პომპეუსის ლაშქრობა საქართველოში

პომპეუსის ლაშქრობა საქართველოში

(pompeusis lashqroba saqartveloshi)


პომპეუსის ლაშქრობა საქართველოში, ძვ. წ. 65 წელს, იმ ომების ეპიზოდი, რომელოიც წამოიწყო ძვ. რომის სახელმწიფომ აზიაში გაბატონებისათვის. პომპეუსის ლაშქრობის შედეგად საქართველოში რომაელების გავლენა დამყარდა. აღმოსავლეთ ჰეგემონობისათვის ძირითადად რომი და პონტოს სამეფო იბრძოდა. პონტოს მეფე მითრიდატე VI ევპატორს დაუკავშირდა სომხეთის მეფე ტიგრან II. პონტო-სომხეთის მოკავშირენი იყვნენ იბერია (ქართლი) და ალბანეთი (თანამედროვე აზერბაიჯანი).
ძვ. წ. 74-ძვ. წ. 66 პონტოს წინააღმდეგ ომს მეთაურობდა რომაელი სარდალი ლუკულუსი. ძვ. წ. 66 წელს მის მაგივრად სენატმა მთავარსარდლად დანიშნა გნეუს პომპეუს მაგნუსი. იმავე წელს მან აიღო სომხეთის დედაქალაქი არტაშატი, ტიგრან II რომის ვასალი გახდა, მითრიდატე VI კი ჯერ კოლხეთში, შემდეგ თავის ბოსფორის სამფლობელოში გაიქცა. პომპეუსი ალბანეთისა და ქართლის დაპყრობის სამზადისს შეუდგა. ქართლის მეფე არტაგმა რომაელთა სარდალს ელჩების პირით მეგობრობა შესთავაზა, პომპეუსმა ზავის დადება აღუთქვა, მაგრამ იმ საბაბით, რომ ქართველები თავდასხმისათვის ემზადებოდნენ, მოლაპარაკების დამთავრებამდე, ძვ. წ. 65 წლის გაზაფხულზე, თავისი ლაშქარი მოულოდნელად ქართლში შემოიყვანა.
მტერი არმაზციხეს მიადგა. არტაგ II-მ არმაზციხე დატოვა, მტკვრის მარცხენა ნაპირზე გადავიდა და ხიდი დაწვა, რომ რომაელთა გადასვლისათვის ხელი შეეშალა. არმაზციხის გარნიზონი იძულებული გახდა მტერს დანებებოდა. შემდეგ პომპეუსმა მტკვრის მთელი მარჯვენა მხარე დაიმორჩილა. არტაგმა პომპეუსს ზავის დადება სთხოვა; თანაც ხიდის აღდგენასა და სურსათის მიცემას შეჰპირდა. ქართლის მეფემ დაპირება შეასრულა, მაგრამ პომპეუსი მაინც გადავიდა მტკვარზე. არტაგმა უკან დაიხია, ამალითა და ჯარის ნაწილით არაგვზე გადავიდა და ხიდი აქაც დაწვა. ქართველთა ჯარის მეორე ნაწილმა პარტიზანული ომი გააჩაღა, ტყეში გაიფანტა და მტერს ხეებიდან უშენდა ისარს. ბრძოლაში ქალებიც მონაწილეობდნენ. ბოლოს პომპეუსის ბრძანებით ტყე გაჩეხეს და ცეცხლი წაუკუდეს. ქართველები დამარცხდნენ. არტაგმა ისევ განაახლდა საზავო მოლაპარაკება და რომაელთა სარდალს ძვირფასი ძღვენი (ოქროს ტახტი, ოქროს სარეცელი და ოქროს მაგიდა) მიართვა.
პომპეუსი მეფეს შვილებს სთხოვდა მძევლებლად. არტაგს ეს არ უნდოდა და მოლაპარაკებას აჭიანურებდა, მაგრა, რომცა რომაელები არაგვზეც გადავიდნენ, ქართლის მეფემ პომპეუსს შვილები გაუგზავნა და ზავიც დაიდო. ქართლი რომაელთა „მოკავშირედ და მეგობრად“ , ე. ი. ვასალად გამოცხადდა. ბერძენი ისტორიკოსი პლუტარქე ამ ბრძოლას დიდ ბრძოლას უწოდებდა. მისი ცნობით, ბრძოლაში დაიღუპა 9 ათასი ქართველი, 10 ათასზე მეტი კი ტყვედ ჩავარდა.
ქართლის დამორჩილების შემდეგ პომპეუსი კოლხეთში გადავიდა, გზადაგზა ხან ბრძოლით, ხან ცბიერება-დაპირებებით იმორჩილებდა მდინარე რიონის სანაპირო ციხესიმაგრეებს და ასე ჩავიდა ქ. ფაზისში (ახლანდელი ფოთი). აქ მას დახვდა რომაელთა ფლოტი, რომელსაც დაავალა მითრიდატეს დევნა, თვითონ კი უკან გაბრუნდა. პომპეუსმა კოლხეთის (ეგრისის) მმართველად დანიშნა თავისი კაცი არისტარქე. კოლხეთი რომის პროვინციის - ბითინიისა და პონტოს შემადგენლობაში მოექცა.


ოსმალობა

ოსმალობა

(osmaloba)

„ოსმალობა“, ქართულ ისტორიულ წყაროებსა და ლიტერატურაში ოსმალური სოციალურ-პოლიტიკური სისტემის აღმნიშვნელი ტერმინი. „ოსმალობა“ სამცხე-საათაბაგოში, ოსმალები XVI საუკუნიდან შეუდგნენ აქ თავიანთი წესების დანერგვას. 1579 წელს ახალციხის (ჩილდირის) საფაშო დააარსეს. ოსმალური მიწათმფლობელობისა და საგადასახადო სისტემის შემოღბის მიზნით სამცხე-საათაბაგო რამდენჯერმე აღწერეს და „გურჯისტანის ვილაიეთის დიდი დავთარი“ შეადგინეს. დამპყრობლები ძალდატანებით ავრცელებდნენ ისლამს, დევნიდნენ ყოველივე ქართულს. ქართველი ხალხის მედგარი წინააღმდეგობის შედეგად გაოსმალების პროცესი საუკუნეთა განმავლობაში გრძელდებოდა.

„ოსმალობა“ ქართლში 1578-1606 წლებში

ქართლის დაპყრობის (1578) შემდეგ ოსმალებმა აქ სამეფო ხელისუფლება გააუქმეს. ქართლის (თბილისის) საბეგლარბეგო დააარსეს და მის გამგებლად (ბეგლარ-ბეგად) ოსმალო მოხელე დანიშნეს. დააარსეს აგრეთვე გორის სანჯაყი. თბილისის 2 ეკლესია მეჩეთად გადააქციეს. ქართველმა ხალხმა სიმონ I-ის მეთაურობით მტერს ბრძოლა გაუმართა. 1588 წელს ქართლსა და ოსმალეთს შორის დადებული ხელშეკრულებით ოსმალეთში სიმონ I ქრისტიანი ქართლის მეფედ ცნო: მას ოსმალეთისათვის ყოველწლიური ხარკი უნდა ეხადა. ქართლის ციხესიმაგრეებში ოსმალთა გარნიზონები დარჩა. ირან-ოსმალეთის ომის განახლების (1603) შემდეგ, 1606, ოსმალები თბილისიდან და ქართლის ციხე-ქალაქებიდან განდევნეს.

„ოსმალობა“ ქართლში 1723-1735 წლებში

ოსმალეთის ლაშქარმა 1723 წელს თბილისი და ქართლის ციხე-ქალაქები დაიპყრო. ამჯერად სამეფო ხელისუფლება ვერ გააუქმეს, მაგრამ, ფაქტობრივად, მთელი ძალაუფლება ოსმალთა ხელში გადავიდა. ქართველ ფეოდალებს, რომლებიც ოსმალეთის სამსახურში ჩადგნენ, მამული ოსმალური წესით დაუმტკიცეს ხასეებად (იურთლუქები და ოჯაქლიქები), ზეამეთებად, თიმარებად. 1724 წელს ოსმალეთის წინააღმდეგ მოწყობილ დიდ აჯანყებაში ქართველები დამარცხდნენ. ოსმალები სასტიკად გაუსწორდნენ მათ. 1727 წელს, ქართლის მეფე იესეს გარდაცვალების შემდეგ, მას მემკვიდრე არ დაუნიშნეს და ამით ქართლში მეფობა გააუქმეს. ქართლის გამგებლად (ვალი) ისჰაკ-ფაშა დანიშნეს. 1727 წელს შეადგინეს „თბილისის დიდი დავთარი“, რომელიც ოსმალების გაძლიერების დამადასტურებელი იყო. ამას ქართველმა ხალხმა ბრძოლით უპასუხა. 1735 წელს ქართლში დიდი აჯანყება დაიწყო. ირანელთა დახმარებით ოსმალები ქართლიდან განდევნეს.


1104 წელს დავით IV-მ კახეთ-ჰერეთი შემოიერთა

1104 წელს დავით IV-მ კახეთ-ჰერეთი შემოიერთა

(1104 wels davit IV-m kaxet-hereti shemoierta)


თავის შინაგან და საგარეო პოლიტიკას, დავით აღმაშენებელმა კიდევ ერთი იდეოლოგიური საფუძველი შეუქმნა იმით, რომ მეფეთა ტიტულატურაში ბევრის მთქმელი სიახლე გაჩნდა. კერძოდ, მეფე იწოდებოდა "მესიის მახვილად". ამ ფორმულირებით, დავით IV-ს დეკლარირებული აქვს თავისი მეფობის უმაღლესი პრინციპი. როგორც ნიკო ბერძენიშვილი წერს: "მისი სახით თვით ღმერთი მოქმედებს და ამდენადვე მეფის წინააღმდეგ მოქმედება ღმერთის წინააღმდეგ მოქმედებაა". ამრიგად, თავისი პოლიტიკური ნების გამოხატვით, ის ღმერთის ნებას ასრულებს... ამას ნიშნავდა ზემოხსენებული ფორმულირება.

ერწუხის ბრძოლაში თურქთა დამარცხებას გარდატეხა შეაქვს მომთაბარეებთან ომში და იწყება დიდი განმათავისუფლებელი ბრძოლა: 1110 წელს აღებულ იქნა სამშვილდე. ამ ფაქტით თავზარდაცემულმა თურქებმა ქვემო ქართლის ბევრი ციხე მიატოვეს. 1115 წელს აღებულ იქნა რუსთავი; 1116 წელს თურქი მოთარეშეები გაანადგურეს სამხრეთ-დასავლეთ და სამხრთ-აღმოსავლეთ საქართველოში. 1117 წელს ქართველებმა ილაშქრეს შირვანზე და დაიპყრეს ქალაქი გიში; 1118 წელს აიღეს ლორე; 1119 წელს ქართველებმა ქვეყნის სამხრეთით მდებარე თურქული ემირატები დალაშქრეს და როგორც ამბობენ (თამაზ ნატროშვილი), ეს აქცია განხორციელდა იერუსალიმის მეფესთან შეთანხმების თანახმად. 1121 წლის 12 აგვისტოს დიდგორთან, დავით აღმაშენებლის სარდლობით, ქართველთა 55-ათასიანი ლაშქარი ანადგურებს თურქ-სელჯუკთა 300 ათასიან კოალიციურ ლაშქარს.

1122 წელს, განთავისუფლებულ იქნა და, სამუდამოდ საქართველოს დაუბრუნდა თბილისი. 1123 წელს აიღეს დმანისი, იმავე წელს ილაშქრეს შირვანში. ამის შემდეგ დავით IV იწყებს დანარჩენი ამიერკავკასიის განთავისუფლებას თურქთაგან. 1124 წელს კი, "მოვიდეს მწიგნობარნი ანელთა თავადთანი და მოახსენეს მოცემა ქალაქისა" და შემოიერთეს ანისი.

დავით აღმაშენებელმა, არა მარტო მოიგერია მომთაბარე თურქ-სელჯუკთა ეთნიკური ექსპანსია, განდევნა ისინი და გააერთიანა საქართველო, არამედ, საფუძველი ჩაუყარა კავკასიური მასშტაბის ქართული იმპერიის შექმნას.

ამისკენ არის მიმართული მისი ძალისხმევა, და გამოიხატა იმ შედეგებში, რაც მის მიერ გატარებულმა რეფორმებმა მოიტანეს: ტოლერანტობის სახელმწიფო პოლიტიკის რანგში აყვანამ, ურთიერთობამ ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხებთან, ყივჩაღებთან, ჯვაროსნებთან… ყველა ნაბიჯი ამ მეფისა, მიმართული იყო დიადი მიზნის მისაღწევად. დაწყებული, თუნდაც, ბიზანტიურ ტიტულებზე (ქართველ მეფეებს ვასალური დამოკიდებულების ნიშნად უხვად რომ ურიგებდნენ კონსტანტინეპოლელი იმპერატორები: მაგისტროსი, კურაპალატი, სევასტოსი, პანიპერსევასტოსი, ნევილისიმოსი) უარის თქმით, და დამთავრებული იმ საკადრო პოლიტიკით, რომელმაც, გარდა ისტორიული წყაროებით ცნობილი რამდენიმე პიროვნებისა, ძალიან ბევრი, ჩვენთვის უცნობი ადამიანი გამოიყვანა სახელმწიფო ასპარეზზე, მისცა მათ შესაძლებლობათა რეალიზების საშუალება. ანუ, მოიხმო აქამდის მოუხმობელი პასიონარები და მათთან თანამშრომლობით, ომისა თუ აღმშენებლობის დროს, წარმოუდგენლად დიდი შედეგები მიიღო, ამას ტიტანური შრომა და ახალი სახელმწიფო სისტემის შექმნა დასჭირდა.

ეს უკვე ნახსენები, "სახელმწიფოს გასამხედროებაა", სისტემა, რომელიც დავით აღმაშენებლის წინაშე მდგარი უმთავრესი ამოცანის გადაწყვეტის ეფექტურ საშუალებად იქცა და მისი მემკვიდრეების დროსაც, გარკვეული დროის მანძილზე, ეფექტურად მოქმედებდა, "მაგრამ მთელი ქვეყნის გასამხედროება არ შეიძლება მუდმივი ყოფილიყო. სოციალური განვითარება აიძულებდა ზედნაშენს, ბაზიზს გასწორებოდა, დავით აღმაშენებელმა სცადა შეეჩერებინა გლეხთა მიწაზე დამაგრების პროცესი, "შეწყალების ინსტიტუტით" გააფართოვა პირობითი მიწათმფლობელობა, მაგრამ მოსაკარგავე აზნაურები, უკვე მეორე თობაში, გადაიქცნენ ტიპიურ მემამულეებად. სახელგანთქმულ ქართველ მეფეს თავისი რეფორმატორული ბუნების, ორგანიზატორული ნიჭისა და ზღვა ენერგიის მიუხედავად, არ შეეძლო შეეფერხებინა ბატონყმობის განვითარება. პირიქით, ობიექტურად, საქართველოს გაერთიანებით, მისი განთავისუფლებით, დიდ სავაჭრო მაგისტრალებზე გასვლით, მან ხელი შეუწყო ობიექტურად სოციალურ პროგრესს...

მომდევნო ხანაში, გასამხედროებული სახელმწიფო ნელ-ნელა ვითარდება სავაჭრო კაპიტალის მქონე ფეოდალურ ქვეყნად ბიუროკრატიული სამოქალაქო მმართველობით. ეს პროცესი, ბუნებრივია, მეტად მტკივნეული იყო, სწორედ ამიტომ გიორგი III -ს აუჯანყდებიან დიდებულებიც (ივანე ორბელის აჯანყება), ეკლესიაც (მოითხოვს შეუვალობას), ლაშქარიც (მოითხოვს სარგოს ან სარგოს მოპოვების საშუალებას). გიორგი III -მ სამივე მოთხოვნა დააკმაყოფილა: 1. ივანე ორბელის საგვარეულოს დასჯის ფონზე დიდი პრივილეგიებით აღჭურვა არისტოკრატია (მოსალოდნელია, სწორედ ამ პერიოდში ჩაეცა მახვილი პირობით მიწათმფლობელობას, რამაც მსხვილი სენიორების შეუვალობა მოამზადა თამარის ეპოქაში); 2. "გაახსენდა" ეკლესიის ადრინდელი, "თავისუფლებანი" და მიანიჭა შეუვალობა; 3. "ლაშქარს" დაერთო რბევის ნება, მაგრამ რადგან ეს გამოსავალი არასაიმედი იყო, მათი მომარაგების ფუნქცია ხელში აიღო სახელმწიფომ" (ლოვარდ ტუხაშვილი).

სამხედრო-პოლიტიკური სისტემა, რომელმაც ერთი უმნიშვნელოვანესი პრობლემა მოაგვარა და, ამავე დროს, საფუძვლად დაედო კავკასიური მასშტაბის იმპერიის შექმნას, თითქმის მთელი საუკუნე ამართლებდა თავის დანიშნულებას, თუმცა, უკვე ნახევარი საუკუნის შემდეგ, იწვევს კრიზისს, რომელიც შემდეგი ნახევარი საუკუნის შემდეგ კიდევ უფრო აშკარა გახდა. ამისი მიზეზი, საპირისპიროდ ციტირებული მოსაზრებისა, იყო ის, რომ ქვეყნის ზემოხსენებული გასამხედროება, ანუ მეტისმეტი მილიტარიზაცია საქართველოს შიდა განვითარების პროცესის დამაბრკოლელად იქცა, მაგრამ, თავიდან, ასე სულაც არ ჩანდა...

დავით აღმაშენებელი 1125 წლის 26 იანვარს გარდაიცვალა. იმავე წელს, ტახტზე მისი ძე, დემეტრე I ავიდა და ერთი შეხედვით, დავითის პოლიტიკა გააგრძელა. დემეტრე იპყრობს დმანისს და ხუხანს. 1130 წელს ამარცხებს მის წინააღმდეგ გამოლაშქრებულ ხლათის სულთანს. 1131 წელს აღებულ იქნა გარნისი, 1138 წელს აღებულ იქნა განძა. განსაკუთრებით დიდი ბრძოლები ანისისათვის მიმდინარეობდა, რაც სომხეთისათვის ბრძოლის ცენტრალური ეპიზოდი იყო და ნაწილი - კავკასიისათვის დაწყებული ბრძოლისა. ამის წარმატებულად წარმართვას გვარიანად შეუშალა ხელი შიდა ოპოზიციამ, რომლის მოქმედება დესტაბილიზაციას იწვევდა სახელმწიფოში, ხელისუფლების ყურადღება საგარეო პოლიტიკიდან საშინაოზე გადაჰქონდა:

1130 წელს დემეტრე I-ს შეთქმულება მოუწყვეს უმცროსმა ძმამ და დიდმა ფეოდალებმა. დემეტრემ მოახერხა და შეთქმულები შეიპყრო, უფლისწულს თვალები დასთხარეს, ივანე აბულეთის ძე კი, - მოგვიანებით, მეფემ მოაკვლევინა.

შიდა ოპოზიციის შემდგომი გამოსვლა 1150 წელს მოხდა, როცა დემეტრე I-ის უფროსი ვაჟი, დავითი, ფეოდალთა დახმარებით ცდილობს ტახტის ხელში ჩაგდებას. შვილთან დაპირისპირებული დემეტრე I, 1154-55 წლებში მეფობას თავს ანებებს და ბერად აღიკვეცება.

სამეფო ტახტზე ავიდა დავით V, რომელმაც თავიდანვე დემეტრე I-ის საშინაო პოლიტიკის საწინააღმდეგო ქმედებებით დაიწყო მეფობა. კერძოდ, ივანე აბულეთის ძის შვილი თირქაში, ციხიდან გაანთავისუფლა და ამირსპასალარად დანიშნა. დავით V-მ სულ 6 თვე იმეფა და გარდაიცვალა. თუმცა, სომეხი მემატიანის, ვარდანის მოსაზრებით ის, შესაძლოა, გიორგი უფლისწულის სურვილით მოკლეს სუმბატ და ივანე ორბელებმა.

