საქართველოს ისტორიას ყველაზე მომეტებულად ამშვენებენ სამნი
უმაღლესნი და უდიდებულესნი გვამნი. პირველი გვამი არის წმინდა ნინო,
დამრგველი ქრისტიანობისა და განმანათლებელი ქართველებისა სახარების
სწავლით, მეორე _ ბრწყინვალე თამარ მეფე, ძველი საქართველოს აღმყვანე-
ლი უმაღლეს ხარისხამდე, და მესამე _ შოთარუსთაველი, წარმომადგენელი
და გამომხატველი ქართველთა ერის გონების ძალისა, შემოქმედებისა, გენი-
ოსობისა.
რუსთაველის სახელოვანს თხზულებას «ვეფხისტყაოსანს» შეუდარებე-
ლი მნიშვნელობა ჰქონდა და აქვს ჩვენს ლიტერატურაში. თუმცა მას შემდეგ
ჩვენამდე რვაას წელიწადზე მეტმა განვლო და თუმცა მრავალმა მაღალ-ნი-
ჭიერმა მწერალმა გაამდიდრა მას უკან ჩვენი ლიტერატურა თვისი ნაწარმო-
ებით, მაგრამ მისი პოემა მაინც დღემდე შეადგენს უძვირფასესსა და უკე-
თესს საუნჯეს ქართველის გონებისა და გულისათვის. ამგვარი დაუმჭკნარი
მნიშვნელობა ყოველთვის ყოფილა მხოლოდ გენიოსის ხვედრი და რუსთა-
ველიც ყველასაგან აღიარებულია გენიოსად.
დაბადება, აღზრდა და ცხოვრება შოთასი ბინდბუნდით არის მოცული
და დაბეჯითებით თითქმის არაფერი ვიცით.
არავითარი წერილობითი ცნობები არ მოიპოვება შოთაზე. «ქართლის
ცხოვრება», ფრიად მდიდარი ცნობებით თამარზე და იმის დროზე, კენტი
სიტყვითაც არ იხსენიებს რუსთაველსა... მხოლოდ ზეპირსიტყვაობით ვი-
ცით მასზე ზოგიერთირამ, რომელიც აქ მოგვყავს.
ჩვენს სასიქადულო პოეტს სახელად რქმევია საალერსო სახელი «შოთა».
როგორც ახლა, ისე უწინდელ დროში ქართველებს ძლიერ უყვარდათ საყ-
მაწვილო სახელების ხმარება დიდების შესახებ. როგორც ახლა, ისე უწინ სა-
მოც-ოთხმოცი წლის მოხუცებულებს ეძახდნენ: კოტე, სანდრო, ვანო, ილი-
კო და სხვანი. აი, ამ ჩვეულების წყალობით რუსთაველს შერჩენია ბავშვო-
ბის სახელი «შოთა». რა გვარისა იყო შოთა, ამაზე არავითარი ცნობა არ
გვაქვს. ვიცით მხოლოდ სოფლის სახელი, სადაც იგი დაბადებულა. ეს სო-
ფელი ყოფილა რუსთავი მესხეთში და აქედან წარმომდგარა სახელი «რუს-
თაველი». უწინდელ დროში და ახლაც ქართველებს ჰქონდათ ჩვეულებად
განთქმულის კაცების გვარის მაგივრად ეხმარათ იმათი დაბადების ადგი-
ლის სახელი. შოთას შესახებაც სოფლის სახელი უხმარიათ გვარის ნაცვლად
და ამიტომ უკანასკნელი დაკარგულა.
შოთას დედ-მამა ბავშვობის დროსვე დაჰხოცვია და დარჩენილა ობ-
ლად. მზრუნველად აღმოსჩენია ბერი ბიძა, რომელსაც თავდაპირველად მი-
უცია ბავშვი რუსთავის საეკლესიო სკოლაში. უნდა იცოდეთ, რომ უწინ-
დელს დროში ბევრს ეკლესიებთან იყო გამართული სკოლები, სადაც მაშინ-
დელი მხნე მღვდლები ასწავლიდნენ წერა-კითხვასა და საღმრთო წერილს.
