ფრიდრიხ ჰაიეკი – Friedrich Hayek (1899-1992)



fridrix haieki ekonomisti filosofosi cnobili pirovnebebi cnobili adamianebi gamochenili adamianebi ცნობილი პიროვნებები
ფრიდრიხ ფონ ჰაიეკი – 20-ე საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ეკონომისტი და ფილოსოფოსი. ლუდვიგ ფონ მიზესის შემდეგ ჰაიეკი ითვლება ეკონომიკის ავსტრიული სკოლის წამყვან წარმომადგენლად.
ჰაიეკის ცხოვრების გზა არ იყო იოლი. იყო დრო, როდესაც მის იდეებს ყურს უგდებდა სამეცნიერო სამყარო, და იყო დავიწყების ხანგრძლივი პერიოდი, როდესაც, მისი სიტყვებით რომ ვთქვათ, მას თუ იხსენებდნენ, მხოლოდ როგორც “ერთ იმ დინოზავრს, რომელიც წინააღმდეგ ბუნებრივი შერჩევისა ზოგჯერ შემთხვევით თუ გამოჩნდება დღის სინათლეზე”.
იგი 1899 წლის 8 მაისს დაიბადა ავსტრია-უნგრეთის იმპერიის დედაქალაქ ვენაში. მამის ხაზით, მისი ოჯახი ავსტრიელ არისტოკრატთა წრეს მიეკუთვნებოდა. მამამისი მუნიციპალური ჯანდაცვის სამსახურში მუშაობდა ექიმად. ჰაიეკის დედის ოჯახი ერთ-ერთ მდიდარ ბურჟუაზიულ გვარს წარმოადგენდა. დედა ფილოსოფოსის ლუდვიგ ვიდგენშტეინის ახლო ნათესავი გახლდათ.
ჰაიეკი, მამამისის შეთავაზებით, ადრეული პერიოდიდან გაეცნო საბუნებისმეტყველო, ფილოსოფიურ წიგნებს. მასზე განსაკუთრებული გავლენა მოახდინა ჰიუგო დე ვრიეს ნაშრომებმა გენეტიკასა და ევოლუციაზე, აგრეთვე ლუდვიგ ფოიერბახის ფილოსოფიურმა წერილებმა, არისტოტელეს ეთიკამ. ჰაიეკი ერთ-ერთი პირველი იყო ვინც წაიკითხა ლუდვიგი ვიდგენშტეინის 1921 წელს გამოქვეყნებული ნაშრომი.
პირველ მსოფლიო ომში ავგუსტ ჰაიეკი ავსტრია-უნგრეთის ჯარში მსახურობდა არტილერიის ოფიცრად და იტალიის საზღვარზე იბრძოდა. ომში გამოჩენილი მამაცობისათვის დააჯილდოვეს კიდეც. მოგვიანებით ჰაიეკი დაწერს, რომ “გადამწყვეტი ზეგავლენა ჩემზე პირველმა მსოფლიო ომმა მოახდინა”.
ომის შემდეგ ჰაიეკმა გადაწყვიტა აკადემიურ კარეიერას გაჰყოლოდა. 19 წლის ჰაიეკი შედის ვენის უნივერსიტეტში, რომელიც იმ პერიოდში მსოფლიოს ერთ-ერთი ყველაზე საუკეთესო ეკონომიკის სკოლას წარმოადგენს (სტოკჰოლმისა და კემბრიჯის უნივერსიტეტებთან ერთად). 1921-23 წლებში ჰაიეკი სამართლისა და პოლიტიკური მეცნიერების დოქტორანტურაზე სწავლობს.
