სოლომონ რაზმაძე დაიბადა 1797 წლის 10 ნოემბერს. მამამისი ივანე (იგივე გივი) ერეკლე II–ს ჯერ კიდევ მცირეწლოვანი მოუყვანია ყაბარდოდან და პირადი მზრუნველობით აღუზრდია. გიორგი XII – ის ძე დავითთან ერთად ივანეს მტრის წინააღმდეგ ბრძოლაში მიუღია მონაწილეობა და მრავალჯერ გამოუჩენია თავი ვაჟკაცობით. მეფისადმი თავდადებული ერთგულებითა და ბრძოლაში გამოჩენილი გმირობით ივანეს სასახლის წევრთა პატივისცემა მოუპოვებია და აზნაურობის წოდება დაუმსახურებია. ივანეს გარდაცვალების შემდეგ მისი ცოლ-შვილი გიორგი XII – ის ძის დავითის თხოვნით თავის მზრუნველობის ქვეშ აიყვანეს თეიმურაზ ბატონიშვილმა და მისმა მეუღლემ ელენემ.
საქართველოს სამეფოს გაუქმების შემდეგ გიორგი მეფის მრავალრიცხოვანმა მემკვიდრეებმა დაკარგული პოლიტიკური უფლებების დაბრუნება სხვადასხვა გზით სცადეს, ზოგი მათგანი ამას უცხო ძალის დახმარებით ცდილობდა, ზოგმა შინაური შფოთის მოწყობა განიზრახა. მეფის შთამომავალთა ნაწილი შეურიგდა არსებულ მდგომარეობას და რუსეთში გადასახლდა. თეიმურაზი არ დაემორჩილა ხელისუფლების მოთხოვნას რუსეთში გადასახლების შესახებ და სპარსეთში გაიქცა, ხოლო მისი მეუღლე ელენე საცხოვრებლად გორში გადავიდა, სადაც თან წაიყვანა ივანე რაზმაძის ოჯახი.
თეიმურაზი 1810წ. დაბრუნდა სპარსეთიდან საქართველოში და ნებაყოფლობით გამოცხადდა გენერალ ტორმასოვთან, რომელმაც იგი საცხოვრებლად რუსეთში გაგზავნა. ბატონიშვილის ოჯახს თან გაჰყვა სოლომონ რაზმაძე და დედამისი – თამარი.
სოლომონი ჯერ კიდევ სრულიად ახალგაზრდა, 12 –13 წლისა, 1811 წლის 12 იანვარს ჩავიდა პეტერბურგს. ამ დღიდან მოკიდებული მთელი 21 წლის მანძილზე, 1832 წ. თებერვლამდე, სოლომონი პეტერბურგშია, ცხოვრობს ბატონიშვილებთან, სადაც თეიმურაზის მზრუნველობითა და ხელმძღვანელობით იღებს განათლებას და ეუფლება მეცნიერებას. აქ მას კარგად შეუსწავლია რუსული და ფრანგული ენები.
რუსეთში ცხოვრების მთელ მანძილზე სოლომონ რაზმაძეს ახლო ურთიერთობა ჰქონდა თეიმურაზ ბატონიშვილთან, მწიგნობარ იონა ხელაშვილთან და იქ მყოფ სხვა მოღვაწეებთან, იგი ლიტერატურულ საქმიანობაში ეხმარებოდა თეიმურაზ ბატონიშვილს და იყო მისი მდივანი.
1826 წლისათვის პეტერბურგში უკვე არსებობდა 1832 წლის შეთქმულების უჯრედი. შეთქმულების შესახებ სოლომონმა ადრიდანვე იცოდა და იგი დიმიტრი იულონის ძის მიერ მოწყობილ შეთქმულთა შეკრებებს ესწრებოდა.
პეტერბურგში ბატონიშვილებთან შეკრებებზე შეთქმულნი ბაასობდნენ და განიხილავდნენ სხვადასხვა საჭირბოროტო საკითხს. იბადება კითხვა: შეთქმულთაგან რა მოვალეობა ეკისრებოდა სოლ. რაზმაძეს, რომელსაც არც ყმები გააჩნდა და არც ფული ჰქონდა. მართებულია ის მოსაზრება, რომ სოლ. რაზმაძის შეთქმულთა შორის მუშაობა პეტერბურგში ყველაზე უფრო მის ლიტერატურულ საქმიანობაში უნდა გამოხატულიყო. ამას სოლ. რაზმაძის იმ პერიოდის მთელი ლიტერატურული მოღვაწეობა ადასტურებს.
