზიციებს: ჟურნალ “აპოლონისათვის”, თანამშრომლობს ჟურნალ “სატირიკონში”, “ლუკომორიეში”.

პირველი მსოფლიო ომის დწყების წინ შარლემანი ხატავს რეჟისორ კოტე მარჯანიშვილის “მინიატურების თეატრის” ფარდას. პეტერბურგის ერთ-ერთი სასტუმროს ვესტიბიულისათვის ქმნის უზარმაზარ დეკორატიულ პანოს “სპილენძის მხედარს”.

დიდი სიყვარულითა და საქმის ცოდნით შეუდგა იგი გამოყენებითი ხელოვნების დარგში მუშაობას. შარლემანის ნახატების მიხედვით ფაიფურის საიმპერატორო ქარხანამ დამზადა ჩაის სერვიზი მორთული სცენებით “ევგენი ონეგინიდან”.

1914 წელს ბროკჰაუს-ეფრონის გამომცემლობამ ხელი მოჰკიდა რუსეთის უდიდესი მწერილის ლევ ტოლსტოის თხზულებათა გამოცემას. გამომცემლობამ ი. შარლემანს მიანდო “სევასტ ოპოლის მოთხრობების” დასურათება. ეს ნახატები 1936 წელს დაიბეჭდა (გამომცემლობა “აკადემია”). მალე მას მიანდევს “ყაზახების” დასურათებაც. ეს არ იყო პატარა საქმე. პირველ რიგში საჭირო იყო მხატვარი გაცნობოდა იმ ტიპებს, ადგილებს და ყოფაცხოვრებას, რომნელიც დიდმა მწერალმა ასახა. ამ მიზნით პეტერბურგიდან გამოემგზავრა ჩრდილოეთ კავკასსიაში. მოიარა ყუბანი და თერგის ოლქი. უკან დაბრუნება მოპოვებული მასალებით ვერ შეძლო, ვინაიდან რუსეთში სამოქალაქო ომი იყო გაჩაღებული. ასეთ ვითარებნაში ი. შარლემანმა გადაწყვიტა კავკასიაში ყოფნა გამოეყენებინა და დარიალის ხეობიდან გაემგზავრა საქართველოში (1917 წელი). საქართველოს სამხედრო გზის მკაცრმა და დიდებულმა სანახაობამ არაგვისხეობის ლირიკულმა პეიზაჟმა, აღტაცებაში მოიყვანა მხატვარი. ერთ-ერთ თავის მოგონებაში ამ გზას იგი “საქართველოს უვერტიურას” უწოდებს. საქართველოში მოულოდნელდ მოსული ცნობილი გრაფიკოს-მხატვარი გულთბილად მიიღეს. ამ დროს საქართველოში იმყოფებოდა მისი მეგობარი, გამოჩენილი მხატვარი ე.ე. ლანსერე, რომელიც 5 წლით იყო შარლემანზე უფროსი. ის კარგად იცნობდა ადგილობრივ ცხოვრებას. აქედან შარლემანის ცხოვრებაში იწყება შემოქმედებისა და მოღვაწეობის ახალი პერიოდი. 1922 წელს გაიხსნა თბილისში სამხატრვო აკადემია. სამხატვრო აკადემიის პირველი პორფესორების ე. ლანსერას და ი. შარლემანს გიგო გაბაშვილთან და იაკობ ნიკოლაძესტან ერთად აკადემიის შექმნაში, ასევე ახალგაზრდა კადრების აღზრდაში დაუვიწყარი ღვაწლი მიუძღვით. ი. შარლემანის ინიციატივით აკადემიაში ჩამოყალიბდა გრაფიკის ფაკულტეტი. ამით მყარი საფუძველი ჩაეყარა წიგნის გაფორმების კულტურას. დიდი ყურადღება მიექცა ქართული მხატვრული შრიფტების შექმნასა და მისი კანონების შესწავლასთან. მანვე შეასწავლა ახალგაზრდა მხატვრებს მანამდე არ არსებული პლაკატის დარგი.

საბოჭოთა საქართველოს მთავრობის დაკვეთით შარლემანი ლანსერესთან ერთYად ქმნის სოციალისტური საბჭოთა რესპუბლიკის სახელმწიფო ღერბს, სადაც არის გამოყენებული ქარტული ორლამენტური მემკვიდრეობა და მისი კავშირი ქართული ასოს გრაფიკულ მოხაზულობასტან.

1927 წელს გ. ჩუბინაშვილის რედაქციით გამოვიდა რამდენიმე ალბომი, სადაც ნახატების უმრავლესი ნაწილი შარლემანის მიერ არის შესრულებული.

მანვე შეასრულა ორი პანო საქართველოს სახელმწიფო მუზეუმის არქეოლოგიური განყოფილებისათვის, რომელიც წარმოგვიდგენს პირველყოფილი ადაიანის ნადირობას მხეცებზე. მხატვარმა აქ ნათლად წარმოსახა ნადირთა `მორეკვის~ პირველყოფილი წესი.

