შალვა დადიანი დაიბადა 1874 წლის 8 მაისს დაბა ზესტაფონში, ცნობილი მწერლისა და საზოგადო მოღვაწის ნიკოლოზ დადიანის ოჯახში. მომავალი მწერლის მამა XIX საუკუნის თვალსაჩინო ფიგურას წარმოადგენდა. იგი იყო პოეტი, ისტორიკოსი, პედაგოგი, ასტრონომი, ექიმი. ნიკო დადიანის ოჯახთან დაახლოებული იყვნენ ილია ჭავჭავაძე, აკაკი წერეთელი, ივანე მაჩაბელი და სხვები.
შალვა დადიანს კლასიკური განათლება არ მიუღია, მისი სკოლა ოჯახი იყო. სწავლა-განათლება მიიღო შინ მოწვეული მასწავლებლების ხელმძღვანელობით.
უკვე ადრეული სიჭაბუკის წლებში გაიტაცა ეპოქის პროგრესულმა სოციალურ-პატრიოტულმა იდეებმა. ამ იდეებით არის განსჭვალული მისი ლექსების პირველი კრებული “ნაპერწკალი” (1892) და პროზაული მინიატურები (იბეჭდებოდა გაზეთ “ივერიაში” 1896-იდან). 1896 წელს შალვა გაზეთ ,,ივერიის’’ რედაქციას უგზავნის პირველ მოთხრობას ,,წმინდა ცრემლები’’. იმხანად გაზეთს ილია ჭავჭავაძე რედაქტორობდა და … ,,წარმოიდგინეთ ჩემი გახარება, _ იგონებდა შ. დადიანი, _როდესაც გაზეთის ფელეტონში ჩამწკრივებულად ჩემი მოთხრობა დავინახე.”
19 წლის ჭაბუკმა 1893 წლის 2 თებერვალს პირველად მიიღო მონაწილეობა კოტე მესხის რეჟისორობით დადგმულ ,,მარგარიტა გოტიეში,’’ რომლის თარგმანიც მასვე ეკუთვნოდა. სცენაზე იგი ,,ქუჯის’’ ფსევდონიმით გამოვიდა. შემდგომში იგი ვლადიმერ ალექსი-მესხიშვილის ერთ-ერთი უახლოესი თანამშრომელი გახდა ქუთაისის თეატრში. 1908 წელს ჩამოაყალიბა “მოძრავი დასი”, რომელიც სპექტაკლებს დგამდა საქართველოს სამრეწველო ცენტრებში, აგრეთვე ბაქოსა და ნოვოროსიისკში. მეფის ცენზურის აკრძალვის მიუხედავად, ამ დასმა პირველმა დადგა მაქსიმ გორკის პიესა “უკანასკნელნი”.
1905 წლის რევოლუციას უკავშირდება დადიანის დრამატული შემოქმედების დასაწყისი. პიესა “მღვიმეში” (1905) ალეგორიული ფორმით ასახავს ხალხის ბრძოლას სოციალური და ეროვნული თანასწორობისთვის. პიესაში “როს ნადიმობდნენ” (1907) დადიანი დროებით მოვლენად მიიჩნევს რეაქციის ბნელი ძალების ზეიმს და წარმოსახავს ხალხის მზადებას ახალი ბრძოლებისათვის. როგორც იდეურ-თემატურად, ისე ფორმით დადიანის ადრინდელ პიესებს ბევრი რამ აკავშირებს მ. გორკის დრამატურგიასთან. პიესაში “გუშინდელნი” (1917) დადიანმა ძველი, რეაქციული სამყაროს გარდაუვალი დაცემისა და მოახლოებული განახლების წინათგრძნობა გამოხატა.
დადიანი არსებითად კომედიური ჟანრის ფუძემდებელია ქართულ დრამატურგიაში. მხილებულია სახელმწიფო აპარატის ბიუროკრატიზმის, მლიქვნელობისა და თვალთმაქცობის გადმონაშთები. დრამატურგიაში ტრადიციის ჟანრის აღორძინების ერთ-ერთი პირველი ცდა იყო დადიანის პიესა “თეთნულდი” (1931), რომელშიც ავტორმა თანამედროვე სვანეთის ფონზე ძველისა და ახლის სამკვდრო-სასიცოცხლო ბრძოლა, ახალი სამყაროს გარდაუვალი გამარჯვება დაგვიხატა. ისტორიულ-რევოლიციურ დრამაში “ნაპერწკლიდან” (1937) ასახულია XX საუკუნის დამდეგს საქართველოს მუშათა კლასის საბრძოლო შეკავშირება ბოლშევიკური ოგრანიზაციების გარშემო.
რომანში “გიორგი რუსი” (1916-1926) ასახულია XII-XIII საუკუნეების საქართველო. რომანში “გვირგვილიანების ოჯახი” (1954) დადიანმა ასახა ქართველ თავადაზნაურობის ეკონომიური და სულიერი დეგრადაცია, სოციალური უსამართლობის წინააღმდეგ გლეხობის ბრძოლა XIX-XX საუკუნეების მიჯნაზე. ქართული მემუარული ლიტერატურის ერთ-ერთი საუკეთესო ნიმუშია მწერლის მოგონებათა წიგნი “რაც გამახსენდა” (1959).
დადიანს დაწერილი აქვს აგრეთვე მრავალი მოთხრობა, ნოველა, ლიტერატურულ-კრიტიკული და პუბლიცისტური წერილი; თარგმნა შექსპირის, შილერის, ბაირონის, ჰაუპტმანის, ჰოფმან-სტალის, ლ. ანდრეევისა და სხვათა პიესები. იგი წლების განმავლობაში ხელმძღვანელობდა საქართველოს მსახიობთა კავშირს, იყო თეატრალური საზოგადოების თავმჯოდომარე (1950-1959). ქართული თეატრის სცენაზე 200-ზე მეტი როლი აქვს განსახიერებული. აღსანიშნავია მისი რეჟისორული მოღვაწეობაც. დადიანის პიესებს თვალსაჩინო ადგილი ეკავა ქართულ თეატრის რეპერტუარში. იყო სსრკ-ის I-II მოწვევების უმაღლესი საბჭოს დეპუტატი. დაჯილდოებულია ლენინის ორდენით, 2 სხვა ორდენითა და მედლებით.
ჯერ კიდევ 1923 წელს შალვა დადიანის ბენეფისზე იოსებ გრიშაშვილმა თქვა; ,,ქართული კულტურის რომელი დარგიც არ უნდა დავასახელოთ, შალვა დადიანი, როგორც სამფერი ძაფი, ნაზად ექსოვება ჩვენს ეროვნულ ხალიჩას… შალვა დადიანი, როგორც მწერალი, სულ ახალი მოვლენაა ჩვენთვის. მისი ყოველი სიტყვა ყალიბშია ჩამდგარი, მოკვეთილი და თავაზიანია… შალვა დადიანის კალამმა იცის თავისი საზღვრები; სად უნდა დაიხიოს და სად გადავიდეს შეტევაზე.’’
1959 წლის 15 მარტს, ხანმოკლე ავადმყოფობის შემდეგ, 85 წლის ასაკში გარდაიცვალა მწერალი და საზოგადო მოღვაწე, რესპუბლიკის სახალხო არტისტი შალვა დადიანი, რომლის ცხედარიც მადლიერმა ერმა მთაწმინდის სავანეს მიაბარა.
×