მთარგმნელობითი მუშაობა სოლომონ რაზმაძეს ადრევე დაუწყია. იგი პირველ ხანებში უმთავრესად სასულიერო და ფილოსოფიური ხასიათის ნაშრომებს თარგმნიდა. ოცდაათიან წლებში,კერძოდ 1831 წლის იანვარში, სოლ. რაზმაძემ თარგმნა 1830 წლის საფრანგეთის რევოლუციური მოძრაობის ერთერთი თვალსაჩინო მონაწილის ოდილიონ ბაროს (1791 –1873) პოლიტიკური ხასიათის მოწოდება: "წიგნი ფენელონისა ლუდოვიკ XIV –სთან მიწერილი და ერთი სიტყვა, რომელი ჰრქვა ოდილიონ ბარრო პარიჟისა ერსა ოქტომბრის 19 –1830წ." აღნიშნული მოწოდება ოცდაათიანსავე წლებში ფრანგულიდან ითარგმნა რუსულად და იგი მაშინვე აიკრძალა. სოლ. რაზმაძის თარგმანი წინასწარ განზრახული პოლიტიკური მნიშვნელობით არის ნაკარნახევი. განსაკუთრებით საინტერესოა, რომ აღნიშნულ თარგმანს სოლ. რაზმაძემ ორიგინალური ლექსი წაუმძღვარა, რომელშიაც განსაზღვრა თავისი, როგორც მთარგმნელის, ამოცანა.
სოლომონმა ამ ლექსში აშკარად განაცხადა, რომ მან მამულისათვის შეწევნის გზად მთარგმნელობა აირჩია და ვარაუდობს, რომ მისი შრომა ქართველებს დაეხმარება დესპოტისაგან განთავისუფლების საქმეში. ეს პატარა ორიგინალური ლექსი თავისი შინაარსით მეტად საინტერესოა და ნათლად გამოხატავს სოლ. რაზმაძის იმდროინდელ განყობილებას. მასში ვკითხულობთ:
ვინა ვალია
თავის დადება
მამულისათვის
ყოვლი კაცისგან.
მის გამო მეცა,
კადნიერქმნილმან,
ვსთარგმნე ეს წიგნი
რუსთა ენისგან,
დაბეჭდვასაცა
არარა მრიდა,
ისწავლონ მისგან
და მით მწე ექმნან
მამულსა თვისსა
და თავი იხსნან
სკვითთ დესპოტისგან.
პეტერბურგში სოლომონ რაზმაძე, ისე როგორც მთელი იმდროინდელი მოწინავე ქართველი ინტელიგენცია, გატაცებულია რუსული პოეზიით და განსაკუთრებით პუშკინის შემოქმედებით. ამ დროს, საერთოდ, დიდი ინტერესით თარგმნიან პუშკინის ლექსებს თეიმურაზ ბატონაშვილი და მისი მახლობელი პირები.
თეიმურაზის ხელნაწერებში შემონახულია ლამაზად გადაწერილი პუშკინის რამდენიმე ლექსი, რომელთა თარგმანები სოლომონ რაზმაძეს ეკუთვნის. რაზმაძე დიდი რუსი პოეტის ერთ-ერთი პირველი მთარგმნელია და საინტერესოა ის ფაქტი, რომ მის მიერ თარგმნილი ორი ლექსი "განღვიძება" და "ღიშპანური სიმღერა" ან "მელოდია" პუშკინის სიცოცხლეშივე გამოქვეყნდა სოლ. დოდაშვილის ხელმძღვანელობით არსებულ გაზეთში. რაზმაძემ პუშკინიდან თარგმნა აგრეთვე ლექსები: "ლხინი", "დემონი", "წინასწარმეტყველი", ნაწყვეტები პოემიდან: "ევგენი ონეგინი" ("ღამეს უვიან მთიებნი ნაზნი"), "რაზბონიკითგან" ("ვით ყვავნი, ორბნი ყორანნი…") და სხვ.სოლომონ რაზმაძის მიერ შესრულებული თარგმანები პუშკინის ქართულად ამეტყველების ერთ-ერთი ადრეული და თუმცა სუსტი ცდა იყო, მაგრამ ისტორიულად მაინც საინტერესო.
პუშკინის თარგმნისას სოლომონ რაზმაძე ცდილობს სათარგმნ მასალაში შეიტანოს ქართული ყოფის დამახასიათებელი ნიუანსი (მაგ., ლექსში "ლხინი"), ამიტომ იგი ზოგჯერ თავისუფალ თარგმანს უფრო წარმოადგენს.