შემდეგ, გიორგი უფლისწული გამეფდა, რადგან, დემეტრე I მას ანიჭებდა უპირატესობას, იყო "მარჩეველი ძისა უმცროსისა" ("ქართლის ცხოვრება"). გიორგი მამის თანამოსაყდრე გახდა, ხოლო 1156 წლიდან, დემეტრე I-ის გარდაცვალების შემდეგ, ერთპიროვნულად მეფობს გიორგი III-ის სახელით. გიორგის დროს კვლავ გაგრძელდა ბრძოლა სომხეთისათვის და მისი მთავარი ქალაქის, ანისის შესანარჩუნებლად. 1161 წელს გიორგიმ ანისის მმართველი ფალდონი განდევნა ქალაქიდან და ის იოანე ორბელს ჩააბარა. ამის საპასუხოდ, მუსლიმან მმართველთა კოალიცია დაიძრა. შაჰ არმენ იბრაჰიმ ნასირ-ადდინ-სუკმან II-ის, დიარბექირის მმართველის, კუტადადდინ ილღაზი არდონის-ძის და არზრუმის მთავრის, ალ-მელიქ სალტუხის მიერ ორგანიზებულ ამ ძალას, ქართველები ორგანიზებულნი დახვდნენ და დაამარცხეს. ორი ათასი მეომარი ტყვედ ჩაიგდეს, მათ შორის, 6 მთავარი და 150 ამირა. 1162 წელს ქართველებმა დვინის მფლობელის ჯარი დაამარცხეს და ქალაქი აიღეს. 1163 წელს ქართველები მარცხდებიან ილდიგუზ ათაბაგის ჯართან ბრძოლაში. 1167 წელს საქართველოს ყმადნაფიცი შირვანშაჰის სამფლობელოებს ჩრდილოეთიდან საფრთხე დაემუქრა, რაც ქართული ლაშქრის მიერ ლიკვიდირებული იქნა და ქალაქები, შაბურანი და დარუბანდი - აღებული.


მაორგანიზებელი ძალა - I ნაწილი

მაორგანიზებელი ძალა - I ნაწილი

(maorganizebeli dzala - I nawili)


"თუ გსურთ ხალხის მოქალაქედ აღზრდა, ბრბო გადაამუშაოთ საზოგადოებრივი ცხოვრების შეგნებულ მონაწილედ - აქციეთ ის პასუხისმგებლად იმაზე, რაც ხდება ქვეყანაში, - პასუხისმგებლობა დედაა მოქალაქეობრივი სიბრძნისა".

* * *
"რაც შეეხება სახელმძღვანელო პრინციპებს, გზას რომ გვიჩვენებენ და ერთგულებისა და გმირობის გამოვლენას იწვევენ, ასეთი პრინციპები, ვგრძნობ, ჯერ სრულებით არ არის ორგანიზებული, უფრო მეტიც, ისინი თითქმის თავიდან უნდა შეიქმნას".
უილიამ გლადსტონი

ეპიგრაფად მოხმობილი მოსაზრება ეკუთვნის ცნობილ ინგლისელ პოლიტიკურ მოღვაწეს, იმ ერის შვილს, რომელმაც ჯერ კიდევ შვიდი საუკუნის წინ შეიმუშავა სახელმწიფოს მართვის ისეთი უნივერსალური სისტემა, რომლის წყალობითაც, ყოველ შემდგომ ისტორიულ პერიოდში, - ქვეყნის ინტერესებიდან გამომდინარე, - სულ უფრო ინტენსიურად ხდებოდა ხალხის გადაქცევა პოლიტიკური პროცესების აქტიურ მონაწილედ. ამავე მიზეზით, სახელმძღვანელო იდეებიც დროულად იცვლებოდა და საზოგადოების განახლებაც უწყვეტად მიმდინარეობდა. მიუხედავად ამისა, გლადსტონი სათანადო ქმედებისაკენ მოუწოდებდა თავის კოლეგებს, პარლამენტის წევრებს, ანუ უმაღლეს მაორგანიზებელ ძალას, რადგან კარგად უწყოდა: ყოველი დაბრკოლება ამ მხრივ, ეროვნული კატასტროფის თუ არა, დიდი პოლიტიკური მარცხის მიზეზი შეიძლებოდა გამხდარიყო.
სამწუხაროდ, ჩვენ არც ეროვნული იდეა გაგვაჩნია და არც მოქალაქეობრივი სიბრძნით აღვუვსივართ ვინმეს. ისეთივე ცნობიერება გვქვს, როგორიც კოლონიურ-კომუნისტური რეჟიმის დროს ჩამოგვიყალიბდა და ვცხოვრობთ ცხოვრების იმავე წესით, ბოლო სამოცდაათი წელი რომ გვიცხოვრია. ესე იგი, არ შეიცვალა მოსახლეობის ქცევის სტერეოტიპი და სწორედ ეს არის ყველაზე ცუდი, რაც კი შეიძლება ერს მოუვიდეს...

ისტორიამ ბევრი ანალოგიური შემთხვევა იცის, და ბედი იმ ერებისა თუ ეთნიკური და სუბეთნიკური ჯგუფებისა, რომლებიც დროის შესაბამისად ვერ გარდაიქმნენ, ტრაგიკული იყო: გარდუვალი დაღუპვა. სამაგალითოდ, ეს ამბავიც გამოდგება: ნაპოლეონის არმიის ეგვიპტეში ლაშქრობისას, ერთ-ერთი მარშის დროს, ფრანგთა კოლონას ვიღაც მამლუქი აედევნა და უყვიროდა, "თუ ფრანგთა შორის არის ვინმე მამაცი, მე ველი მას" - ორთაბრძოლაში იწვევდა მოწინააღმდეგეს. ფრანგებს ყურადღება არ მიუქცევიათ ამ უაზრო და უადგილო გამოწვევისათვის, მამლუქი კი იქამდე არ მოეშვა მათ, სანამ არ ესროლეს და მოკლეს. ის მამლუქი მოქმედებდა საუკუნეების მანძილზე დამკვიდრებული ტრადიციის მიხედვით, - როცა, ბრძოლის წინ, ორივე მხრიდან გამორჩეული მეომრები შეერკინებოდნენ ხოლმე ერთმანეთს... მაგრამ, ევროპულ არმიებში, უკვე დიდი ხნის მანძილზე, ასეთი არაფერი ხდებოდა, ხოლო, იმ მამლუქის მოქმედება, დადასტურება იყო იმისა, რომ მამლუქობა - მათი ჩვევები და წესები, ისტორიულ ანაქრონიზმად ქცეულიყო.

ნაპოლეონის მიერ მამლუქთა განადგურებას ასე აფასებს არნოლდ ტოინბი: "ვითარება იმითაც იყო პიკანტური, რომ ფრანგები უწინაც გადმომსხდარან ეგვიპტეში, XII-XIII საუკუნეში, იმ დროს, როცა მათი ცივილიზაციის დონე, სამხედრო ხელოვნების ჩათვლით, აღმოსავლურს ჩამორჩებოდა, შუა საუკუნეების ფრანგი რაინდი, მამლუქის უფრო მოუხერხებელი და ნაკლებად ქმედითი ვარიანტი იყო. ამიტომ, როცა ბრძოლა დაიწყო, ის სასტიკად დამარცხდა და ეგვიპტის დაპყრობის ცდაც მთლიანად ჩაიშალა. ხუთ-ნახევარი საუკუნის განმავლობაში მამლუქები იმავე დონეზე რჩებოდნენ, იმის გამოკლებით, რომ თავიანთი აზიური მშვილდები ინგლისური კარაბინებით შეცვალეს. ისინი, ბუნებრივია, ვარაუდობდნენ, რომ ფრანგებიც ასევე უმნიშვნელოდ შეიცვლებოდნენ, როგორც თავად ისინი. ამასთან დაკავშირებით: როცა მათ შეიტყვეს, რომ ნაპოლეონი გაუფრთხილებლად მოიქცა და ალექსანდრიაში გადმოჯდა ნაპირზე, ივარაუდეს, მოქცეოდნენ მას ისევე, როგორც მოექცნენ წმინდა ლუდოვიკოს".

მამლუქები არათუ დამარცხდნენ, სრულიად განადგურდნენ. ეს იყო შედეგი იმისა, რომ ქცევის დამკვიდრებული წესი დროულად ვერ შეცვალეს - "ეთნონის ქცევის სტერეოტიპი დინამიურია, როგორც თავად ეთნოსი, წესები, ჩვეულებანი და ურთიერთდამოკიდებული ნორმები ხან ნელა და თანდათან იცვლება, ხანაც ძალიან სწრაფად" (ლევ გუმილოვი). როცა შეცვლა პასუხობს დროის მოთხოვნას, მაშინ გამარჯვება გარანტირებულია, წინააღმდეგ შემთხვევაში მარცხი ხდება გარდაუვალი.

საქართველოს მოსახლეობას არანაკლები საფრთხე ელის: ჯერჯერობით, არც ჩვენ გარდავქმნილვართ. ამიტომ ვერ შევძელით, ვერც აღმშენებლობითი პროცესის სათანადოდ წარმართვა, ვერც ისეთი საკადრო პოლიტიკის შემუშავება, რომელიც გამორიცხავდა ყველა დონის სახელისუფლო სტრუქტურებში კორუმპირებული ელემენტების დამკვიდრებას და ვერც გარეგანი ძალების დესტრუქციული ზემოქმედების გაუვნებელყოფა... ეს კი ისევ და ისევ ნიშნავს იმას, რომ არ არსებობს სათანადო მაორგანიზებელი ძალა. არადა, ის გადაუდებელ აუცილებლობას წარმოადგენს. ეს იმდენად არის აუცილებელი, რამდენადაც ყველა ის უბედურება, რაც გვჭირს, მომდინარეობს იქიდან, რომ ჩვენი საზოგადოება დაშლილია, გათითოკაცებულია, გაეგოისტებული, თვითორგანიზების უნარს მოკლებული, წინააღმდეგობით აღსავსე, უღონო, სათანადოდ რომ ვერ ავლენს განვითარების უნარს და ძნელად მართვადია.

ასეთებად უცებ არ ვქცეულვართ. ეს ისტორიული განვითარების შედეგია და ერთგვარ კანონზომიერებასაც წარმოადგენს... მაგრამ, მთავარი ის კი არ არის, თუ როგორ აღმოვჩნდით ამ სიტუაციაში, არამედ ის, თუ რანაირად დავაღწიოთ თავი მას. მონოგრაფიაში "ეთნოგენეზისი და დედამიწის ბიოსფერო", ისტორიკოსი ლევ გუმილოვი ზემოხსენებულ საკითხთან დაკავშირებით წერდა: "იმისათვის, რომ გაიმარჯვოს ან, სულ ცოტა, თავი დაიცვას, აუცილებელია, რომ ეთნოსის წიაღში აღმოცენდეს ალტრუისტული ეთიკა, რომლის დროსაც კოლექტივის ინტერესები მაღლდება პირადულზე". ალტრუისტული ეთიკა იმათი დამახასიათებელი თვისებაა, ვისაც მოიხსენიებენ პასიონარებად (ფრანგული სიტყვა პასსიონ- ვნება, გადატანითი მნიშვნელობით - მგზნებარება), რაც განიმარტება, როგორც - "ინდივიდები, რომელთა ქცევის პასიონარული იმპულსი აღემატება თავის გადარჩენის ინსტინქტის იმპულსის სიდიდეს". უფრო გასაგებად რომ ვთქვათ, ისინი, რომელნიც სიცოცხლეს არ დაიშურებენ საქვეყნო საქმისათვის... საპირისპიროდ სუბპასიონარებისა - "რომელთა ქცევის პასიონარული იმპულსი ნაკლებია გადარჩენის ინსტინქტის იმპულსის სიდიდეზე" და, რომელთაც, ასეთი მსხვერპლის გაღება არ ძალუძთ.

ადამიანთა ეს ჯგუფები ერთმანეთს ავსებენ; ოღონდ, როგორც კი სუბპასიონარები, ანუ ეგოისტები რიცხობრივად იმდენად გადააჭარბებენ პასიონარებს, ანუ ანტიეგოისტებს, რომ ეს უკანასკნელნი სრულიად უმნიშვნელო უმცირესობად იქცევიან და მოვლენებზე ზეგავლენას ვერ ახდენენ, მაშინ ეთნოსი კარგავს თავდაცვის უნარს და არათუ, დამოუკიდებლობას ვეღარ ინარჩუნებს, არამედ, ფიზიკური განადგურების რეალური საფრთხის წინაშე აღმოჩნდება. ეს პროცესი იწყება ეთნოსის დაბადების დროიდან.

ამის თაობაზე ლევ გუმილოვი წერს: "ეთნოსის დაბადება ხდება არაენტროპიულ მომენტში, თუნდაც გაგრძელებულში, როცა, რამდენიმე პოპულაციის ფონზე, ზედმეტი ბიოქიმიური ენერგიის გაჩენის ხარჯზე წარმოიქმნება ახალი სისტემა, რომელიც გაქრება 1200-1500 წლის შემდეგ, არაკლებადი ენტროპიის პირობებში. ამასთან ეთნოსი გაივლის მთელ რიგ ფაზებს, გადალახავს არა ბიოლოგიურ, არამედ ისტორიულ დროებს, განსაზღვრულს მოვლენათა ხასიათით და მიზეზ-შედეგობრივი კავშირით, ეთნოსის შემადგენელი პიროვნებების მიმართ საზოგადოების იმპერატივით".

პერიოდის ფაზებად დაყოფის თაობაზე გუმილოვი ასე მსჯელობს: "ეთნოგენეზისის "ამუშავების მომენტი" - ეს პოპულაციაში პასიონართა და სუბპასიონართა გარკვეული რაოდენობის მოულოდნელი გამოჩენაა; აღმავლობის ფაზა - პასიონარ ინდივიდთა რიცხვის სწრაფი ზრდა ან გამრავლების ან კიდევ ინკორპორაციის შედეგად; აკმატური ფაზა - პასიონართა მაქსიმალური რაოდენობა; დაძაბუნების ფაზა - მათი რაოდენობის მკვეთრი შემცირება და მათი გამოდევნა სუბპასიონარების მიერ; ინერციული ფაზა - პასიონარ ინდივიდთა რაოდენობის ნელი შემცირება; ობსკურაციის ფაზა - პასიონართა თითქმის მთლიანი შეცვლა სუბპასიონარებით, რომლებიც თავიანთი განსაკუთრებული ზნის შედეგად, ან მთლიანად ღუპავენ ეთნოსს, ან კიდევ ვერ ასწრებენ დაღუპონ უცხოტომელთა შემოსევამდე. მეორე შემთხვევაში რჩება რელიქტი, ჰარმონიული ინდივიდებისაგან შემდგარი და შემავალი მის მიერ დასახლებული რეგიონის ბიოცენოზში, როგორც ზემო, დამამთავრებელი რგოლი".

ამრიგად, დაღმავლობის გზით მიმდინარე პროცესის ბოლო ფაზაში, როცა პასიონარები უმნიშვნელო ძალად იქცევიან, კლებულობს ეროვნული ენერგიის ინტენსივობა, შესაბამისად, მცირდება ერის პოლიტიკური, სოციალური, კულტურული, ეკონომიკური და რელიგიური აქტივობა, რის გამოც, ერი განიცდის ყველა სახის ზემოქმედებას მეზობელი ხალხებისაგან, ზოგი მას იპყრობს, სხვანი ტერიტორიებს ართმევენ, აიძულებენ სარწმუნოება შეიცვალოს, იტაცებენ და მონებად ყიდიან მის მოსახლეობას. რამდენადაც პასიური ხდება ერი, იმდენად ზარალდება მოძალადეთაგან. ანტიეგოისტთა სიმცირის დროს, ეთნოსი მხოლოდ იმ შემთხვევაში შეიძლება გადარჩეს, თუ მას გეოპოლიტიკური პირობები შეუწყობს ხელს... წინააღმდეგ შემთხვევაში, ეროვნული კატასტროფა გარდუვალია, რადგან მომრავლებულ ეგოისტებს, არ შეუძლიათ რა მსხვერპლის გაღება, შექმნილი სიტუაციის მიმართ იმდენად არაადექვატური რეაქცია აქვთ, რომ მათი მოქმედება ანეკდოტურ ხასიათს იძენს: ასეთი გახლავთ ამბავი იმის შესახებ, თუ როგორ ვერ შეკრიბა ერეკლე II-მ ჩვენთვის საბედისწერო კრწანისის ბრძოლის წინ (1795 წლის 11 სექტემბერი), 4 ათასზე მეტი მეომარი; მაშინ, როცა სამი წლის შემდეგ, ამ მეფის დაკრძალვისას, მცხეთაში უამრავმა ხალხმა მოიყარა თავი. ამის თაობაზე კონსტანტინე გამსახურდია წერდა: "როცა ერეკლე მიიცვალა თელავში, 10.000 კაცმა წაასვენა იგი მცხეთას. კრწანისის ომში ამდენის შემოკრება რომ შესძლებოდა, ეს კატასტროფა არამც და არამც არ მოხდებოდა, რადგან დამხვდურს მუდამ მეტი შანსი აქვს გამარჯვებისა, ვიდრე თავდამსხმელს”. ე.ი. არც ამ მარცხის საბედისწერო შედეგი იქნებოდა, ანუ, აღარც საქართველო დაკარგავდა დამოუკიდებლობას. მუხედავად თავისი ხასიათისა, ეს ფაქტი კურიოზული სულაც არ არის, რადგან თუ დავუკვირდებით, საქმე კანონზომიერებასთან გვაქვს: როგორც მეომართა და მექელეხეთა რიცხვის შედარება გვარწმუნებს, XVIII საუკუნის მიწურულის საქართველოში ეგოისტები ანტიეგოისტებს სულ ცოტა ორნახევარჯერ აღემატებოდნენ. მათთვის სამასი არაგველის, მაჩაბლის დასის მსახიობთა და სხვა თავდადებულ მამულიშვილთა გმირობა მისაბაძ მაგალითად ვერ იქცა, სხვაგვარად მოქცევა მათ არ შეეძლოთ... ამიტომ ვერ შევძელით მტრის მოგერიება.

ანალოგიურ სიტუაციაში სხვა ერებიც აღმოჩენილან. ამის შესახებ ისტორია უამრავ ფაქტს გვამცნობს, გავიხსენოთ, თუნდაც, კონსტანტინეპოლის აღება თურქ-ოსმანთა მიერ 1453 წლის 29 მაისს: როცა თურქებმა ალყა შემოარტყეს, ერთდროს ეს უმდიდრესი და ევროპაში ყველაზე მრავალრიცხოვანი მოსახლეობის მქონე ქალაქი, გვარიანად დაკნინებული იყო და მცხოვრებთა რიცხვიც საგრძნობლად შემცირებული… მაგრამ, თუ გავითვალისწინებთ იმას, რომ 5 ათასზე მეტი მეომარი ვერ გამოიყვანა ბიზანტიის იმპერატორმა კონსტანტინემ, ხოლო ქალაქის აღების შემდეგ, თურქებმა ტყვედ ჩავარდნილი 60 ათასი მცხოვრები მონებად გაყიდეს, დავრწმუნდებით, რომ ქალაქში დარჩენილებს, ერეკლეს მექელეხეებისა არ იყოს, ბრძოლა არ სურდათ. ამიტომ იქცნენ მნიშვნელოვან სამხედრო ფაქტორად ევროპელი მოხალისეები და, მათ შორის, პრეფექტ ჯოვანი ჯუსტინიანის მიერ გენუის რესპუბლიკიდან მოყვანილი 700 პროფესიონალი მეომარი. მთლიანად კი, ქალაქის დამცველთა რიცხვი 7 ათას მებრძოლს არ აღემატებოდა. მათ განკარგულებაში იყო 26 გემი. ეს ძალა აღუდგა წინ მეჰმედ II-ის 150 ათასიან არმიას, 80 საბრძოლო და 300 სატვირთო გემს. მიუხედავად ასეთი სხვაობისა, კონსტანტინეპოლის დამცველებმა ორმოცდათორმეტი დღე გაუძლეს მრავალრიცხოვანი მტრის იერიშებს, რადგან კედლებს პასიონარები იცავდნენ, ისინი, ვისაც სიკვდილისა არ ეშინოდა და ამასთან, იცოდა, როგორ უნდა ებრძოლა. შესაძლოა, მაშინ, ბიზანტიის დედაქალაქი გადარჩენილიყო, რომ არა ერთი საბედისწერო შემთხვევა, რომელსაც მონოგრაფიაში "ოსმანთა იმპერიის აყვავება და დაცემა" ლორდი კინროსი ასე აღწერს: "ჯუსტინიანი მძიმედ დაიჭრა პირდაპირ ნასროლით, რომელმაც მას ბეგთარი შეუნგრია, ძლიერი ტკივილით შეწუხებული, იხვეწებოდა გაეყვანათ ის ბრძოლის ველიდან, ტყუილად ცდილობდა იმპერატორი გადაეთქმევინებინა მისთვის: "ნუ მიმატოვებ მე ამ საშიშ წუთს, მხოლოდ შენზეა დამოკიდებული ქალაქის გადარჩენა", გახსნილ იქნა შიდა ჭიშკარი და ჯუსტინიანის ხალხმა ქალაქის ქუჩებით წაიყვანა ის ოქროს რქისაკენ, სადაც აიყვანეს გენუელთა გემზე. რაკი ნახეს რომ ჯუსტინიანი დაჭრილია და ბრძოლაში მეტს აღარ მონაწილეობს, გენუელთაგან მრავალმა მცდარად დაასკვნა, თითქოს ბრძოლა წაგებული იყო და გაჰყვა მას".