საეკლესიო სკოლიდან შოთა გადაუყვანიათ მახლობელ ტბეთის მონასტრის
სკოლაში. მაშინდელ დროში ყოველ მონასტერში არსებობდა სკოლა, რო-
მელშიაც, დაახლოებით, იმდენს ასწავლიდნენ, რამდენიც ეხლა დადებუ-
ლია სასულიერო სასწავლებლებში. ტბეთის სკოლა რომ გაუთავებია რუს-
თაველს, ბიძას წაუყვანია კახეთში და მიუცია გრემის სასწავლებელში, რომ-
ლის კურსი უდრიდა თურმე მეტ-ნაკლებობით ეხლანდელს სასულიერო
სემინარიის კურსს. აქ შოთას სწავლაში გაუტარებია ხუთი წელიწადი და
შემდეგ იგი ბიძას გადაუყვანია იქვე, კახეთში, იყალთოს სასწავლებელში,
რომელიც დააარსა დავით აღმაშენებლის დროს არსენ-ეპისკოპოსმა იყალ-
თოელმა და რომელიც მაშინ იყო უმაღლესი სასწავლებელი მთელი საქარ-
თველოსათვის. აქ რომ სწავლა დაუმთავრებია, შოთა გაუგზავნიათ საბერ-
ძნეთში, რომელიც მაშინდელს დროში პირველი ქვეყანა იყო სწავლა-განათ-
ლებით და სადაც მიდიოდა ნასწავლი ახალგაზრდობა ყველა ქვეყნიდან
უმაღლესი სწავლისა და მეცნიერების შეძენისათვის.
შოთა მისულა ქალაქ ათინაში, სადაც შეუსწავლია: ფილოსოფია, ღვთის-
მეტყველება, პოეზია, მჭევრმეტყველება, ვარსკვლავთმრიცხველობა, შეუთ-
ვისებია ბერძნული და ლათინური ენები. როცა შოთას დაუმთავრებია
უმაღლესი სწავლა, იგი ჩამჯდარა გემში და შავი ზღვით მოსულა თავის ქვე-
ყანაში ჩინებულად მომზადებული ქვეყნის სამსახურისათვის.
რუსთაველის სამშობლოში დაბრუნება მომხდარა თამარის შუა მეფობა-
ში. ამ დროს თამარისა და საქართველოს ძლიერება და ბედნიერება უმაღ-
ლეს ხარისხამდე იყო ასული. თავის სახელოვანს დედოფალს მთელი ერი
აღმერთებდა, აღტაცებით აქებდნენ და ადიდებდნენ მაშინდელი მგოსნები
და მწერლები. ამგვარსავე აღტაცებაში მოიყვანა შოთას ყმაწვილური გული
და გონება თამარის სულისა და სხეულის სიმშვენიერემა და ბრძნულმა მე-
ფობამ. მან უძღვნა დედოფალს რამდენიმე ლექსი, რომელშიაც გამოიჩინა
დიდი ხელოვნება და ამითი მიიქცია ყურადღება თამარისა, რომელიც ნიჭს
დიდად აფასებდა და ფართო გზას უხსნიდა. თამარმა ჩააბარა შოთას ერთი
უმთავრესი თანამდებობა, სახელდობრ, მოლარეთუხუცესობა, რომელიც
სრულიად არ შეურყევდა პოეტს მყუდრო ცხოვრებასა და მწერლობაში
ხელს არშეუშლიდა.
მალე შეუდგა შოთა პოემის წერას. მან მოიწადინა გამოეხატა თამარი
თავისი მშვენიერებით, სათნოებით და სიბრძნით, საქართველოს წარჩინე-
ბულნი პირნი და აგრეთვე ღირსებანი და თვისებანი ქართველთა ერისა.
