თამარი მეფობდა საქართველოში მეთორმეტე საუკუნეში. იგი იყო შვი-
ლისშვილის შვილი დავით აღმაშენებლისა და ერთადერთი შვილი თავისი
დედ-მამისა.
როცა თამარი დაიბადა და აღიზარდა, საქართველო შეერთე-
ბული და ძლიერი სამეფო იყო. ეს ძლიერი სამეფო თამარმა თავისი გამეფე-
ბის შემდეგ გარდააქცია უძლიერეს სახელმწიფოდ.
თამარ მეფეს ჩვენი ხალხი მაღლა აყენებდა და აყენებს საქართველოს
ყველა მეფეზე. რვაასი წელიწადია, რაც თამარი გარდაიცვალა, მაგრამ მისი
ხსოვნით სავსეა ეხლაც მთელი ჩვენი ქვეყანა. ქართველობას ეხლაც თამარი
12ისე ცხადად უდგია თვალწინ და ისე ადიდებს მას, თითქოს იგი გუშინ ყო-
ფილიყოს მისი მბრძანებელი.
ასეთი უმაგალითო დიდება თამარმა მოიპოვა იმის გამო, რომ იგი იყო
შემკული ყოველი უმაღლესი ღირსებითა. თამარ მეფეზე სავსებით აღ-
სრულდა ქართული ანდაზა: დედა ნახე, მამა ნახე, შვილი ისე გამონახეო.
გიორგი მეფე, თამარის მამა, შვილის შვილი დავით აღმაშენებლისა, დიდად
ირჩეოდა სხვებში თავისი მაღალი ჭკუითა დარკინის ხასიათით, დედამისი,
ოსთა მბრძანებელის ქალი, ბრწყინავდა აუწერელი სიმშვენიერით და მეტად
მოსიყვარულე გულით. თამარზე სავსებით გადავიდნენ ღირსებანი მამისაც
და დედისაც, და იგი შეიქმნა უსრულეს ადამიანად; მაღალი ჭკუა, მტკიცე
ხასიათი, კაცთმოყვარე გული და იშვიათი მომხიბლავი სიმშვენიერე სათაყ-
ვანო გვირგვინოსნად ჰხდიდნენ თამარსა.
როცა თამარი თავის მამის მეფე გიორგის სიკვდილის შემდეგ საქართვე-
ლოს ტახტზე ავიდა, იგი იყო ოცი წლის უმშვენიერესი ქალწული. ხალხმა
კარგად იცოდა იშვიათი ღირსებანი თამარისა და ამიტომ მისმა გამეფებამ
იგი აღავსო გამოუთქმელი სიხარულით.
თამარის მამის დროს ბევრმა დიდი გვარის თავადმა დაჰკარგა მაღალი
ადგილი და მათ მაგიერ გამწესებულ იქნენ მცირე გვარის ჩამომავალნი, მაგ-
რამ უფრო ნიჭიერნი, უფრო მხნენი და უფრო უანგარონი. ამ დიდი
1. თამარის მამას, გიორგი III-ს, ჰყავდა მეორე ასულიც-რუსუდანი, რო-
მელიც როგორც ჩანს, უკანონო შვილი იყო და საისტორიო წყაოებში იშვია-
თად იხსენიებოდა.
გვარის თავადებმა თამარ მეფეს მოსთხოვეს, რომ მას მათი მოადგილენი
დაეთხოვა სამსახურიდან და ისინი გაემწესებინა უწინდებურად. თამარმა
უარი შეუთვალა. მაშინ დიდებულებმა ჯარი შეჰყარეს და ძალით უნდო-
დათ თავის გულის წადილს სწეოდნენ. თამარმაც გაამზადა თავისი ჯარი;
მაგრამ, რადგანაც ქართველის სისხლის დაღვრა ეზარებოდა მის კაცთმოყვა-
რე გულს, ამის გამო ჯერ მშვიდობიან ხერხს მიმართა. აჯანყებულს დიდე-
ბულებთან გაგზავნა ორი მოხუცებული და ყველასაგან ფრიად პატივცემუ-
ლი მანდილოსანი მოსარიგებლად. ამათ აჯანყებულებს ურჩიეს, დაწყნარე-
ბულიყვნენ. წინააღმდეგობაზე ხელი აეღოთ, და აღუთქვეს, ვინც თქვენგანი
ღირსეული აღმოჩნდება, ყველა შესაფერის ადგილს მიიღებსო. გასჭრა იმ
მანდილოსნების შუაკაცობამა და აჯანყებულნი დაშოშმინდნენ, მით უმე-
ტეს, რომ ცხადად დაინახეს, თუ რა საშიში იყო მათთვის ბრძოლა თამარის
ძლიერ ჯართან.