ამან გამოიწვია წარმოუდგენელი არევ-დარევა, მოხალისეთა ნაწილი უკვე დახოცილი იყო, ნაწილი კი, - თავის დაჭრილ მეთაურს გაჰყვა. აშკარა გახდა, ბერძნები ქალაქს ვერ შეინარჩუნებდნენ, როგორც კინროსი მოგვითხრობს: "ბერძენთა შეგულიანების, უკანასკნელი ცდის შემდეგ, იმპერატორმა ნახა, რომ ბრძოლა წაგებული იყო, შესძახა: "ქალაქი აღებულია, მე ჯერ კიდევ ცოცხალი ვარ" - ის ჩამოქვეითდა, ჩამოიგლიჯა განმასხვავებელი ნიშნები და თავგანწირული გადაეშვა მოახლოვებულ იანიჩარებთან ბრძოლაში. ამის შემდეგ ის არავის უნახავს". ერთი მუჭა იტალიელების იმედად მყოფი კონსტანტინეპოლის მრავალი ათასი მოქალაქე კი, რომელთაც ბრძოლის თავი არ ჰქონდათ და ეკლესიებში იმალებოდნენ, ოსმანთა მსხვერპლად იქცნენ...

ორივე მაგალითი, კრწანისის ბრძოლისა და კონსტანტინეპოლის დაცემისა, ნათელს ყოფს ჭეშმარიტებას იმის თაობაზე, რომ პასიონართა სიმცირის დროს, ეთნოსის თავდაცვისუნარიანობა უკიდურესად დაქვეითებულია. ასეთ დროს, ერთადერთი საშუალება, დაცემის პროცესის შეჩერებისა და ეროვნული ენერგიის გამოხმობისა, გახლავთ ეთნიკური დომინანტი:

ქართველთათვის XVIII საუკუნის ბოლოს, ასეთად, ჩემის აზრით, უნდა ქცეულიყო 1790 წლის ივნისში მიღებული დოკუმენტი, "ტრაქტატი ივერიელთა მეფეთა და მთავართაგან დამტკიცებული ქართლისა, კახეთისა, იმერთა, ოდიშისა და გურიისა, აღწერილი სამეფოსა ქალაქსა თფილისსა", რომლითაც ქართველთა ერთიანობას უნდა დასდებოდა საფუძველი. ამ სასიცოცხლო მნიშვნელობის შეკავშირებას უნდა გამოეხმო ის ეროვნული ენერგია, რომელიც საუკუნის დამლევს შექმნილი კრიზისიდან გამოიყვანდა საქართველოს, მაგრამ, ეს, ასე არ მოხდა. იმ დროის, პოლიტიკურმა ელიტამ არ შეისმინა სოლომონ ლეონიძის ბრძნული ნათქვამი, რომ: "ერი, დაცული გარეთითა უცხოთა ნათესავთაგან მფარველობითა, არის მარადის დამდაბლებული" და ისევ უცხო ძალის იმედად დავრჩით.

ბიზანტიისათვის, ეს ფუნქცია, შეიძლება, დასავლეთ ევროპასთან რელიგიურ ინტეგრაციას მოეტანა, ანუ 1439 წელს დადებული ფლორენციის უნია უნდა ამოქმედებულიყო, მაგრამ, საზოგადოებრივი აზრი ამისი წინააღმდეგი იყო: "არ გვსურს ჩვენ არც ლათინთა დახმარება, არც მათთან ერთობა", ხოლო იმპერიის ფლოტის ადმირალმა, ლუკა ნოტარასმა, წარმოთქვა ისტორიულ ანეკდოტად ქცეული ფრაზა: "სჯობს ქალაქში ვხედავდე გამეფებულ თურქულ ჩალმას, ვიდრე ლათინურ ტიარასო".

სახელმწიფოებრივი კატასტროფის წინ, ქართველთა ხსნა ეროვნულ კონსოლიდაციაში იყო, ბიზანტიელთა კი, - ევროპასთან კავშირში. ვერც ერთმა და ვერც მეორემ ამისი გაკეთება ვერ შეძლო. არ იყო საკმარისი პოლიტიკური მოქნილობა, და, ამიტომ, მიუღებელ პრინციპებს მიღმა, ვერც სათანადო პერსპექტივა იქნა დანახული. ეს ქცევის სტერეოტიპის ბრალი იყო. ეთნიკური დომინანტის არქონამ, ეგოიზმის დასაძლევი ენერგია ვერ გამოიხმო, დაღუპვა გარდუვალი გახდა...

ადამიანური ეგოიზმის გამოვლენა ერის განვითარების ყველა ფაზაში ხდება, მაგრამ ნაკლებად საშიშია, როცა პასიონარები მნიშვნელოვან ძალას წარმოადგენენ:

ძველი კოლხეთის ლეგენდარული მეფის, აიეტის ასულის, მედეას ბერძენი უფლისწულისადმი სიყვარული, ოქროს საწმისი რომ დააკარგვინა კოლხებს, არ იძლეოდა იმის საფუძველს, რომ სნობიზმი ვინმეს ჩვენი წინაპრების ხასიათის თვისებად გამოეცხადებინა, თუმცა, მარცხი დიდი იყო, მაგრამ დამღუპველი არა. მაშინდელი ქართველები მძლავრად ავლენდნენ ეროვნულ ენერგიას, მოგვიანებით, მათ გაუძლეს სკვითებისა და კიმირიელების გამანადგურებელ შემოსევებს, ასირიისა და ურარტუს აგრესიას, ძველ ბერძენთა და აქემენიდური სპარსეთის ექსპანსიას, შეინარჩუნეს თვითმყოფადობა. ქსენოფონტე "ანაბაზისში" აღწერს იმას, რაც ნახა მაშინ, როცა იაზონის თანამემამულეებმა არგონავტთა ლაშქრობიდან მრავალი საუკუნის შემდეგ, ძველი წელთაღრიცხვის 401 წელს, გაიარეს სამხრეთ საქართველოზე და ტაოხთა ქართულ ტომთან მოუხდათ შეტაკება, ბერძენთა 10000 კაციან ლაშქარს. ისინი მედგარ წინააღმდეგობას წააწყდნენ: ტაოხები მიუვალ სიმაგრეებში გამაგრებულიყვნენ და იქიდან ლოდებს უშენდნენ მტერს, ხოლო, როცა ბერძნებმა, ბოლოს და ბოლოს, აიღეს ეს სიმაგრე, შიგ ტაოხთა პატარა და ცუდად შეიარაღებული ჯგუფი ნახეს. ამ ხალხს ტყვედ ჩავარდნას და მონად გახდომას, სიკვდილი ერჩია. რაც იქ მოხდა, იმას ასე აღწერს ქსენოფონტე: "მაშინ, გადაიშალა საშინელი სანახაობა, ქალები ისროდნენ ქვემოთ თავის ბავშვებს და შემდეგ თვითონაც ცვიოდნენ, მამაკაცებიც ასევე იქცეოდნენ, ლოხაგოსმა ენეოს სტიმფალიელმა დაინახა ერთი ლამაზ ტანსაცმელში ჩაცმული, რომელიც მორბოდა და, ჩანს, აგრეთვე, კლდიდან გადავარდნას ლამობდა, სტაცა მას ხელი, რათა ხელი შეეშალა მისთვის გადავარდნილიყო, მაგრამ (ტაოხმა) ისიც თან გადაიტანა და ორივენი გადაეშვნენ კლდიდან და დაიღუპნენ. აქ ძალიან ცოტა ხალხი იქნა ტყვედ ხელთგდებული, სამაგიეროდ, ბევრი რქოსანი პირუტყვი, სახედრები და ცხვრები (ვიგდეთ ხელთ)".

ასე აფასებდა თავისუფლებას ხალხი მაშინ, როცა ძალას გრძნობდა და მტერს არ ეპუებოდა და, როგორ განსხვავდება ქცევის ასეთი სტერეოტიპი იმისაგან, რაც დამახასიათებელია ჩვენთვის, გვიან შუა საუკუნეებში; იმ ეპოქაში, "დაცემის ხანად”, რომ იწოდება!.

XVII საუკუნის ფრანგი მოგზაური ჟან ბატისტ ტავერნიე წიგნში "დიდი სენიორის სამეფო კარის ახალი აღწერა", ქართველი დიპლომატის თაობაზე მოგვითხრობს, რომელსაც ოსმანთა იმპერიის დედაქალაქში თავისი საქციელით ევროპელები გაუოცებია:

"მახსოვს კონსტანტინოპოლში ჩემი პირველი მოგზაურობის დროს, იქ სამაგრელოს მეფის ელჩს ვხვდებოდი ხოლმე. იგი თავისი ახირებული და უცნაური ცხოვრების წესით ფრანკებს სიცილს გვგვრიდა.

მის მიერ თავისი პატრონის სახელით დიდი სენიორისადმი მირთმეული ძღვენი შედგებოდა რკინის, ფოლადისა და დიდი რაოდენობით მონებისაგან. პირველი აუდიენციის დროს მას თავის ამალაში ორასზე მეტი კაცი ჰყავდა, მაგრამ რადგან თითო მათგანს ყოველდღე ჰყიდდა თავისი ხარჯების დასაფარავად, სამშობლოში გამომგზავრებისას პირადი მდივნისა და ორი ფარეშის მეტი აღარავინ დარჩენია".

იმ ქართველი დიპლომატის საქციელში რომ არაფერი იყო დიპლომატიური, ეს, თუნდაც, იმითი ჩანს, საკუთარ ხალხს რომ ყიდდა. როცა ამას უმაღლესი ხელისუფლების წარმომადგენელი აკეთებს, ეს იმას ნიშნავს, რომ ხალხში უკვე ღირებულებები გადაფასებულია, ერთიანობის გრძნობა დაკარგულია, საზოგადოება გაეგოისტებულია, მას არ ჰყავს ეროვნული ხელისუფლება; არამედ ჰყავს ისეთი, რომელიც ერზე კი არ ზრუნავს, საკუთარი ხალხით ვაჭრობს... პასუხს კითხვაზე, - რატომ ხდებოდა ასე, - ვპოულობთ მეორე ფრანგი მოგზაურის, ჟან შარდენის ჩანაწერებში, რომელიც იმავე საუკუნეში მოგზაურობდა საქართველოში. ერთგან ის წერს:

"დიდი ხანია, რაც სამეგრელოდან ყოველწლიურად თორმეტი ათასი კაცი გაჰყავთ გასაყიდად, გასაცვლელად".

მიაქციეთ ყურადღება, ადამიანი ყიდვა-გაცვლის საგანია, მისი ღირსების დაცვაზე, - ლაპარაკიც ზედმეტია და, ეს ცხადია, მაგრამ, თუ მასზე საკუთარი ხელისუფლება არ ზრუნავს, თავად ხომ უნდა ცდილობდეს და ხომ უნდა ეწინააღმდეგებოდეს ამ უზნეობას? - დიახ, მაგრამ, შარდენს ისიც შეუმჩნევია, რომ ამ დაბეჩავებულ ხალხს წინააღმდეგობის გაწევის თავი არ ჰქონია: "მე გამაოცა იმ გარემოებამ, რომ ეს ბედკრული ქმნილებანი არ იყვნენ გულმოკლულები და შეიძლება გეფიქრათ, რომ თითქოს ვერც კი გრძნობდნენ თავიანთ ბედუკუღმართობას. როგორც კი იყიდდნენ, მათ მაშინვე გახდიდნენ ძონძებს, რომლებშიაც იყვნენ გახვეულები, აცმევდნენ ახალ საცვლებს და ტანსაცმელს და აწყებინებდნენ მუშაობას. კაცებს და ბიჭებს ასრულებინებდნენ გემზე სამუშაოებს. ქალებს და ქალიშვილებს კი საკერავს აძლევდნენ, თითქოს ყველა კმაყოფილი ჩანდა ტანსაცმელითა და საჭმლით, რომელსაც მათ აძლევდნენ, სამუშაოები კი დიდი ტანჯვა იყო მათთვის; ხშირად ჯოხით აიძულებდნენ ემუშავათ. რამდენიმე დღის განმავლობაში ვაკვირდებოდი მათ... და ჩემთვის ცხადი გახდა, რაც აქამდე გაუგებარი იყო, კერძოდ ის, რომ ჰარამხანები მათთვის წარმოადგენს მშვიდ და მყუდრო საპყრობილეს. მაშინ მე მივხვდი, რომ ისეთი არსებებისათვის, როგორიც მეგრელი ქალები არიან, უდიდეს სიამოვნებას უნდა წარმოადგენდეს მთელი დღეების განმავლობაში მუხლებზე თავჩაქინდრული უქმად ჯდომა".

ასე შეიძლება მოექცე და თავადაც ასე მოიქცნენ იმ ერის შვილები, რომელსაც პასიონალური იმპულსები არ გააჩნია და, შესაბამისად, ის ვერც ეროვნულ ენერგიას ავლენს.

ამის სრულიად საპირისპიროა იმ ეპოქის ადამიანის ქმედება, როცა პასიონართა სიჭარბე მოსახლეობის ეროვნული და პიროვნული ღირსების დაცვის აქტიური და რადიკალური ფორმებით გამოვლენას იწვევდა:

VIII საუკუნეში, საინტერესო ამბავი მოხდა, რომელიც, მოცემულ ისტორიულ მონაკვეთში, ანუ ეროვნული ენერგიის მძლავრად გამოვლენის პერიოდში ახასიათებდა ქართველობას და რომელიც დაცემის დაწყების ხანიდან, სულ უფრო ნაკლებად დამახასიათებელი ხდებოდა.

ეს არის მშვენიერი ქართველი ქალის, ქართლის ერისმთავრების, იოანესა და ჯუანშერის დისადმი, ხაზართა ხაკანის სიყვარულის ისტორია. ამ უკანასკნელის ყურამდე მიუღწევია შუშანას ენითუთქმელ სილამაზეს. და, მასაც, უნახავად შეყვარებია ის. ჯუანშერისათვის ელჩი გამოუგზავნია, დის ხელი უთხოვია, სანაცვლოდ, არაბებთან ბრძოლაში დახმარებას დაპირებია. შუშანას კატეგორიული უარი განუცხადებია, - წარმართის ცოლობა არ მოუნდომებია. უარით გაწბილებულმა ხაკანმა, ბლუჩანის სარდლობით ლაშქარი შეუსია კახეთს, სადაც ერისმთავარი და მისი და იმყოფებოდნენ. აიღეს ის ციხე, რომელსაც ისინი თავს აფარებდნენ და დატყვევებულნი ხაზარეთის გზას გაუყენეს. ეს ძალადობა და მის შედეგად მოსალოდნელი "მეზალიანსი" იმდენად ზნეობრივად მიუღებელი იყო ქართველი ქალისათვის, რომ მან ბეჭდის თვალის ქვეშ დამალული საწამლავით თავი მოიკლა... როგორ განსხვავდება ეს თავგანწირვა იმ მრავალი ათასი ბედსშეგუებული ქართველი ქალის საქციელისაგან, რომელთაც გვიან შუა საუკუნეებში, ასევე მოტაცებულთ, მიერეკებოდნენ სტამბოლის, ისპაჰანის და კაიროს მონათა ბაზრებისაკენ...

უილაჯობისაგან გამოწვეული ადამიანების პასიურობა შემზარავი სანახავია, და ეს ხდებოდა საქართველოს მოსახლეობის სულ უფრო დამახასიათებელი თვისება. დაშლილ-დაქუცმაცებული ფეოდალური შინაომებით, გარეშე მტრის შემოსევებით გაპარტახებული ქვეყანა, ვერ უზრუნველყოფდა მოსახლეობის ვერც ნორმალურ ცხოვრებას, ვერც უსაფრთხოებას. წესიერად ორგანიზებული სახელმწიფოებრივი ცხოვრება, დაღმავალ სვლას აჩერებს და არათუ კატასტროფისაგან იხსნის ერს, არამედ, შეიძლება მეტად გააძლიეროს კიდევაც. "შექმნილი მატერიალური ბაზა, მართვის გამოცდილება და სხვა სოციალურ-ტექნიკური ფაქტორები ეწინააღმდეგებიან დაცემის ტენდენციას" (ლევ გუმილოვი).

ამ მოსაზრების სისწორეს ჩვენი ისტორიაც ადასტურებს, თუნდაც იმით, რომ დაცემის ხანაში, რომელიც XIII საუკუნიდან, კერძოდ, მონგოლთა შემოსევიდან იწყება, მიუხედავად შიდა და გარე პოლიტიკური სიტუაციის სირთულისა, მაინც იყო რამდენიმე ათწლეული, როცა უკუღმა დატრიალებული ისტორიის ჩარხი - წაღმა ტრიალს იწყებდა... ვგულისხმობ, გიორგი ბრწყინვალეს, ალექსანდრე დიდის მმართველობის წლებს, როდესაც სახელმწიფოს აღდგენა-აღმშენებლობის პროცესმა მთელი საქართველო მოიცვა და, უფრო ლოკალური მასშტაბით, როსტომ მეფის, ვახტანგ VI-ისა და ერეკლე II-ს მეფობის დროს. აქედან, შეიძლება დავასკვნათ, რომ დაცემა გარდუვალი სულაც არ არის და მოსახლეობის სოციალურად გააქტიურება შესაძლებელია. მითუმეტეს, თუ მაორგანიზებელი ძალა კონკრეტულ სამოქმედო პროგრამას შესთავაზებს ხალხს...

უკვე ასეთი ეპიზოდური სტაბილიზაციის დროსაც კი, საგრძნობია ქცევის სტერეოტიპის განსხვავებულობა დაცემის ხანის ტიპიურ პერიოდებთან შედარებით და, კიდევ უფრო აშკარაა განსხვავება, როცა პასიონართა რიცხვი დიდია, სახელმწიფოებრივი ცხოვრება კი - სათანადოდ ორგანიზებული, თუნდაც, თითქმის ერთნაირად რთული პოლიტიკური სიტუაცია იყოს ორივე შემთხვევაში.

VI საუკუნის შუახანებში, რომსა და სპარსეთს შორის ბრძოლის ველად ქცეულ ლაზიკაში, ხდება ამბები, რომლის დროსაც ადამიანები გამოთქვამენ მოსაზრებებს, - ნათელს რომ ხდის იმ დროის ქართველთა შეხედულებებს სამშობლოზე, სახელმწიფოებრივი ინტერესების გაგება-გათავისებაზე; მათი პოლიტიკური აზროვნების უნარსა და მასშტაბებს, პიროვნული, ეროვნული და მოქალაქეობრივი ღირსების გრძნობას. ორი იმპერიის შეტაკებისას, ხან ერთის და, ხან მეორის იძულებითი მოკავშირეები, - ქართველები, ცდილობდნენ თავიანთი ინტერესების მიხედვით ემოქმედათ. ამას შეეწირა ლაზთა მეფე გუბაზი, რომელიც რომაელთა მუხანათობის მსხვერპლი გახდა (554 წ.) ამ ფაქტს, კინაღამ, დასავლეთ საქართველოს პოლიტიკური ორიენტაციის შეცვლა მოჰყვა მაშინ... სახალხო კრებაზე დაისვა საკითხი, რომაელთა მოკავშირეებად დარჩენილიყვნენ, თუ ირანის მხარეზე გადასულიყვნენ. საბოლოოდ, სწორი პოზიციის არჩევას წინ უსწრებდა ორი ორატორის გამოსვლა. აეტს უთქვამს: "გაქრა კოლხთა ძველი ღირსება და ამიერიდან ვეღარ ვეღირსებით იმას, რომ სხვებს ვმბრძანებლობდეთ. ისიც უნდა ვიკმაროთ, თუ მივაღწევთ იმას, რომ ძალიან არ დაგვჩაგრონ იმათ, ვინც წინათ ჩვენი ქვეშევრდომი იყო, ნუთუ უკიდურეს უგუნურებას არ წარმოადგენს ის, რომ იმათ შესახებ, ვინც ეს ჩაიდინა, ჩვენ ვზივართ და ვმსჯელობთ, მტრებად ჩავთვალოთ ისინი თუ მეგობრებად? უნდა ვიცოდეთ, რომ მათი თავხედობა ამაზე არ შეჩერდება, თუ ჩვენ ამ ბოროტმოქმედებას უყურადღებოდ დავტოვებთ, ისინი არ მოგვეშვებიან და გულხელდაკრეფილი რომ ვისხდებით, უფრო შეუპოვრად აგვხდიან ნამუსს... მე ვინატრებდი კოლხეთის სახელმწიფოს ჰქონდეს თავისი ძველი ძლიერება, რომ მას არ დასჭირდეს უცხო და გარეშე დახმარება და რომ ყოველგვარ საქმიანობაში, როგორც ომიანობის, ისე მშვიდობიანობის დროს, მხოლოდ საკუთარ თავს ეყრდნობოდეს. მაგრამ, როდესაც ჩვენ ჟამთა ტრიალის ან ბედის უკუღმართობის ან ორივეს წყალობით ისეთ უძლურებაში ჩავვარდით, რომ სხვათა ხელქვეითნი გავხდით, მე ვფიქრობ, უმჯობესია იმათ ხელში ვიყოთ, ვინც უფრო კეთილისმსურველია, ვინც ურყევად იცავს კეთილგანწყობას თავისიანებისა და მოკავშირეთა მიმართ".

