ფშავი მდებარეობს დუშეთის რაიონში ფშავის არაგვის ხეობაში, ჩრდილოეთ განედის 4215'-4230' და აღმოსავლეთის გრძედის 6225'-6250' შორის. მისი ფართობი დაახლოებით 550კვ. კმ-ია. ფშავს ესაზღვრება: ჩრდილო-აღმოსავლეთით - კავკასიონის მთავარი ქედი, რომელიც მას ჰყოფს თუშეთისა და პირაქეთა ხევსურეთისაგან, დასავლეთით - პირაქეთა ხევსურეთი, გუდამაყარი, ხანდო და ჭართალი, სამხრეთით - შიდა ქართლი, აღმოსავლეთით - ერწო-თიანეთი. ფშავი ორად იყოფა: ფშავის არაგვის სათავიდან ორწყლამდე უკანა ფშავის თემია, ხოლო ორწყალს ქვემოთ, ფშავის არაგვის ქვემო წელში, მაღაროსკარის თემი. გეოგრაფიულად ფშავი მდებარეობს ქართლ-კახეთის საზღვარზე და წარმოადგენს ამ ორი კუთხის მთიანეთს, მაგრამ ტერიტორიულ-ადმინისტრაციულად ფშავი წინათ კახეთის პროვინციაში შედიოდა, ხოლო თანამედროვე ადმინისტრაციულ-ტერიტორიული დაყოფით ფშავის მთელი ტერიტორია შედის მცხეთა-მთიანეთის მხარის დუშეთის რაიონში. სამხრეთი საზღვარი იწყება შარახევიდან და ორწყალ ფშავის ხევით (შუაფხო-უკანაფშავი) მიემართება აღმოსავლეთით და ეკვრის კავკასიონის მთავარ ქედს. ფშავის ზედაპირი სამხრეთით დაგეზებულია. იგი თუშეთ-ხევსურეთისაგან შედარებით უფრო დაბალია. მისი ჰიპსომეტრული სიმაღლე 1000-3000 მ-ია, ამიტომ ფშავის მიდამოს არ ამშვენებენ თეთრწვერად შევერცხლილი მყინვარწვერები, თუმცა მისი ბუნება უფრო მრავალფეროვანია, ვიდრე ხევსურეთისა და თუშეთისა.ფშაური მოსახლეობა დღეს გაფანტულია მდინარე არაგვისა, იორისა, ილტოსა და ალაზნის სათავეებში, მათი დიდი ნაწილი ცხოვრობს პანკისის ხეობაში. ფშავლები ცხოვრობენ აგრეთვე გომბორში, ერწო-თიანეთში და შირაქში, მაგრამ ფშავის ძირეული მოსახლეობა და მისი ისტორიულ-გეოგრაფიული ტერიტორია მოქცეულია ფშავის არაგვის ხეობაში.
ფშაური კილო აღმოსავლეთ საქართველოს მთის დიალექტთა ე.წ. ფხოური ჯგუფის ერთი წევრია და ამ ჯგუფის სხვა წევრებთან შედარებით თავისებურ მდგომარეობაშია. როგორც მისი პირველი მკვლევარი ა. შანიძე აღნიშნავდა, "ფშაურს ცოტა მოშორებული ადგილი უჭირავს, რადგანაც დროთა განმავლობაში, ქართლ-კახეთის სიახლოვის გამო მას მეტი გავლენა დასტყობია ბარისა". მეცნიერის ეს რამოდენიმე ათეული წლის წინ თქმული სრულიად შეეფერება ფშაურის დღევანდელ ვითარებას. ამ კილოზე მოლაპარაკე მოსახლეობის ბარისა თუ მთისწინეთის სხვადასხვა ადგილებში გაძლიერებული მიგრაციების წყალობით, იგი კიდევ უფრო დაუახლოვდა ბარელთა მეტყველებას და დაშორდა თავის თავდაპირველ მოძმე კილოებს - თუშურს, ხევსურულს და მოხეურს. ასე რომ, მას თავისი ფონეტიკური, მორფოლოგიური თუ სინტაქსური თავისებურებებით შუალედური მდგომარეობა უკავია აღმოსავლეთ საქართველოს ბარისა და მთის დიალექტებს შორის. ფშაურმა კილომ ქართველი საზოგადოების ყურადღება ვაჟა-ფშაველასა და მისი ძმების სამწერლო ასპარეზზე გამოსვლისთანავე მიიპყრო, მათს შემოქმედებაში ფშაური დიალექტური ფორმების უხვმა და პრინციპულმა ხმარებამ მკითხველთა თუ კრიტიკოსთა მკვეთრი (ძირითადად უარყოფითი) რეაქცია გამოიწვია. შეიძლება გავიხსენოთ აკაკი წერეთლის დამოკიდებულება ამ საკითხის მიმართ. მაგრამ ფშაური დიალექტის მეცნიერული შესწავლა პირველად აკაკი შანიძემ დაიწყო.