შემდეგ თამარი შეუდგა სამღვდელოების სრულ განახლებასა, სამღვდე-
ლოების მეთაური კათალიკოსი მიქელი თვითონ იყო ჰანგარი, მექრთამე.
სამღვდელოებაშიაც გავრცელდა ეს სენი და ამან ძლიერ დაბლა დასწია სამ-
ღვდელოება. თამარმა სამღვდელო პირთა კრება მოახდინა საეკლესიო წესე-
ბის გასაუმჯობესებლად და ამ კრების თავმჯდომარედ დაიბარა იერუსალი-
მიდან მცხეთის კათალიკოსად ნამყოფი ნიკოლოზ გულამბრიძე, რომელმაც
კათალიკოსობას თვითონ თავი დაანება თავისი სიმდაბლის გამო და რომე-
ლიც განთქმული იყო თავისი წმინდა ცხოვრებითა და სწავლით. ამ კრებამ
ბევრი უღირსი ეპისკოპოსი და სამღვდელო პირი გადააყენა, უპირებდა გა-
დაყენებას თვით კათალიკოსს მიქელს, მაგრამ რადგანაც იგი სასიკვდილოდ
იყო ავად, აღარჩააშხამეს უკანასკნელი დღენი. ამ კრებამ ქართულს ეკლესი-
აში დაამყარა სრული წესიერება და მისი გავლენა ზნეობაზე გააძლიერა.
სამხრეთის მხრივ გარეშე მტრები შემოესივნენ საქართველოს. ეგონათ,
მბრძანებელი ქალი სისუსტეს გამოიჩენსო და საქართველოსფეხქვეშ გავთე-
ლავთ და დავარბევთო. მაგრამ საშინლად მოტყუვდნენ. თამარის ჯარმა
მტერი უფრო კიდევ უარესად დაამარცხა, ვიდრე იგი მარცხდებოდა მისი
მამისა და პაპის დროსა; შიშის ზარი დასცა და შემოსევის წადილი მთლად
გაუქრო.
საქართველოს სიკეთისათვის საჭირო იყო, რომ თამარს მემკვიდრე ჰყო-
ლოდა. ამიტომ სთხოვეს თამარს, მეუღლის შერთვა ენებებინა. თამარიც ნე-
ბას დაჰყვა. ქმრად ამოურჩიეს რუსეთის ბატონიშვილი გიორგი, რადგანაც
ეგონათ, რომ ეს ქორწინება განამტკიცებდა კავშირს საქართველოსა და რუ-
სეთს შორის და გარეშე მტრებს უფრო მეტს შიშს მისცემდა. თამარი ჯერ
უარზე დადგა; უცხოსა და უცნობს კაცს როგორ მივთხოვდეო, მაგრამ მერმე
ერის ნებას დაჰყვა სამეფოს სიკეთისათვის და ჯვარი დაიწერა გიორგი რუს-
ზე. ქორწილი გადაიხადეს ისე დიდებულად, რომ არც წინათ და არც შემ-
დეგ საქართველო ამისთანა საარაკო ქორწილს არმოსწრებია.
საუბედუროდ, გიორგი რუსი მეტად უზნეო გამოდგა, სამეფოს სიკეთე-
ზე სრულიად არ ფიქრობდა, დროს ატარებდა ქეიფსა, ლოთობასა და გარ-
ყვნილებაში. და ცუდ მაგალითს უჩვენებდა თავის ქვეშევრდომებს.
ბევრს ეცადა, გაესწორებინა თავისი მეუღლე, მაგრამ ვერას გახდა. მაშინ იგი
იძულებული შეიქნა, გაჰყროდა თავის ქმარსა და გაეგზავნა საქართველო-
დან. მისცა საცხოვრებელი ფული და გაისტუმრა კონსტანტინეპოლში. ამის
შემდეგ თამარის მეუღლეობას ეძებდა არა ერთი ტახტის მემკვიდრე გარეშე
ქვეყნებისა, მაგრამ ყველას უარი უთხრა მან, რადგანაც ეფიქრებოდა: ეს უც-
ნობნი პირნი შეიძლება ისეთივე ცუდნი გამოდგნენ, როგორც გიორგი რუსი.