რადგანაც თანამედროვე პირობების პირდაპირი დასახელება მოუხერხებე-
ლი იყო, ამიტომ პოემას მისცა არაკისფორმა, მოქმედება გადაიტანა არაბეთ-
ში და სხვა უცხო ქვეყნებში და მოქმედნი პირნი არაბების სახელებით გამო-
იყვანა. თავის ქმნილებას დაარქვა «ვეფხისტყაოსანი», რადგანაც უმთავრეს
პირს პოემისას ტარიელს ვეფხის ტყავი აცვია. როცა თავისი თხზულება და-
ამთავრა, მშვენივრად გადაწერილი წარუდგინა დედოფალს. თამარმა გამარ-
თა ნადიმი, მოიწვია განთქმულნი და წარჩინებულნი პირნი და იმათ წინაშე
ავტორს წააკითხა იმისი თხზულება. პოემა ყველამფრიად საუცხოვო ნაწარ-
მოებად ჩასთვალა. მსმენელთ აკვირვებდა მდიდარი და ღრმა შინაარსი,
ფრიად ხელოვნური გამოხატულება, მშვენიერი ლექსთწყობილება და სამა-
გალითო ენა; აგრეთვე ძლიერ მოსწონდათ მიმართულება პოემისა. რომელ-
შიც ნათლად იყო დახატული მაშინდელი ქართველების ღირსებანი: პატი-
ვისცემა ქალისა, მფარველობა დაბალი წოდებისა, ძვირად დაფასება ნიჭისა,
სამაგალითო ძმობა ჭირსა და ლხინში, ძლიერება სულისა, უშიშრობა ხიფა-
თის წინაშე და სხვანი. ერთხმად გადაწყვიტეს, რომ ამისთანა მაღალი ღირ-
სებით სავსე თხზულება ჯერ ქართულ ენას არ უნახავსო, და აღიარეს რუს-
თაველი პირველ პოეტად. თამარმა წაიძრო ხელიდან ძვირფასი ბეჭედი და
უბოძა ავტორს ნიშნად მადლობისა და წყალობისა; მისმა მეუღლემ დავითმა
მოიხსნა ხმალი და თავის ხელით შემოარტყა. დამსწრე საზოგადოებამ სა-
ჩუქრად მიართვა ძვირფას ქვებში ჩასმული კალამი.
მალე მოიფინა ქება რუსთაველისა და იმისი «ვეფხისტყაოსნისა». საუბ-
რისა და ბაასის დროს, დასამტკიცებლად თავისის აზრისა, ქართველებმა
იწყეს მოყვანა «ვეფხისტყაოსნის» სიტყვებისა სწორედ ისე, როგორც საღ-
მრთო აზრების შესამოწმებლად დაბადებიდან მოჰყავდათ ტექსტები. ამის
გამო ბევრი ნათქვამირუსთაველისა მშვენიერანდაზად გადაიქცა.
პოემის განთქმულობას ძლიერ შველოდა თვითონ ავტორის იშვიათი
პიროვანი ღირსებანი. ისტორიკოს ბარათაშვილის გამოკვლევით, რუსთავე-
ლი იყო უმშვენიერესი ვაჟკაცი, ფრიად ზრდილი, დარბაისელი, სავსე ჭკუი-
თა და მიმტაცებლობით, და ამასთან ისეთი სწავლული, რომ ტოლი არა
ჰყავდა მთელს სამეფოში.
«ვეფხისტყაოსანი» ამტკიცებს, რომ რუსთაველი იყო არა მარტო უნიჭიე-
რესი პოეტი, არამედ ბრძენი, რომელიც აზროვნებით ბევრად წინ უსწრებდა
თავის დროსა. მოგვყავს რამდენიმე მაგალითი. მაშინდელს დროში მამაკა-
ცებს დედაკაცები დაბალ არსებად მიაჩნდათ და ორი სქესის თანასწორობა
უარყოფილი იყო. რუსთაველი კი თავის პოემაში ქალს ერთ სიმაღლეზე აყე-
ნებს ვაჟთან დაროსტევან მეფის ასულ თინათინზე ამბობს:
ლეკვი ლომისა სწორია, ძუ იყოს, თუნდა ხვადია.
1 არსებობს მოსაზრება, რომ შოთა იყო საქართველოს სამეფოს მეჭურ-
ჭლეთუხუცესი, ე. ი. ფინანსთა მინისტრი.
2 დაბადება ქრისტიანული წიგნის, ბიბლიის, მეორე სახელწოდებაა.
მაშინდელს დროში ძარცვა-გლეჯა, სხვისი ქონების მითვისება ჩვეუ-
ლებრივი მოვლენა იყო. წინააღმდეგ ამისა შოთა ჰქადაგებდა:
რასაცა გასცემ, შენია; რას არა, დაკარგულია!