ფხოვლები პირველად მოხსენიებულია „ მოქცევაი ქართლისაი“–ში, რომელთა შესახებ ნათქვამია, რომ, როდესაც წმ. ნინომ იბერიის სამეფო ქრისტიანობაზე მოაქცია (323წ.) შემდეგ: „ წარვიდა წმიდაი ნინო, და ეპისკოპოსი იოანე, და მათ წარატანა მეფემან ერისთავი ერთი. და მოვიდეს, და დადგეს წობანსა, და მოუწოდეს, მთიულთა, პირუტყვისა სახეთა–მათ კაცთა, ჭართალელთა, ფხოელთა, გუდამაყრელთა და უქადაგეს მათ ჯვარი ქრისტიანთა ჭეშმარიტი. ხოლო მათ არა ინებეს ნათლისღებაი, მაშინ ერისთავმან მეფისმან მცირედ წარმართა მახვილი მათზედა, და ძლევით შემუსრნა კერპნი მათნი. გარდამოვიდეს მუნით და დადგეს ჟალეთსა, და უქადაგეს ერწოთიანელთა, ხოლო მათ შეიწყნარეს და ნათელიღეს, ხოლო ფხოველთა დაუტევეს ქვეყანა მათი, და ამვიეს თუშეთს, და ხვნც მთიულნი უმრავლესნი არა მოიქცეს, არამედ დაუმძიმა მათ მეფემან ხარკი... რომელიმე მათგანი დარჩეს წარმართობასავე დღესამომდე“–ო.1 ამ საყურადღებო ცნობებიდან ირკვევა, რომ მეოთხე საუკუნეში ფხოვი (ფშავის ხევი) დასახლებული ყოფილა და ფხოელებს ქრისტიანობა ნებით არ მიუღიათ. ამის გამო წარმართ ფხოელებს ხელისუფლებისაგან დევნაც კი განუცდიათ და მათი ნაწილი მეზობელ თუშეთში გახიზნულა. აქედან უკვე აშკარაა, რომ ფშავის ხევში მოსახლეობა ადრე გაჩენილა, ყოველ შემთხვევაში, არა უგვიანეს პირველი საუკუნისა. ფხოვის ისტორიული ტერიტორია მემატიანეს ასე აქვს შემოფარგლული: „ გუდამაყრის ხეობის აღმოსავლეთით ფხოელთა მთებზე არის ფხოეთი, რომელსაც აღმოსავლეთით დიდოეთი, ხოლო სამხრეთ–აღმოსავლეთით თუშეთი საზღვრავსო“2. ფშავის ხევი (ფხოვი) დღესაც ამავე საზღვრებშია მოქცეული.