აეტის სიტყვას დიდი ემოციური ზემოქმედება მოუხდენია მსმენელზე და გადაუწყვეტიათ, სპარსელებს მიმხრობოდნენ. ამ დროს, საწინააღმდეგო მოსაზრებით ფარტაძი გამოსულა და თავისი აზრი ასე ჩამოუყალიბებია: "უძლეველი რამ არის მჭევრმეტყველება და ის თითქმის ყველას ამარცხებს, განსაკუთრებით კი იმათ, ვისაც წინათ მისი ძალა არ გამოუცდია; მაგრამ ეს სრულიად არ ნიშნავს იმას, რომ მას ვერ დავუპირისპირებთ გონიერ მოსაზრებას, რომელიც საქმის ნამდვილ ვითარებას ემყარება... ახლა საჭირო აღარ არის იმაზე ფიქრი, რაც მოხდა და დასრულდა და უკვე აღარ შეიძლება დაბრუნებულ იქნეს, ნუ ავყვებით მსჯელობის დროს მოწოლილ ბოღმას და გულისტკივილს, რომ არ დავკარგოთ მოსაზრების უნარი და არ გავაბუნდოვნოთ ჩვენი მსჯავრი, შევინარჩუნოთ უნარი უკეთესის არჩევისას... არც რომაულ რაზმებს, არც სტრატეგოსებს, საერთოდ აღებულს, მით უმეტეს არც მათ მეფეს არ მოუწყვიათ შეთქმულება გუბაზის წინააღმდეგ... უმართებულო იქნებოდა, ჩემის აზრით, და ამასთანავე მიზანშეუწონელიც ერთი ან ორი კაცის დანაშაულის გამო შევსწყრომოდით საზოგადოებრივ კანონებს, რომელთა დაცვა აგვიღია ჩვენს თავზე, და ასე იოლად შეგვეცვალა მთელი სახელმწიფო წყობილება და ცხოვრება... ყველაზე ცუდი ის იქნება, რომ ასეთი საქციელით ჩვენ შევბღალავთ მართლმორწმუნეობას და წმინდათა საიდუმლოთა უმწიკვლელობას. აბა, რას დაემსგავსებოდა ჩვენი საქციელი, თუ მივემხრობით უზენაესი არსების სასტიკ მტრებს? თუ ისინი აგვიკრძალავენ ჩვენი საღმრთო წესების შესრულებას და თავიანთ წესებზე გადაგვიყვანენ... გუბაზი რომ აქ იყოს, მოგვიწოდებდა, არ მივცემოდით სასოწარკვეთილებას და გულაჩუყებას, და მონების მსგავსად კი არ გავქცეულიყავით, არამედ აღვჭურვილიყავით კოლხის თავისუფალი შეგნებით, ვაჟკაცურად აგვეტანა უბედურება და არაფერი სასირცხო და მამა-პაპური წესების შემბღალავი არ ჩაგვედინა... მე იმ აზრისა ვარ, რომ საჭიროა რომაელთა მეფეს ვაცნობოთ მომხდარი ამბავი, რათა იგი სათანადოდ მოეპყრას იმათ, ვისაც ამ მკვლელობაში მთავარი დანაშაული მიუძღვის, და თუ ის ამას იზამს, ამიერიდან მოისპობა ჩვენი უთანხმოება რომაელებთან, თუ კი ის უარყოფს ჩვენს თხოვნას, მაშინ მოვითათბიროთ, მიზანშეწონილი იქნება თუ არა მეორე გზას დავადგეთ".

არც ფარტაძის სიტყვას აკლია ემოციურობა, მაგრამ, რაც მთავარია და რაც ორივე სიტყვაში საგრძნობია, ეს არის თავისუფლების მოყვარული, სახელმწიფოებრივი და პოლიტიკური კულტურისა და მოქალაქეობრივი თვითშეგნების მქონე, ბრძოლისუნარიანი ერის შვილების პოზიცია, რომელთაც შეუძლიათ, მოთოკონ ემოციები, ობიექტურად შეაფასონ სიტუაცია, მიიღონ სწორი გადაწყვეტილება. და, ეს ასეც მოხდა, როცა კრებამ ფარტაძის წინადადებას დაუჭირა მხარი. ყურადსაღებია, რომ ეს უკანასკნელი ლაპარაკობს დამკვიდრებული ცხოვრების წესისა და სარწმუნოებრივი პრინციპების დაცვის შესახებ, მაგრამ მასში არ იგრძნობა ის განწირულობა და რელიგიური სნობიზმი, რაც გვიანი შუა საუკუნეების ქართული პოლიტიკური აზრისათვის ესეოდენ დამახასიათებელია... ისევე, როგორც მტრული ძალის მიმართ ქედდრეკა, მისი უპირატესობის აღიარება, უიმედობის, შიშისა და ნაჰილიზმის არსებობა, - როცა პროტესტსაც ერთგვარი მორჩილებით გამოხატავენ... რაც, საკუთარი უილაჯობის აღიარება იყო. 1736 წელს ნადირ შაჰმა, მუღანში, ამიერკავკასიის სხვა ხელისუფალთა გარდა, ქართველი დიდებულებიც დაიბარა, ყველას ამათ, ერთბაშად, თავი ირანის შაჰად აარჩევინა, შემდეგ კი, თავისი რწმუნებულის, სეფი-ხანის მეშვეობით, ქართლს დიდი ხარკიც, 3300 თუმანი დაადო. აოხრებულ და გაღატაკებულ ქვეყანას ამის გადახდა არ შეეძლო. თავადები შაჰს განუდგნენ პროტესტის ნიშნად. სპარსელი მოხელისადმი მათ მიერ მიწერილ წერილში, სადაც, ახალი ვალდებულებისაგან თავის დაღწევის სურვილი იგრძნობა, ასეთი აზრიცაა გამოთქმული: "როგორც სხვის ყეენისათვის გვიმსახურებია, ან სამსახური გვდებია, ისე გვიმსახურეთ, ხელმწიფის დიდი ხნის ყმანი ვართ". როგორ არ ჰგავს ეს VII საუკუნის თბილისის მოქალაქეთა შეუპოვრობას, რომელთაც ქალაქის ასაღებად მომდგარ ბიზანტიელთა და ხაზართა უზარმაზარ არმიას თავგანწირული წინააღმდეგობა გაუწიეს, მათი ყველა იერიში მოიგერიეს და, როცა დამარცხებულმა მტერმა გადაწყვიტა იქაურობას გასცლოდა, სომეხი ისტორიკოსის მოსე კალანკატვაცის ცნობით, ქართველებს უზარმაზარი გოგრა მოუტანიათ, ზედ ხაზართა მეთაურის, ჯიბღუ ხაკანის სახე გამოუხატავთ, - ამას ხაზარებს უჩვენებდნენ და უყვიროდნენ: "აი, თქვენი მეფე-ხელმწიფე, მობრუნდით, თაყვანი ეცით. ეს ჯებუ ხაკანია". - ხოლო თუ რა ეპითეტით შეამკეს კეისარი ჰერაკლე, ამის თაობაზე, იგივე ავტორი წერს: "დასცინოდნენ, აგინებდნენ, ბილწს და მამათმავალს ეძახდნენ".

თუ მაშინდელ ქართველთა ქცევით ვიმსჯელებთ, საქმე გვაქვს, თავისუფალი, ლაღი, ბრძოლისუნარიანი, საკუთარ თავში დარწმუნებული ადამიანების მოქმედებასთან, რომლებიც მტრის ურიცხვ ლაშქარს არად აგდებენ, სიტყვით და საქმით თავს ესხმიან მომხდურს.

IV საუკუნის დამდეგს, ქართველებმა ქრისტიანობა მიიღეს. ამ აქტის მნიშვნელობა სცილდება მხოლოდ რელიგიურის ფარგლებს და პოლიტიკური ორიენტაციის გამომხატველიც ხდება. საქართველო კიდევ უფრო მტკიცედ უკავშირდება დასავლეთის ცივილიზაციას და მის განუყოფელ ნაწილად იქცევა.

"ქართლის ცხოვრების" მიხედვით, რომის იმპერატორ კონსტანტინე დიდს, მირიან ქართველთა მეფისათვის დაუბრუნებია მისი ძე ბაქარი, რომელიც მძევლად ჰყავდა წაყვანილი; როგორც, თურმე, იმპერატორი წერდა: "ვინათგან იცან შენ სამება ერთარსებ ღმერთი დაუსაბამო დამბადებელი ყოვლისა, არაღარა მივმს მე შენგან მძევალი, არამედ კმა არს ჩუენ შორის შუამდგომელად ქრისტე... და შუამდგომლობითა ღმერთისა დამბადებლისათა ვიყვნეთ ჩვენ სიყვარულსა ზედა ძმებრივ", მაგრამ, ერთმორწმუნეობა, არასოდეს ყოფილა დამოუკიდებლობისა ან თვითმყოფადობის შენარჩუნების გარანტია. ამიტომ, თუ ჩვენ ქრისტიანობის მიღებით თავსაც ვიცავდით ირანის პოლიტიკური და რელიგიური ექსპანსიისაგან, იგივეს გაკეთება მოგვიხდა ქრისტიანული სომხეთისა და ბიზანტიის ჰეგემონისტური პრეტენზიების აღსაკვეთად. ეს ბრძოლა, ახალი სარწმუნოების მიღების პირველ საუკუნეებში, იმითაც იყო გართულებული, რომ ქრისტიანულ სამყაროში იყო დაპირისპირება სხვადასხვა მიმართულებებს შორის (დიოფიზიტები, მონოფიზიტები, არიანელები, ნესტორიანელები). ამის წყალობით, პოლიტიკური ბრძოლა მჭიდროდ დაუკავშირდა კონფესიურს. ამასთან, სიტუაციას კიდევ უფრო ძაბავდა მაშინდელ ზესახელმწიფოთა პოლიტიკა: ბიზანტია დიოფიზიტებს უჭერდა მხარს, ირანი, - ყველა საპირისპირო რელიგიურ მიმართულებას.

V საუკუნის მეორე ნახევარში, ვახტანგ გორგასალმა საეკლესიო რეფორმა გაატარა საქართველოში და დააწესა კათალიკოსის მმართველობა, - ამით ქართულმა ეკლესიამ შეიძინა მისთვის აუცილებელი ავტოკეფალია. ამას ჩვენში მიმდინარე ქრისტიანულ მიმართულებათა ბრძოლაში, მონოფიზიტების გამარჯვება მოჰყოლია, - რადგან, მეფეს დაუმხია ოპოზიციურად განწყობილი დიოფიზიტი მთავარეპისკოპოსი და კათალიკოსად დაუსვამს მონოფიზიტი პეტრე. ამის გამო, ივანე ჯავახიშვილი დაასკვნიდა: "რაკი მიქაელი და მისი თანამოაზრენი ქალკედონიანი ყოფილან, უნდა დავასკვნათ, რომ ვახტანგ გორგასალი და მისი "სპა" მონოფიზიტობის მიმდევარნი უნდა ყოფილიყვნენ".

რა მიზეზიც არ უნდა ჰქონოდა ამ გადაწყვეტილებას, ფაქტია, რომ ვახტანგ გორგასალი გაემიჯნა კონსტანტინეპოლის საპატრიარქოს და დაუკავშირდა ანტიოქიისას. ამით, ქართულმა ეკლესიამ მოიპოვა თავისუფლება, რითიც აღნიშნულ ეტაპზე საქართველოს ისტორიისა, გადაიდგა სრულიად გამართლებული ნაბიჯი, რადგან პოლიტიკური დამოუკიდებლობა წარმოუდგენელია რელიგიური დამოუკიდებლობის გარეშე. ეს კარგად ესმოდათ საქართველოს მაშინდელ მესვეურებს და ამ დროს, სახელმწიფოებრივი აღმშენებლობის გზაზე, დიდ წარმატებებს მიაღწია, მაგრამ, შემდეგ, ქართველობა სხვა არჩევანს აკეთებს და უბრუნდება დიოფიზიტობას. ოღონდ, სანამ ეს მოხდებოდა, მოვლენები ასე განვითარდა: სომხეთმა, რომელიც, დიდი ხანია უკვე მონოფიზიტური მიმართულების ქვეყანა იყო, - რაც მათ ეროვნულ ინტერესებს პასუხობდა, სპარსელთა დახმარებით სცადა ამიერკავკასიაში რელიგიური ჰეგემონიის მოპოვება...

ამ თვალსაზრისით, დვინის საეკლესიო კრებაზე 506 წელს სომხეთი დასახულ მიზანს აღწევს, მაგრამ VII საუკუნის დამდეგს, ადარნასე ერისმთავრისა და კირიონ კათალიკოსის დროს, ქართული ეკლესია თავს აღწევს მისთვის მიუღებელ სომხურ რელიგიურ დიქტატს, ირჩევს დიოფიზიტურ მიმართულებას. ამით იდეოლოგიურ ბარიერს ქმნის ქართულ და სომხურ ეკლესიებს შორის და ორიენტაციას იღებს ბიზანტიაზე. ეს გადაწყვეტილებაც სწორი იყო და, ამავე დროს, ააშკარავებდა აქტიური, ქმედუნარიანი ერის მოქნილ რელიგიურ პოლიტიკას.

ბიზანტიისაკენ მიბრუნება არ ქცეულა იმის გარანტიად, რომ ბერძნებს უპირობოდ ეღიარებინოთ ქართული ეკლესიის ავტოკეფალია; ამას ემატებოდა ბერძენი ბერების ცდა, იმპერიის ტერიტორიაზე არსებული ქართული მონასტრებიდან გაეძევებინათ ქართველები. ეს წინააღმდეგობა ართულებდა ქართველთა წინაშე მდგარ ამოცანას, რადგანაც, არ გაგვაჩნდა სათანადო ხარისხისა და რაოდენობის საეკლესიო წიგნები, საჭირო იყო მათი თარგმნა ქართულ ენაზე. ეს პრობლემა X-XI საუკუნეებში ფართოდ გაშლილი სამონასტრო ცხოვრების მეშვეობით მოგვარდა. უამრავი წიგნი თარგმნეს, ადრე თარგმნილი კი, - ორიგინალს შეუდარეს. პარალელურად, ქართველებმა გამოავლინეს საჭირო ენერგია იმისათვის, რომ მოეგერიებინათ ბერძენთა შემოტევა და შეინარჩუნეს საქართველოს ფარგლებს გარეთ მდებარე ქართული ეკლესია-მონასტრები. რაც მთავარია, მათ ეყოთ ძალა, დაეცვათ ქართული ეკლესიის ავტოკეფალია. ანტიოქიელ ბერძენთა უსაფუძვლო პრეტენზიები იმას ეფუძნებოდა, თითქოს, საქართველოში არც ერთ მოციქულს არ უქადაგნია და ამიტომ, ავტოკეფალია არ გეკუთვნითო... ამ ბრალდების უარყოფა გიორგი ათონელმა შეძლო, - მან ანტიოქიის პატრიარქს წარუდგინა ის უმნიშვნელოვანესი არგუმენტები, რომლის ძალითაც ქართულ ეკლესიას ავტოკეფალია ეკუთვნოდა.

ქართველი ბერის საბუთი ასეთი იყო: "წმიდაო მეუფეო, შენ იტყვ, ვითარმედ თავისა მის მოციქულთაისა პეტრეს საყდარსა ვზიო. ხოლო ჩვენ პირველწოდებულისა და ძმისა თვსისა მწოდებელისა ნაწილნი ვართ და სამწყსონი და მის მიერ მოქცეულნი და განათლებულნი. და ერთი წმიდათა ათორმეტთა მოციქულთაგანი, სიმონს ვიტყვ კანანელსა, ქუეყანასა ჩუენსა დამარხულ არს აფხაზეთს, რომელსა ნიკოფსი ეწოდების".

როცა ბრალდება ამ გზით უარჰყო, გიორგი ათონელი თავად გადავიდა შეტევაზე და ბერძნებს შეახსენა: "იყო ჟამი, რომელ ყოველსა საბერძნეთსა შინა მართლმადიდებლობაი არაი იპოებოდა", ეს იმის საპასუხოდ ითქვა, ბერძნები რომ მწვალებლობას გვაბრალებდნენ... ბოლოს, ისიც უთქვამს: "იოანე, გუთელი ეპისკოპოსი, მცხეთას იკურთხა ეპისკოპოსად, ვითარცა სწერია დიდსა სვინაქსარსა". ეს ფაქტი VIII საუკუნეში მოხდა და, მაშინდელი ქართული ეკლესიის საერთაშორისო ავტორიტეტზე მეტყველებდა.

გავიდა დრო და, "დაცემის ხანაში" ბერძნები კვლავ წამოგვიყენებენ პრეტენზიებს, ანტიოქიის საპატრიარქო კიდევ ერთხელ ეცდება საქართველოს ეკლესიის დამორჩილებას. XV საუკუნეში, ბაგრატ მეფის დროს, საქართველოს ეწვია ანტიოქია-იერუსალიმის პატრიარქი, მიხეილი. ეს იყო ტრადიციული ვიზიტი, რომლის დროსაც, ოსმანთა ბატონობის ქვეშ მყოფი მართლმადიდებლური ბერძნული ეკლესიის იერარქები ერთმორწმუნე ქვეყნებში შემოწირულობას აგროვებდნენ; მაგრამ, უნახავს რა, საქართველოში შექმნილი მდგომარეობა, აოხრებული ქვეყანა, შინაომები, ცენტრიდანული ძალების გაძლიერება, ეროვნული ცნობიერების დაქვეითება, - ფარული მიზნით დაუწყია იმ ისტორიული საბუთების კვლევა, ქართული ეკლესიის ავტოკეფალიას რომ შეეხებოდა. "ანტიოქიელ მღვდელმთავარს უნდოდა, ქართულ წყაროებში ეპოვა ცნობა, თუ "ვითარ იგი პირველად ქართლისა და აფხაზეთისა კათალიკოზნი ანდიოშიისა (ე.ი. ანტიოქიისა) პატრიარქთაგან იკურთხეოდიან". ცხადია, რისთვის დასჭირდებოდა ეს ცნობა მიხეილ პატრიარქს. მას უნდოდა ამ ძველი დამოკიდებულებით ესარგებლა. იგი ანტიოქიის მღვდელმთავართა საქართველოს ეკლესიაზე ბატონობის განახლება-აღდგენაზე ოცნებობდა უკვე" (ივანე ჯავახიშვილი).

ასეთი ოცნება, ვისაც არ უნდა ჰქონოდა, მას დიდი წინააღმდეგობა უნდა შეხვედროდა, მაგრამ, პირიქით კი მოხდა და, როგორც ჩანს, ანტიოქიის პატრიარქს, თავისი ვერაგული გეგმის განხორციელებაში ქართველი ხელისუფალნიც ეხმარებოდნენ, რომელთაც, ჩანს, უკვე ნაკლებდ ესმოდათ საეკლესიო დამოუკიდებლობის მნიშვნელობა. მათ ამოძრავებდათ კერძო ეგოისტური მისწრაფებები. ამის წყალობით, ანტიოქიის პატრიარქი ქართული ეკლესიის შიდა საქმეებში ჩარეულა და აფხაზეთის კათალიკოსად უკურთხებია იოვაკიმე. ამ ფაქტს ივანე ჯავახიშვილი ასე აფასებს: "ამდაგვარად, და ამ საქციელით, პატრიარქმა მიხეილმა, ბაგრატ მეფემ და დადიან-გურიელმა შამადავლამ, ქართველი ერის საუკეთესო შვილთა და მთელი ხალხის მიერ საუკუნეთა ბრძოლით მონაპოვარი, - ქართული ეკლესიის თავისუფლება მოსპეს და გაანადგურეს! მარტო ეს გარემოებაც კმარა მაშინდელი საქართველოს და, ბაგრატ მეფის ეროვნულ-პოლიტიკური თვითშემეცნების დაქვეითებისა და დაცემის საბუთად...