მეუღლედ ამოირჩია დავით სოსლანი. ეს იყო შვილი ოსეთის მბრძანებლისა
და ჩამომავლობით ბაგრატიონი. პატარაობისას სოსლანი დაობლდა და თა-
მარის მამიდამ, რუსუდანმა, რომელსაც შვილი არა ჰყავდა, იშვილა იგი. ჩა-
მოიყვანა მთიდან საქართველოში და თავისთან გაზარდა, ენით, ჩვეულე-
ბით, ხასიათით სოსლანი ნამდვილი ქართველი იყო. თამარი პატარაობიდან
მასთან ერთად აღიზარდა, ამიტომ კარგად იცნობდა, მოსწონდა და ამის გა-
მო მასზე იქორწინა მეორე ქორწინებით.
მაგრამ გიორგი რუსი როდი შეურიგდა თავის ბედსა. მან მოინდომა
უკან დაებრუნებინა დაკარგული ტახტი. ის უცხო ჯარით შემოესია დასავ-
ლეთ საქართველოს და გადიბირა თავისკენ ყველა იქაური ერისთავი, რო-
მელნიც უკმაყოფილონი იყვნენ თამარისა იმის გამო, რომ მან ალაგმა მათი
თვითნებობა. გიორგიმ შეიერთა ერისთავების ჯარები, გადმოლახა სურამის
მთა და შემოესია აღმოსავლეთ საქართველოს. მაგრამ აქ იგი თამარის ჯარის
მიერ ისე საშინლად დამარცხდა, რომ დატყვევებულ იქმნა თვით გიორგი
და ყველა ერისთავი. ამათ შესთხოვეს მიტევება თამარმეფესა, და, რადგანაც
თამარი მეტად კაცთმოყვარე გულის პატრონი იყო, აპატივა ყველას, ერის-
თავები თავ-თავის საერისთაოში დააბრუნა და გიორგი რუსი გაგზავნა
უკანვე კონსტანტინეპოლში.
როცა თამარმა შინაური სამეფოს საქმეები კარგად მოაწყო და დაამყარა
სრული მშვიდობა და ერთობა ქართველთა შორის, მან მოისურვა, გარეშე
მტრები სრულიად აელაგმა და დაემორჩილებინა. ამ განზრახვით მან არა
ერთხელ გაგზავნა ჯარით დავით სოსლანი სპარსეთსა და ოსმალეთში. ყო-
ველი ლაშქრობა ქართველი ჯარისა ბრწყინვალედ თავდებოდა. მტერი სა-
შინლად დამარცხდებოდა ხოლმე, ქართველები გამარჯვებულნი გამოდი-
ოდნენ ყველა ომიდან და აუარებელ დავლას შოულობდნენ. მთელი საქარ-
თველო აივსო ნადავლი ოქროთი, ვერცხლით და ყოველგვარი სიმდიდრი-
თა. თამარმა წელში მოხარა ყველა მახლობელი სახელმწიფონი, აგრძნობინა
საქართველოს ძალა და დაუმორჩილა თავის გავლენასა.
ამ სასიხარულო ამბებს მოჰყვა დიდი სიმწუხარე თამარისა. მას გარდა-
ეცვალა მეუღლე დავით სოსლანი და იგი დაქვრივდა ჯერ ისევ ყმაწვილი
ქალი. ნუგეშად დარჩა ერთი ვაჟი ლაშა გიორგი და ერთი ასული რუსუდა-
ნი.
როგორც ფრიად ღვისმოყვარე გვირგვინოსანი, თამარი დაუცხრომლად
ზრუნავდა ქრისტიანობის გაძლიერებასა და გავრცელებაზე. ყოველი ბედ-
ნიერი ლაშქრობის შემდეგ აშენებდა დიდებულ მონასტრებსა და ეკლესიებს
ღვთაებისა და წმინდანების სახელზე, რომელთა მფარველობას და შეწევნას
ჰხდიდა მიზეზად თავისი ბედნიერებისა და სამეფოს აყვავებისა. არა ნაკ-
ლებ ცდილობდა თამარი, დაენერგა ყოველ კავკასიის ტომში სახარების
სწავლა და ამოეფხვრა წარმართობა. არა ერთი ეკლესია ააგო დაღესტანში,
ოსეთსა და ჩერქეზეთში და გაავრცელა ქრისტიანობა თვით მიუვალ კავკა-
სიის მთებში.
თამარს ძლიერ აწუხებდა ქართველებისა და სომხების დაშორება ერ-
თმანეთისაგან საეკლესიო საქმეში, და მათის შერიგებისა და შეერთების მო-
ნატრული იყო და ბევრიც ეცადა, მაგრამ ჩვენებურმა და სომხის ბერებმა
მხარი არ დაუჭირეს თამარსა და ეს მისი დიდი წადილი ჩაიშალა.
სარწმუნოების შემდეგ თამარი ყველაზე მაღლა აყენებდა განათლებასა
და ძალიან ხელს უწყობდა მწერლობისა და მწიგნობრობის გაძლიერებასა.