XIII საუკუნეში, თამარის მეფობის უკანასკნელ წლებში, დაახლოებით 1212 წელს, ფხოელები და დიდოელები გამდგარან და ამ ამბოხების მოსასპობად საჭირო გამხდარა იქ დამსჯელი ლაშქრის გაგაზავნა: „ მათ ჟამთა იწყეს კაცთა მთეულთა განდგომად, ფხოელთა და დიდოთა. დიდონი... უჩინარ რასმე ეშმაკს თაყვანის–სცემდნენ. ხოლო ფხოელნი ჯუარის მსახურნი არიან და ქრისტიანობასა იჩემებიან. ამათ იწყეს რბევად, ხოცად და ტყვეობად, ცხადად და ღამით, მაშინ მოუწოდა მეფეან თამარ ათაბაგსა ივანეს და ყოველთა მთეულთა, დვალთა, ცხრა–ზმელთა, მოხევეთა, ხადელთა, ჭართალთა და ერწო–თიანელთა, მისცნა ივანე ათაბაგსა, და წარავლინა მათ–ზედა. ხოლო ივანემ გონიერად ყო, აღვიდა მთასა ხადისასა, და წარვლო წვერი მთისა, და წარდგა მთასა ფხოელთა და დიდოთასა, რომელი ესე არავის ექმნა, არცა პირველ და არცა შემდგომად. ერთ–კერძო დაურჩა ძურძუკეთი, და ერთი–კერძო დიდოეთი და ფხოელი. ცნეს მისვლა ათაბაგისა, მოვიდეს ძღვნითა მეფენი ძურძუკთანი, მოსცეს ლაშქარი და დაუდგეს გვერდსა, და იწყეს ზეიდამ ბრძოლა, ტყვეობა და კვლა, და რბევა, და დაწვა, და მოწყვიდნეს ურიცხვი კაცი დიდო და ფხოელი. და დაუყუნედ სამნი თთუენი. ივნისი, ივლისი და აგვისტოსი. მაშინ შეიწრებულთა ათაბაგისაგან მოსცეს მძევლები, და აღუთქვეს მსახურება და ხარაჯა, და მოსცეს პირი სიმტკიცისა, ქმნეს ზავნი, და წარმოასხნა მძევლები, და ესრეთ გამარჯვებულნი მოვიდეს წინაშე მეფისა, და იქმნა ბრძანება შენი, და მოვაოხრენ ურჩნი ბრძანებისა შენისანი, დიდოეთი და ფხოელნი“–ო (ქართლის ცხოვრება, გვ 484–485). ძლეულ ფხოელებს მორჩილების ნიშნად მიუციათ მძევლები და ხარაჯა. ფხოვის ისტორიაში ამ ამბოხებას საბედისწერო მნიშვნელობა უნდა ჰქონოდა. მეფის ლაშქარმა ეს მხარე ცეცხლით და მახვილით შემუსრა და გაანადგურა. ამას მოწმობენ აქ დღესაც დარჩენილი ძველ ნასოფლართა ნანგრევები შუაფხოს მიდამოებში (ხოვლევი, სოფ. თხილიანასთან, ქანიშო და სხვ.)
