მეათე საუკუნეში საქართველოს დიდი ღვაწლი დასდეს იმ მონასტრებმაც,
რომელნიც დაარსებულნი იყვნენ უცხო ქვეყნებში ქართველი ბერებისაგან.
ყველა ეს მონასტერი მოღვაწეობდა საბერძნეთის საბრძანებელში სხვადას-
ხვა ადგილას, სახელდობრ: ულუმპოში, შავმთაზე, ანტიოქიის მახლობლად,
იერუსალიმში, სინას მთაზე და ათონის მთაზე. მათ შორის პირველი ადგი-
ლი ეჭირა და მეტი ღვაწლით ბრწყინავდა ივერიის მონასტერი, წმიდა ათო-
ნის მთაზე დაარსებული. ეს მონასტერი დაფუძნებულ იქმნა ქართველი ბე-
რებისაგან მერვე საუკუნის გასულს. ეს შორეული ადგილი იმიტომ ამოირ-
ჩიეს სამონასტროდ ქართველებმა, რომ იგი იდო ურწმუნოთაგან მიუვალს
მთაზე და ეკუთვნოდა მართლმადიდებელს სახელმწიფოს _ საბერძნეთსა.
ბერებად ამ შორულს მონასტერში მოდიოდნენ არა უბირნი ქართველნი,
არამედ უფრო განათლებულნი და წარჩინებულნი პირნი. ესენი სიჭაბუკეში
ემსახურებოდნენ სამშობლოს თავისი ძლიერი მარჯვენით, ჭკუით, გამოც-
დილებით და მხნეობით, ხოლო ხნიერებაში მიმართავდნენ ხოლმე მონას-
ტრის სიმყუდროვეს, რათა ღვთის მსახურებაში გაეტარებინათ თავისი და-
ნარჩენი სიცოცხლე, დღე და ღამე ევედრებინათ ღვთისთვის თავისი საყვა-
რელი ქვეყანა, ამასთან ეთარგმნათ და ეწერათ სასულიერო და საერო წიგნე-
ბი, ეფინათ ისინი ხალხში და გაეძლიერებინათ ქრისტეს სარწმუნოება და
განათლება.
მონასტერი ესე დიდად გაძლიერდა, გაფართოვდა, გამშვენიერდა და
ლავრად, ანუ მთავარ-მონასტრად, გადაიქცა მეათე საუკუნის გასულს თორ-
ნიკე ერისთავის მეოხებით.
თორნიკე ერისთავი დაიბადა და აღიზარდა სამხრეთ საქართველოში,
ანუ მესხეთში. ჩამომავლობით იგი ეკუთვნოდა ფრიად წარჩინებულ გვარე-
ულობას და იყო ერთი მთავართაგანი, ანუ ერისთავთაგანი. ჭაბუკობაში
თორნიკე იყო ერთი საუკეთესო სარდალი და მისი წინამძღოლობით ქარ-
თველმა ჯარმა არა ერთხელ გაიმარჯვა ბრწყინვალედ მტერზე. ხანში რომ
ჩავარდა, თორნიკემ დასტოვა სამსახური, უარყო ყოველივე ქვეყნიური სია-
მოვნება და ზრუნვა, გამგზავრდა საბერძნეთში და მივიდა «ივერიის» მონას-
ტერში. აქ უბრალო ბერად აღიკვეცა წინამძღვრის მამა იოანეს მიერ, რომელ-
საც ერის-კაცობაში ცოლად ჰყავდა თორნიკეს და და იყო მისი ნასიძარი.
მაგრამ მამა თორნიკე ჩქარა იძულებული გახდა შეეწყვიტა თავისი
მყუდრო ცხოვრება, დაეტოვებინა ათონის მთა, წამოსულიყო საქართვე-
ლოსკენ, ხელახლად აღჭურვილიყო საომარი იარაღით და დაბრუნებოდა
ქვეყნის მღელვარებასა. ასე დატრიალება თორნიკეს ბედისა მოხდა შემდე-
გის მიზეზის გამო.