რუსულიდან სოლ. რაზმაძის მიერ შესრულებულ თარგმანებს შორის აღსანიშნავია აგრეთვე ფონვიზინის "პეტერბურხი" ანუ როგორც მას ორიგინალში ეწოდება: "Послание к слугам моим Шумилову, Ванъке и Петрушке" დ. ფონვიზინის ამ მკაცრ სატირაში მხილებულია იმდროინდელი უსამართლობა და ჩაგვრა. მისი თარგმანით სოლ. რაზმაძემ გამოამჟღავნა თავისი უარყოფითი დამოკიდებულება საზოგადოებრივ ინდიფერენტიზმთან და პროტესტანტული განწყობილება ბიუროკრატიული ჩინოვნიკური სისტემისადმი. თარგმანში შენარჩუნებულია ორიგინალის მწვავე, გესლიანი ტონი.
სოლ. რაზმაძემ პირველმა გააცნო ქართველ საზოგადოებას ადამ მიცკევიჩის "ფარისი". პეტერბურგში ყოფნის პერიოდშივე დაუწერია სოლ. რაზმაძეს პოლიტიკური ხასიათის არაკი "დათვი და ცხვარი", რომელიც მეტად გავრცელებული და პოპულარული იყო შეთქმულთა შორის. ამ არაკმა საგამომძიებლო კომისიის ყურადღებაც მიიქცია, რამდენადაც იგი ალეგორიულად გამოხატავდა შეთქმულთა წრის პოლიტიკურ შეხედულებებს, პოლიტიკურ მრწამსს, ანტიცარისტულ სულისკვეთებას. არაკში ნათქვამია, რომ მდინაოე მტკვრის სანაპიროზე "იდგა მოხუცი – საბრალო ცხვარი" მშვიდობიან მოხუცს არ ასვენებდა ნადირი. "ტურა და მგელი, ვერაგი მელი", რადგან როგორც ამქვეყნიური ბოროტება და წესი, "ძლიერი სთრგუნავს მარად საწყალსა". ტყის ბინადარნი ემორჩილებოდნენ ძლიერ დათვს, რომელთანაც საჩივლელად მივიდა განაწამები და გატანჯული ცხვარი. მოისმინა რა ცხვრის ვედრება "ბრჭყალებიანმა", ისე მოაჩვენა თავი, თითქოს დიდად შეწუხდა და დაპირდა ცხვარს უსამართლობის ალაგმვას. დათვმა ცხვრის დასაცავად გაგზავნა "ნადირთა ჯარი" აფთრის წინამძღოლობით. გახარებულმა და დაიმედებულმა ცხვარმა "სწრაფლ გაუღო კარი, შეიწია ჯარი და უმასპინძლა…" მალე გარდაიცვალა მოხუცი ცხვარი, რომლის სიკვდილმაც დაამგლოვიარა მთა-ბარი, ხოლო აფთარმა კი, რა გაიგო მისი გარდაცვალება, სწრაფად უბრძანა თავის ჯარს:"აწვე წარვედით ცხვარის ცოლშვილსა შემოერტყენითო". ნადირთა ჯარმა აყარა ცხვრის ცოლ- შვილი და გადაკარგა ისინი "ერთს ჭაობიანს ადგილსა მყრალსა". აფთრის უსამართლობით შეწუხებულმა და შეშფოთებულმა ცხვრის ოჯახმა მფარველობისა და დახმარებისათვის კვლავ დათვს მიმართა.
რატომ მადლობას ღმერთს არ შესწირავთ,
რომ თქვენის ქვეყნით გარდმოგასახლეთ?
თქვენ თქვენს მამულსა ვერ მოუარეთ
და ამისთვის ჩვენ შემოვიერთეთ.
დათვის უდიდესი პასუხით იმედგაცრუებული ბატკნები მწარე სინანულით ესაყვედურებიან, რომ თქვენის შველითა და დახმარებით, მართალია, ჩვენი მამულიდან მგელი გავდევნეთ, მაგრამ სანაცვლოდ ჩვენ თვითონვე აღმოვჩნდით დატყვევებულნი და ის, რაც ტურა-მგელმა ვერ დაგვაკლო, თქვენ შეგვისრულეთო:
ბატონო დათვო! ჩვენ შემოგჩივლეთ
ტურა-მგლისაგან და შველა გთხოვეთ
რადგან ბრძანებით მეფე ძლიერი, -
უთხრეს ბატკნებმა. – ახლა მშიერი
უნდა ვეყარნეთ, რა შევიმატეთ
თქვენის შველითა, მგელნი განსდევნეთ
ჩვენის მამულით, ჩვენ კი დავთრგუნეთ
ერთიანთა და დაგვატყვევეთ.