ამ დროიდან ამ მხარეს სახელიც ეცვლება და ფხოვის ნაცვლად შემდეგ საუკუნეებში ის ფშავად იხსენიება. მისი ძველი ისტორიული სახელი ფხოვი დღეს მხოლოდ ერთ სოფელს შუაფხოს შერჩენია, რომელიც ფხოვის არსებობის უტყუარი მოწმეა. შესაძლებელია, ეს შუაფხო XII საუკუნეში თავისი პოლიტიკურ–ეკონომიკური მნიშვნელობით ფხოვის ცენტრი ყოფილიყო, სადაც დაცულია ფშავის ძლიერი სალოცავი იახსრის ხატი და ნასოფლართა ნანგრევები. მეამბოხე ფხოელების დასამორჩილებლად არ კმაროდა. მხოლოდ სამხედრო ძალაზე დამყარება, მძევლებისა და ხარაჯის აღება, საჭირო იყო ამასთანავე მათი სარწმუნოებრივ–იდეოლოგიური შემომტკიცება. მით უმეტეს, რომ ფხოელები, მართალია, ოფიციალურად ქრისტიანებად და ჯვარის მსახურად ითვლებოდნენ, მაგრამ სინამდვილეში ისევ წარმართები იყვნენ და მუხის ანგელოზს თაყვანსა სცემდნენ. ეს მუხა ხალხური გადმოცემით ლაშარის „ ხმელ გორზე“ მდგარა და თემის მთავარ სალოცავად ივლებოდა თურმე. თამარის ბრძანებით აქ ეკლესია აუშენებიათ, რომლისათვის თამარს თავისი ძის, ლაშა–გიორგის სახელზე ვერცხლის ჯვარი შეუწირავს და ამ გორსაც ლაშარის ჯვარი დაურქმევია. ამასთანავე, ფხოელებში რომ ჩაენერგათ თამარის პიროვნების ღვთაებრივობის რწმენა, ლაშარის გაღმა გორზე, „ღელეში“, აუგიათ თამარის სამლოცველო თამარ ნეფედ წოდებული. ამგვარად, მეამბოხე ფხოვის იდეოლოგიურ– პოლიტიკური შემომტკიცების მიზნით, აქ წარმოიშვა თამარ მეფისა და მისი ძის, გიორგი ლაშას სამლოცველო, შეიქმნა მათი თაყვანისცემის კულტი, რომელსაც ფშავი დღესაც თამარ–ლაშარობით ლოცულობს.
XIII საუკუნის მეორე ნახევრიდან წყდება ფშავის შესახებ ისტორიული ცნობები და ჩვენ არ ვიცით, თუ რა ბედი ეწია მას შემდეგ სუკუნეებში. შესაძლებელია, ფხოელებმა ისარგებლეს მონღოლების შემოსევით, საქართველოს ფეოდალური მონარქიის დაშლა–დაცემით, ისევ განდგნენ და ეწეოდნენ დამოუკიდებელ თემურ ცხოვრებას. საყურადღებოა ფშავლების ბრძოლა ზურაბ არაგვის ერისთავთან, ამ ბრძოლის შეასახებ ისტორიული ცნობები ქართულ მატიანეში არ მოიპოვება, მაგრამ მისი გალექსილი ეპიზოდები და გადმოცემანი ფშავში დღემდე შემონახულა.
ზურაბ არაგვის ერისთავმა (1619-1629) ისარგებლა ქართლ–კახეთის სამეფოს დასუსტებით და განიზრახა თავისუფალი მთიელები, რომლებიც უშუალოდ მეფეს ემორჩილებოდნენ, დაეპყრო და თავის ყმებად ექცია. მაშინ ის შეუდგა მთიელების დაპყრობის სამზადისს. პირველად ზურაბმა მთიულეთ–ხევისკენ გაილაშქრა და ძლიერი ბრძოლის შემდეგ ეს მხარე დროებით დაიპყრო5. შემდეგ ფშავ–ხევსურეთისკენ გაილაშქრა და ორწყალში ჩავიდა. ორწყალთან ზურაბს ფშავ–ხევსურები შეებრძოლებიან.ორწყალთან ფშავლებს ზურაბი დაუმარცხებიათ და გამარჯვებულ ხალხს ეს ამბავი ასე გაულექსია:
"არ კი გითხარა, ზურაბო,
ფშავლების ხელი სენია,
შენ ეგ არ დაგიჯერებავ,
არცა რა მოგისმენია.
ორწყალში შემოგივლია,
ხალიჩა მოგიფენია;
მანდ მოგივიდგენ ფშავლები,
დღე დაგაყეენეს ცხელია,
სირბილით ჩამოგავლიეს,
არაგვის ჭალა გრძელია,
კართანას გადასეესა,
მსახურთ გაკიდეს ხელია,
თვალივის ყელში რომ მიხველ,
იქ მოგაგონდა ცხენია."
