თოფურია ვარლამ



ვარლამ თოფურია დაიბადა 1901 წლის 8 იანვარს აბაშის რაიონის სოფ. ონტოფოში. 1918 წელს დაამთავრა ქუთაისის ქართული გიმნაზია.
ვარლამ თოფურიამ მეცნიერული და პედაგოგიური მუშაობა დაიწყო 1923 წელს. იგი ჯერ თბილისის ცენტრალურ პედაგოგიურ ინსტიტუტში კითხულობდა ენათმეცნიერების შესავლის კურსს, შემდეგ, 1926 წლიდან, მოღვაწეობდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში და კითხულობდა ენათმეცნიერების შესავალს, თანამედროვე ქართული ენის მორფოლოგიას, სინტაქსსა და დიალექტოლოგიას, ქართული ენის სწავლების მეთოდიკას და სპეციალურ კურსებს სტილისტიკასა და ქართული ენის ისტორიაში, ასწავლიდა სვანურსა და ლაკურ ენებს.
ვარლამ თოფურია 1930 წლიდან იყო დოცენტი, 1935 წლის 5 ივლისს დაიცვა დისერტაცია და მიენიჭა ფილოლოგიის მეცნიერებათა დოქტორის სამეცნიერო ხარისხი. 1945 წლიდან უნივერსიტეტში ჩამოყალიბდა ახალი ქართული ენის კათედრა. ვარლამ თოფურია ამ კათედრის გამგე იყო სიცოცხლის უკანასკნელ დღემდე.
1935”1936 წლებში ხელმძღვანელობს თბილისის სამასწავლებლო ინსტიტუტის ქართული ენის კათედრას. 1950”1952 წლებში იყო გორის სახელმწიფო პედაგოგიური ინსტიტუტის ქართული ენის კათედრის გამგე.
1933”1936 წლებში ვ. თოფურია იყო შოთა რუსთაველის სახელობის ენის, ლიტერატურისა და ხელოვნების სამეცნიერო ” კვლევითი ინსტიტუტის (ელხის) თანამშრომელი, 1933”1934 წლებში ეკავა ამავე ინსტიტუტის სწავლული მდივნის თანამდებობა. 1936”1941 წლებში ხელმძღვანელობდა სსრ კავშირის მეცნიერებათა აკადემიის საქართველოს ფილიალის ენის, ისტორიისა და მატერიალური კულტურის ინსტიტუტის ლექსიკოლოგიის განყოფილებას, ხოლო 1941”1943 წლებში იყო ინსტიტუტის დირექტორის მოადგილე. 1943 წლიდან 1949 წლამდე სათავეში ედგა საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ენის (შემდეგში ენათმეცნიერების) ინსტიტუტს, ხოლო 1941 წლიდან 1960 წლამდე ” ამავე ინსტიტუტის ქართველურ ენათა განყოფილებას.
1944 წლის თებერვალში ვარლამ თოფურია არჩეულ იქნა საქართველოს სსრ მეცნიერებათა აკადემიის ნამდვილ წევრად, 1946 წელს მიენიჭა მეცნიერების დამსახურებული მოღვაწის საპატიო წოდება.
ვარლამ თოფურიას პირველი გამოკვლევა ” სინტაქსური ანალოგიის ერთი შემთხვევა ქართულში დიალექტების მიხედვით ” გამოქვეყნდა 1923 წელს. უკანასკნელ ხანებამდე გამოქვეყნებულ შრომათა რაოდენობა 150”ს აღემატება.
ქართული და ქართველური ენების ფონეტიკის საკვანძო საკითხებს მიეძღვნა ვარლამ თოფურიას ”ფონეტიკური დაკვირვებანი ქართველურ ენებში”. გამოკვლევა გამოქვეყნდა ხუთ ნაწილად.
ვრცელი გამოკვლევა უძღვნა ვარლამ თოფურიამ რედუქციის საკითხებს (რედუქციისათვის ქართველურ ენებში, 1946).ავტორი წარმოგვიდგენს ამ საინტერესო საკითხის ისტორიას და არკვევს რედუქციის წარმომშობ მიზეზებს ქართულში, მეგრულ – ჭანურსა და სვანურში.