ძველი კაცობრიობის ცხოვრება დამყარებული იყო მონობაზე, ბატონ-
ყმობაზე. «ვეფხისტყაოსანში» კი ვკითხულობთ:
მიეც გლახაკთა საჭურჭლე, ათავისუფლე მონები.
უწინდელს დროში ბევრნი ფიქრობდნენ, რომ ცოცხალი ძაღლი სჯობია
მკვდარს ლომსაო, რუსთაველი კი სხვაფრივ სჯიდა:
სჯობს სიცოცხლესა ნაზრახსა სიკვდილი სახელოვანი!
მეტად დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა იმ დროს გვარიშვილობას. თანამდე-
ბობაში განწესება და საზოგადო პატივი დამყარებული იყო შთამომავლობა-
ზე. შოთა კი თავის ერთს განსაკუთრებულს პატარა ლექსში პიროვანღირსე-
ბას ყველაფერზე მაღლა აყენებს და არაფრად აგდებს გვარიშვილობას:
ათასად გვარი დაფასდა, ათი ათასად ზრდილობა,
თუ კაცი თვითონ არარის, ცუდია გვარიშვილობა.
რამდენიც დრო გადის, იმდენი უფრო ფასი ემატება «ვეფხისტყაოსანს».
ახლა იგი გადათარგმნილია ბევრ ევროპიულ ენაზე. ამას წინათ ერთმა გან-
ვითარებულმა ნემეცმა წარმოსთქვა აზრი, რომ მეთორმეტე საუკუნეში ევ-
როპას არა ჰქონდა არც ერთი «ვეფხისტყაოსნის» თანასწორი თხზულებაო
და მასში გამოთქმულია იმისთანა მაღალი აზრები, რომელიც ღირსი არის
მთელს კაცობრიობაში მოიფინოსო. როდესაც ხანი და ჟამირომელსამე ქმნი-
ლებას ფასსა და მნიშვნელობას არ უკარგავს, პირიქით, კიდეც უმატებს, ეს
იმისი უტყუარი ნიშანია, რომ ამ ქმნილებას აზის ბეჭედი ნამდვილის გენი-
ოსობისა.
შოთა რუსთაველის გარდა თამარის მეფობის დროს ქართულს ლიტერა-
ტურას ამდიდრებდნენ და ამშვენებდნენ სხვა ნიჭიერნი მწერალნიც: მოსე
ხონელი, იოანე შავთელი, სარგის თმოგველი და ჩახრუხაძე. მოსე ხონელი
დაიბადა ქვემო იმერეთში, დაბა ხონში, იყო ვეზირი, ანუ მინისტრი, თამა-
რისა და დასწერა შესანიშნავი მოთხრობა-რომანი, სახელად «ამირან-დარე-
ჯანიანი». იოანე შავთელი დაიბადა სამცხეში, ანუ ახლანდელს ახალციხის
მხარეში, სოფელ შავთას, იყო თამარის მდივანი და დასწერა ლექსად ისტო-
რიული პოემა, რომელიც ეხლა დაკარგულია. ეს პოემა გალექსილი ყოფილა
ისე მშვენივრად, რომ ზოგი თურმე შავთელის ლექსს ამჯობინებდა რუსთა-
ველისას. სარგის თმოგველიც სამცხის შვილი იყო, სოფელ თმოგვიდან,
სპარსულ ენითგან გადმოთარგმნა ფრიად შესანიშნავი რომანი «ვისრამიანი»
და დასწერა მოთხრობა «დილარიანი», რომელიც ეხლა დაკარგულია. ეს დი-
ლარიანიც თურმე დაწერილი იყო ჩინებული ქართული ენით, როგორც
მოწმობენ მისნი უწინდელი დროის წამკითხველნი. ეს მწერალიც დანიშ-
ნულ იქმნა თამარის მიერ ერთ მაღალ ადგილზე, სახელდობრ, მას ჩაბარდა
ერისთაობა სამხრეთის ერთი კუთხისა _ კლარჯეთისა. ჩახრუხაძემ ლექსად
შეთხზა ქება თამარისა წინათ უხმარებელი ლექსწყობილებით, რომელსაც
დაერქვა ჩახრუხაული და თავისებური სიმშვენიერე აქვს
უმაღლესნი და უდიდებულესნი გვამნი. პირველი გვამი არის წმინდა ნინო,
დამრგველი ქრისტიანობისა და განმანათლებელი ქართველებისა სახარების
სწავლით, მეორე _ ბრწყინვალე თამარ მეფე, ძველი საქართველოს აღმყვანე-
ლი უმაღლეს ხარისხამდე, და მესამე _ შოთარუსთაველი, წარმომადგენელი
და გამომხატველი ქართველთა ერის გონების ძალისა, შემოქმედებისა, გენი-
ოსობისა.