ასეთი იყო კიდევ ერთი შედეგი ანტიეგოისტთა რიცხვის შემცირებისა და ეგოისტთა გაზრდისა...

სიძლიერის პერიოდი, დაცემის ხანა, - ეს, ერის ცხოვრების წიაღში მიმდინარე პროცესის აღმნიშვნელი ტერმინებია; მთავარი ის არის, თუ, როდის იწყება, და როდის კიდევ, - მთავრდება, ეს პროცესი... განმსაზღვრელი რომ არის ადამიანის ქცევის სტერეოტიპისა და, - განსხვავებულ ხასიათს რომ ანიჭებს მას ისტორიული განვითარების ეტაპებზე...

საკითხავია, როდის, და რამდენი პასიონარული ბიძგი მოხდა ჩვენში? - ეს საკითხი მეცნიერთა მიერ საგანგებო კომპლექსური კვლევის საგნად უნდა იქცეს. ჯერჯერობით, შეიძლება ვთქვათ ის, რომ ლევ გუმილოვის ზემოხსენებულ მონოგრაფიაში, "ეთნოგენეზისი და დედამიწის ბიოსფერო", ტექსტს დართულ რუკაზე მხოლოდ ერთი ხაზია გავლებული საქართველოზე და ისიც, ძველი წელთაღრიცხვის XVIII საუკუნეში მომხდარი, პასიონარული ტალღის გადავლის აღმნიშვნელი. მისგან გამოწვეულმა ბიძგმა წარმოშვა ხეთების სახელმწიფო და ახალი სამეფო ეგვიპტეში, სტიმული მისცა ჰიქსოსების ლაშქრობების დაწყებას. უნდა ვივარაუდოთ, რომ ის, გარკვეულ წილად, იმოქმედებდა ქართულ ტომებზეც... და კოლხეთისა და დიაოხის გაერთიანებათა შექმნაც მისი ზემოქმედების შედეგად უნდა მომხდარიყო...

კოლხეთისა და დიაოხის პოლიტიკური გაერთიანებების, ანუ თუ გნებავთ, დასავლეთ და სამხრეთ ქართული ცივილიზაციების შესახებ ინფორმაციას გვაწვდის არქეოლოგიური მასალა და იმ ხალხების მითები, ლეგენდები და ისტორიული წყაროები ვისთანაც მათ ურთიერთობა ჰქონიათ: ქართველი ტომები თავისუფლების მოყვარულნი ყოფილან. ამას ადასტურებს ასირიის მეფის, ტიგლათ-ფილესერ I-ის წარწერა, სადაც, ამ მეფის ლაშქრობის ამბებია აღწერილი დიაოხაში, ძველი წელთაღრიცხვის 1112 წელს. იქ, ჩვენი წინაპრების თაობაზე, ასეთ კომენტარს ამოიკითხავთ: "... რომელთაც არ იცოდნენ (თუ რა არის) მორჩილება..." ხოლო, თუ რა სიმდიდრეს ფლობდნენ მაშინდელი ქართველები და როგორ ცხოვრობდნენ, ეს კარგად ჩანს ურარტუს მეფის სარდურ II-ის წარწერაში, რომელსაც, თავის მხრივ, ძველი წელთაღრიცხვის 747-741 წლებში ულაშქრია კოლხეთის სამხრეთ პროვინციებში და ამის თაობაზე, გვამცნობს: "... გავემართე სალაშქროდ კოლხას ქვეყნის წინააღმდეგ. ეს ქვეყანა (მე დავიპყარი) ქალაქი ილდამუსა, სამეფო ქალაქი კოლხას ქვეყნის მეფე (...) სა-სი, ბრძოლით დავიპყარი, მისი მოსახლეობა გადავბუგე. რკინის ბეჭედი გავაკეთებინე, წარწერა დავდგი ქალაქ ილდამუსაში, ციხე-სიმაგრეები, ქალაქები დავწვი და დავანგრიე, ქვეყანა გავაჩანაგე. კაცები და ქალები გავრეკე, სარდური ამბობს: იმავე წელს მესამეჯერ გავემართე სალაშქროდ ვიტერუხის ქვეყნის წინააღმდეგ. სამი ოლქის მმართველი მოვიხმე. სამ ადგილას მე ვილაშქრე, ღვთაება ხალდის სიდიადით ამ ქვეყანას ალყა შემოვარტყი, ერთი დღის განმავლობაში იგი ხელთ ვიგდე. ქვეყანა გავაჩანაგე, კაცები და ქალები იქიდან გამოვრეკე. ქალაქ ურაიანის ციხე-სიმაგრე მე ავაგე, ჩემი ნაცვალი იქ დავსვი. ვიტერუხის ქვეყნის მეთვალყურე იქ დავაყენე. სარდური ამბობს: აი, რა ვაჟკაცობა ჩავიდინე მე: 8100 ყრმა წავიყვანე, 9110 დედაკაცი გამოვრეკე, აგრეთვე 17300 სული მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვი, 31600 სული წვრილფეხა რქოსანი პირუტყვი.. სარდური ამბობს: ღვთაება ხალდისათვის მე ეს საქმენი ერთი დღის განმავლობაში აღვასრულე".

მხოლოდ ქმედუნარიან, მრავალრიცხოვან მოსახლეობას ძალუძს აღაშენოს ქალაქები და ციხე-სიმაგრეები, - სადაც რკინას ჭედენ, მოაშენოს პირუტყვი, იცხოვროს სრულფასოვანი ცხოვრებით და სარდურისთანა ველური დამპყრობლის შემოსევებს გაუძლოს, არ ამოწყდეს, არ გადაშენდეს, იყოს ისეთი ძლიერი, რომ მასზედ გამარჯვების აღსანიშნავად სპეციალურ წარწერებს აკეთებდნენ...

"ოქრომრავალი" კოლხეთი ძველ ბერძნებსაც იზიდავდა, მათი მეშვეობით, მსოფლიო ისტორიაში სამუდამოდ დამკვიდრდა მისი სახელი.

ძველი წელთაღრიცხვის VIII საუკუნის უკანასკნელ მეოთხედში, კოლხეთი კიმირიელების შემოსევამ გაანადგურა. დარტყმა ისე ძლიერი იყო, რომ შეიძლებოდა, კოლხური ცივილიზაცია საერთოდ გამქრალიყო, მაგრამ სასიცოცხლო ენერგია კოლხებს საკმაო აღმოაჩნდათ; ამიტომ, ორი საუკუნის შემდეგ (ძვ.წ. აღ. VI ს.), ქვეყანა აღსდგა. ორგანიზებულ იქნა სახელმწიფოებრივი ცხოვრება, კოლხები ჭრიდნენ მონეტას, "კოლხურ თეთრს". აქტიურად მონაწილეობდნენ იმ ბერძნული ახალშენების ცხოვრებაში, მათ ტერიტორიაზე რომ შეიქმნა, აშენებდნენ ქალაქებს და ციხე-სიმაგრეებს, ტაძრებს, ამზადებდნენ ცნობილ სელის ნაწარმს, მოსახლეობა ბრძოლისუნარიანი იყო, - ეს ქსენოფონტეს უკვე ციტირებული ცნობებიდანაც ჩანს, ტაოხების თავგანწირვას რომ შეეხება.

ძნელი სათქმელია, ეს ენერგია იმ ზემოხსენებული ბიძგიდან მომდინარეობდა თუ, კიდევ რაიმე ლოკალურ ბიძგს ან ბიძგებს ჰქონდა ადგილი. ყოველ შემთხვევაში, უკვე ფარნავაზის დროს, იბერია იერთებს კოლხეთს და დიაოხის ტერიტორიას და, ახლა, მისი ეგიდით კეთდება საერთო ქართული საქმე.

ძველი წელთაღრიცხვის IV საუკუნის 80-იან წლებში, აღმოსავლეთ საქართველოში უნდა მომხდარიყო რეგიონალური მასშტაბის პასიონალური ბიძგი. ეს რომ ასეა, ამას, ქვეყნის ამ ნაწილში მოსახლეობის ქცევის სტერეოტიპის შეცვლა მეტყველებს. ჩვენი ისტორიული წყაროები ასეთი პროცესების დეტალური ხედვის საშუალებას არ გვაძლევს. ჭეშმარიტებას ღაღადებდა დიდი ილია, როცა წერდა: "ჩვენი "ქართლის ცხოვრება" ხალხის ისტორია კი არ არის, მეფეთა ისტორიაა, და ხალხი კი, როგორც მოქმედი პირი ისტორიისა ჩრდილშია მიყენებული". ამიტომ, მხოლოდ მეფეთა და მმართველი არისტოკრატიის წარმომადგენლების ქცევის ხასიათით შეიძლება ვიმსჯელოთ, მოსახლეობის ქცევის თავისებურებაზე... იმ რეალობიდან გამომდინარე, რომ ლიდერებს ყოველთვის მხარს უჭერს ადამიანთა გარკვეული რაოდენობა, ანუ, მათ შორის არსებობს კომპლიმენტარული დამოკიდებულება, - რაც ნიშნავს: "ურთიერთსიმპათიის ქვეცნობიერ შეგრძნებას, რომელიც განაპირობებს დაყოფას "თავისიანებად" და "უცხოებად".

კომპლიმენტარულ დამოკიდებულებას პიროვნებისადმი, იწვევს იდეა, რომლის მატარებელიც ეს პიროვნებაა და რომელსაც აიტაცებს ეთნოსი, ან - არა და, მაშინ კომპლიმენტარული დამოკიდებულება არ შედგება. ამის თაობაზე, ლევ გუმილოვი ასეთ მოსაზრებას გამოთქვამს:

"მოტანილი მაგალითბიდან ჩანს, რომ თუ ნაპოლეონის, ალექსანდრე მაკედონელის და ლუციუს კორნელიუს სულას შემთხვევებში არის ცდუნება, დიდი ძალისხმევის ფასად მათში დავინახოთ "გმირი, რომელიც ბრბოს მიუძღვის", მაშინ, მოვლენათა ანალოგიური დამთხვევის პირობეში, ცხადია, საქმე გვაქვს არა პირად "გმირობასთან", არამედ ეთნიკური დომინანტის შექმნასთან, რომელიც ორგანიზებას უკეთებს სისტემის პასიონარობას და დასახული მიზნისაკენ მიჰყავს იგი. ხომ ცნობილია, ბევრი შემთხვევა, როცა გმირი ან პატრიოტი ბელადი ვერ ახერხებს დაარწმუნოს თანამემამულენი, აიღონ იარაღი თავისი თავისა და ოჯახების დასაცავად და შეებრძოლონ სასტიკ მტერს. ამის მაგალითად საკმარისია, გავიხსენოთ ალექსეი მურზუფლი, რომელიც 1204 წელს კონსტანტინეპოლის კედლებთან ებრძოდა ჯვაროსნებს. მის გვერდით მხოლოდ ვარიაგების რაზმი და რამდენიმე ასეული მოხალისე დარჩა და ყველანი მოკლულ იქნენ. კონსტნტინეპოლის დანარჩენმა ოთხასმა ათასმა მცხოვრებმა კი, ხელი არ შეუშალა ჯვაროსნებს, რომლებმაც დაწვეს და გაძარცვეს მათი ქალაქი. სწორედ აქ არის განსხვავება წინამძღოლის როლსა და ეთნოსის შესაძლებლობას შორის, რაც განისაზღვრება პასიონარულობის დონით".

აქედან გამომდინარე, მიუხედავად იმისა, რომ წყაროები სათანადო ინფორმაციას არ გვაწვდიან, უნდა დავასკვნათ: ზემოხსენებული, ძველი წელთაღრიცხვის IV საუკუნის პასიონალური ბიძგიდან ოთხმოცი წლის გასვლის შემდეგ, - რაც სჭირდება ინკუბაციურ პერიოდს, - იბერიაში მრავალრიცხოვან ქმედუნარიან ძალად იქცნენ პასიონარები, რომელთაც შეძლეს ეთნოსის სხვაგვარად ორგანიზება, რაც ქცევის სტერეოტიპის შეცვლას გულისხმობს და, ეს რომ ასეა, ამას იბერიის სამეფოს შექმნა მეტყველებს 302 წელს.

სხვაგვარად, ახალი სახელმწიფოს დაბადება, ვერ მოხერხდებოდა, და ამას, მხოლოდ ერთი კაცი, ფარნავაზი, ვერ შეძლებდა. მიუხედავად იმისა, რომ მას პასიონარის ყველა ნიშანი აქვს: მცხეთის მამასახლისის - სამარას ძმისწული, ფიზიკურად ძლიერი, უშიშარი, ქმედითი ადამიანია, ის კარგი მონადირე და ცხენოსანია, საბრძოლო ხელოვნებათა მცოდნე, ბუნებით დიპლომატი და სახელმწიფო მოღვაწეა. მან გადაწყვიტა ისეთი პრობლემა, როგორიც არის, ფინანსური მხარდაჭერა თავისი ჩანაფიქრისა. მართალია, ის, რაც "ქართლის ცხოვრებაში" წერია, ანუ, ამბავი ნადირობის დროს განძის პოვნისა, ლეგენდას ჰგავს და, რეალურად როგორ მოხდა სახსრების მოპოვება, არ ვიცით, მაგრამ ჩანს, ფარნავაზმა ეს შეძლო. შემდეგ, ის კავშირს ამყარებს ეგრისის გამგებელ ქუჯისთან, რომელიც იღებს მის წინადადებას და უპირობო მორჩილებას უცხადებს, - რაც, კარგად ჩანს ქუჯის ნათქვამით: "შენ ხარ შვილი თავთა მათ ქართლისათა და შენ გმართებს უფლება ჩემი". ასე რომ, ეს უბრალო კავშირი კი არა, ისტორიული კოლხეთის დიდი ნაწილის შემოერთება, ანუ ქართული ტომებით დასახლებული დიდი ტერიტორიის უსისხლო, მშვიდობიანი გზით გაერთიანებაა. "და მეფე იქმნა ყოველსა ქართლსა და ეგურსა ზედა... ჟამითი-ჟამად მოვიდის ეგრისს და კლარჯეთს და მოიკითხის მეგრელნი და კლარჯნი და განაგის ყოველი საქმე დაშლილი..." (ლეონტი მროველი).

ქუჯისთან ალიანსი გარკვეულ სიმბოლურ მნიშვნელობასაც იძენს: დასავლეთ ქართული სახელმწიფო, რომელიც, თითქმის თხუთმეტი საუკუნე, ერის მეობის გამომხატველი იყო, ახლა, პასიონარული ენერგიის ამოწურვის შემდგომ, პირველობას უთმობდა აღმოსავლეთ ქართულ სახელმწიფოს, - ახალ ენერგიულ ძალას, რომელსაც უნდა გაეგრძელებინა და გაეღრმავებინა ქართველ ტომთა ეთნიკური კონსოლიდაციის პროცესი, აეღორძინებინა და განევითარებინა ქართული სახელმწიფოებრიობა. უპირველესი ამოცანა, ქართველთა გაერთიანება, ბერძნული აგრესიის მოგერიება და ქვეყნიდან მათი მარიონეტის, აზოს განდევნა იყო. ამის შემდგომ იწყება სახელმწიფოს აღმშენებლობის უაღრესად საინტერესო პროცესი. ფარნავაზმა, ჯერ ნათესაური კავშირებით პოლიტიკური კავშირები განამტკიცა: თავისი ერთი და ქუჯის მიათხოვა, მეორე - ოვსთა მეფეს. მან ახლო მეგობრული ურთიერთობა დაამყარა ახლო აღმოსავლეთის ყველაზე დიდ, სელევკიდების ელინისტურ სახელმწიფოსთან - დახმარება სთხოვა და სათანადო საჩუქრები მიართვა მეფე ანტიოქოს I სოტერს, რომელმაც მას სამეფო გვირგვინი გამოუგზავნა. ამ გზით, ფარნავაზმა, იბერიის საერთაშორისო აღიარებას მიაღწია; განახორციელა თავისი სამეფოს ადმინისტრაციული მოწყობის პოლიტიკა: ქვეყანა საერისთავოებად დაჰყო; შექმნა კალენდარი და ქართული დამწერლობა - ეს მოხდა 284 წელს, "ამან განავრცო ენა ქართული და აღარა იზრახებოდა სხუა ენა ქართლსა შინა თვინიერ ქართულისა და ამან შექმნა მწიგნობრობა ქართული" (ლეონტი მროველი); განახორციელა რელიგიური რეფორმა; დაამკვიდრა არმაზის კულტი და აღმართა მისი კერპი - სპილენძის ქანდაკება, რომელსაც ზურმუხტის თვალები ჰქონდა, ოქროს ჯაჭვი ეცვა, თავზე მუზარადი ეხურა, ხელში მოელვარე ხმალი ეჭირა: ეს იყო, ცის სინათლის, ატმოსფეროს, წვიმის, ელვა-ჭექის ღმერთი და ის იქცა უმთავრეს ღვთაებად წარმართულ ქართულ პანთეონში; ფარნავაზმა წამოიწყო და აწარმოვა მასშტაბური სამშენებლო საქმიანობა, აღადგინა ძველი ქალაქები და ციხეები, და ააშენა ახალი...

მარტო ჩამოთვლაც კი საკმარისია იმისათვის, რომ გააცნობიერო, რა გრანდიოზული ქმედებები განხორციელდა. ცხადია, ამას ერთი ადამიანი ვერ შეძლებდა.

პასიონარ ფარნავაზისადმი კომპლიმენტარული დამოკიდებულება ჰქონდათ მაშინდელ მრავალრიცხოვან პასიონარებს, რომელთაც, იბერიის პირველი მეფის სახით, მაორგანიზებელი და იდეური წინამძღოლი ჰყავდათ. ამიტომ, გაითავისეს რა ეროვნული სახელმწიფოს აღმშენებლობის იდეა, ყველას, შეძლებისდაგვარად, მიეცათ შესაძლებლობათა რეალიზების პირობები: ზოგი მეომარი იყო, ზოგი კანონმდებელი, ზოგი მეცნიერი, ზოგი მშენებელი, ზოგი მოხელე, ზოგი ხელოსანი, ზოგი გლეხი, ზოგი ქურუმი, ზოგი კულტურას ემსახურებოდა და, ასე შემდეგ. სახელმწიფოებრივი ცხოვრების სოციალური პირამიდა შეიქმნა და ერმა უმნიშვნელოვანესი ნაბიჯი გადადგა პროგრესის გზაზე. ხოლო ის, თუ რატომ მიეწერა ყველაფრის გაკეთება ერთ პიროვნებას და არ ვიცით სხვათა სახელები, ზოგადად, რის გამო ხდება ასე და, რა კანონზომიერებაა ეს ძნელი ასახსნელია.

ამ მოვლენის თაობაზე, მეტად საინტერესო აზრი აქვს გამოთქმული XIX საუკუნის ცნობილ ფრანგ ისტორიკოსს, ოგიუსტენ ტიერრის: "ხალხის მასები, როცა ამოძრავდებიან, ანგარიშს ვერ უწევენ იმ ძალას, მათ რომ უბიძგებს. ისინი მიჰყვებიან ინსტინქტებს მიზნისაკენ ისე, რომ არც ცდილობენ ზუსტად გაერკვნენ ამაში. ზედაპირულად თუ ვიმსჯელებთ, შეიძლება ვიფიქროთ, რომ ბრმად მიჰყვებიან რომელიმე ბელადის კერძო ინტერესებს, რომლის სახელიც რჩება ისტორიაში, და მხოლოდ იმიტომ, რომ ის გადაიქცევა ხალხის დიდი მასების მიზიდულობის ცენტრად, ხალხი ისე იმეორებს ამ სახელს, რომ იციან, რას შეიძლება ნიშნავდეს ეს და მოცემულ მომენტში, არა აქვთ უფრო ზუსტად გამოხატვის მოთხოვნილება".