ამ დროს ბერძნების იმპერატორს ვასილს აუჯანყდა ერთი მისი მთავა-
რი, სახელად ბარდა სკლეროსი, რომელიც განაგებდა აღმოსავლეთის ნა-
წილს მცირე აზიისასა და იყო მისი ერისთავი. აჯანყებულს ერისთავს ჰყავ-
და ძლიერი ჯარი, გამოცდილი მრავალს ომშია, და თვითონაც ჩინებული
სარდალი იყო. ამასთან ისე ოსტატურად წაიყვანა საქმე, რომ სომხეთის ჯა-
რიც თავისკენ გადაიყვანა. ამიტომ მან მოკლე ხნის განმავლობაში დაამარ-
ცხა რამდენჯერმე ბერძნების ჯარი, დაიპყრო მთელი აღმოსავლეთის ნაწი-
ლი მცირე აზიისა და გამარჯვებით მიიწევდა კონსტანტინოპოლისაკენ. შე-
შინდა იმპერატორი და არ იცოდა, რა ექმნა; ამ დროს მოახსენეს მას, რომ
«ივერიის» მონასტერში არის ერთი ქართველი ბერი თორნიკე, სარდლად
ნამყოფი, დიდი გვარის შვილი, რომელსაც დიდ პატივსა სცემდა და სცემს
სამხრეთ საქართველოს ბრძანებელი დავით კუროპალატი. დაიბარეო ეს ბე-
რი და მისი შუამავლობით სთხოვე დავითს შემწეობა ჯარით სკლეროსის
წინააღმდეგო. ასეც მოიქცა იმპერატორი. აფრინა სანდო პირნი, მიიწვია თა-
ვისთან თორნიკე, სთხოვა დაეტოვებინა დროებით მონასტერი და ეკისრნა
შუა-კაცობა. თორნიკესათვის მეტად საძნელო იყო ამ თხოვნის აღსრულება
და მონასტრის მყუდრო ცხოვრების შეწყვეტა, მაგრამ უარი ვერა ჰკადრა იმ-
პერატორსა, მით უმეტეს, რომ სკლეროსი მას მიაჩნდა მიუტევებელ დამნა-
შავედ. იმპერატორმა დასწერა და გამოატანა თორნიკეს წერილი დავით მე-
ფესთან, რომელშიაც სთხოვდა შემწეობას ჯარითა, ამასთან აღუთქვამდა
დაბრუნებას კლარჯეთისას, არზრუმისას, ბასიანისას და ზოგი სხვა ქვეყნი-
სას, რომელნიც წინათ ქართველებს ეჭირათ და ახლა კი ბერძნების ხელში
იყო.
დავითმა დაუყოვნებლივ აუსრულა თხოვნა იმპერატორსა. შეჰკრიბა
თორმეტი ათასი საუკეთესო ქართველი ჯარი, მის მთავარ წინამძღოლად
დანიშნა თვითონ თორნიკე და გაგზავნა სკლეროსის წინააღმდეგ.