არაკის დასასრულს ერთვის ფრიად მნიშვნელოვანი
პოლიტიკური შინაარსის სენტენცია:
როდის იქნება განათლდნენ კაცნი ქრისტიანულად
და აღასრულონ სახარებისა სიტყვანი სრულად.
არ ეჭირებათ მკურნალი მრთელთა
არამედ სნეულთ და დავრდომილთა.
* * *
1831 წლის დასასრულს სპარსეთში რუსეთის გარდაცვლილი ელჩის ნაცვლად დაინიშნა გენერალ-მაიორი სიმონიჩი თეიმურაზ ბატონიშვილის ქვისლი. თეიმურაზის შუამდგომლობით რაზმაძე დანიშნულ იქნა მთარგმნელად სიმონიჩთან. 1832 წლის თებერვალში პეტერბურგიდან გამოსული რაზმაძე მოსკოვისა და თბილისის გავლით სპარსეთს გაემგზავრა.
თბილისში ჩამოსვლისთანავე რაზმაძე შეხვდა სოლ. დოდაშვილს, ელიზბარ ერისთავს და სხვებს. იგი აქტიურად დაუახლოვდა შეთქმულებს, გაეცნო ფილ. კიკნაძის მიერ შედგენილ¨აქტი გონიურს¨. სოლ. რაზმაძეს შეთქმულთაგან დაევალა კავშირი დაემყარებინა სპარსეთში გარდახვეწილ ალექსანდრე ბატონიშვილთან და, საერთოდ, ხელი მოემართა განზრახულებისათვის. სპარსეთში გაგზავნის წინ, 1832 წლის მაისის ბოლო რიცხვებში, ელიზბარ ერისთავმა სოლ. რაზმაძის პატივსაცემად გამართა გამოსათხოვარი სადილი, რომელზედაც მოპატიჟებულნი იყვნენ სოლ. დოდაშვილი, ალექსანდრე და ვახტანგ ორბელიანები, გ. ერისთავი, დ. ყიფიანი და სხვ. სადილის დროს საუბარი უმთავრესად პოლიტიკურ საკითხებს ეხებოდა. დიდი აღტაცებით შეისვა საქართველოს განთავისუფლების სადღეგრძელო. ალ. ორბელიანის მიპატიჟებით მონადიმენი ელიზბარ ერისთავის ბინიდან ერეკლე II – ის ასულის თეკლეს ბაღისაკენ გაემართნენ, სადაც განაგრძეს ლხინი და საუბარი. ამ დღის შთაბეჭდილებითა და შთაგონებით შექმნა სოლ. რაზმაძემ თავისი ვრცელი ლექსი ¨ დიანას მეჯლიში¨. ¨ დიანას მეჯლიში¨ რომანტიკული შინაარსის ლექსია, თუმცა პოეტი კლასიცისტური პოეზიისათვის დამახასიათებელი ხერხების გამოყენებით, მითოლოგიური პერსონაჟების, ამურების, ნიმფების და სხვათა მოშველიებით უმღერის ქართველ ქალთა მშვენიერებას, სინაზეს, სიკეკლუცესა და სინარნარეს. პოეტი აღწერს განთიადის წარმტაც სურათს და ამბობს, რომ ამ დროს ოლიმპიდან წამოვიდა უტურფესი დიანა თავისი მხლებლებით ¨ ნიმფთა, ამურთა და მუზათა დასით¨ და ¨ განანათლა ივერთა მხარე¨. დიანას მიესალმნენ ივერიელი¨ მნათობნი ქალნი, ჰაეროვანნი, პალადას დარნი¨, რომელთა სილამაზით თვით დიანაც მოიხიბლა. დაიწყო ღმერთქალის მეჯლისი ქართველ ქალებთან, რომელთაც ემსახურებიან და სავსე ფიალებით აწვდიან სიყვარულის შარბათს.
დიანა წარმოთქვამს ქართველ ქალთა სადღეგრძელოს, სადაც ზმებით ჩამოვლილია ქართველი თორმეტი ასულის სახელი. ასე მაგ.:
¨ ან კვლავ იამე
სოფლის სიამე
მერე განანონ მუზებმა ნანა
შესვი? გაამოს!
ნეტარ მას რაღა სურს ამა სოფელსა
რომელმა იკონა
ეს ვარდის კონა,
შესვი. რისთვის ჰფარავ ბროლისა ყელსა?
შესვი? გაამოს!
ფიალავ, ფიალა სავსე ნეკტარით
ვინ შესო ფიალა.
მას ეტრფიალა…¨და ა. შ.