საქართველოს ტერიტორიაზე მომხდარი მეორე პასიონარული ბიძგის სიმძლავრის თაობაზე, შეიძლება ვთქვათ: ის საკმარისი აღმოჩნდა იმისათვის, რომ ურთულეს გეოპოლიტიკურ გარემოში 1500 წელი გვეცხოვრა აქტიური სახელმწიფოებრივი ცხოვრებით. ხოლო შემდგომ, უკვე დაცემის ხანაში გვეყო ენერგია, კიდევ 500 წელი გვქონოდა საკუთარი სახელმწიფო (უმეტეწილად, სამეფო-სამთავროებად იყო დაშლილი საქართველო, ბევრ შემთხვევაში, ეს "სახელმწიფოები", დიდი იმპერიების ვასალები, მაგრამ, მაინც ავტონომიური სახელმწიფო წარმონაქმნები იყვნენ), შეგვენარჩუნებინა ეთნიკური სახე, ტრადიციები, კულტურა, რელიგია, დაბადებულიყო ბევრი პასიონარი, - ვინც სამშობლოსათვის შრომობდა და იბრძოდა და, მოწამებრივი სიკვდილი ერგო ქვეყნისა და რწმენისათვის.

ერთი სიტყვით, ვიცხოვრეთ ვიშრომეთ და ვიბრძოლეთ იმ ენერგიით, რა პასიონარული მუხტიც მივიღეთ, - ეს ადასტურებს ლევ გუმილოვის ნათქვამს, რომ: "ეთნიკური კოლექტივის მიერ შესრულებული სამუშაო, პასიონარული დაძაბულობის დონის პირდაპირპროპორციულია".

XIII საუკუნიდან, ქართველთა პასიონარული ენერგია საგრძნობლად იწყებს კლებას და, ეს ფაქტი შენიშნულია ქართულ ისტორიოგრაფიაში: "საერთო-სახალხო ხასიათის ექსპანსია, ეთნიკური ტალღების გადაადგილებით, საქართველოს აღარ შეეძლო მე-12 საუკუნიდან, ხალხის რესურსები მას მხოლოდ წმინდა "რეკონკისტული" შეტევისათვის შემორჩა” (ლოვარდ ტუხაშვილი). ისტორიული პერიოდი ზუსტად არის დასახელებული, მაგრამ, არა მგონია, საქმე მხოლოდ ხალხის რესურსებში იყოს. ის, მაშინ, პრობლემას არ წარმოადგენდა, სამაგიეროდ, დაბრკოლებას სხვა რამ ქმნიდა: შეცვლილი იყო მოსახლეობის ქცევის სტერეოტიპი, რაც იმით იყო გამოწვეული, რომ სუბპასიონარები მომრავლებულიყვნენ. ეს ეტყობა ადამიანების მოქმედებას, მათ მიზნებს, მისწრაფებებს, დამოკიდებულებას ღირებულებებისადმი და გამოვლინდა ლაშქრობისა და ნადავლის მოპოვებისაკენ დაუსრულებელ მისწრაფებაში, და რაც, გიორგი III-ისსადმი მიმართვისას, ასე იქნა ფორმულირებული: "არა არს ღონე დარჩომისა ჩვენისა თვინიერ ლაშქრობისა და რბევისა".

მმართველ კლასში გამეფებულ ატმოსფეროს ზედმიწევნით ზუსტად აფასებს ივანე ჯავახიშვილი: "ადამიანი სწორედ თავის თავის მტერი უნდა იყოს, რომ ყველა თავისი მეზობლები გადაიკიდოს და თავისადმი სიძულვილი ჩაუნერგოს! განა ასე არ იქცეოდნენ ქართველი დიდებულნი და ლაშქარი? ქართველები ისეთ თავდავიწყებამდე მივიდნენ, რომ ომიანობა სასიამოვნო ხელობად და გასართობად გაიხადეს". სხვაგვარად მოქცევა მათ არ შეეძლოთ, ეს ეგოისტთა ბუნებიდან მომდინარეობდა. მაგრამ, ასეთი ზნეობრივი პრინციპები, ქვეყნის ინტერესებისათვის საზიანო იყო მისგან მომდინარე მოქმედების შედეგით, თორემ, ნადავლის მოპოვება ყველა ეპოქაში იყო მეომართა ერთ-ერთი მთავარი მიზანი. თვალში საცემია, თუ როგორ განსხვავდება გიორგი III-ის დიდებულთა მოთხოვნა ფარსმან I-ის თავისი ლაშქრისადმი მოწოდებისაგან, თუმცა, ორივეგან ლაპარაკია ნადავლზე.

ჩვენი წელთაღრიცხვის I საუკუნის ქართველთა ხასიათს, მათ განწყობას, წარმოჩენილს მათივე მეფის სიტყვაში, ასე გადმოგვცემს რომაელი ისტორიკოსი, კორნელიუს ტაციტუსი თავის "ანალების" VI წიგნში, როცა იბერიასა და პართიას შორის სომხეთისათვის მიმდინარე ომის გენერალური ბრძოლის წინ, სპარსთა სარდლის, ოროდის და იბერთა მეფის, ფარსმანის მიერ თავ-თავიანთი ლაშქრისათვის ნათქვამს გვამცნობს:

"მაშ ასე, მას მერე, რაც ორივე ჯარი მოემზადა საბრძოლველად, პართიელთა მხედართმთავარმა თავის სიტყვაში მეომრებს შეახსენა აღმოსავლეთში ბატონობის შესახებ და არშაკიდთა დიდების შესახებ და იმის შესახებ, რომ მათი მტერი უცნობი იბერიელია დაქირავებული ჯარით; ფარსმანი კი ამბობდა, რომ არ იციან რა პართიელთა უღელი, რამდენადაც მეტს მოინდომებენ, იმდენად მეტ დიდებას მოუტანს მათ გამარჯვება, ხოლო თუ გაიქცევიან, დიდ სირცხვილს და საფრთხეს დაიტეხენ თავს, ამავე დროს მან მიუთითა თავისიანთა მრისხანე წყობაზე და მიდიელთა მოოქროვილ რაზმებზე და თქვა, რომ აქ ვაჟკაცები არიან, იქ კი ნადავლიო".

ასეთი შემართება არის მაშინ, როცა ამაღლებული მიზნები გამოძრავებს და მათ მისაღწევად საჭირო ძალას გრძნობ, ბრძოლა გწყურია და გამარჯვება არ გეეჭვება... ასეთ დროს, მამოძრავებელია პასიონარული იმპულსი და არა ეგოისტური მისწრაფება.

თუ თვალს გადავავლებთ ფარნავაზის შემდგომი ქართლის ისტორიას, გავიაზრებთ მას, როგორც მოვლენათა უწყვეტ ჯაჭვს, ნათლად დავინახავთ პასიონართა როლს და ადგილს გარდასულ დღეთა ამბებში. შევიცნობთ ეროვნული ენერგიის მნიშვნელობას, რომელიც ურთულესი პოლიტიკური კოლიზიების დროსაც ძალუმად ვლინდებოდა და ეროვნული თავისთავადობის შენარჩუნებისა და სახელმწიფოებრივი აღმშენებლობის ერთერთი უმთავრესი პირობა იყო და ბოლოს, იმ ეროვნულ იდეათა ხასიათში, - ძველი წელთაღრიცხვის IV საუკუნიდან ვიდრე ჩვენი წელთაღრიცხვის XIII საუკუნის დამდეგამდე განვლილი თხუთმეტი საუკუნის მანძილზე რომ გვქონდა და, რომლებიც ეთნიკურ დომინანტად ქცეულნი, ამ ეროვნულ ენერგიას გამოიხმობდნენ...

საურმაგის მეფობის დროს მომხდარი ამბები: ტახტის დაკარგვა და გარეშე ძალის, დახმარებით ძალაუფლების დაბრუნება, ფორმირების პროცესში მყოფი სახელმწიფოსათვის დამახასიათებელი მოვლენაა. შიდა დაპირისპირებისას იმარჯვებს ეროვნული სახელმწიფოს აღმშენებლობის იდეა და ამ იდეის მატარებელი მეფის გარშემო ჯგუფდებიან პასიონარები, როგორც ჩანს, საკმაო რაოდენობისა, და იბერიის სამეფო იწყებს მთის ხალხებთან ურთიერთობის გარკვევას, მათ დამორჩილებას: "მეზობელი მეომარი მთიელი ტომები ქართლის სამეფოსათვის დიდ საფრთხეს წარმოადგენდნენ. კიდევ უფრო სერიოზული საფრთხის შექმნა მისთვის შეეძლო ჩრდილოეთ კავკასიის ველებსა და სამხრეთ რუსეთის სტეპებში მომთაბარე ტომებს, რომლებიც მუდამ მზად იყვნენ, გამოეთარეშათ სამხრეთის მდიდარ ქვეყნებში. მაგრამ მთიელთა და მომთაბარეთა ეს სტიქია იბერიის მეფეებს შეძლოთ არა მარტო უვნებელეყოთ, არამედ, საკუთარი პოლიტიკური მიზნებისათვის გამოეყენებინათ, თუ მათზე ეფექტურ კონტროლს დააწესებდნენ, მტკიცედ ჩაკეტავდნენ კავკასიონის გადმოსასვლელებს, დაიმორჩილებდნენ ან მოკავშირეებად გაიხდიდნენ მთიელებს და მომთაბარეებს. ადრეული ხანის ქართლი, ჩანს, იმდენად ძლიერი სახელმწიფო იყო, რომ ამ ძნელი ამოცანის განხორციელება შეეძლო" (იხ. "საქართველოს ისტორიის ნარკვევები").

ძველი წელთაღრიცხვის III-II საუკუნეებში, იბერია ფართოვდება სამხრეთ აღმოსავლეთის მიმართულებით. "უნდა ვიფიქროთ, რომ ჰერეთი (თანამ. კახეთის აღმოსავლეთი ნაწილი), ამ დროს, ნაწილობრივ, ჯერ კიდევ ალბანური ტომებით დასახლებული, შევიდა ქართლის სამეფოს შემადგენლობაში" (იხ. "საქართველოს ისტორიის ნარკვევები").

მაგრამ, ქართული სახელმწიფოს აღმშენებლობისა და გაფართოების პროცესი მხოლოდ აღმავლობით არ მიმდინარეობდა. ძველი წელთაღრიცხვის 190 წელს, რომაელებმა მაგნეზიასთან ბრძოლაში დაამარცხეს ანტიოქოს III და ამით ბოლო მოუღეს სელევკიდების ელინისტურ სახელმწიფოს, რომლის შემადგენლობაშიც იმყოფებოდნენ სომხური ტომები. აღნიშნული ბრძოლიდან ერთი წლის შემდეგ, ისინი თავიანთ სამეფოს ქმნიან. ჩანს, ამ მოვლენებამდე ცოტა ადრე, სომხეთში პასიონარულ ბიძგს ჰქონდა ადგილი, რადგან ისინი, სახელმწიფოს შექმნისთანავე, იწყებენ აგრესიული პოლიტიკის გატარებას და იპყრობენ მეზობელი ხალხების მიწა-წყალს. ძველი წელთაღრიცხვის II-I საუკუნეებში საქართველო განიცდის სომეხთა შემოსევებს და კარგავს სამხრეთის ზოგიერთ პროვინციას. ძველი წელთაღრიცხვის II საუკუნის ბოლოს, დასავლეთ საქართველო პონტოს სამეფოს აგრესიის მსხვერპლი ხდება. პონტოს მეფე, მითრიდატე VI ევპატორი (111-63 წ.წ) კოლხეთს იპყრობს. ასე რომ, აღმშენებლობისა და ტერიტორიული გაფართოების პროცესი, საგარეო სიტუაციიდან გამომდინარე, უკიდურესად რთულდება. ქვეყნის დიდ ნაწილს მეზობელი სახელმწიფოები იპყრობენ. ხსენებულ საუკუნეებში ქართველთა პასიონარული ენერგია ეროვნულ თავდაცვას და სახელმწიფოებრივი არსებობის შენარჩუნებას ხმარდება. ძვ.წ. აღ. 65 წელს, იბერიას რომის რესპუბლიკასთან აქვს სამხედრო კონფლიქტი. საქართველოში შემოიჭრა რომაელი მხედართმთავარი გნეუს პომპეუსი. მართალია, ამ ომში იბერიელთა მეფე არტაგი დამარცხდა, მაგრამ, იმ მედგარმა წინააღმდეგობამ, რასაც რომაელები გადააწყდნენ (ბრძოლაში დაცემული 9000 ქართველი, პარტიზანები, ხეებიდან რომ ისრებს სტყორცნიდნენ რომაელებს, არმაზის ციხის გარნიზონი), ქართველ პასიონართა შემართებისა და ენერგიის მაჩვენებელია, რასაც რომი ანგარიშს უწევს და ამიტომ, დამარცხებულ იბერიას კი არ იპყრობს, მასთან სამოკავშირეო ხელშეკრულებას დებს და იბერთა მეფეს "რომაელთა მეგობრად და მოკავშირედ" აცხადებს.

ახალი წელთაღრიცხვის I-II საუკუნეებში იბერია ძლიერდება. ამის მიზეზი, უპირველეს ყოვლისა, ქართველთა პასიონარული ენერგია იყო, რომელსაც, ისტორიის ამ მონაკვეთში შექმნილმა პოლიტიკურმა ვითარებამ, გამოვლენის უკეთესი პირობები შეუქმნა. "იბერიის მეფეები, უეჭველია ცდილობდნენ მაქსიმალურად გამოეყენებინათ ხელსაყრელი საგარეო პოლიტიკური სიტუაცია თავისი სამეფოს საზღვრების გასაფართოებლად. ამ მხრივ, ისინი იმდენ წარმატებას აღწევენ, რომ I ს. 30-იან წლებში იბრძვიან არა მარტო სომხეთის სასარგებლოდ ადრე დაკარგული ცალკეული სამხრეთის ოლქების, არამედ, საერთოდ მთელი სომხეთის შემოსაერთებლად" (იხ. "საქარათველოს ისტორიის ნარკვევები").

ეს ამბავი ასე განვითარდა: ჩვენი წელთაღრიცხვის 35 წელს, რომი ჩაერია პართიის შიდა საქმეებში და დამხობილი მეფის, არტაბან III-ის ნაცვლად, მმართველი დინასტიის წევრი ტირიდატი, ტახტის მოსაპოვებლად გააგზავნა. ვინაიდან ამ საქმეში იბერიის მხარდაჭერა და მისი სამხედრო პოტენციალის გამოყენება იყო ნავარაუდევი, იბერთა მეფეს (მაშინ მითრიდატე მეფობდა) სომხეთის ტახტს დაჰპირდნენ თავისი ვაჟისთვის. იბერიელები შეიჭრნენ სომხეთში, აიღეს დედაქალაქი არტაქსატა. სომეხთა მეფე არშაკი, თავისსავე ქვეშევრდომებმა მოკლეს. იბერთა წინააღმდეგ პართიელებმა თავიანთი მეფის ძის, ოროდის სარდლობით, დიდი ჯარი გამოგზავნეს. იბერიელებმა საკუთარ ლაშქარს ჩრდილო კავკასიელი დაქირავებულები მიაშველეს. გამოიყენეს კავკასიონზე არსებული გადასასვლელების ფლობის უპირატესობა და გზა გადაუკეტეს პართიელთა მიერ დაქირავებულ ტომებს. ამის შემდეგ, ადვილად დაამარცხეს პართიელთა ლაშქარი. სომხეთში უფლისწული მითრიდატე გამეფდა, - იბერთა მეფის, ფარსმანის ძმა... მოგვიანებით, ძმათა შორის ურთიერთობა გამწვავდა. ამას ზოგი იმით ხსნის, რომ ფარსმანს უნდოდა თავისი ამბიციური მემკვიდრე, რადამისტი, შორს ჰყოლოდა და, ის თავის ბიძასთან გაგზავნა, რომელიც შემდგომში ძმისა და ძმისშვილის ინტრიგის მსხვერპლი გახდა. სომხეთის ტახტზე კი, რადამისტი დაჯდა. პართიის მეფემ, ვოლოგესმა, სცადა, სომხეთში თავისი ძმა გაემეფებინა, ამიტომ შეიჭრა ამ ქვეყანაში, ხელთ იგდო არტაქსატა და ტიგრანაკერტი, განდევნა იბერიელები და სომხეთი სპარსეთს დაუმორჩილა დროებით. რადგან, რადამისტი მალე იბერიელთა ლაშქრით ბრუნდება, პართიელები ტოვებენ სომხეთს. ოღონდ, რადამისტმა ეს ქვეყანა ვერ შეინარჩუნა და ისევ იბერიაში დაბრუნდა, სადაც თავისი ამბიციური ხასიათის გამო, მოკლეს კიდეც, - როგორც ჩანს, ფარსმანის ბრძანებით.

სომხების მიერ დაპყრობილი ქართული პროვინციების უკან დაბრუნებით და მერე თავად სომხეთში იბერიის მმართველი დინასტიის გამეფების მცდელობით, გაცხადდა ის პასიონარული ენერგია, რაც ქართველ ერს გააჩნდა და, რომელიც დიდი ქმედებებისაკენ უბიძგებდა მას; მაგრამ, ორი იმპერიის, - რომსა და პართიას - შორის მოქცეულ მცირერიცხოვან ერს, გონიერება და დიდი მოქნილობა სჭირდებოდა, რათა მიზნებისათვის მიეღწია და თავისი ენერგია უთანასწორო ომში არ გაეხარჯა. ამიტომ ის ერთ-ერთი დიდი მეზობლის მოკავშირედ უნდა გამოსულიყო, რომ ორივე არ გაეღიზიანებინა. მხოლოდ ასე შეფარვით თუ იყო შესაძლებელი, კავკასიაში მესამე ძალად გადაქცევა.

ახალი წელთაღრიცხვის I საუკუნის ბოლოს, იბერიის საერთაშორისო მდგომარეობა უარესდება, ძლიერდება სომხეთი და ისევ აცხადებს პრეტენზიას საქართველოს სამხრეთის პროვინციებზე. ამ ომში, იბერიამ, თავისი სტრატეგიული უპირატესობა გამოიყენა: გააღო დარიალის კარი, იქედან ალანები გადმოიყვანა და სომხეთს მიუსია. ჩანს, იბერიის შიდა მდგომარეობა ყოველთვის სტაბილური არ ყოფილა, რადგან, ზემოხსენებულ საუკუნეში, ქვეყანა ორად იყო გაყოფილი. მცხეთაში ერთი მეფე იჯდა, არმაზში - მეორე. ეს ხელს არ უშლის იბერთა მეფე ქართამს, სომხეთში ილაშქროს, იქაური უფლისწული დაატყვევოს და დარიალის ციხეში გამოკეტოს... ცვალებადი იყო იბერიის მდგომარეობა ტრაიანეს დროს, ის რომის ქვეშევრდომ სახელმწიფოდ იხსენიება.

ახალი წელთაღრიცხვის II საუკუნის პირველ ნახევარში, იბერია კვლავ ძლიერდება. ეს არის ფარსმან II-ის მეფობის ხანა. ამ პერიოდში, იბერიის საზღვრები ფართოვდება და ის, საქართველოს ისტორიული ტერიტორიის დიდ ნაწილზეა განფენილი, ამასთან, შავი ზღვის სანაპიროს მოზრდილ მონაკვეთსაც მოიცავს.

ფარსმან II კარგად იყენებდა ქვეყნის გეოპოლიტიკურ მდებარეობას, კავკასიონზე არსებული გადმოსასვლელების კონტროლის საშუალებას; მან გადმოიყვანა დიდი რაოდენობით ალანები და შეუსია რომსა და პართიას. მეფის მიზანი ქართული მიწების გაერთიანება იყო და ბუნებრივია, დღის წესრიგში დადგა რომაელთა განდევნა კოლხეთიდან. ოღონდ, ამის გაკეთებას პართიელთა დახმარებით კი არა, საკუთარი ძალებით აპირებდა. იგულისხმება როგორც იბერიის მხედრობა, ასევე დაქირავებულები. ფარსმანი ღიად დაუპირისპირდა რომს, ის არ შეხვდა კაბადოკიაში მოსულ იმპერატორ ადრიანეს... სამაგიეროდ, ანტონინუს პიუსის დროს, რომთან ურთიერთობა კეთილმეზობლურ ხასიათს იძენს, რაც, ჩანს, რომის მხრიდან დათმობებით იყო განპირობებული. დიონ კასიუსის ცნობით, ანტონინუს პიუს "გაუფართოებია მისი სამფლობელო".