მას ჰყავდა ცალკე მინისტრი განათლებისა, რომელსაც ერქვა მწიგნობართუ-
ხუცესი. ყველა ნიჭიერ მწერალს იახლოვებდა თავისთან, აქეზებდა და ნიშ-
ნავდა მოხელედ წარჩინებულს ადგილზე. საზოგადოების თვალში მწერალს
მაშინ დიდი სახელი და პატივი ჰქონდა. ამიტომ ქართველების ნიჭმა ფრთა
შეისხა და ჩვენი ლიტერატურა გაამდიდრა მრავალი ახალი თხზულებით.
თამარის მეფობას ამშვენებდა თვით უკვდავი მგოსანი შოთა რუსთაველი,
რომელმაც დასწერა «ვეფხისტყაოსანი».
რამდენად იყო სიცოცხლით სავსე და ბედნიერი საქართველო თამარის
დროსა, გვიჩვენებს რიცხვი იმ დროის ქალაქებისა და მცხოვრებლებისა. მა-
შინდელს საქართველოში ჰყვავოდა ორმოცდაათი ქალაქი და ქართველთა
რიცხვი ერთი ორად მეტი იყო, ვიდრე ახლა, ესე იგი ადიოდა ოთხ მილიო-
ნამდე. ქართველებს გარდა თამარს ემორჩილებოდნენ სხვა მეზობელი ხალ-
ხებიც, რომელთა რიცხვი უდრიდა აგრეთვე ოთხს მილიონს. ესე რომ თამა-
რის საბრძანებელში მაშინ ითვლებოდა რვა მილიონი ხალხი, ოთხჯერ მე-
ტი, ვიდრე ახლა ირიცხება საქართველოში.
თამარი იყო მეტად გულშემატკივარი და ძლიერ მოსიყვარულე დედა
თავისი ქვეშევრდომებისათვის. იმ დროს სიკვდილით და დასახიჩრებით
დასჯა ხშირი იყო განათლებულს ქვეყნებშიაც კი. დამნაშავეებს ჰკლავდნენ
ტანჯვით და წამებით, ან სჭრიდნენ ხელებს, სთხრიდნენ თვალებსა. კაც-
თმოყვარე თამარმა მოსპო სასჯელი სიკვდილითაც და დასახიჩრებითაც.
მისი ხანგრძლივი მეფობის დროს არც ერთი დამნაშავე არ მოუკლავთ, არც
ერთი არ დაუსახიჩრებიათ. თამარი ეძებდა არა პირადს განცხრომას, არამედ
შვებას, სიხარულს და ბედნიერებას საქართველოსას. ამიტომ მთელს ქარ-
თველობას იგი უზომო სიყვარულით უყვარდა.
საუბედუროდ, დიდხანს არ შერჩა საქართველოს მისი საარაკო დედო-
ფალი, მისი ბრწყინვალე მზე. თამარის ნაზმა აგებულებამ ვერ შეუძლო
დიდხანს დაუცხრომელ და მუდმივ მზრუნველობას სამეფოსათვის, ხში-
რად ცხენით სიარულს ლაშქრობის დროსა და მოგზაურობას საქართველოს
ერთი კუთხიდან მეორე კუთხეში. ჯერ ორმოცდა ათის წლისა არ იქნებოდა,
როდესაც გამოაჩნდა მძიმე დედობრივი სნეულება. საუკეთესო ექიმები
თავს დაეხვივნენ, ყოველი ღონე იხმარეს, მაგრამ ვერას გახდნენ. სიკვდილ-
მა უდროოდ მოსტაცა საქართველოს დიდებული დედა და დააობლა. რამ-
დენადაც ძლიერი იყო საყოველთაო სიყვარული თამარისადმი, იმდენად
ღრმა და გამოუთქმელი სიმწუხრე დაბადა მისმა სიკვდილმა მთელ ქარ-
თველს ერში. სათაყვანო გვამი თამარისა ჯერ მცხეთაში წაასვენეს, მერმე წა-
ასვენეს იმერეთს და დაკრძალეს გელათის მონასტერში, მახლობლად მისი
პაპის დავით აღმაშენებლის საფლავისა.
რადგანაც მთელი სიცოცხლე თამარისა იყო განხორციელება სახარების
სწავლისა, ამის გამო მთელმა საქართველოს ერმა იგი აღიარა წმინდანად და
თაყვანსა სცემს არა მარტო როგორც სამაგალითო დედოფალს, არამედ რო-
გორც წმიდანსაც.
იაკობ გოგებაშვილი - თამარ მეფე