მხატვარი შარლემანი აფორმებს კლასიკურ ლიტერატურას. ნ. ბარათაშვოლის და ვ. ფშაველას თხზულებებს. ბარათაშილის კომპოზიციაში მხატყვარი ხაზს უსვამს ქართული ასოს ორლამენტურობასა და სინაზეს. “დანტეს ღვთაებრივი კომედია”.

1927 წელს დიდი ზეიმით ჩატარდა იტალიაში ნეაპოლის უნივერსიტეტის არსებობის 700 წლისთავი. ამ თარიღის აღსანიშნავად მხატვარმა გრაფიკული ხელოვნების კლასიკური სტილით შეასრულა მისალოცი ფურცელი. მანვე მონაწილეობა მიიღო სახელმწიფო გამომცემლობის მიერ დაბეჭდილ ქართველი კლასიკოსი მწერლების ჯგუფური პორტრეტის დამუშავებაში. ამ გამოცემისთვის შექმნა სიუჟეტური ფონი.

ი. შარლემანმა დაასურათა პირველად ეგ. ნინოშვილის “განკარგულება”, შექმნა ილუსტრაცია ნიკო ლორთქიფანიძის მოთხრობებისა, ვ. ბარნოვის “გიორგი სააკაძე”, ა. ანტონოვსკაიას “დიდი მოურავი”. მან დასურათებაში უკუაგდო ხაზის უპირატესობა და გამოიყენა ფერწერითი ელემენტები, რითაც უფრო გააცოცხლა სურათი და რეალისტური მიმართულება მისცა მას.

მწერალ მიხეილ ჯავახიშვილის “არსენა მარაბდელის” ილუსტრაციები მხატვარმა, რომანტიული სულისკვეთებით და ხალხოსნური მიზანდასახულობით შექმნა. სამამულო ომის დროინდელი ნამუშევრებიდან პირველ რიგში ყურადღებას იქცევს სურათი `დიადი გარდატეხა, რომელიც გამოხატავს დიდი მთავარსარდლის სტალინის მისვლას ფრონტზე. მეორე სურათი “ლიახვის ხეობაში” (შესრულებულია 1946 წელს. 1944 წ. “ბაგრატიონი ბოროდინოს ველზე”. ი. შარლემანი საქართველოში დამკვიდრების დღიდან დროგამოშვებით ქმნის სურათებს, სადაც მთავარ პესონაჟებად გამოყვანილი არიან საქართველოს პროგრესული ადამიანები, პოეტები, მუსიკოსები (პუშკინი ა. ჭავჭავაძესა და ჩაადაევთან ერთად “ცარსკოე სელოს პარკში”, “ილია ჭავჭავაძის გამოსვლა სახელმწიფო საბჭოში”, “ჩაიკოვსკი და მიზანდარი ბორჯომში”, “ჩეხოვი “, “წერეთელი და მაქსიმ გორკი ბორჯომში”, “ლერმონტოვი მცხეთაში”). მხატვარი აღფრთოვანებულია რკინიგზის გაყვანით ახალციხის მიმართულებით. ქმნის სურათს “აწყურთან”. შარლემანის მახვილ თვალსა და საღ გონებას არაერთხელ მიუქცევია ყურადღება სპორტული შეჯიბრებებისათვის. ამ თემაზე შესრულებული აქვს სურათები “მარულა”, “ისინდი”, “ისრის სტყორცნა” და სხვა.

თუ დიდია და ნაყოფიერი შარლემანის ღვაწლი წიგნის გრაფიკული ხელოვნების დარგში,არა ნაკლებია მისი დამსახურება თეატრისა და კინოს წინაშე. მან გააფორმა ბერნარდ შოუს “წმინდა ქალწული”. მარჯანიშვილის სახელობის თეატრში გააფორმა კ. სიმონოვის პიესა “მელოდე”, ოდესის ოპერის თეატრში “პიკის ქალი”, მოსკოვის მცირე თეატრში “იულიუს კეისარი”, ზაქარია ფალიაშვილის თეატრში “მეფის საცოლე”, “ჯავშნიანი პოტიომკინი”, დეპუტატი”, “ბორის გოდუნოვი”, “ივან სუსანინი” და სხვა.

ასევე შესრულებული აქვს დოსტოევსკის, ნ. სევეროვის, გ. ტაბიძის, მ. ჯავახიშვილის, ნ. ლორთქიფანიძის, კ. გამსახურდიას პორტრეტები





იოსებ შარლემანი, ბ. შოუ, ”წმინდა ქალწული”, მამაკაცის კოსტიუმი, 1928



იოსებ შარლემანი, ბ. შოუ, ”წმინდა ქალწული”, მამაკაცის კოსტიუმი, 1928

Loading...

ტექსტის სანახავად გაიარეთ რეგისტრაცია.