რუსთაველის სახელოვანს თხზულებას «ვეფხისტყაოსანს» შეუდარებე-
ლი მნიშვნელობა ჰქონდა და აქვს ჩვენს ლიტერატურაში. თუმცა მას შემდეგ
ჩვენამდე რვაას წელიწადზე მეტმა განვლო და თუმცა მრავალმა მაღალ-ნი-
ჭიერმა მწერალმა გაამდიდრა მას უკან ჩვენი ლიტერატურა თვისი ნაწარმო-
ებით, მაგრამ მისი პოემა მაინც დღემდე შეადგენს უძვირფასესსა და უკე-
თესს საუნჯეს ქართველის გონებისა და გულისათვის. ამგვარი დაუმჭკნარი
მნიშვნელობა ყოველთვის ყოფილა მხოლოდ გენიოსის ხვედრი და რუსთა-
ველიც ყველასაგან აღიარებულია გენიოსად.
დაბადება, აღზრდა და ცხოვრება შოთასი ბინდბუნდით არის მოცული
და დაბეჯითებით თითქმის არაფერი ვიცით.
არავითარი წერილობითი ცნობები არ მოიპოვება შოთაზე. «ქართლის
ცხოვრება», ფრიად მდიდარი ცნობებით თამარზე და იმის დროზე, კენტი
სიტყვითაც არ იხსენიებს რუსთაველსა... მხოლოდ ზეპირსიტყვაობით ვი-
ცით მასზე ზოგიერთირამ, რომელიც აქ მოგვყავს.
ჩვენს სასიქადულო პოეტს სახელად რქმევია საალერსო სახელი «შოთა».
როგორც ახლა, ისე უწინდელ დროში ქართველებს ძლიერ უყვარდათ საყ-
მაწვილო სახელების ხმარება დიდების შესახებ. როგორც ახლა, ისე უწინ სა-
მოც-ოთხმოცი წლის მოხუცებულებს ეძახდნენ: კოტე, სანდრო, ვანო, ილი-
კო და სხვანი. აი, ამ ჩვეულების წყალობით რუსთაველს შერჩენია ბავშვო-
ბის სახელი «შოთა». რა გვარისა იყო შოთა, ამაზე არავითარი ცნობა არ
გვაქვს. ვიცით მხოლოდ სოფლის სახელი, სადაც იგი დაბადებულა. ეს სო-
ფელი ყოფილა რუსთავი მესხეთში და აქედან წარმომდგარა სახელი «რუს-
თაველი». უწინდელ დროში და ახლაც ქართველებს ჰქონდათ ჩვეულებად
განთქმულის კაცების გვარის მაგივრად ეხმარათ იმათი დაბადების ადგი-
ლის სახელი. შოთას შესახებაც სოფლის სახელი უხმარიათ გვარის ნაცვლად
და ამიტომ უკანასკნელი დაკარგულა.
შოთას დედ-მამა ბავშვობის დროსვე დაჰხოცვია და დარჩენილა ობ-
ლად. მზრუნველად აღმოსჩენია ბერი ბიძა, რომელსაც თავდაპირველად მი-
უცია ბავშვი რუსთავის საეკლესიო სკოლაში. უნდა იცოდეთ, რომ უწინ-
დელს დროში ბევრს ეკლესიებთან იყო გამართული სკოლები, სადაც მაშინ-
დელი მხნე მღვდლები ასწავლიდნენ წერა-კითხვასა და საღმრთო წერილს.