ამ პერიოდში, როცა ვენას უნივერსიტეტი მცირე ხნით დაიკეტა, ჰაიეკი კონსტანტინ ფონ მონაკოვის ტვინის ანატომიის ინსტიტუტში სწავლობდა, სადაც იგი განსაკუთრებით დაინტერესდა ერნსტ მახის ნაშრომებით. სწორედ ამ პერიოდის გავლენით დაიწერა შრომა “მგრძნობელობითი (სენსორული) წესრიგი” (გამოქვეყნდა 1952 წელს).
მის მსოფლმხედველობაზე გავლენა მოახდინეს ისეთმა მოაზროვნეებმა, როგორებიცაა: დ. ჰიუმი, ი. კანტი, ჯონ მილი, კ. მენგერი, ერნსტ მახი, ლ. ვიტგენშტაინი, კარლ პოპერი, მ. პოლანი.
ჰაიეკზე დიდი გავლენა იქონია 1922 წელს გამოსულმა ლუდვიგ ფონ მიზესის წიგნმა ”სოციალიზმი”. იგი მოგვიანებით წერდა: ამ წიგნის წაკითხვის შემდეგ ”სამყარო არასოდეს ყოფილა იგივე, რაც უწინ”.
უნივერსიტეტის დამთავრებისთანავე ფრიდრიხ ჰაიეკი ავსტრიის მთავრობამ მრჩევლად აიყვანა სენ-ჟერმენის ხელშეკრულების იურიდიულ და ეკონომიკურ საკითხებზე სამუშაოდ. 1923-24 წლებში, იგი მიიწვიეს ნიუ იორკის უნივერსიტეტში ასისტენტად, სადაც მან ერთი წელი დაჰყო.
ამის შემდეგ იგი ბრუნდება მშობლიურ ვენაში და ლუდვიგ ფონ მიზესის მიერ დაარსებულ ცნობილ კერძო სასემინარო ციკლში მსმენელად ჩაერთო.
1927 წელს ჰაიეკმა ლუდვიგ ფონ მიზესთან ერთად დაარსა ეკონომიკური კვლევების ავსტრიის ინსტიტუტი. ჰაიეკი ინსტიტუტის პირველი დირექტორი, ხოლო მიზესი – ვიცე პრეზიდენტი გახდა. მალე ინსტიტუტმა აღიარება მოიპოვა და ეკონომიკური ციკლების კვლევის წამყვან ევროპულ ცენტრად გადაიქცა.
1929 წელს ჰაიეკმა გამოაქვეყნა შრომები “მონეტარული თეორია და ეკონომიკური ციკლების თეორია” და “დაგროვების პარადოქსი”, სადაც პირველმა იწინასწარმეტყველა ამერიკის ეკონომიკური კრიზისის დასაწყისი, რომელიც მოგვიანებით ცნობილი გახდა როგორც “30-იანი წლების დიდი დეპრესია”. ჰაიეკის მტკიცებით დიდი დეპრესია განპირობებული იყო ფედერალური სარეზერვო სისტემის მიერ და მისი ძალისხმევით, რომ 1920-იან წლებში მონეტარული ჩარევების შედეგად მოეხდინა ფასთა დონის სტაბილიზაცია.
შრომებს გამოხმაურება მოჰყვა, რომლის შედეგად 1931 წელს იგი მიიწვიეს ლონდონის ეკონომიკის სკოლაში ლექციების წასაკითხად. ლექციების კურსი 1931 წელს გამოქვეყნდა სათაურით “ფასები და წარმოება”. ლექციებმა მას აღიარება მოუტანა სამეცნიერო წრეებში და იგი დაინიშნა ეკონომიკისა და სტატისტიკის პროფესორად ლონდონის უნივერსიტეტში. 1937 წელს გამოდის მისი ნაშრომი “მონეტარული ნაციონალიზმი და ინტერნაციონალური სტაბილურობა”, ხოლო 1937 წელს – “მოგების დაინტერესება და ინვესტიცია”.