ვ. თოფურიას ნაშრომი ქართველურ ენათა შედარებითი ფონეტიკის ზოგიერთი საკითხი ეხება ბგერათშესატყვისობათა გადახვევებს და მათს წარმომშობ მიზეზებს.
ვარლამ თოფურიამ გამოკვლევათა სერია უძღვნა ქართველურ ენათა სიტყვაწარმოების საკითხებს. სახელთა ბრუნებასა და ბრუნვათა ფუნქციებს ეხება გამოკვლევები: „წრფელობითი ბრუნვისათვის ძველ ქართულში“ (1965), „ვითარებითი ბრუნვის დაბოლოებისათვის ქართულში“(1942), „ნათესაობითი და მოქმედებითი ბრუნვების დაბოლოებანი“ (1929), „წოდებითი ბრუნვისათვის“ (1935).
გამოკვლევა „ გრამატიკულ მოვლენათა ერთგვაროვანი პროცესი ქართველურ ენებში“ (1954) ეხება სახელის ფუძისა და ბრუნვის ნიშანთა ურთიერთობას, მსაზღვრელისა და საზღვრულის სინტაქსურ დამოკიდებულებას.
ნაშრომში „ზმნის უძველესი სუფიქსაციისათვის ქართულში“ (1942) წარმოდგენილია ზმნის სუფიქსთა სისტემა.
ვ. თოფურიამ საგანგებოდ შეისწავლა ე.წ. უნიშნო ვნებითი („მესამე ტიპის ვნებითის წარმოება ქართულში“, 1942) და გამოყო მისი გაქვავებული ნიშნები.
გამოკვლევაში „დ თავსართიანი ზმნები ქართულში” (1942) ვ. თოფურიამ დეგ და თქუა (დ – ქუა) ზმნებში მეგრულ – სვანურთან შეპირისპირებით გამოყო გრამატიკული კლას – კატეგორიის ნიშანი დ, რომელიც ფუძეს შეჰხორცებია.
ვ. თოფურიამ 1965 წელს გამოაქვეყნა „ქართული ენა და მართლწერის ზოგიერთი საკითხი“, ერთი წლით ადრე კი – ”ქართული ენის სიწმინდის დაცვისათვის“. მათში განხილულია ქართული სალიტერატურო ენის განვითარების საფეხურები, გავრცელებულობა, შედგენილობა და ძირითადი თავისებურებანი.
ვარლამ თოფურიას მრავალი შრომა აქვს მიძღვნილი ქართული დიალექტოლოგიის საკითხებისადმი. ცენტრალური ადგილი უჭირავს „ქართულ დიალექტოლოგიას“, რომელიც 1961 წელს გამოქვეყნდა (ივ. გიგინეიშვილი, ვ. თოფურია, ივ. ქავთარაძე, ქართული დიალექტოლოგია, 1961). ტომში წარმოდგენილია ქართული ენის დიალექტების მოკლე მიმოხილვა, ტექსტები და ლექსიკონი.
რაჭისა და ქართლის მოსახლეობის მეტყველებაზე ხანგრძლივი დაკვირვების შედეგები გამოაქვეყნა თოფურიამ გამოკვლევებში „ზმნის ზოგიერთი თავისებურებანი გომარულში“ (1924წ.), ამ შრომას მოჰყვა საინტერესო გამოკვლევა ქართლურის შესახებ („ქართლური“ 1925), რომელსაც ქართული ენის დიალექტთა შესწავლაში ერთ”ერთი საპატიო ადგილი უკავია.
1960 წლის 20 ოქტომბერს ქართველურ ენათა დიალექტოლოგიის საკითხების შესახებ საკოორდინაციო თათბირზე ვ. თოფურია გამოვიდა შემაჯამებელი მოხსენებით „ქართველურ ენათა დიალექტების შესწავლის მდგომარეობა და ამოცანები“.