საეკლესიო სკოლიდან შოთა გადაუყვანიათ მახლობელ ტბეთის მონასტრის
სკოლაში. მაშინდელ დროში ყოველ მონასტერში არსებობდა სკოლა, რო-
მელშიაც, დაახლოებით, იმდენს ასწავლიდნენ, რამდენიც ეხლა დადებუ-
ლია სასულიერო სასწავლებლებში. ტბეთის სკოლა რომ გაუთავებია რუს-
თაველს, ბიძას წაუყვანია კახეთში და მიუცია გრემის სასწავლებელში, რომ-
ლის კურსი უდრიდა თურმე მეტ-ნაკლებობით ეხლანდელს სასულიერო
სემინარიის კურსს. აქ შოთას სწავლაში გაუტარებია ხუთი წელიწადი და
შემდეგ იგი ბიძას გადაუყვანია იქვე, კახეთში, იყალთოს სასწავლებელში,
რომელიც დააარსა დავით აღმაშენებლის დროს არსენ-ეპისკოპოსმა იყალ-
თოელმა და რომელიც მაშინ იყო უმაღლესი სასწავლებელი მთელი საქარ-
თველოსათვის. აქ რომ სწავლა დაუმთავრებია, შოთა გაუგზავნიათ საბერ-
ძნეთში, რომელიც მაშინდელს დროში პირველი ქვეყანა იყო სწავლა-განათ-
ლებით და სადაც მიდიოდა ნასწავლი ახალგაზრდობა ყველა ქვეყნიდან
უმაღლესი სწავლისა და მეცნიერების შეძენისათვის.
შოთა მისულა ქალაქ ათინაში, სადაც შეუსწავლია: ფილოსოფია, ღვთის-
მეტყველება, პოეზია, მჭევრმეტყველება, ვარსკვლავთმრიცხველობა, შეუთ-
ვისებია ბერძნული და ლათინური ენები. როცა შოთას დაუმთავრებია
უმაღლესი სწავლა, იგი ჩამჯდარა გემში და შავი ზღვით მოსულა თავის ქვე-
ყანაში ჩინებულად მომზადებული ქვეყნის სამსახურისათვის.
რუსთაველის სამშობლოში დაბრუნება მომხდარა თამარის შუა მეფობა-
ში. ამ დროს თამარისა და საქართველოს ძლიერება და ბედნიერება უმაღ-
ლეს ხარისხამდე იყო ასული. თავის სახელოვანს დედოფალს მთელი ერი
აღმერთებდა, აღტაცებით აქებდნენ და ადიდებდნენ მაშინდელი მგოსნები
და მწერლები. ამგვარსავე აღტაცებაში მოიყვანა შოთას ყმაწვილური გული
და გონება თამარის სულისა და სხეულის სიმშვენიერემა და ბრძნულმა მე-
ფობამ. მან უძღვნა დედოფალს რამდენიმე ლექსი, რომელშიაც გამოიჩინა
დიდი ხელოვნება და ამითი მიიქცია ყურადღება თამარისა, რომელიც ნიჭს
დიდად აფასებდა და ფართო გზას უხსნიდა. თამარმა ჩააბარა შოთას ერთი
უმთავრესი თანამდებობა, სახელდობრ, მოლარეთუხუცესობა, რომელიც
სრულიად არ შეურყევდა პოეტს მყუდრო ცხოვრებასა და მწერლობაში
ხელს არშეუშლიდა.
მალე შეუდგა შოთა პოემის წერას. მან მოიწადინა გამოეხატა თამარი
თავისი მშვენიერებით, სათნოებით და სიბრძნით, საქართველოს წარჩინე-
ბულნი პირნი და აგრეთვე ღირსებანი და თვისებანი ქართველთა ერისა.