ფშავლების ხელი სენია,
შენ ეგ არ დაგიჯერებავ,
არცა რა მოგისმენია.
ორწყალში შემოგივლია,
ხალიჩა მოგიფენია;
მანდ მოგივიდგენ ფშავლები,
დღე დაგაყეენეს ცხელია,
სირბილით ჩამოგავლიეს,
არაგვის ჭალა გრძელია,
კართანას გადასეესა,
მსახურთ გაკიდეს ხელია,
თვალივის ყელში რომ მიხველ,
იქ მოგაგონდა ცხენია."
ხანგრძივი ბრძოლის მიუხედავად, ზურაბმა მაინც ვერ შეძლო თავისუფალი ფშავის დამორჩილება და თავის ყმად ქცევა. დამარცხებული ზურაბი ბოლოს ფშავლებს შერიგებია, და ცოდვის მონანიების მიზნით, ლაშარისათვის ზარი მიურთმევია.
ფშავის–ხევს თავდაცვა უხდებოდა აგრეთვე მეზობელი ტომებისაგან, რომლებიც ნადავლისა და ტყვეების გატაცების მიზნით მას თავს ესხმოდნენ და ამ კუთხეს იკლებდნენ. ამ მხრივ, ხალხური თქმულებით, მძიმე იყო თუშების თარეში, რომლებსაც ფშავში მეკობრად და ჯარად თურმე უვლიათ. თუშ მეკობრეთა მეთაური თუშური თქმულებით გიორგი თილისძე ყოფილა სოფ. ყვავლოდან. თილისძის ლაშარი თუშეთიდან უკანაფშავში გადადიოდა და იტაცებდა ფშავლების ცხვარ–საქონელს, იკლებდა სოფლებს და ნადავლით უკანვე ბრინდებოდა. ამ მეკობარ თუშებს და ფშავლებს შორის გადამწყვეტი ბრძოლა სოფ. ხოშარაში მომხდარა. თილისძე თავისი ლაშქრით ფშავში გადმოსულა, სოფლები აუკლია და ხოშარისკენ წასულა. მას აქ ფშავლები დახვედრია და ხოშარაში მომხდარა გადამწყვეტი ბრძოლა. ფშავლებს თუშები დაუმარცხებიათ და დიდის ზარალით თილისზე გაქცეულა. ხალხური გადმოცემით, ხოშარაში მრავალი თუში დახოცილა და ფშავლებს მათი ჩითები (ნაქსოვი ჭრელი ფეხაცმელი), გოდრებით უზიდიათ. სოფ. ხოშარაში დახოცილი თუშების საფლავებს აქ დრესაც უჩვენებენ, რომელსაც საკმაო დიდი ფართობი უჭირავს. ამ ბრძოლაში ფშავლებში გმირობა გამოუჩენია სუმელჯი წოწკულაურს. ამის შემდეგ თუშებს ფშავლებისათვის შერიგება უთხოვიათ. ამ მიზნით თილისძე ლაშარობას ფშავში მისულა და ლაშარის ჯვარისათვის თეთრი ქორა ხარი მიუყვანია. ბოლოს ორივე მხარე მაინც შერიგებულან და ფშავლები და თუშები იქვე ძმად გაფიცულან. ამის სიმტკიცის ნიშნად ლაშარში სამანი ჩაუსვიათ, თუშებს ლაშარში თავიანთი საჯარე გაუმართავთ და ლაშარის ყმად გამხდარან. ამის შემდეგ ფშავლები და თუშები დამეგობრებულან და მტერსაც ძმურად ებრძოდნენ:
„თუშნო ფშაველნო, ხევსურნო,
ლაშქარი გავაზიაროთ,
ჩვენ ერთურთს მხარი უჭიროთ,
მტერი კი დავაზიანოთ“.