1930-1940-იან წლებში ჰაიეკი ინგლისში მიმდინარე დებატების აქტიური მონაწილე გახდა, სადაც იგი ოპონირებას უწევდა სოციალისტურ ცენტრალურ დაგეგმარებას. ცნობილი ბრიტანელი ეკონომისტი ჯონ ჰიქსი, 1967 წელს აღნიშნავდა: “როდესაც დაიწერება 30-იანი წლებში ეკონომიკური ანალიზის განვითარების ისტორია, ამ დრამის (და ეს იყო ნამდვილი დრამა) მთავარი გმირი იქნება პროფესორი ჰაიეკი. იყო დრო, როდესაც მთავარი ორაბრძოლა ხდებოდა ჰაიეკისა და ქეინზის ახალ თეორიებს შორის”.
იმ დროს, გამარჯვება, ფართოდ გავრცელებული მოსაზრებით, დარჩა კეინსს, რომლის იდეები ეკონომიკის სახელმწიფო რეგულირების აუცილებლობის შესახებ, დიდხანს იყო დასავლური სამყაროს მთავრობების სამოქმედო პროგრამად.
ქეინზიანიზმის წინააღმდეგ გამართული პოლემიკის შემდეგ ჰაიეკი იწყებს ბრძოლას ყველაზე სახიფათო, როგორც თავად თვლიდა, მტერთან – სოციალიზმთან. 1944 წელს გამოდის მისი ცნობილი ნაწარმოები ”გზა ბატონყმობისაკენ”, რომელიც იყო მისი პასუხი მეორე მსოფლიო ომზე და ტოტალიტარული აგრესიული დიქტატურის ზრდაზე.
1947 წელს ჰაიეკის თაოსნობით გაიმართა კონფერენცია მონტ პელერინში (შვეიცარია), სადაც ჩამოაყალიბა საზოგადოება “მონტ-პელერინი”. საზოგადოებას მალე აღმოუჩნდა მხარდამჭერები. მასში გაერთიანდნენ ლიბერალურად მოაზროვნე ეკონომისტები, ფილოსოფოსები, ისტორიკოსები, სამართალმცოდნეები, პოლიტოლოგები და ჟურნალისტები.
1948 წელს გამოქვეყნდა მისი ნაშრომი “ინდივიდუალიზმი და ეკონომიკური წესი”.
აღნიშნულ პერიოდში გამოქვეყნდა მისი ნაშრომი “მეცნიერების კონტრევოლუცია” (1952), “სენსორული წესრიგი” (1952) “თავისუფლების კონსტიტუცია” (1961), მისი რედაქტორობით გამოდის წიგნი “კაპიტალიზმი და ისტორიკოსები” (1954).
ამ პერიოდის შრომებში ჰაიეკი გვიჩვენებს თუ რა არის სოციალიზმის ინტელექტუალური საწყისები. მისი აზრით სოციალიზმი ეფუძნება სენ სიმონის და პარიზის პოლიტექნიკური სკოლის კურსდამთავრებულების იდეებს. სწორედ აქედან იღებს სათავეს საზოგადოებაზე “საინჟინრო” ხედვა, რომლის მიხედვით კაცობრიობას შეუძლია წინასწარ განსაზღვრული რაციონალური გეგმის მიხედვით აკონტროლოს და მართოს მისი მომავალი ევოლუცია. ჰაიეკმა ასეთ აზროვნებას “კონსტრუქტივისტული რაციონალიზმი” უწოდა, რომელმაც ინდივიდუალური თავისუფლების ბედზე ფატალური შედეგები განაპირობა. ჰაიეკის აზრით, XX საუკუნეში ტოტალიტარიზმს საფუძველი ჩაუყარეს ჰეგელის, კონტის, ფეიერბახის და მარქსის იდეებმა.