რადგანაც თანამედროვე პირობების პირდაპირი დასახელება მოუხერხებე-
ლი იყო, ამიტომ პოემას მისცა არაკისფორმა, მოქმედება გადაიტანა არაბეთ-
ში და სხვა უცხო ქვეყნებში და მოქმედნი პირნი არაბების სახელებით გამო-
იყვანა. თავის ქმნილებას დაარქვა «ვეფხისტყაოსანი», რადგანაც უმთავრეს
პირს პოემისას ტარიელს ვეფხის ტყავი აცვია. როცა თავისი თხზულება და-
ამთავრა, მშვენივრად გადაწერილი წარუდგინა დედოფალს. თამარმა გამარ-
თა ნადიმი, მოიწვია განთქმულნი და წარჩინებულნი პირნი და იმათ წინაშე
ავტორს წააკითხა იმისი თხზულება. პოემა ყველამფრიად საუცხოვო ნაწარ-
მოებად ჩასთვალა. მსმენელთ აკვირვებდა მდიდარი და ღრმა შინაარსი,
ფრიად ხელოვნური გამოხატულება, მშვენიერი ლექსთწყობილება და სამა-
გალითო ენა; აგრეთვე ძლიერ მოსწონდათ მიმართულება პოემისა. რომელ-
შიც ნათლად იყო დახატული მაშინდელი ქართველების ღირსებანი: პატი-
ვისცემა ქალისა, მფარველობა დაბალი წოდებისა, ძვირად დაფასება ნიჭისა,
სამაგალითო ძმობა ჭირსა და ლხინში, ძლიერება სულისა, უშიშრობა ხიფა-
თის წინაშე და სხვანი. ერთხმად გადაწყვიტეს, რომ ამისთანა მაღალი ღირ-
სებით სავსე თხზულება ჯერ ქართულ ენას არ უნახავსო, და აღიარეს რუს-
თაველი პირველ პოეტად. თამარმა წაიძრო ხელიდან ძვირფასი ბეჭედი და
უბოძა ავტორს ნიშნად მადლობისა და წყალობისა; მისმა მეუღლემ დავითმა
მოიხსნა ხმალი და თავის ხელით შემოარტყა. დამსწრე საზოგადოებამ სა-
ჩუქრად მიართვა ძვირფას ქვებში ჩასმული კალამი.
მალე მოიფინა ქება რუსთაველისა და იმისი «ვეფხისტყაოსნისა». საუბ-
რისა და ბაასის დროს, დასამტკიცებლად თავისის აზრისა, ქართველებმა
იწყეს მოყვანა «ვეფხისტყაოსნის» სიტყვებისა სწორედ ისე, როგორც საღ-
მრთო აზრების შესამოწმებლად დაბადებიდან მოჰყავდათ ტექსტები. ამის
გამო ბევრი ნათქვამირუსთაველისა მშვენიერანდაზად გადაიქცა.
პოემის განთქმულობას ძლიერ შველოდა თვითონ ავტორის იშვიათი
პიროვანი ღირსებანი. ისტორიკოს ბარათაშვილის გამოკვლევით, რუსთავე-
ლი იყო უმშვენიერესი ვაჟკაცი, ფრიად ზრდილი, დარბაისელი, სავსე ჭკუი-
თა და მიმტაცებლობით, და ამასთან ისეთი სწავლული, რომ ტოლი არა
ჰყავდა მთელს სამეფოში.
«ვეფხისტყაოსანი» ამტკიცებს, რომ რუსთაველი იყო არა მარტო უნიჭიე-
რესი პოეტი, არამედ ბრძენი, რომელიც აზროვნებით ბევრად წინ უსწრებდა
თავის დროსა. მოგვყავს რამდენიმე მაგალითი. მაშინდელს დროში მამაკა-
ცებს დედაკაცები დაბალ არსებად მიაჩნდათ და ორი სქესის თანასწორობა
უარყოფილი იყო. რუსთაველი კი თავის პოემაში ქალს ერთ სიმაღლეზე აყე-
ნებს ვაჟთან დაროსტევან მეფის ასულ თინათინზე ამბობს:
ლეკვი ლომისა სწორია, ძუ იყოს, თუნდა ხვადია.
1 არსებობს მოსაზრება, რომ შოთა იყო საქართველოს სამეფოს მეჭურ-
ჭლეთუხუცესი, ე. ი. ფინანსთა მინისტრი.
2 დაბადება ქრისტიანული წიგნის, ბიბლიის, მეორე სახელწოდებაა.
მაშინდელს დროში ძარცვა-გლეჯა, სხვისი ქონების მითვისება ჩვეუ-
ლებრივი მოვლენა იყო. წინააღმდეგ ამისა შოთა ჰქადაგებდა:
რასაცა გასცემ, შენია; რას არა, დაკარგულია!