ალ. ორბელიანი მიუთითებდა, რომ ეს ლექსი სოლომონისაგან დაწერილია ¨თორმეტს მშვენიერს ქართველზეო¨. მართლაც, ლექსში თორმეტი ქალის სახელი იხსენიება ( მანანა, მაიკო, სოფია, დარია, მაია, ნინო, ელენე, ანიკო, ( ანნა), მელანია, ეკატერინე, კონია და ბაბალე). შეიძლება ვივარაუდოთ, რომ სოლომონი ახსენებს შეთქმულების მონაწილე ქალებს. როგორც ცნობილია, შეთქმულებაში ბევრი ქალი იღებდა აქტიურ მონაწილეობას, მაგალითად, თამარ ბატონიშვილი, ალ. ორბელიანის მეუღლე ეკატერინე, მელანია შანშეს ასული მელნიკოვისა ( ელიზბარ ერისთავის და), მანანა მირმანოზის ასული ორბელიანი და სხვები. მათი დასახელების დამთხვევა სოლ. რაზმაძის ლექსში ჩამოთვლილ სახელებთან შემთხვევით არ უნდა იყოს. ¨ დიანას მეჯლიში ¨ ყურადღებას იპყრობს მოხდენილად შერჩეული მხატვრული სახეებით, შედარებებითა და მეტაფორებით. ლექსი, როგორც ჩანს, მკითხველთა სიყვარულით სარგებლობდა, ჩვენამდე მისი რამდენიმე ხელნაწერი შემონახულა.
* * *
თბილისიდან გამგზავრებული სოლომონ რაზმაძე მალე თავრიზში ჩავიდა, სადაც რუსეთის ელჩის ბინაში მოეწყო საცხოვრებლად. 1832 წლის 9 დეკემბერს შეთქმულება გაცემულ იქნა და დაიწყო ფარული ორგანიზაციის წევრთა დაპატიმრება. შეთქმულების ჩაშლა რაზმაძემ დაპატიმრებამდე ორი კვირით ადრე გაიგო და სავარაუდოა, რომ მან წინასწარ ზომები მიიღო საეჭვო წერილებისა თუ სხვა რამ მამხილებელი მასალების მოსასპობად. ამის შემდეგი იყო, რომ მას განჩხრეკისას ეჭვმისატანი ბევრი ვერაფერი უპოვეს. იგი მაინც დააპატიმრეს და თავრიზიდან თბილისში გამოგზავნეს.
სასამართლოს განაჩენით სოლომონ ივანეს (გივის) ძე რაზმაძეს მიესაჯა რუსეთის იმპერიის რომელსამე შიდა გუბერნიაში სამუდამოდ გადასახლება და იქ სამოქალაქო სამსახურის დაბალ მოხელედ განწესება.სასამართლოს განაჩენი იმპერატორმა 1834 წლის 20 აპრილს დაამტკიცა, ხოლო საქართველოს მართებელმა ბარონ როზენმა გადასახლების ადგილად ქ. პენზა დაუნიშნა.
1834 წლის 24 ივნისს თბილისიდან გადასახლების შორსა და მძიმე გზას გაუდგა ქართველი ინტელიგენციის ორი საუკეთესო წარმომადგენელი – სოლომონ დდოდაშვილი (ცოლ-შვილით) და სოლომონ რაზმაძე, რომელთაც მწარე ბედმა არგუნა სამშობლოდან შორს, ნათესავებსა და ნაცნობ-მეგობრებს მოშორებულთ დაელიათ მრავალტანჯული სული.
თბილისიდან გასული იმავე წლის 17 ივლისს ჩავიდნენ ქ. პენზაში. სადაც სამუდამოდ გამოეთხოვენ ერთმანეთს, სოლ. რაზმაძე პენზაში დატოვეს, ხოლო სოლ. დოდაშვილი კი 21 ივლისს ვიატკისაკენ გაამგზავრეს.
* * *
XIX საუკუნის პირველ ნახევარში პენზა წარმოადგენდა მსხვილ საგუბერნიო ცენტრს, რომელზედაც გადიოდა სარატოვიდან ტამბოვისა და მოსკოვისაკენ მიმავალი სავაჭრო გზა.ეს გარემობა დიდ როლს ასრულებდა ქალაქში ვაჭრობისა და ხელოსნობის განვითარების საქმეში. ვაჭრობა–ხელოსნობის განვითარება ხელს უწყობდა ქალაქის კულტურული დონის ამაღლებას და ამ მხრივ პენზა იმდროინდელი რუსეთის ბევრ საგუბერნიო ქალაქზე მაღლა იდგა.