ქართველი ჯარი გაეშურა სამხრეთისაკენ, გადაიარა კლარჯეთი, შეიერ-
თა ბერძენთა დამარცხებული ჯარის დანარჩენი და მდინარე ჰალისის ნა-
პირს შეებრძოლა მტრის ჯარსა, ბევრად უმრავლესს ქართველებზე. ძლევა-
მოსილი სკლეროსი საოცარი ოსტატობით წინამძღოლობდა, ჯარი მისი იბ-
რძოდა თავგანწირული მამაცობით, მაგრამ თორნიკემ მაინც საშინლად დაა-
მარცხა მტერი. ბევრი ნაწილი მტრის ჯარისა ბრძოლის ველზე დაეშვა დაჭ-
რილი და დახოცილი, ბევრი დაიღუპა აღელვებულს მდინარეში და დანარ-
ჩენნი ქართველებმა გაირეკეს აღმოსავლეთისაკენ და სდიეს სპარსეთის საზ-
ღვრამდე. თვითონ სკლეროსი თუმცა სიკვდილს გადარჩა, მაგრამ იძულე-
ბული გახდა გაქცეულიყო შორეულს არაბეთში. გამარჯვებულებს ჩაუვარ-
დათ ხელში აუარებელი დავლა, რომლის ორი წილი ერგოთ ქართველებს
და ერთი წილი ბერძნებსა. გახარებულმა იმპერატორმა ვასილმა არამც თუ
დაუბრუნა მეფე დავითს აღთქმული ქვეყნები, არამედ მდიდარი საჩუქრე-
ბიც გამოუგზავნა როგორც მას, ისე თორნიკეს. გათავდა თუ არა ლაშქრობა
და დამშვიდდა აჯანყებული ქვეყნები, თორნიკე შეიმოსა ისევ ბერულად და
გაემგზავრა ათონის მონასტერში. მან თან წაიღო საყვარელი მონასტრისათ-
ვის დავლა და საჩუქრები, რომელიც მიიღო დავითმა და თვით თორნიკემა
მადლიერის იმპერატორისაგან. ეს სიმდიდრე მთლად მოახმარა მონასტრის
გადიდებასა და გამშვენიერებასა, ტაძრის აშენებას იოანე ნათლისმცემლის
სახელზე და ძვირფასი ხელთნაწერების შეძენასა.
კარგა ხანს ამშვენებდა ამ დიდებულს მონასტერს ღვაწლიანი ცხოვრება
მამა თორნიკესი, რომელმაც ისეთივე სიძლიერე გამოიჩინა ზეციურს სათ-
ნოებაში, როგორც იჩენდა ქვეყნიურს საქმეებში ერისკაცობის ჟამსა.
გარეგან გამშვენებასთან «ივერიის» ლავრაში იმატა შინაგანმა ღვაწლმა-
ცა. ეს სავანე იყო არა მარტო ადგილი, სადაც დღე და ღამე გაისმოდა მხურ-
ვალე ლოცვა და ვედრება უფლისადმი, არამედ უმაღლესი სასულიერო სას-
წავლებელი, სადაც იზრდებოდნენ ჭეშმარიტს ქრისტიანულს გზაზე გუნ-
დნი ნიჭიერი ქართველებისა. აქვე გადითარგმნა მშვენიერი ქართული
ენით: დაბადება, სახარება, მრავალი საეკლესიო წიგნები და სხვა თხზულე-
ბანი, რომელნიც ათონის მთიდან იფინებოდნენ საქართველოში, უნათლებ-
დნენ ქართველს ერს გონებასა და ამტკიცებდნენ მას ქრისტეს სიყვარულსა
და მამულის ერთგულებაში.
იმ წმიდა მამათა შორის, რომელთაც განაძლიერეს «ივერიის» მონას-
ტრის მნიშვნელობა და გავლენა, პირველი ადგილი უჭირავს ათანასე დიდ-
სა, მეტად ნიჭიერს, განსწავლულსა და ღვაწლით მოსილს ქართველსა. ხო-
ლო მთარგმნელთა შორის უმთავრესი იყვნენ: იოანე, ძე მისი ექვთიმე, გაბ-
რიელი და მათ შემდეგ გიორგი მთაწმინდელი, ძმისწული იოანესი. ამ სასი-
ქადულო მესხეთის შვილთა მშვენივრად იცოდნენ, ქართულის გარდა, ებ-
რაული, ბერძნული და არაბული ენები, იყვნენ ღრმად განსწავლულნი მე-
ტადრე საღმრთო წერილში, შეთვისებული ჰქონდათ ფილოსოფიაც და ამის
გამო ჩინებულად სთარგმნიდნენ და საუცხოვოდ სწერდნენ. ეხლაც გან-
ცვიფრებაში მოჰყავთ მკვლევარი მათს წმინდა, უნაკლულო ქართულ ენას,
მათს დაუღალავს შრომის მოყვარეობას, მათს სიყვარულს ქართულის მწიგ-
ნობრობისას. მარტო ექვთიმემ და გიორგი მთაწმინდელმა გადათარგმნეს
და დასწერეს ოთხმოცამდე წიგნი.
