ელ გრეკოსა და უილიამ თერნერის პეიზაჟი
el grekosa da uliam terneris peizajiესპანელი მხატვრის, ელ გრეკოს ნამუშევრს “ტოლედოს ხედს” მეორენაირად მოიხსენიებენ როგორც“ტოლედო ჭექა-ქუხილი დროს” [ტილო, ზეთი. 47,75 – 42,75 სმ. მეტროპოლიტენის მუზეუმი, ნიუ-იორკი]. ეს ტილო ორიდან ერთ-ერთი შემორჩენილი პეიზაჟია მხატვრის შემოქმედებიდან და შექმნილია 1600-1615 წლებში.
საავდროდ გამზადებული ღრუბლების, მოქუფრული ცის ფონზე, ტყიან და მწვანე მდელოიან მთებზე გამოსახულია ესპანური ქალაქი ტოლედო. პირველ პლანზე მოცემულია მდინარე ტახოზე გადებული ხიდი ალკანტარი. მთის ბორცვზე გაშენებულია ალკასარის სამეფო სასახლე და ტოლედოს ტაძარი. მარცხენა მხარეს – სან სერვანდოს სასახლე. აქცენტი გაკეთებულია ცისა და ხმელეთის კონტრასტზე. სურათის აღქმა დაბლიდან იწყება: ჯერ ხეობა და მდინარე მოჩანს, შემდეგ გაშენებული ქალაქი და ბოლოს, მოქუფრული ცა. ისეთი ეფექტი იქმნება თითქოს ჰორიზონტის ხაზი არც ისე შორსაა და ბუნდოვანი, მაგრამ მაინც იგრძნობა სიღრმე, რასაც ქალაქის ფონზე ღრუბლების მაქსიმალურად შავად გამოსახვა უწყობს ხელს.
სურათი განეკუთვნება მხატვრის გვიანდელ პერიოდს და ის მანერული სტილისაა, იგრძნობა ბაროკალურობაც, რომელიც კომპოზიციის დეტალების თავისუფალ გამოსახვაში ვლინდება. რეალურადაც, ზოგიერთი ნაგებობა არ არსებობდა და მხატვრის მიერ იყო ჩამატებული. ემოციური ფონი შემაშფოთებელია, რაც დამახასიათებელი ელ გრეკოსათვის.
ფერებით ძალზე განსხვავებული, მაგრამ თემით საერთო კომპოზიციას ვხვდებით უილიამ თერნელის ტილოში “ხანძარი ლორდის სასახლესა და მიწაზე” [ტილო, ზეთი. 92,00 – 123,20 სმ. 1934 წ. კლივლენდის ხელოვნების მუზეუმი, ამერიკა]. ეს არის რეალური ისტორია, როდესაც 1934 წლის ოქტომბერში ლონდონის პარლამენტის შენობას ცეცხლი გაუჩნდა. თერნერმა ეს მოვლენა სხვა ტილოზეც ასახა. ტილოში იგრძნობა ფერის ის ძალმოსილება, რაც დამახასიათებელია ინგლისური რომანტიზმისთვის. მხატვარს სამართლიანად შეარქვეს “სინათლის მხატვარი”.
მიუხედავად იმისა, რომ გადმოცემულია ტრაგიკული მოვლენა, იწვის შენობა, იღიპებიან ადამიანები, თერნერის ალისფერი, ზღვაში ჩამავალ მზეს მომაგონებს. კარგად დაკვირვების შემთხვევაში ცეცხლის შუაგულში აწითლებული შენობის კონტურების გარჩევაც შესაძლებელია. აქ ჰორიზონტის ხაზი, უკვე ყველა პირობას იცავს. ამ ხაზზე მიმდინარეობს მოქმედება. ტილოს მარჯვენა და მარცხენა დაბლითა კიდეებიდან გამოშვერილ ლაქებს ცენტრისკენ მივყავართ, ყველაფერი ამ ფაქტს უსვამს ხაზს. ამ კუთხეებში ჩანს ადამიანები. მარცხენა მხარეს, უკიდურეს ნაპირას, მათი ცეცხლისგან განათებული სახეებიც კი იკვეთება. მეორე მხარეს კი გემზე ირაზმებიან და ალბათ, ზღვიდან აპირებენ ხანძრის ჩაქრობას. იქმნება პარადოქსული სიტუაცია: ოკეანით შემორტყმული სასახლის; ულევი წყალია ირგვლივ და მაინც, სტიქიასთან გამკლავება შეუძლებელია...
საინტერესოდაა გადმოცემული არეკლილი ცეცხლი წყალზე, ისე როგორც რეალურად იქნებოდა, გადღაბნილად. ცას აწვდენილი ალები ღრუბლებსაც უკიდებენ ცეცხლს. ჯერ ბოლი არსად ჩანს – ეს არის მომენტი, როდესაც ცეცხლი თავის მაქსიმალურ ძალას ავლენს და ყველაფერს ნთქავს.
თუკი ელ გრეკოსთან საავდროდ გამზადებული ცა დაღუპვას უწინასწარმეტყველებს ტოლედოს მოსახლეობას, თერნერთან ამ დაღუპვის უკვე შედეგს ვხედავთ. იქ ჯერ მოქმედება არ დაწყებულა, აქ უკვე მოქმედება საცაა დასრულდება. ადამიანები კი უძლურნი არიან ბუნებრივი უბედურობების წინაშე...