განაჩენის თანახმად, სოლომონს შესაძლებლობა ეძლეობა სამსახური დაეწყო გუბერნიის სამოქალაქო უწყებაში დაბალ მოხელედ საერთო უფლებებით, ამასთან, პოლიციას დაევალა მასზე ფხიზელი მეთვალყურეობა. დაახლოებით ჩასვლიდან ერთი თვის შემდეგ რაზმაძე განაწესს პენზის გუბერნიის მმართველობაში სამოქალაქო გუბერნატორის კანცელარიის საქმეთა გადამწერად (¨კოპიისტად¨).
პენზაში სოლომონი დაქორწინდა და 1845 წ. შეეძინა ვაჟი – ალექსანდრე,შემდეგში ცნობილი მუსიკოსი, მოსკოვის კონსერვატორიის პროფესორი, ავტორი რუსული მუსიკის ისტორიისა, მოპასანის ერთ -ერთი მთარგმნელი.
1842 წლის ბოლოს სოლომონმა საგუბერნიო მმართველობისაგან მიიღო პასპორტი, რაც უკვე მას საშუალებას აძლევდა რუსეთის იმპერიაში, სადაც სურდა იქ გადასულიყო საცხოვრებლად და სამუშაოდ ( გარდა საქართველოსა და რუსეთის ორივე დედაქალაქისა), მაგრამ იგი პენზაშივე დარჩა.
1837 წ. ქ. პენზაში დაარსდა გუბერნიის საჯარო ბიბლიოთეკა – სამკითხველო, რომლის ბიბლიოთეკარად რვა წლის მანძილზე (1845–1853) იყო სოლომონ რაზმაძე. 1832 წლამდე პოლიტიკური საქმიანობით გატაცებული სოლომონი მხატვრულ სიტყვას ბრძოლის საშუალებით ხმარობდა და თვითეული მისი თხზულება, ორიგინალური თუ თარგმნილი, პროტესტის და წინააღმდეგობის სულით არის აღსავსე. ასეთი ხასიათის თხზულებები საქართველოს მაშინდელ პოლიტიკურ მდგომარეობას ეხმაურებოდა. მაგრამ შეთქმულების საქმე ჩაიშალა ფარული საზოგადოების წევრები, იმდროინდელი ინტელიგენციის საუკეთესო წარმომადგენლები, სოლ. რაზმაძის ჩათვლით, რეპრესირებულნი აღმოჩნდნენ. სოლომონ რაზმაძემ მწარედ განიცადა ბედის უკუღმართობა. დაპატიმრება – გადასახლების შემდეგ იგი ღრმა სულიერ დეპრესიას მიეცა.
გადასახლების წლებში პოეტმა შექმნა ღრმა პატრიოტული სევდის გამომხატველი ლირიკული თხზულებები, რომლებშიც მწარე ჩივილი ისმის, გადასახლებული პოეტი მტკივნეულად განიცდის სამშობლოს, მეგობრებისა და ნაცნობ-მოკეთეების სამუდამოდ დაშორებას. მწუხარებისა და სევდის გამოსახატავად პოეტი მისთვის ჩვეულ ხერხს –ალეგორიას მიმართავს. იგი თავის არც ისე შორეულ წარსულს ღრმად უფიქრდება და პოლიტიკური ბრძოლის განვლილ დღეებს იგონებს. საყვარელი დედის მოშორებით აღძრული მწველი განცდა, მამულის სიყვარულით გამოწვეული სულიერი ტანჯვა და მწუხარებაა გამოხატული სოლომონ რაზმაძის მიერ 1835 წლის აპრილში პენზაში დაწერილ ლექსში ¨ მამულს¨. პოეტს სანანებლად გაუხდია დიდი ხნის დაშორების შემდეგ სამშობლოს ხილვით გამოწვეული წამიერი ნეტარება. უღრმესი სევდით დამძიმებული პოეტი მწუხარედ გოდებს:
ნეტამც, მამულო, არ მომდებოდა
შენის ხილვისა სურვილის ალი,
ურვის სახმილში არ დადნებოდა
ეს ჩემი გული, მომაკლდა ძალი.
პენზაშივე დაწერილ ლექსში ¨ სოფელს¨ (1841 წლის 22 აპრილი)პოეტი გადმოგვცემს საწუთროსადმი მიმართულ მწუხარებას და მდურვას. სოფელი თავისთავად მშვენიერია თავისი მაცოცხლებელი წყაროებით, ხავერდოვანი ბორცვებითა და ნაყოფიერი მთა-ველებით, მშვენიერია ფერადი ყვავილნარებითა და ნათელი მზის სხივებით, მაგრამ ეს მშვენიერება ვერ ათბობს და ვერ ახარებს პოეტის ¨ ბედისაგან მოკლულ გულს¨, როგორც ¨საფლავში მკუდარსა მდებარეს¨. პოეტს მისთვის ¨ უცხო ადგილი ცივი¨ სამარედ ჰქცევია და იქ იგი ¨ლასლასებს აჩრდილის დარად¨.