ლაშქარი გავაზიაროთ,
ჩვენ ერთურთს მხარი უჭიროთ,
მტერი კი დავაზიანოთ“.
ასეთ კავშირს მოითხოვდა თუშ–ფშავ–ხევსურების საერთო პოლიტიკურ–ეკონომიკური ინტერესები, რომ მათ შეეერთებული ძალით შესძლებოდათ თავდაცვა მოძალადე ფეოდალებისა და ქისტ–ლეკებ–თათრების თარეშისაგან, წინააღმდეგ შემთხვევაში საფრთხე მოელოდა მათ თემურ თავისუფლებას და ცხვარ–საქონელს. ამას კარგად გრძნობდნენ თვით ეს მთიელებიც და სამივენი ერთად იბრძოდნენ ბახტრიონის აღებაში. თუშებმა ბახტრიონზე პირველად ფშავ–ხევსურებს მოუწოდეს:
"ჩვენაც ხომ თქვენი ძმანი ვართ
სისხლით, ხორცით და რჯულითა,
მტერმა დაგვჩაგრა, გვიშველეთ
გაუტეხელნო გულითა."
სისხლით, ხორცით და რჯულითა,
მტერმა დაგვჩაგრა, გვიშველეთ
გაუტეხელნო გულითა."
თუშების მოწოდებას ფშავლები გამოეხმაურნენ და სალაშქროდ ბახტრიონისაკენ დაიძრნენ.
ფშავ–ხევსურეთის ლაშარი შეყრილა ლაშარში და აქ წესისაბერს სამღვთო გადაუხდიათ. ლაშარიდან ხევისბრის ლუხუმის წინამძღვრობით ეს ლაშქარი ბახტრიონისაკენ დაძრულა და ზაალ ერისთავის ლაშქარს შეერთებია. 1659 წელს ბახტრიონი ქართველებმა აიღეს და დამარცხებული სელიმ–ხანი გაიქცა, რომლის შესახებ მატიანეში ნათქვამია: „ზაალ ერისთავმან შემოიფიცა საყმონი თვისნი და ფშავ–ხევსურ–თუშნი, წარუძღვნა ძე თვისნი და მიუხდეს პირველად ბახტრიონს, მოსრნეს თათარნი, მერმე ალავერდს და შემგდომ ყოველსა კახეთსა“–ო (ვახუშტი, საქარ. ცხოვრება, გვ,189). ბახტრიონის აღებაში ფშავლებში გმირობა გამოუჩენია:
"ვის მოგილოცოთ სახელი,
ვინა ხართ სახელიანი?
პირველ – ობოლი კვირია,
სახე აქვს ნათელიანი.
მორე – ლელა ბაჩლელი,
ქალი ხელფარტენიანი.
მესამე – ბერი ლუხუმი
კურთხეულგამდელიანი,
მეოთხე– ხოშარეული
არწივი მხარკვერიანი;
მეხუთე გივით ლუმელჯი,
მოგვყანის ნაჭრევიანი."
ვინა ხართ სახელიანი?
პირველ – ობოლი კვირია,
სახე აქვს ნათელიანი.
მორე – ლელა ბაჩლელი,
ქალი ხელფარტენიანი.
მესამე – ბერი ლუხუმი
კურთხეულგამდელიანი,
მეოთხე– ხოშარეული
არწივი მხარკვერიანი;
მეხუთე გივით ლუმელჯი,
მოგვყანის ნაჭრევიანი."
ამგვარად, ფშავლებს ბახტრიონის აღებაში თავი უსახელებიათ და გამარჯვებული დაბრუნებულან.