რომელნიც დაარსებულნი იყვნენ უცხო ქვეყნებში ქართველი ბერებისაგან.
ყველა ეს მონასტერი მოღვაწეობდა საბერძნეთის საბრძანებელში სხვადას-
ხვა ადგილას, სახელდობრ: ულუმპოში, შავმთაზე, ანტიოქიის მახლობლად,
იერუსალიმში, სინას მთაზე და ათონის მთაზე. მათ შორის პირველი ადგი-
ლი ეჭირა და მეტი ღვაწლით ბრწყინავდა ივერიის მონასტერი, წმიდა ათო-
ნის მთაზე დაარსებული. ეს მონასტერი დაფუძნებულ იქმნა ქართველი ბე-
რებისაგან მერვე საუკუნის გასულს. ეს შორეული ადგილი იმიტომ ამოირ-
ჩიეს სამონასტროდ ქართველებმა, რომ იგი იდო ურწმუნოთაგან მიუვალს
მთაზე და ეკუთვნოდა მართლმადიდებელს სახელმწიფოს _ საბერძნეთსა.
ბერებად ამ შორულს მონასტერში მოდიოდნენ არა უბირნი ქართველნი,
არამედ უფრო განათლებულნი და წარჩინებულნი პირნი. ესენი სიჭაბუკეში
ემსახურებოდნენ სამშობლოს თავისი ძლიერი მარჯვენით, ჭკუით, გამოც-
დილებით და მხნეობით, ხოლო ხნიერებაში მიმართავდნენ ხოლმე მონას-
ტრის სიმყუდროვეს, რათა ღვთის მსახურებაში გაეტარებინათ თავისი და-
ნარჩენი სიცოცხლე, დღე და ღამე ევედრებინათ ღვთისთვის თავისი საყვა-
რელი ქვეყანა, ამასთან ეთარგმნათ და ეწერათ სასულიერო და საერო წიგნე-
ბი, ეფინათ ისინი ხალხში და გაეძლიერებინათ ქრისტეს სარწმუნოება და
განათლება.
მონასტერი ესე დიდად გაძლიერდა, გაფართოვდა, გამშვენიერდა და
ლავრად, ანუ მთავარ-მონასტრად, გადაიქცა მეათე საუკუნის გასულს თორ-
ნიკე ერისთავის მეოხებით.
თორნიკე ერისთავი დაიბადა და აღიზარდა სამხრეთ საქართველოში,
ანუ მესხეთში. ჩამომავლობით იგი ეკუთვნოდა ფრიად წარჩინებულ გვარე-
ულობას და იყო ერთი მთავართაგანი, ანუ ერისთავთაგანი. ჭაბუკობაში
თორნიკე იყო ერთი საუკეთესო სარდალი და მისი წინამძღოლობით ქარ-
თველმა ჯარმა არა ერთხელ გაიმარჯვა ბრწყინვალედ მტერზე. ხანში რომ
ჩავარდა, თორნიკემ დასტოვა სამსახური, უარყო ყოველივე ქვეყნიური სია-
მოვნება და ზრუნვა, გამგზავრდა საბერძნეთში და მივიდა «ივერიის» მონას-
ტერში. აქ უბრალო ბერად აღიკვეცა წინამძღვრის მამა იოანეს მიერ, რომელ-
საც ერის-კაცობაში ცოლად ჰყავდა თორნიკეს და და იყო მისი ნასიძარი.
მაგრამ მამა თორნიკე ჩქარა იძულებული გახდა შეეწყვიტა თავისი
მყუდრო ცხოვრება, დაეტოვებინა ათონის მთა, წამოსულიყო საქართვე-
ლოსკენ, ხელახლად აღჭურვილიყო საომარი იარაღით და დაბრუნებოდა
ქვეყნის მღელვარებასა. ასე დატრიალება თორნიკეს ბედისა მოხდა შემდე-
გის მიზეზის გამო.