სამშობლო და დედა – აი, ის ორი საოცნებო, სანუკვარი რამ, რომელთა დაშორებამ გამოიწვია პოეტის ეს უსაზომო სევდა ნაღველი, ამიტომაა, რომ იგი მოთქვამს:
რას ვაქნევ სოფლის მშვენიერებას?
ან სიცოცხლისა ბედნიერებას!
თუ ვეღარ ვნახავ გულის სინათლეს,
ძვირფასის დედის ანგელოს სახეს!
პოეტს მომავლის ყოველგვარი იმედი და რწმენა დაჰკარგვია, ცხოვრება მისთვის ამაოებად ქცეულა და სასომიხდილი ელოდება სიკვდილს, რომელიც მისთვის უკანასკნელი ხსნაა.
ეროვნული ტკივილი არ ასვენებს გულმოკლულ პოეტს. საქართველოს იმდროინდელი პოლიტიკური მდგომარეობით, აწმყოთი სასომიხდილი პოეტი სევდიანად გასცქერის დიდებულ წარსულს და რომანტიკული აღტაცებით უმღერის გმირი მეფის – ერეკლე II –ის აღმზრდელ ქვეყანას.
პოლიტიკური ბრძოლის დამარცხების შედეგების, ამ ბრძოლის სავალალო დასასრულის მხატვრულ განზოგადებას იძლევა სოლ. რაზმაძე გადასახლების პირველ წლებში დაწერილ ლექსებში:¨ელბრუსი¨ და ¨ იდინე წვიმავ¨. ამ ლექსებში პოეტი რომანტიკული პოეზიისათვის ნიშანდობლივს, მისთვის ჩვეულ ხერხს – ალეგორიას მიმართავს. განსაკუთრებით აღსანიშნავია ლექსი ¨ ელბურსი¨ (1835 წლის 10 თებერვლით დათარიღებული, რომელსაც თან ახლავს ¨განმარტება¨).
წეროების გუნდს ¨ დასავლეთიდან მომფრინველთა¨ წინ დაუხვდა იალბუზის მაღალი მწვერვალი და გზა გადაუღობა მათ. სუსტმა ფრინველმა ფრთები შეალეწეს მის კალთებს და მიწას დაენარცხნენ. მაგრამ, აი, გამოჩნდნენ ¨ მხნენი, ძლიერნი არწივები და შეძლეს მისი გადალახვა¨.
თავისუფლებისათვის ბრძოლას და ამ ბრძოლის ტრაგიკულ დასასრულს პოეტი კვლავ ალეგორიულად გამოხატავს ერთ-ერთ საუკეთესო ლექსში ¨ იდინე წვიმავ¨, აღფრთოვანებული პოეტი მიმართავს წვიმას:
იდინე წვიმავ, იდინე ღვარად,
ასიამოვნე მღელვარე ყანა,
მან უშრიალოს შვებისა ნანა,
პაპანებაში მაშვრალსა მარად.
მაგრამ კვლავ გამოჩნდა ¨ბინდი გამწარებული¨, რომელიც ¨ქვეყანას ჰღუპავს სიბნელეშია¨. წამით გამოჩნდა პოეტის მასაზრდოებელი და სიცოცხლის ეშხის მომმატებელი იმედი – ¨ღრუბელი ნათელიანი¨, რომელშიაც ჩანს, ¨თეთრი ჰუნენით¨ შებმული ¨ ეტლი მცხინვარე¨, აქ ზის ¨გაზაფხულის მზეზე¨, ძვირფასი მნათობი და მისი დანახვით განიცადა ¨ მანანა წყნარი, პირად ნარნარი¨, მაგრამ ნეტარება დიდხანს არ გაგრძელდა და ¨განშორდა ელვისა დარად¨, ¨რითაც მას კაეშნის ცეცხლში დაენთქა სული¨, პოეტი კვლავ სთხოვს წვიმას, რომ ¨ღვარად იდინოს¨ და ¨განუნელოს გული, გონება ალმოდებული¨.
მსგავსად ანაკრეონტელი პოეტებისა, ზოგჯერ სოლ. რაზმაძე ცდილობს სამშობლოს დაკარგვით გამოწვეული უნაპირო სევდა-ნაღველი გაიქარვოს ღვინოსა და მუსიკაში. ლექსში ¨დიანას მეჯლიშის¨ მოტივის ვარიაციას წარმოადგენს.