ტოლედოს ცა, ვან გოგის “ვარსკვლავებიანი ღამისა” და თერნერის პეიზაჟთან ერთად, ითვლება ყველაზე საუკეთესოდ გადმოცემულ ცად ევროპულ მხატვრობაში.
საავდროდ გამზადებული ღრუბლების, მოქუფრული ცის ფონზე, ტყიან და მწვანე მდელოიან მთებზე გამოსახულია ესპანური ქალაქი ტოლედო. პირველ პლანზე მოცემულია მდინარე ტახოზე გადებული ხიდი ალკანტარი. მთის ბორცვზე გაშენებულია ალკასარის სამეფო სასახლე და ტოლედოს ტაძარი. მარცხენა მხარეს – სან სერვანდოს სასახლე. აქცენტი გაკეთებულია ცისა და ხმელეთის კონტრასტზე. სურათის აღქმა დაბლიდან იწყება: ჯერ ხეობა და მდინარე მოჩანს, შემდეგ გაშენებული ქალაქი და ბოლოს, მოქუფრული ცა. ისეთი ეფექტი იქმნება თითქოს ჰორიზონტის ხაზი არც ისე შორსაა და ბუნდოვანი, მაგრამ მაინც იგრძნობა სიღრმე, რასაც ქალაქის ფონზე ღრუბლების მაქსიმალურად შავად გამოსახვა უწყობს ხელს.
სურათი განეკუთვნება მხატვრის გვიანდელ პერიოდს და ის მანერული სტილისაა, იგრძნობა ბაროკალურობაც, რომელიც კომპოზიციის დეტალების თავისუფალ გამოსახვაში ვლინდება. რეალურადაც, ზოგიერთი ნაგებობა არ არსებობდა და მხატვრის მიერ იყო ჩამატებული. ემოციური ფონი შემაშფოთებელია, რაც დამახასიათებელი ელ გრეკოსათვის.
ფერებით ძალზე განსხვავებული, მაგრამ თემით საერთო კომპოზიციას ვხვდებით უილიამ თერნელის ტილოში “ხანძარი ლორდის სასახლესა და მიწაზე” [ტილო, ზეთი. 92,00 – 123,20 სმ. 1934 წ. კლივლენდის ხელოვნების მუზეუმი, ამერიკა]. ეს არის რეალური ისტორია, როდესაც 1934 წლის ოქტომბერში ლონდონის პარლამენტის შენობას ცეცხლი გაუჩნდა. თერნერმა ეს მოვლენა სხვა ტილოზეც ასახა. ტილოში იგრძნობა ფერის ის ძალმოსილება, რაც დამახასიათებელია ინგლისური რომანტიზმისთვის. მხატვარს სამართლიანად შეარქვეს “სინათლის მხატვარი”.
მიუხედავად იმისა, რომ გადმოცემულია ტრაგიკული მოვლენა, იწვის შენობა, იღიპებიან ადამიანები, თერნერის ალისფერი, ზღვაში ჩამავალ მზეს მომაგონებს. კარგად დაკვირვების შემთხვევაში ცეცხლის შუაგულში აწითლებული შენობის კონტურების გარჩევაც შესაძლებელია. აქ ჰორიზონტის ხაზი, უკვე ყველა პირობას იცავს. ამ ხაზზე მიმდინარეობს მოქმედება. ტილოს მარჯვენა და მარცხენა დაბლითა კიდეებიდან გამოშვერილ ლაქებს ცენტრისკენ მივყავართ, ყველაფერი ამ ფაქტს უსვამს ხაზს. ამ კუთხეებში ჩანს ადამიანები. მარცხენა მხარეს, უკიდურეს ნაპირას, მათი ცეცხლისგან განათებული სახეებიც კი იკვეთება. მეორე მხარეს კი გემზე ირაზმებიან და ალბათ, ზღვიდან აპირებენ ხანძრის ჩაქრობას. იქმნება პარადოქსული სიტუაცია: ოკეანით შემორტყმული სასახლის; ულევი წყალია ირგვლივ და მაინც, სტიქიასთან გამკლავება შეუძლებელია...
საინტერესოდაა გადმოცემული არეკლილი ცეცხლი წყალზე, ისე როგორც რეალურად იქნებოდა, გადღაბნილად. ცას აწვდენილი ალები ღრუბლებსაც უკიდებენ ცეცხლს. ჯერ ბოლი არსად ჩანს – ეს არის მომენტი, როდესაც ცეცხლი თავის მაქსიმალურ ძალას ავლენს და ყველაფერს ნთქავს.
თუკი ელ გრეკოსთან საავდროდ გამზადებული ცა დაღუპვას უწინასწარმეტყველებს ტოლედოს მოსახლეობას, თერნერთან ამ დაღუპვის უკვე შედეგს ვხედავთ. იქ ჯერ მოქმედება არ დაწყებულა, აქ უკვე მოქმედება საცაა დასრულდება. ადამიანები კი უძლურნი არიან ბუნებრივი უბედურობების წინაშე...
ტოლედოს ცა, ვან გოგის “ვარსკვლავებიანი ღამისა” და თერნერის პეიზაჟთან ერთად, ითვლება ყველაზე საუკეთესოდ გადმოცემულ ცად ევროპულ მხატვრობაში.