ფრიდრიხ ჰაიეკი 1962 წელს ევროპაში დაბრუნდა რადგან დასავლეთ გერმანიაში ფრაიბურგის უნივერსიტეტში მიიღო ეკონომიკური პოლიტიკის პროფესორის აკადემიური თანამდებობა. 1969 წელს ავსტრიის ქალაქ ზალცბურგის უნივერსიტეტში მიიწვიეს ეკონომიკის პროფესორად (მოღვაწეობდა 1974 წლამდე). 1977 წელს იგი ისევ ფრაიბურგს დაუბრუნდა, სადაც მოღვაწეობდა გარდაცვალებამდე.
50 – 60-იანი წლები ყველაზე მძიმე იყო მის ცხოვრებაში. მისი კავშირები მეცნიერებთან შესუსტდა, სამეცნიერო სამყარო მას საკმაოდ ოდიოზურ ფიგურად მიიჩნევდა.
მაგრამ 1974 წელს ჰაიეკს ეკონომიკურ მეცნიერებაში შეტანილი წვლილისათვის შვედ ეკონომისტთან გუნარ მიურდალთან ერთად მიანიჭეს ნობელის პრიზი (ამდროისათვის იგი უკვე 75 წლის იყო), რაც მისთვის სრული მოულოდნელობა აღმოჩნდა. თუმცა, მხოლოდ ამას არ გამოუწვევია ჰაიეკისადმი ინტერესის გამოღვიძება. მაკროეკონომიკური რეგულირების ქეინზიანური პოლიტიკის იდეების კრიზისმა, რაც 70-იანი წლებიდან დაიწყო, დაადასტურა ჰაიეკის მიერ მოწოდებული გაფრთხილებების სამართლიანობა: კეინზის რეკომენდაციების პრაქტიკაში განხორციელებამ მშვიდობიანი პერიოდისათვის უპრეცენდენტო გლობალური ინფლაცია, მასიური უმუშევრობა განაპირობა. ჰაიეკი ქეინზიანიზმის წინააღმდეგ შეტევაზე გადადის და თავის ძალისხმევას არ იშურებს ნეოავსტრიული ეკონომიკური თეორიის ასაღორძინებლად. შეიძლება ითქვას, რომ 80-იანი წლებიდან დასავლური ქვეყნების ეკონომიკურ პოლიტიკის შემობრუნება შთაგონებული იყო ჰაიეკის იდეებით.
ოთხმოცი წლის იყო როდესაც გამოქვეყნდა მისი ახალი და, შეიძლება ითქვას, საბოლოო წიგნი – “ფატალური თვითდაჯერებულობა – სოციალიზმის შეცდომები” (1988), რომელიც ჩაფიქრებული იყო, როგორც თანამედროვე ლიბერალიზმის ერთგვარი მანიფესტი. მასში იგი დაწვრილებით განიხილავს მის ოპონენტ სოციალისტებისათვის საყვარელ მეთოდს – ფართოდ გამოყენებული ცნებების გაუკუღმართებულ გაგებას, რომელსაც ეძღვნება წიგნის სპეციალური თავი – “ჩვენი მოწამლული ენა”. იგივე ბედი ეწია ტერმინს – ლიბერალიზმი, რომლის უზურპირებაც მოახდინეს აშშ-ში საზოგადოების ცხოვრებაში სახელმწიფოს ჩარევების გაძლიერების მომხრეებმა და რომელსაც დასავლეთ ევროპული სტანდარტებით, საკმაოდ დამსახურებულად უწოდებენ “სოციალისტურს”. ამიტომ, ტერმინოლოგიური დაბნეულობიდან თავის დასაღწევად, უნდა გვახსოვდეს, რომ ჰაიეკის “კლასიკური”, “ევროპული” ლიბერალიზმი ფ. რუზველტის და ჯ. გელბრეიტის ამერიკული პროგრესისტული ლიბერალიზმის საპირისპიროა.

ფრიდრიხ ჰაიეკი გარდაიცვალა 1992 წელს ფრაიბურგში.



Loading...

ტექსტის სანახავად გაიარეთ რეგისტრაცია.