ამ დროს ბერძნების იმპერატორს ვასილს აუჯანყდა ერთი მისი მთავა-
რი, სახელად ბარდა სკლეროსი, რომელიც განაგებდა აღმოსავლეთის ნა-
წილს მცირე აზიისასა და იყო მისი ერისთავი. აჯანყებულს ერისთავს ჰყავ-
და ძლიერი ჯარი, გამოცდილი მრავალს ომშია, და თვითონაც ჩინებული
სარდალი იყო. ამასთან ისე ოსტატურად წაიყვანა საქმე, რომ სომხეთის ჯა-
რიც თავისკენ გადაიყვანა. ამიტომ მან მოკლე ხნის განმავლობაში დაამარ-
ცხა რამდენჯერმე ბერძნების ჯარი, დაიპყრო მთელი აღმოსავლეთის ნაწი-
ლი მცირე აზიისა და გამარჯვებით მიიწევდა კონსტანტინოპოლისაკენ. შე-
შინდა იმპერატორი და არ იცოდა, რა ექმნა; ამ დროს მოახსენეს მას, რომ
«ივერიის» მონასტერში არის ერთი ქართველი ბერი თორნიკე, სარდლად
ნამყოფი, დიდი გვარის შვილი, რომელსაც დიდ პატივსა სცემდა და სცემს
სამხრეთ საქართველოს ბრძანებელი დავით კუროპალატი. დაიბარეო ეს ბე-
რი და მისი შუამავლობით სთხოვე დავითს შემწეობა ჯარით სკლეროსის
წინააღმდეგო. ასეც მოიქცა იმპერატორი. აფრინა სანდო პირნი, მიიწვია თა-
ვისთან თორნიკე, სთხოვა დაეტოვებინა დროებით მონასტერი და ეკისრნა
შუა-კაცობა. თორნიკესათვის მეტად საძნელო იყო ამ თხოვნის აღსრულება
და მონასტრის მყუდრო ცხოვრების შეწყვეტა, მაგრამ უარი ვერა ჰკადრა იმ-
პერატორსა, მით უმეტეს, რომ სკლეროსი მას მიაჩნდა მიუტევებელ დამნა-
შავედ. იმპერატორმა დასწერა და გამოატანა თორნიკეს წერილი დავით მე-
ფესთან, რომელშიაც სთხოვდა შემწეობას ჯარითა, ამასთან აღუთქვამდა
დაბრუნებას კლარჯეთისას, არზრუმისას, ბასიანისას და ზოგი სხვა ქვეყნი-
სას, რომელნიც წინათ ქართველებს ეჭირათ და ახლა კი ბერძნების ხელში
იყო.
დავითმა დაუყოვნებლივ აუსრულა თხოვნა იმპერატორსა. შეჰკრიბა
თორმეტი ათასი საუკეთესო ქართველი ჯარი, მის მთავარ წინამძღოლად
დანიშნა თვითონ თორნიკე და გაგზავნა სკლეროსის წინააღმდეგ.