ვარლამ თოფურია იყო ქართული ენის განმარტებითი ლექსიკონის მთავარი რედაქციის ერთ – ერთი წევრი, მისი რედაქტორობით გამოქვეყნდა ლექსიკონის მესამე ტომი. იგი შედიოდა აგრეთვე ენათმეცნიერების ინსტიტუტის მიერ გამოცემული რუსულ – ქართული სამტომეული ლექსიკონის სარედაქციო კოლეგიაში (1956 – 1959) ვარლამ თოფურიამ ივანე გიგინეიშვილთან ერთად შექმნა „ქართული ენის ორთოგრაფიული ლექსიკონი“ (1941, 1946, 1949, 1968 წწ.); ს. ყაუხჩიშვილთან ერთად შეადგინა რუსულ – ქართული ლექსიკონი (1938, 1940, 1958 წწ.), ხოლო გ. ახვლედიანთან ერთად – „ქართულ – რუსული ლექსიკონი“(1942 და 1950 წწ.), რომლებიც განკუთვნილია ქართული საშუალო სკოლებისათვის. ვ. თოფურია არის ბევრი საყურადღებო გამოკვლევის ავტორი ზანური (მეგრულ – ჭანური) და განსაკუთრებით სვანური ენებისა და დიალექტების შესწავლაში.
აღსანიშნავია ვ.თოფურიას „ზოგიერთი ბრუნვის გენეზისისათვის მეგრულ – ჭანურში“ (1937). სვანური უმლაუტის პრობლემას მიუძღვნა ვ. თოფურიამ სპეციალური გამოკვლევა „კვლავ უმლაუტისათვის სვანურში“ (1928).
1931 წელს გამოქვეყნდა „სვანური ენა. I. ზმნა“. ეს წიგნი ვრცელი მონოგრაფიული გამოკვლევაა სვანური ზმნის თითქმის ყველა საკითხის შესახებ, რომელთაც ავტორი ეხება არა მარტო სვანური ენის ერთი რომელიმე დიალექტის მასალათა მიხედვით, არამედ ამ ენის ყველა დიალექტისა და სხვა ქართველური ენების მონაცემთა გამოყენებით.
მონოგრაფიაში გრამატიკული სტრუქტურის აღწერა მოცემულია მოვლენათა შეპირისპირების გზით. ყოველი გამოყოფილი ფორმანტი განიხილება ორი – სტრუქტურისა და ფუნქციის თვალსაზრისით. განიხილება როგორც სიქრონიულ, ისე დიაქრონიულ ასპექტში. ამ გზით მოხერხდა იმის დადგენა, რომ სვანური ზმნის სტრუქტურა ძირითადად ქართველურია, რომ სვანურ ზმნას ყველა ის კატეგორია აქვს, რომელიც სხვა ქართველური ენების ზმნას ახასიათებს.
1931 წელს დაიბეჭდა „სვანური ენა. I. ზმნა“, რომელშიც დასმულია და გადაჭრილი სვანური ფონეტიკისა და განსაკუთრებით მორფოლოგიის მრავალი საკვანძო საკითხი.
1941 წელს ვ. თოფურიამ გამოაქვეყნა ნაშრომი: „რ და ნ თანხმოვანთა მონაცვლეობისათვის სვანურ ზმნებში“.
ვ.თოფურიას ერთ – ერთი ბოლოდროინდელი შემაჯამებელი ხასიათის ნაშრომია „სვანური ენა“, რომელიც დაიბეჭდა კრებულში „საბჭოთა კავშირის ხალხთა ენები“ (ტ.4). მოსკოვი, 1967.
ვ. თოფურიამ საფუძვლიანად შეისწავლა და მრავალი ნაშრომი უძღვნა ლაკურ ენას. ამ შრომათაგან აღსანიშნავია „ბრუნების სისტემისათვის ლაკურ ენაში“ (1940); „გრამატიკული კლასები და მათი ექსპონენტები ლაკურ ენაში“ (1942).
ვ. თოფურიას ეკუთვნის შესანიშნავი სახელმძღვანელოები უმაღლესი და საშუალო სკოლებისათვის („ქართული ენა“, განაკვეთი 1,2, 3,4, „ ქართული წერის დედანი“, „ქართული ენა და მართლწერის ზოგიერთი საკითხი“ და სხვ.)
ვ. თოფურიამ დატოვა მდიდარი და მრავალფეროვანი მეცნიერული მემკვიდრეობა.



Loading...

ტექსტის სანახავად გაიარეთ რეგისტრაცია.