ფშავი მდიდარია მცენარეულობით და მთელი მისი მიდამო შუაფხომდე შემოსილია ხშირ ფოთლოვანი ტყით. პირმზეში იზრდება: მუხა, იფანი და რცხილა. პირჩრდილში: წიფელი და თელა. მთის მწვერვალზე არყია. ტყის ჯიშებში სჭარბობს: მუხა, წიფელი, ნეკერჩხალი და რცხილა. უთხოვარი დაცულია კაწალხევის ტყეში, რომლის მოჭრა აკრძალულია. ფიჭვი იზრდება კუდოს ტყეში (მაღაროს ზემო). მრავალია ტყის მსხალი, ვაშლი და თხილი. იზრდება და ხარობს კაკლის ხეც. ორწყალ-ზემო ფშავის არაგვის სათავისა და კავკასიონის ქედის მიმართებით ტყე თანდათანობით მცირდება, ის ბუჩქნარზე გადადის და მწვერვალებზე ალპიურ მდელოს ხალით იცვლება, სადაც ფართო სათიბები და საძოვრებია. ასეთი იალაღებით მდიდარია უკანაფშავის თემი, რომელიც უმთავრესად მესაქონლეობას მისდევს. ფშავის მიდამოში ბუდობენ:
ფრინველები: არწივი, ორბი, შავარდენი, როჭო, სოვი (სვავი), ქორი, ძერა, ყოვი (ყვავი), ჭკა (ყორანი), მწყერი, გვირილა, ქერონა ჩიტი (ბეღურა), ღობემძვრალა, ბოლოცეცხლა, სახნაურა, მერცხალი, მწივანა, გუგული, ოფოფი, ცხიკვი (ჩხიკვი), შაშვი, შინტლინკა, წიპრანა, პრანწია.
ნადირი: მგელი, დათვი, მელია, კურდღელი, მაჩვი, კინდოლი, ჯიხვი, ფსიტი, შველი, ჟღაბი (ზღარბი), ციყვი და სხვა.
ქვეწარმავლები: გველი შხამიანი და უშხამო, ფსლიკვი (ხვლიკი), თაგვი, ბაყაყი და სხვა.
თევზები: კალმახი, ორაგული, ფიჩხული და მურწა.
ფშავის მთავარი მდინარე არაგვია, რომელშიაც იწურებიან ფშავის კავკასიონის
მაღალ და დახრამულ მწვერვალებიდან გადმონახეთქი ნაკადები. ფშავის არაგვის სათავე ბოთანა-ბორბალოშია (3,135მ), რომელიც უმთავრესად შესდგება სამი შენაკადისაგან: ბოთანას წყალი, ასისხევი და ბოგოჩარის ხევი. კავკასიონიდან დაქანებული არაგვი უკანაფშავიდან თანდათანობით დავაკებით მიმდინარეობს და აქ მას უერთდება წაწადა და ვარეულა ახადთან, მათურხეულა (მათურის წყალი) დამასტესთან და ნაროულა და თეთრახევა შუაფხოსთან.
აღმოსავლეთიდან მომდინარე ფშავის არაგვი შუაფხოდან 7 კილომეტრის დაშორებით უხვევს სამხრეთით და აქ ის უერთდება ხევსურეთის არაგვს "ხევსურულა"-ს, სადაც იქმნება ეგრე წოდებული "ორწყალი" (ფშავ-ხევსურეთის არაგვი).
ფშავის კლიმატი ბართან შედარებით მკაცრია და განეკუთვნება მთის ტყეების ჰავის ზოლს. ატმოსფერული ნალექების წლიური რაოდენობა საშუალოა და მერტეობს 1000-1200 მმ-ს შორის. ფშავში ზომიერად ცივა, წლის საშუალო ტემპერატურა ქვემო საფეხურზე 11 გრადუსია, ხოლო ზემოთ 5-მდე ჩამოდის. ზამთარი ცივია. გაზაფხული გვიან დგება, ზაფხული თბილია, შემოდგომა კი მზიანი. წვიმიანი და ნისლიანი ამინდები უფრო გაზაფხულობით იცის. ზამთარი იშვიათად არის უხვთოვლიანი. როგორც წესი, თოვლის საფარი 1 მ-ს არ აღემატება, იშვიათად 1,5-2 მ.