ძველი კაცობრიობის ცხოვრება დამყარებული იყო მონობაზე, ბატონ-
ყმობაზე. «ვეფხისტყაოსანში» კი ვკითხულობთ:
მიეც გლახაკთა საჭურჭლე, ათავისუფლე მონები.
უწინდელს დროში ბევრნი ფიქრობდნენ, რომ ცოცხალი ძაღლი სჯობია
მკვდარს ლომსაო, რუსთაველი კი სხვაფრივ სჯიდა:
სჯობს სიცოცხლესა ნაზრახსა სიკვდილი სახელოვანი!
მეტად დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა იმ დროს გვარიშვილობას. თანამდე-
ბობაში განწესება და საზოგადო პატივი დამყარებული იყო შთამომავლობა-
ზე. შოთა კი თავის ერთს განსაკუთრებულს პატარა ლექსში პიროვანღირსე-
ბას ყველაფერზე მაღლა აყენებს და არაფრად აგდებს გვარიშვილობას:
ათასად გვარი დაფასდა, ათი ათასად ზრდილობა,
თუ კაცი თვითონ არარის, ცუდია გვარიშვილობა.
რამდენიც დრო გადის, იმდენი უფრო ფასი ემატება «ვეფხისტყაოსანს».
ახლა იგი გადათარგმნილია ბევრ ევროპიულ ენაზე. ამას წინათ ერთმა გან-
ვითარებულმა ნემეცმა წარმოსთქვა აზრი, რომ მეთორმეტე საუკუნეში ევ-
როპას არა ჰქონდა არც ერთი «ვეფხისტყაოსნის» თანასწორი თხზულებაო
და მასში გამოთქმულია იმისთანა მაღალი აზრები, რომელიც ღირსი არის
მთელს კაცობრიობაში მოიფინოსო. როდესაც ხანი და ჟამირომელსამე ქმნი-
ლებას ფასსა და მნიშვნელობას არ უკარგავს, პირიქით, კიდეც უმატებს, ეს
იმისი უტყუარი ნიშანია, რომ ამ ქმნილებას აზის ბეჭედი ნამდვილის გენი-
ოსობისა.
შოთა რუსთაველის გარდა თამარის მეფობის დროს ქართულს ლიტერა-
ტურას ამდიდრებდნენ და ამშვენებდნენ სხვა ნიჭიერნი მწერალნიც: მოსე
ხონელი, იოანე შავთელი, სარგის თმოგველი და ჩახრუხაძე. მოსე ხონელი
დაიბადა ქვემო იმერეთში, დაბა ხონში, იყო ვეზირი, ანუ მინისტრი, თამა-
რისა და დასწერა შესანიშნავი მოთხრობა-რომანი, სახელად «ამირან-დარე-
ჯანიანი». იოანე შავთელი დაიბადა სამცხეში, ანუ ახლანდელს ახალციხის
მხარეში, სოფელ შავთას, იყო თამარის მდივანი და დასწერა ლექსად ისტო-
რიული პოემა, რომელიც ეხლა დაკარგულია. ეს პოემა გალექსილი ყოფილა
ისე მშვენივრად, რომ ზოგი თურმე შავთელის ლექსს ამჯობინებდა რუსთა-
ველისას. სარგის თმოგველიც სამცხის შვილი იყო, სოფელ თმოგვიდან,
სპარსულ ენითგან გადმოთარგმნა ფრიად შესანიშნავი რომანი «ვისრამიანი»
და დასწერა მოთხრობა «დილარიანი», რომელიც ეხლა დაკარგულია. ეს დი-
ლარიანიც თურმე დაწერილი იყო ჩინებული ქართული ენით, როგორც
მოწმობენ მისნი უწინდელი დროის წამკითხველნი. ეს მწერალიც დანიშ-
ნულ იქმნა თამარის მიერ ერთ მაღალ ადგილზე, სახელდობრ, მას ჩაბარდა
ერისთაობა სამხრეთის ერთი კუთხისა _ კლარჯეთისა. ჩახრუხაძემ ლექსად
შეთხზა ქება თამარისა წინათ უხმარებელი ლექსწყობილებით, რომელსაც
დაერქვა ჩახრუხაული და თავისებური სიმშვენიერე აქვს