მუსიკისადმი აშკარა სიყვარული გამოხატა სოლომონ რაზმაძემ 1835 წლის 19 ნოემბერს პენზაში მცხოვრებ თოთხმეტი წლის მეჭიანურე ჟერომ გულემის ალბომში ჩაწერილ ოთხსტრიქონიან ლექსში.
დროთა ვითარებაში პოეტი თანდათან შეურიგდა ხვედრს, მას ახალი ინტერესები უჩნდება, მის შემოქმედებაში ახალი მომენტებია შესამჩნევი. ეს ახალი განწყობილება მკვეთრად მჟღავნდება სატრფიალო ლექსების იმ ციკლში, რომელიც სოლომონს პენზაში დაუწერია და არსებითად სევდის გაქარვებისა და სიამის განწყობილებას გამოხატავს.
სოლომონ რაზმაძისათვის სიყვარული უდიდესი ძალაა, რომლის წინაშეც ქედს იდრეკს სუსტი ძლიერი, დიდი და პატარა. სიყვარულის ცხოველმყოფელი სიმხურვალე ყოველგვარ ყინულს ადნობს და ჭაბუკის გულს მგზნებარე კოცონის ალში ხვევს. სატრფოს, ქალის სახოტბოდ ნათქვამ სწორედ შვებისა და ნეტარების გამომხატველ ლექსებში სოლომონ რაზმაძე ხშირად იშველიებს რომაულ-ბერძნული მითოლოგიის პერსონაჟებს, მაგალითად, აი, როგორ მიმართავს პოეტი ტრფობის საგანს:
შენში მზეობენ, შენ გამშვენებენ
სილამაზეი თვით დიაფასი,
სინარნარეი პროზერპინასი,
კანის სინაზე, ჰაეროვნება,
სირინოზის ხმა გულის მიმღები,
მისი სმენითა მარადის ვსდნები,
მინერვას სიბრძნე, ლმობიერება,
ნიმფთა დასიცა შენ გტრფიალებენ.
პოეტს აქცენტი გადააქვს სიყვარულისაგან მოგვრილ სიამეზე. საყვარელი სახის შეხედვა პოეტის გულს სიამეს მატებს, მიჯნურთან სიახლოვე ყოველგვარ სევდას ანელებს, კაეშნიან ბურუსს არღვევს და იმედით ასულდგმულებს მას.
მომენიავა სიო ცხოველი,
მან განმიოტა ურვა ყოველი,
მაპკურა გულსა სიამის ნამი
და გადამბანა კაეშნის ლამი.
სატრფიალო ლექსებში სოლ. რაზმაძეს თანდათან კონკრეტულობა შექვს და მის ლექსებში ჩნდება საყვარელი ქალის სახელი.
პოეტს ჰყავს მომავლის დიდი იმედი – შვილი. ჩვილ ყრმაში იგი ხედავს ¨ მშობელთ გულის სიხარულს¨, სასოებასა და ნუგეშს. იგი უღრმესი სინაზითა და სიფაქიზით უმღერის მას.
აღსანიშნავია, რომ სოლომონ რაზმაძემ, რომელიც დიდხანს იყო მოშორებული სამშობლო მიწა-წყალს და აღიზარდა ძველი მწიგნობრების შემოქმედებაზე, რომლის პოეზიასა და, საერთოდ, მხატვრულ ნაწარმოებებში აშკარად შეინიშნება არქაული სიტყვები და გამოთქმები, ენის ძველი გრამატიკული ფორმები, მაინც განიცადა ცოცხალი, ხალხური ენის ერთგვარი გავლენა.
ზემოთქმულის დასადასტურებლად მარტო ლექსი ¨ მამულს¨ კმარა.
ამ მხრივ ინტერესმოკლებული როდია აგრეთვე სოლომონ რაზმაძის ლექსი ¨ შენა გფერობს¨, რომელიც დაწერილია ხალხურ კილოზე და თავისუფალია ყოველგვარი არქაიზმისაგან. სამწუხაროდ, სოლ. რაზმაძის ლიტერატურული მემკვიდრეობის უმეტესი ნაწილი დაკარგულია. პირველი პერიოდის ლექსები, საფიქრებელია, რომ სიფრთხილის გამო თვითონვე მოსპო, რაც შეეხება გადასახლებაში დაწერილ ლექსებს და პოეტის სხვა ლიტერატურულ მასალას,- დაიკარგა მისი შვილის ალექსანდრე რაზმაძის არქივთან ერთად.
სოლ. რაზმაძე გარდაიცვალა 1860 წლის 18 მარტს პენზაში, დაკრძალულია იქვე.
×