ეს იყო მხარდაჭერა და დადასტურება ფარსმან II-ის საგარეო პოლიტიკისა. სწორედ ფარსმანს დაუდგეს ძეგლი რომში, მარსის ტაძარში, რომელიც ცხენზე ამხედრებულ იბერთა მეფეს გამოხატავდა. ეს, რომში მისი ვიზიტისა და, იბერთა სამხედრო ვარჯიშების დემონსტრირების შემდეგ მოხდა. ასეთ პატივს იმპერიის დედაქალაქში ყველას არ მიაგებდნენ. აშკარაა, ფარსმან II-ის დროს, იბერია რომისათვის ანგარიშგასაწევი სახელმწიფო იყო. იბერიისთანა პატარა ქვეყნისათვის ასეთი აღმავლობის პერიოდებს დიდი მნიშვნელობა ჰქონდა, რადგან, სწორედ ასეთ დროს, მაქსიმალურად ვლინდება ეროვნული ენერგია, ადამიანის საქმიანობის ყველა სფეროში იგრძნობა აქტიურობა, ინტენსიურად მიმდინარეობს ერის შინაგანი განვითარების პროცესი... ოღონდ, პასიონართა ასეთი სიჭარბის პერიოდშიც, ჩვენი ქვეყნის ყოფაზე დიდ ზეგავლენას ახდენდნენ გარეშე ფაქტორები.




მაორგანიზებელი ძალა - II ნაწილი

მაორგანიზებელი ძალა - II ნაწილი

(maorganizebeli dzala - II nawili)


VI საუკუნეში, არაბეთის ნახევარკუნძულზე პასიონარული ბიძგი მოხდა, ხოლო უკვე VII საუკუნის დამდეგს, მუჰამედის გარშემო შემოკრებილმა პასიონარებმა, ჯერ მისი სწავლება მიიღეს და გაითავისეს, შემდეგ ნახევარკუნძულზე მცხოვრები არაბთა ტომები ერთ სახელმწიფოში გააერთიანეს. ხალიფა ომარის დროს, 634-644 წლებში იწყება არაბთა დაპყრობითი ომები.
ქართლში, პირველად, არაბები 642-643 წლებში მოსულან, - მაშინ, ქართველებს ადვილად განუდევნიათ ისინი თავიანთი საზღვრებიდან, მაგრამ 654 წელს არაბთა სარდალი ჰაბიბ იბნ-მასლამა დიდი ლაშქრით მოადგა ქართლს. პატრიკიოსს მისთვის ელჩები შეუგებებია და საჩუქრებიც მიურთმევია. წინააღმდეგობის გაუწევლობა, არაბებმა მორჩილების გამოცხადებად მიიჩნიეს და ქართველებს "დაცვის სიგელი" მისცეს, რომლის თაობაზე, "საქართველოს ისტორიის ნარკვევები”, ასეთ ცნობას გვაწვდის: "ამ დოკუმენტით, რომლის შინაარსი IX ს. ცნობილი არაბი ისტორიკოსების ბალაძორის და ტაბარის თხზულებებმა შემოგვინახა, დამპყრობელ-დაპყრობილის უფლებები და ურთიერთვალდებულებანი იყო განსაზღვრული:

ქართველები აღიარებენ მორჩილებას და იხდიან ჯიზიას, კომლზე ერთ დინარს, ამასთან, ეკრძალებათ კომლების გაერთიანება ჯიზიას შესამცირებლად, თავის მხრივ, არც არაბებს აქვთ კომლების დანაწილების უფლება ჯიზიას გასადიდებლად.
მოსახლეობა ვალდებულია არაბებს მტრების წინააღმდეგ რჩევითა და საქმით დაეხმაროს, ე.ი. სამხედრო ბეგარა იკისროს; შეიფაროს და დახმარება აღმოუჩინოს ჩამორჩენილ მუსლიმებს, ბინითა თუ მათთვის დასაშვები სასმელ-საჭმელით და შემდეგ მიიყვანოს ის არაბთა უახლოეს რაზმამდე.
ისლამის მიმღები არაბთა თანამოძმე ხდება და ყველა მუსლიმისათვის საერთო უფლებებით სარგებლობს.
არაბები ვალდებულებას კისრულობენ დახმარება გაუწიონ ქართველებს საერთო მტრის წინააღმდეგ, მაგრამ, თუ ვინიცობაა, მათი მოუცლელობის გამო, ქართველები მტერს დაემორჩილნენ, ეს მათ დანაშაულში არ ჩაეთვლებოდათ.
თუ მოსახლეობა ამ პირობებს მიიღებდა და შეასრულებდა, არაბები მას უშიშროების, ქონებისა და სარწმუნოების ხელშეუხებლობის გარანტიას აძლევდნენ, თუ არა და ომს უცხადებდნენ ალაჰისა და მისი მოციქულის სახელით".

ეს ხელშეკრულება საკმაოდ ვერაგული დოკუმენტია, იმით, რომ კორექტულად არის შედგენილი და სიფრთხილეს უჩლუნგებდა ქართველებს. მორჩილების გრძნობას უღვივებდა მუხანათი მტრის მიმართ და მაინც, ამ შეთანხმებამაც საქმეს ვერ უშველა: ქართველები, რომელთაც ბლომად ჰყავდათ პასიონარები და მორჩილებაზეც ნაკლებად ფიქრობდნენ, მიეცათ თუ არა საშუალება, ანუ, როცა სახალიფოში არეულობა დაიწყო, არაბებს განუდგნენ. სომეხი მემატიანის თანახმად: "ქართველთა მთავარმა ნერსემ განდევნა ბარაბა, სომხეთში მდგარი არაბთა ჯარის სარდალი, სასტიკ განადგურებით გაჰფანტა მისი ჯარი და გააქცია იგი".

უბედურება ის იყო, რომ შეუთანხმებელი პოლიტიკა საქმეს აფუჭებდა, ამის გამო, ეროვნული ენერგიის მიზანდასახულად წარმართვას ვერ ახერხებდნენ. 697 წელს, ბიზანტიელთა წინააღმდეგ, აჯანყებულმა ეგრისის პატრიკიოსმა, სერგი ბარნუკის ძემ, დასავლეთ საქართველო არაბებს გადასცა. ამ გზით ფეხადგმულმა დამპყრობლებმა კიდევ უფრო გააძლიერეს თავიანთი გავლენა; არაბთა სარდალმა ჯარაჰმა ქართველები აიძულა ჯიზიას გარდა, ხარაჯაც გადაეხადათ. ყოფა აუტანელი ხდებოდა, ამას ემატებოდა ხაზართა შემოსევები და ბიზანტიის დესტრუქციული ქმედებანი.

გაუსაძლის ყოფაში მყოფი ქართველები აჯანყდნენ, მათ დასამორჩილებლად, 735 წელს, ხალიფა ჰაშამიმ 120-ათასიანი ლაშქარი შემოუსია საქართველოს. ამ ჯარს სათავეში მურვან იბნ-მუჰამედი ჩაუყენა, რომელსაც თავისი სისასტიკის გამო, ქართველებმა "მურვან ყრუ" შეარქვეს, რომლის "მოღვაწეობაც" ასე არის აღწერილი "ქართლის ცხოვრებაში": "მოვლით ყრუმან ყოველი კავკასია, და დაიპყრა კარი დარიელისა და დარუბანდისა, შემუსრა ყოველნი ქალაქნი და უმრავლესნი ციხენი ყოველთა საზღვართა ქართლისათა".

მურვანმ ყრუმ დასავლეთ საქართველოც ააოხრა. წამებით მოკლა არგვეთის მთავრები დავით და კონსტანტინე, აიღო და დაანგრია ბევრი ციხე-ქალაქი, - მათ შორის, ცნობილი ციხე-გოჯი, ამის შემდეგ მან სამხრეთ საქართველო ააოხრა. ამ გამანადგურებელი შემოსევის შემდგომ, არაბებმა ქართლის დედაქალაქი თბილისი დაიკავეს და იქ ამირა დასვეს. ასე შეიქმნა თბილისის საამირო.

თავდაპირველად ამირას ხელისუფლება მთელ აღმოსავლეთ და სამხრეთ საქართველოზე ვრცელდებოდა, მაგრამ არაბთა ძალაუფლება არც ისე მტკიცე იყო, როგორც მურვან-ყრუს შემოსევის შედეგებით შეიძლება გვემსჯელა. ამ დროს, ქვეყნის განადგურებული ცენტრიდან მოშორებით, განაპირა მხარეებში, ხდება ქართველთა პასიონარული ენერგიის თავმოყრა. ეს პროცესი, უპირველეს ყოვლისა, სახელმწიფოს აღმშენებლურ საქმიანობაში გამოვლინდა: აფხაზეთის ერისთავი ლეონი (ის, ვინც ქართლის ერისმთავარ მირთან და მის ძმასთან, არჩილთან ერთად ანაკოფიის ციხეში გამაგრდა და მურვან ყრუს ლაშქრის იერიშები მოიგერია) ბიზანტიელთა და ხაზართა დახმარებით, ბრძოლას ეწევა არაბთა წინააღმდეგ. მისმა შვილმა ლეონ II-მ მთელი დასავლეთ საქართველო დაიპყრო და ერთიან სამეფოდ აქცია, ქუთაისი კი, მის დედაქალაქად.

ახლადწარმოქმნილი სამეფო თანდათანობით თავისუფლდება ბიზანტიის გავლენისაგან. ეს, პირველ რიგში, საეკლესიო დამოუკიდებლობას შეეხება. გატარდა ადმინისტრაციული რეფორმა, მიმდინარეობდა ფართომასშტაბიანი სამშენებლო საქმიანობა. აღორძინებას იწყებს ქართული კულტურა. სახელმწიფო აღმშენებლობის ანალოგიური პროცესები მიმდინარეობს კახეთსა და ჰერეთში. პირველი - არაბებთან ბრძოლაში ძლიერდება და ფორმირდება ეკონომიკურად წელგამართულ და კარგად ორგანიზებულ სახელმწიფო ერთეულად; მეორე - უფრო მშვიდობიანი და მოქნილი პოლიტიკით აღწევს მიზანს. ამასთან, ჰერეთში კონფესიური დაპირისპირება იყო დიოფიზიტებსა და მონოფიზიტებს შორის, რაც, საბოლოოდ, მართლმადიდებლობის გამარჯვებით დამთავრდა.
IX საუკუნის დამდეგს, აშოტ ბაგრატიონი სამხრეთ საქართველოში გადადის, ქ. არტანუჯში მკვიდრდება, საფუძველს უყრის კიდევ ერთი ქართული სახელმწიფო წარმონაქმნის ორგანიზებას იმ ტერიტორიაზე, რომელიც საშინლად იყო აოხრებული არაბების მიერ. "კლარჯეთს და ტაოთა შინა და შავშეთს და ყოველთა მათ მახლობელთა ქუეყანათა მცირედნი იპოვებოდეს დაშენებულ ტყეთა შინა ადგილ-ადგილ" (გიორგი მერჩულე). იწყება ამ აოხრებული ტერიტორიების მოშენება. ციხეების, ქალაქების, სოფლების, ეკლესია-მონასტრების აღმშენებლობა. ეს უკანასკნელი იმდენად მასშტაბური იყო, რომ ტაო-კლარჯეთი საქართველოს ერთგვარ რელიგიურ ცენტრადაც კი იქცა. ქვეყანა მალე მოშენდა და მასში იმდენი სამხედრო პოტენციალი დაგროვდა, რომ აშოტ კურაპალატი უკვე სამხედრო ოპერაციებს აწარმოებდა არაბთა წინააღმდეგ და ქართლშიც ახერხებდა თავისი ძალაუფლების გავრცელებას. მაგრამ 829 წელს აშოტის მოღალატურად მოკვლის შემდეგ, მისმა მემკვიდრეებმა შიდა ქართლი დაკარგეს. მომდევნო მეფეების და, განსაკუთრებით, დავით III კურაპალატის დროს, ტაო-კლარჯეთის სამეფოს საზღვრები, შორს, სამხრეთით ვრცელდება. ამავე მეფის დროს, ტაოელი ქართველები (პასიონარები) დიდ როლს თამაშობენ ბიზანტიის სახელმწიფოს ცხოვრებაში – 12 ათასიანმა ქართველთა ლაშქარმა თორნიკე ერისთავის მეთაურობით გაანადგურა იმპერატორის წინააღმდეგ ამბოხებული ბარდა სკლიაროსის ლაშქარი.

IX-X საუკუნეებში, პერიფერიებზე თავმოყრილი პასიონარები იწყებენ ბრძოლას ქვეყნის ცენტრის დასაუფლებლად ("ბრძოლა ქართლსა ზედა"). ამ ბრძოლაში ერევა გარეშე ძალა, სომხეთის სამეფოების სახით და ისინი ქვემო ქართლზე აცხადებენ პრეტენზიას ("ქართლის ველი"). ამავე დროს, საქართველოს პერმანენტულად აოხრებენ არაბები. საკმარისია, გავიხსენოთ ბუღა თურქის (853 წ.) და აბულ კასიმის (913-14 წ.) შემოსევები, სხვა ლაშქრობებზე რომ არაფერი ვთქვათ, რათა გავაცნობიეროთ ის ზეწოლა, რასაც საქართველო განიცდიდა. მაგრამ, ქართველ ერს აღმოაჩნდა საკმარისი ენერგია იმისათვის, რომ ჯერ ცალკეულ სამეფო-სამთავროებს ეწარმოებინა დამპყრობლებთან ბრძოლა, ხოლო შემდეგ, შეექმნა ერთიანი ფეოდალური სახელმწიფო, რომელიც იოანე მარუშისძისა და დავით კურაპალატის პოლიტიკის შედეგად განხორციელდა; 975 წ. ბაგრატ III ბაგრატიონი ქართლის მეფედ დასვეს, 980 წელს ბაგრატ III აფხაზთა მეფედ აკურთხეს. 1008 წელს, გურგენ მეფის გარდაცვალების შემდეგ, ბაგრატ III იერთებს სამხრეთ საქართველოს ანუ დავით კურაპალატის მემკვიდრეობას, ხოლო 1010 წელს მან შემოიერთა კახეთ-ჰერეთი და ამგვარად, საქართველო თითქმის გაერთიანდა, რაც ქართველ პასიონართა ძალისხმევით მოხდა. ქართველმა პასიონარებმა, მიუხედავად უდიდესი დანაკარგებისა, გაუძლეს არაბთა მსოფლიო იმპერიის შემოტევას და შეინარჩუნეს თავისი ეთნიკური სახე, კულტურა, რელიგია, ტრადიციები. ქართველმა ერმა მკვეთრად გამოხატა ეთნოცენტრიზმი და გამოავლინა იდეოლოგიური ბრძოლის გასაოცარი უნარი.

გავიხსენოთ იოანე საბანისძის მიერ აღწერილი ამბავი არაბი ჭაბუკისა, აბო თბილელისა, ქართველებზე გამარჯვებული, დამპყრობი ერის შვილის ისტორია, რომელმაც დამარცხებული ხალხის სარწმუნოება აღიარა და ეწამა კიდეც ამ რწმენისათვის. მერვე საუკუნის ქართული აგიოგრაფიული ნაწარმოები ყველა სხვა ღირსებასთან ერთად, პროპაგანდისტული ბრძოლის უნიჭიერესი ნიმუშია და დადასტურებაა იმ ქმედუნარიანობისა, რომელსაც მაშინდელი ქართველობა ავლენდა ადამიანის შემოქმედების ყველა სფეროში. მიმდინარეობდა ქართველი ერის შინაგანი განვითარება და ამისი შედეგი იყო ერთიანი სახელმწიფოს შექმნა.

ეს პროცესი ადვილად არ წარიმართა, იყო შიდა და გარე წინააღმდეგობები, რომლებიც, ზოგ შემთხვევაში, გადაილახა, ზოგ შემთხვევაში კი, არა. დავით კურაპალატის მემკვიდრეობა სრულად არ რგებია გურგენ მეფეს და შემდგომ, ბაგრატს. ბაგრატიონთა შორის შიდა წინააღმდეგობამ და გაუგებრობამ ის გააკთა, რომ დავითმა თავისი სამფლობელოების ნაწილი ბიზანტიის იმპერატორს, ბასილი II ბულგართმმუსვრელს გადასცა... 1001 წელს, როცა გარდაიცვალა დავით კურაპალატი, "გამოვიდა ბასილი ბერძენთა მეფე, და მისცნეს მას ციხენი აზნაურთა ამა დავითისათა, და დაიპყრა ბასილი მეფემან მამული დავით კურაპალატისა" ("ქართლის ცხოვრება"). ამ მიწა-წყლის დაბრუნება იყო საჭირო. თუმცა, ბიზანტიის იმპერია იმ დროს მსოფლიოში ერთ-ერთი უდიდესი და უძლიერესი სახელმწიფო იყო... ბაგრატ III-ის მემკვიდრე, გიორგი I, რომელზედაც თქმულა, რომ ის იყო "ახოვან და ყოველთურთ უშიში, ვითარცა უხორცო" ანუ პასიონარი, - როგორც ყველა მისი წინაპარი, ბუნებრივია, შემოიკრებდა პასიონარებს. პატარა საქართველოს მაშინ აღმოაჩნდა ეროვნული ენერგია იმისათვის, რომ შებმოდა ბიზანტიის იმპერიას. 1014-1016 წლებში, როცა ბასილი II ბულგარელებს ებრძოდა, გიორგი I-მა ბიზანტიელთაგან მიტაცებული იმიერ ტაო დაიკავა და საქართველოს შემოუერთა. იმპერატორის წინადადება დაპყრობილი ტერიტორიების ნებით უკან დაბრუნების თაობაზე კი, - უარყო. ამ დროს გამოვლინდა გიორგი I-ის ღრმად ეროვნული, მასშტაბური, რელიგიური სნობიზმისაგან თავისუფალი, უაღრესად პრაგმატული პოლიტიკა. ეს იქიდან ჩანს, რომ გიორგი I-მა, ეგვიპტის სულთან ალ-ჰაქიმთან დაიწყო მოლაპარაკება ანტიბიზანტიური კოალიციის შექმნის თაობაზე. სამწუხაროდ, ეგვიპტის სულთანი მალე უგზო-უკვლოდ დაიკარგა და, საქართველო მარტო აღმოჩნდა უძლიერესი სახელმწიფოს წინააღმდეგ, რომელმაც 1021 წელს გამოილაშქრა. მაშინ, "გიორგი მეფე განვიდა სპითა დიდითა წინააღმდგომად მისსა". სოფელ შირიმნისთან ბრძოლაში ქართველები დამარცხდნენ, მაგრამ ქართველთა ნების დათრგუნვა ბიზანტიის იმპერატორმა მაინც ვერ შეძლო, პირიქით, გიორგი I, იმპერიის შიდა ოპოზიციასთან, - აჯანყებულ ქსიფესთან და ფოკასთან ამყარებს კავშირს, მაგრამ ბასილი II-მ აჯანყებულები დაამარცხა. კვლავ განახლდა მოლაპარაკებები, რომელიც ბიზანტიელებმა შეწყვიტეს და მოულოდნელი შეტევით ქართველები დაამარცხეს.

ზავი ბიზანტიასთან 1023 წელს დაიდო. საქართველომ სამხრეთის მიწები დაკარგა და უფლისწული ბაგრატი, სამი წლით მძევლად წაიყვანეს ბიზანტიაში. გიორგი I-ის მოღვაწეობა აღსანიშნავია იმით, რომ პატარა საქართველო გრძნობდა რა ეროვნული ენერგიის მოზღვავებას (მრავალრიცხოვანი პასიონარების არსებობის შედეგი), არ ეპუებოდა მსოფლიოში უძლიერეს სახელმწიფოს. ატარებდა აქტიურ საგარეო პოლიტიკას. მიუხედავად უმძიმესი ომისა, ქვეყანა აქტიური შიდა ცხოვრებით ცხოვრობდა.

გიორგი I გარდაიცვალა 1027 წელს. უკვე ბაგრატ IV-ის მეფობაში, აშკარად გამოჩნდა, რომ სუბპასიონარები მომრავლებულიყვნენ ჩვენში. საერთოდ, X-XII საუკუნეებში საგარეო წარმატებას საშინაო ბრძოლის შედეგი განსაზღვრავს: რამდენადაც ეფექტურად ებრძოდნენ შიდა ოპოზიციას გაერთიანებული საქართველოს მეფეები, რამდენადაც ამარცხებდნენ ანტიეგოისტები ეგოისტებს, იმდენად წარმატებულად მიმდინარეობდა ერთიანი სახელმწიფოს შექმნა-აღმშენებლობის პროცესი.