ქართველი ჯარი გაეშურა სამხრეთისაკენ, გადაიარა კლარჯეთი, შეიერ-
თა ბერძენთა დამარცხებული ჯარის დანარჩენი და მდინარე ჰალისის ნა-
პირს შეებრძოლა მტრის ჯარსა, ბევრად უმრავლესს ქართველებზე. ძლევა-
მოსილი სკლეროსი საოცარი ოსტატობით წინამძღოლობდა, ჯარი მისი იბ-
რძოდა თავგანწირული მამაცობით, მაგრამ თორნიკემ მაინც საშინლად დაა-
მარცხა მტერი. ბევრი ნაწილი მტრის ჯარისა ბრძოლის ველზე დაეშვა დაჭ-
რილი და დახოცილი, ბევრი დაიღუპა აღელვებულს მდინარეში და დანარ-
ჩენნი ქართველებმა გაირეკეს აღმოსავლეთისაკენ და სდიეს სპარსეთის საზ-
ღვრამდე. თვითონ სკლეროსი თუმცა სიკვდილს გადარჩა, მაგრამ იძულე-
ბული გახდა გაქცეულიყო შორეულს არაბეთში. გამარჯვებულებს ჩაუვარ-
დათ ხელში აუარებელი დავლა, რომლის ორი წილი ერგოთ ქართველებს
და ერთი წილი ბერძნებსა. გახარებულმა იმპერატორმა ვასილმა არამც თუ
დაუბრუნა მეფე დავითს აღთქმული ქვეყნები, არამედ მდიდარი საჩუქრე-
ბიც გამოუგზავნა როგორც მას, ისე თორნიკეს. გათავდა თუ არა ლაშქრობა
და დამშვიდდა აჯანყებული ქვეყნები, თორნიკე შეიმოსა ისევ ბერულად და
გაემგზავრა ათონის მონასტერში. მან თან წაიღო საყვარელი მონასტრისათ-
ვის დავლა და საჩუქრები, რომელიც მიიღო დავითმა და თვით თორნიკემა
მადლიერის იმპერატორისაგან. ეს სიმდიდრე მთლად მოახმარა მონასტრის
გადიდებასა და გამშვენიერებასა, ტაძრის აშენებას იოანე ნათლისმცემლის
სახელზე და ძვირფასი ხელთნაწერების შეძენასა.
კარგა ხანს ამშვენებდა ამ დიდებულს მონასტერს ღვაწლიანი ცხოვრება
მამა თორნიკესი, რომელმაც ისეთივე სიძლიერე გამოიჩინა ზეციურს სათ-
ნოებაში, როგორც იჩენდა ქვეყნიურს საქმეებში ერისკაცობის ჟამსა.
გარეგან გამშვენებასთან «ივერიის» ლავრაში იმატა შინაგანმა ღვაწლმა-
ცა. ეს სავანე იყო არა მარტო ადგილი, სადაც დღე და ღამე გაისმოდა მხურ-
ვალე ლოცვა და ვედრება უფლისადმი, არამედ უმაღლესი სასულიერო სას-
წავლებელი, სადაც იზრდებოდნენ ჭეშმარიტს ქრისტიანულს გზაზე გუნ-
დნი ნიჭიერი ქართველებისა. აქვე გადითარგმნა მშვენიერი ქართული
ენით: დაბადება, სახარება, მრავალი საეკლესიო წიგნები და სხვა თხზულე-
ბანი, რომელნიც ათონის მთიდან იფინებოდნენ საქართველოში, უნათლებ-
დნენ ქართველს ერს გონებასა და ამტკიცებდნენ მას ქრისტეს სიყვარულსა
და მამულის ერთგულებაში.
იმ წმიდა მამათა შორის, რომელთაც განაძლიერეს «ივერიის» მონას-
ტრის მნიშვნელობა და გავლენა, პირველი ადგილი უჭირავს ათანასე დიდ-
სა, მეტად ნიჭიერს, განსწავლულსა და ღვაწლით მოსილს ქართველსა. ხო-
ლო მთარგმნელთა შორის უმთავრესი იყვნენ: იოანე, ძე მისი ექვთიმე, გაბ-
რიელი და მათ შემდეგ გიორგი მთაწმინდელი, ძმისწული იოანესი. ამ სასი-
ქადულო მესხეთის შვილთა მშვენივრად იცოდნენ, ქართულის გარდა, ებ-
რაული, ბერძნული და არაბული ენები, იყვნენ ღრმად განსწავლულნი მე-
ტადრე საღმრთო წერილში, შეთვისებული ჰქონდათ ფილოსოფიაც და ამის
გამო ჩინებულად სთარგმნიდნენ და საუცხოვოდ სწერდნენ. ეხლაც გან-
ცვიფრებაში მოჰყავთ მკვლევარი მათს წმინდა, უნაკლულო ქართულ ენას,
მათს დაუღალავს შრომის მოყვარეობას, მათს სიყვარულს ქართულის მწიგ-
ნობრობისას. მარტო ექვთიმემ და გიორგი მთაწმინდელმა გადათარგმნეს
და დასწერეს ოთხმოცამდე წიგნი.