ბაგრატ IV-ის მეფობის წლებში, აშკარა ხდება ბიზანტიის აგრესიული დამოკიდებულება კავკასიის ქრისტიანული სახელმწიფოების მიმართ. 1028 წელს, იმპერატორმა კონსტანტინე VIII-მ საქართველოს დიდი ლაშქარი შემოუსია; ამავე დროს, მხარს უჭერდა და ქართველი მეფის წინააღმდეგ აქეზებდა სეპარატისტულად განწყობილ აზნაურებს, მაგრამ, ეპისკოპოს საბა მტბევარის ენერგიულმა სამხედრო აქციამ, მის მიერ შავშეთის დაცვამ, ჩაშალა ბიზანტიელთა გეგმები. ხოლო ლიპარიტ ბაღვაშ-ორბელიანმა, კლდეკარის ციხეს მიმდგარ ბიზანტიელებს მედგარი წინააღმდეგობა გაუწია და, აიძულა ისინი, უკან გაბრუნებულიყვნენ. ქვეყანა აირია, თუ ფეოდალთა ერთი ნაწილი სამშობლოს ერთგულებდა, მეორე ნაწილი აშკარად ღალატის გზას ადგა: ჩანჩახი ფალელმა და არჯევან ჰოლოლისძემ გარყლობის და წეფეთის ციხეები გადასცეს ბიზანტიელებს და თავადაც იმპერიას შეაფარეს თავი. გარედან მოსულმა რეალურმა მხარდაჭერამ აამოძრავა ცენტრიდანული ძალები. ამ დროს, ბიზანტიელებმა ბაგრატ IV-ს დაუპირისპირეს დემეტრე კლარჯი - ბაგრატიონების შთამომავალი. მტერი მოსახლეობის მოსყიდვასაც ხშირად მიმართავდა და ამით ნერგავდა კაპიტულანტურ შეხედულებებს. ამან მაშინდელი საზოგადოების ერთი ნაწილის დემორალიზება და მტრის მხარეზე გადასვლა გამოიწვია. "მიიქცეს ერნი, სოფელნი უგუნურ-უსუსურნი ცნობითა და გონებითა". მარცხსა და შინაგან აშლილობას ბოლო კონსტანტინე კეისრის გარდაცვალებამ მოუღო. ეს მოხდა იმავე 1028 წელს "და ვითარ დიდად იღელვებოდა ქუეყანა ესე, კუალადცა პატივ-სცა ღმერთმან ბაგრატს, აფხაზთა და ქართველთა მეფესა, ეწია სენი სასიკუდინე კონსტანტინე მეფესა, მოუწერა პარკიმანოზს პროედოსსა, უხმო შეღმართ, ხოლო იგი წარემართა მსწრაფლ და ვიდრე მოვიდოდა, მიიცვალა კონსტანტინე მეფე" ("მატიანე ქართლისაი").

ღმერთის წყალობა არ იქნებოდა საჭირო, თუ ისეთი დიდი სამხედრო, ეკონომიკური და ინტელექტუალური პოტენციალის მქონე ქვეყანას, რომელსაც მაშინ საკმაოდ ჰყავდა პასიონარები, სათანადო მაორგანიზებელი ძალა გამოუჩნდებოდა და ამ პოტენციალს სახელმწიფოს თავდაცვისაკენ წარმართავდა. მაშინ, მტერი ადვილად დამარცხდებოდა. თავად განსაჯეთ: თუ ორი ისეთი ფეოდალის აქტიურ, ენერგიულ, მაორგანიზებელ ქმედებას, როგორიც საბა მტბევარი და ლიპარიტ ორბელიანები იყვნენ, ბიზანტიის ლაშქრის სარდლობის გეგმებში სერიოზული კორექტივები შეჰქონდა და თავდაპირველ ზრახვებზე ხელი ააღებინა მათ, რა იქნებოდა, საქართველოს შინაგანი რესურსების სრული მობილიზაციით რომ ებრძოლა! - ცხადია, უეჭველად გავიმარჯვებდით და "დავით კურაპალატის მემკვიდრეობის" საკითხის გადაწყვეტას კიდევ ნახევარი საუკუნე არ დასჭირდებოდა..

რაკი მტრის შეჩერება ძალით ვერ მოხერხდა, ეს ამოცანა დიპლომატიას დაევალა. ბიზანტიაში დიპლომატიური ვოიაჟები ჰქონდათ ორგზის, - მელქისედეკ კათალიკოსს და მარიამ დედოფალს.

პირველი ელჩობის ხასიათისა და მიზნების თაობაზე, ლოვარდ ტუხაშვილი წერდა: "მელქისედეკმა ორგზის ელჩობის შედეგად მიიღო: დიდძალი ფული, მრავალი სოფელი და აგარაკი სწორედ იმ ტერიტორიებზე, რომლებზედაც ვრცელდებოდა ბიზანტიური იურისდიქცია. აქედან შეიძლება დავასკვნათ, რომ ქართული ეკლესიის მესაჭე პრობიზანტიურ, კომპრომისულ ნიადაგზე იდგა. ჩანს, იგი ცნობდა კონსტანტინეპოლის პატრიარქის (ან შეიძლება უშუალოდ იმპერატორის) უზენაესობას დიოფიზიტურ სამყაროზე, მაგრამ მომხრე იყო რეგიონალური (ამ შემთხვევაში ქართული) ავტოკეფალიისა, მელქისედეკმა თავისებური "უნიანისტური" პოლიტიკით დაითანხმა ბიზანტია, ეცნოთ მცხეთის კათალიკოსის უფლებები ქართული სახელმწიფოს გარეთ მდებარე ქართულ პროვინციებზეც. სწორედ ეს პირობა უნდა ყოფილიყო მელქისედეკის პრობიზანტიურობის ძირითადი საფუძველი. მაშასადამე, შეიძლება დავასკვნათ: მე-11 საუკუნის I მესამედში საქართველოს სახელმწიფოებრივი და საეკლესიო საგარეო პოლიტიკა ერთმანეთს არ დაემთხვა. სწორედ ამიტომ იყო, რომ მელქისედეკ კათალიკოსის მისთვის წარმატებულ ვიზიტებს არ მოჰყოლია სანატრელი მშვიდობა ქვეყნისათვის".

საერო და საეკლესიო პოლიტიკათა შეუთავსებლობას, რამდენიმე მიზეზი აქვს. ერთი ასეთი გახლავთ ის, რის შესახებაც კარდინალი რიშელიე ამბობდა, "სახელმწიფოს აქვს რეალური მოთხოვნილებანი, მაშინ როცა ეკლესიის მოთხოვნილებანი წარმოსახვითია და თვითნებური", მეორე მიზეზი, - იდეოლოგიური ცენტრის ქვეყნის გარეთ ძიებაში და აქედან მომდინარე რელიგიურ სნობიზმში მდგომარეობდა. XI საუკუნეში ამ ტენდენციას დაუპირისპირდა გიორგი ათონელი. თუმცა, მოგვიანებით ეს ტენდენცია კვლავ გაძლიერდა ჩვენში...

სახელმწიფოსათვის უფრო მომგებიანი იყო მეორე ელჩობა, რომელიც მარიამ დედოფლის სახელს უკავშირდება: "შემდგომ ამისსა, წელსა მესამესა, წავიდა დედოფალი მარიამი, დედა ბაგრატ აფხაზთა მეფისა, საბერძნეთად ძიებად მშვიდობისა და ერთობისა" ("მატიანე ქართლისა"). ამ ელჩობამ ნაწილობრივ მოაწესრიგა ურთიერთობა ბიზანტიასთან, ბაგრატს მიენიჭა კურაპალატის წოდება და მას ცოლად მიათხოვეს იმპერატორ რომანოზ III-ის ძმისწული ელენე. მაგრამ, კავშირი ბიზანტიასთან, მტკიცე არ ყოფილა და, ის მალე დაირღვა.

1032 წელს ბიზანტიელთა ინტრიგების წყალობით ბაგრატ IV-ეს აუჯანყდა ნახევარ-ძმა დემეტრე და ანაკოფიის ციხე გადასცა ბიზანტიელებს. წარუმატებლობის მიზეზი, ბაგრატის, როგორც ქვეყნის მმართველისა და, აქედან გამომდინარე, მაორგანიზებელის, სისუსტე იყო. ეს კარგად ჩანს მის მიერ დაშვებული შეცდომებიდან, მოქმედების უსისტემო ხასიათიდან, მოვლენათა მისეული ხედვის ფრაგმენტულობიდან.

თავად განსაჯეთ, რამდენჯერმე დაიკარგა თბილისის შემოერთების შანსი. 1032 წელს ლიპარიტ ამირამ და ქართლის ერისთავმა ივანე აბასაისძემ ბრძოლა დაუწყეს თბილისის ამირა ჯაფარს, წაართვეს მას ბირთვისის ციხე და ბოლოს, თავად ისიც შეიპყრეს. მაგრამ, ბაგრატმა ამირა გაანთავისუფლა, ლიპარიტ ბაღვაშის მოწინააღმდეგე ფეოდალების ჩარევით... 1037 წელს ბაგრატ IV-მ ალყა შემოარტყა თბილისს. ამ ომში, მისი მოკავშირე კახეთის მეფეც იყო. ორი წლის განმავლობაში ქალაქი ალყაში ჰყავდათ, თბილისის ამირა უკვე დანებებაზე ფიქრობდა, როცა ბაგრატ IV-მ, მოულოდნელად, ზავი დაუდო ამირას. "ამ შემთხვევაშიც ბაგრატ IV-ის საქციელი ლიპარიტის მოწინააღმდეგე დიდგვარიან აზნაურთა ჯგუფის ოინებისა და გავლენის შედეგი ყოფილა" (ივანე ჯავახიშვილი). მეფის ასეთი საქციელი გამხდარა ლიპარიტთან ურთიერთობის გამწვავების მიზეზი. როგორც ჩანს, ბაგრატს ქვეყნის უძლიერეს ფეოდალთან დაპირისპირება თავიდან საგანგაშოდ არ მიუჩნევია, ამიტომ თავისი გუშინდელი მოკავშირის, კახეთის მეფის წინააღმდეგ გაილაშქრა, მაგრამ შემდეგ, შიდა ოპოზიციის მნიშვნელობა გაიაზრა და უკან დაიხია. 1044-1045 წლებში ბაგრატ IV-სა და ლიპარიტს შორის ბრძოლა დაიწყო, ეს ომი ბაგრატ IV-ის გაუწონასწორებელი პოლიტიკის შედეგი იყო, რადგან ლიპარიტი მეფის მისადმი დამოკიდებულებით იყო უკმაყოფილო და ეს ყოვლისშემძლე ფეოდალი მთელი სახელმწიფოს დესტაბილიზაციის მიზეზი გახდა. მას მხარს უჭერდნენ ბიზანტიელები, ის ცდილობდა ბაგრატ IV-ის ნახევარძმის, დემეტრეს გამეფებას. ასე გაგრძელდა მანამ, სანამ დიდგვაროვანმა აზნაურმა სულა კალმახელმა ლიპარიტი ტყვედ არ ჩაიგდო და მეფეს არ გადასცა. ამის შემდეგ, ლიპარიტი პოლიტიკას ჩამოშორდა, - ბიზანტიაში აღიკვეცა ბერად.

მეფის პოლიტიკით პროვოცირებულმა შინაომმა ხელი შეუშალა ქვეყნის გაერთიანებას და ტერიტორიულ ზრდას. ასე მაგალითად, დაიკარგა 1045 წელს ანისის ბერების მიერ გადმოცემული ეს ქალაქი. საერთოდ, იმ წლებში მიზანდასახულად ვერ წარიმართა ქართველთა ეროვნული ენერგია. სულ მალე, გართულდა ქვეყნის საგარეო მდგომარეობა: 1065 წელს საქართველოს თურქ-სელჯუკთა სულთანი ალფარსლანი შემოესია და ქვეყანა ააოხრა. 1068 წელს დაიკარგა რვა წლით ადრე შემოერთებული კახეთი. იმ წელს, თურქებმა ისევ ააოხრეს საქართველო. ამის შემდეგ, მეფემ თბილისი აიღო, მაგრამ საქართველოს კი არ შემოუერთა, არამედ 4400 დრაჰკანის ყოველწლიურად გადახდის პირობით, ისევ თბილისის ამირას დაუბრუნა... 1072 წელს ბაგრატ IV გარდაიცვალა.

მისი მემკვიდრე გიორგი II ვერ გამოვიდა იმ პიროვნებად, რომელიც ერის სრულფასოვან წინამძღოლობას შეძლებდა, სათავეს დაუდებდა კონსტრუქციულ პროცესებს, შინაურ და გარეშე მტერს ალაგმავდა. პირიქით, როცა გამეფებიდან ერთი წლის შემდეგ 1073 წელს გიორგი II-ს აუჯანყდნენ გავლენიანი ფეოდალები, ივანე ლიპარიტის ძე, ნიანია ქვაბულის ძე და ვარდან სვანთა ერისთავი, აღებულ იქნა ქუთაისი, გაძარცვული - სამეფო საჭურჭლე, ააოხრეს ეგრისი. მეამბოხეთა დაშოშმინება მეფემ იმითი შეძლო, რომ დააჯილდოვა ისინი... ეს დამნაშავეთა წაქეზებას ნიშნავდა და დაუსჯელობის სინდრომს ამკვიდრებდა მაშინდელ საზოგადოებაში. ამიტომ, არ უნდა გაგვიკვირდეს, თუ ივანე ლიპარიტის ძე, კიდევ ერთხელ აუჯანყდა მეფეს. მეორედ დამარცხებული, - ისევ აგრძელებს მუხანათობას, ღალატით გაგის ციხეს იგდებს ხელთ და განძის ამირა ფალდონს მიჰყიდის...

უნიათო მეფე, გიორგი II ქვეყნის შიგნით წესრიგს ვერ ამყარებდა, გარეშე საფრთხე კი, სულ უფრო ძლიედებოდა. 1073 წელს საქართველოსაკენ დაიძრა თურქ-სელჯუკთა სულთანი მელიქ-შაჰი. ივანე ლიპარიტის ძე, უკეთესი ხვედრის ძიებაში, ჯერ სულთანს მიემხრო, შემდეგ კი, მიატოვა ის. ამ მანიპულაციებს ის მოჰყვა, რომ მელიქ-შაჰმა თრიალეთი ააოხრა და ხელთ იგდო სამშვილდე. ერთი ფეოდალის თვითნებობას მოჰყვა მტრის შემოსევაც და უმნიშვნელოვანესი სტრატეგიული პუნქტის დაკარგვა. ერთადერთი ნათელი წერტილი, 1074 წელს, ფარცხისთან ბრძოლაში თურქთა დიდი ლაშქრის დამარცხებაა. აქცია, რომელიც ადასტურებს, რომ საქართველოს დიდი სამხედრო პოტენციალი ჰქონდა, მაგრამ მისი გამოყენებისათვის საჭირო მაორგანიზებელი ძალა, სამეფო ხელისუფლების სახით, - არ არსებობდა... მალე, ბიზანტიასთან დაიდო უმნიშვნელოვანესი ხელშეკრულება:

იმპერიის აღმოსავლეთის დიდმა დომესტიკოსმა, ქართველმა დიდებულმა გრიგოლ ბაკურიანის ძემ, საქართველს გადმოსცა კარის ციხე და მისი მიმდებარე ტერიტორია. გიორგი II-მ ციხეში შავშელ აზნაურთა ჯარი ჩააყენა. სამწუხაროდ, მეფის უთაობის გამო, ამ შენაძენის შენარჩუნება და ქვეყნის თავდაცვისუნარიანობის ამაღლებისათვის მისი გამოყენება არ მოხერხდა, - ციხე თურქებმა ჩაიგდეს ხელში.

1080 წელს იწყება თურქთა ინტენსიური შემოსევები. ეთნიკური ექსპანსიის ხასიათისა. ამ ექსპანსიას ქართველებმა "დიდი თურქობა" უწოდეს. ქვეყნის დიდი ნაწილი ააოხრეს, მოსახლეობა ააწიოკეს, მომთაბარეებმა მოშალეს ინტენსიური სოფლის მეურნეობა. ქართველი ხალხი საკუთარი ხელისუფლების მიერ იყო დეზორგანიზებული და თურქებს წინააღმდეგობას ვერ უწევდა. გიორგი II-მ ისღა შეძლო, რომ თურქებს დაუზავდა, აღუთქვა მათ ხარკის გადახდა. ასეთი მორჩილების პასუხად თურქ-სელჯუკთა სულთანმა: "ყოველი სათხოვნელი აღუსრულა მეფესა გიორგის... და სამეფო მისი განათავისუფლა ზედამარბეველთაგან და მოსცა კახეთი და ჰერეთი, გარნა ხარაჯა ითხოვა სამეფოსა მისისა, რომელსა აიღებდეს ჟამთა მრავალთა და ესრე განდიდებითა და მრავალითა დიდებითა გამოგზავნა თვსად სამეფოდ და წარმოაყოლნა სპანი დიდნი, რათა წარვლონ გზა მშვიდობის და რათა აართვან კახეთი" ("ქართლის ცხოვრება"). დამარცხებულ ქართველ მეფეს თავს მოახვიეს პროვოკაციული წინადადება, მელიქ-შაჰის მიერ "ნაწყალობევი" კახეთ-ჰერეთის სახით, რომელიც "მწყალობელს" არ ეკუთვნოდა და რომლის გიორგისათვის ჩუქება ცოცხალი დათვის ტყავის გაყოფას ნიშნავდა. კახეთის დასაპყრობად სულტანმა გიორგი II-ს თურქთა ლაშქარი მისცა და ამ უკანასკნელმა, კახეთის მეფის წინააღმდეგ გაილაშქრა. ალყა შემოარტყა ვეჟენი ციხე. ამ ალყის დროს, გიორგიმ გაუგონარი უპასუხისმგებლობა გამოიჩინა, კახეთს მიმდგარი თურქები მიატოვა, თვითონ კი, "ხოლო მეფესა გიორგის მოეხსენა ნადირობა აჯამეთისა, არასდროს ზრუნავდის სხუასა, არცა ელოდა აღებასა ვეჟენისასა და კახეთისა, არამედ ლაშქართა თურქთასა, რომელი ჰყვა, მისცა ნიჭად სუჯეთი და ყოველი ქვეყანა იორის პირი კუხეთი, რომელი მოოხრდა მუნ დღეინდელად დღემდე. ხოლო თვით გარდავლო მთა ლიხთა და შთავიდა აფხაზეთად".

ეს ამბავი შესანიშნავი პოლიტიკური ანეკდოტი იქნებოდა, ესეოდენ ტრაგიკული შედეგი რომ არ ჰქონოდა ერისათვის, რომელსაც დიდი ეროვნული ენერგია გააჩნდა და შემოსეული მტრის მოგერიება შეეძლო, ხელისუფლების უთავობის გამო კი, ფიზიკური განადგურების საფრთხის წინაშე აღმოჩნდა...

შექმნილ მდგომარეობას ბუნებრივი კატაკლიზმებიც დაემატა, ასეთ დროს, ქართველ პასიონარებს კომპლიმენტარული დამოკიდებულება ვერ ექნებოდათ მაორგანიზებლად ვერქცეული მეფისადმი. პირიქით, უვარგისი ლიდერი მიუღბელი ხდებოდა, "და დიდმა აზნაურთა წრემ პოლიტიკური გადატრიალება მოახდინა სამეფო კარზე" (ნ. ბერძენიშვილი). ამის შედეგად, სამეფო ტახტზე უფლისწული დავითი ავიდა "მას ჟამსა იყო ჰასაკითა თექუსმეტისა წლისა, ხოლო ქრონიკონი სამას და ცხრა ამას მარტოდ შობილს გიორგისგან თვით მამამან დაადგა გვირგვინი მეფობისა" ("ქართლის ცხოვრება").

დავით IV - აღმაშენებლად წოდებული, უდაოდ, ნიჭითა და უნარით ყველაზე გამორჩეული სახელმწიფო მოღვაწეა. მან განახორციელა მანამდის არნახული სახელმწიფოებრივი აღმშენებლობითი ქმედებანი, უპირველეს ყოვლისა, მთელი ციკლი რეფორმებისა: სამხედრო, მმართველი აპარატის, საეკლესიო, სამეურნეო, კულტურულ-საგანმანათლებლო... დავითმა შემოიკრიბა უმეთაუროდ დარჩენილი პასიონარები "ნელ-ნელა შეადგინა ერთგული სამხედრო რაზმები, რომელნიც ძირითადად ყმა მოლაშქრეებისა და წვრილი მსახურეული აზნაურებისაგან შედგებოდა. დავითის რაზმები, გუნდ-გუნდ დაყოფილნი თავს ესხმოდნენ ქართლში ჩამომსხდარ თურქებს, ერეკებოდნენ მათ და გაქცეულ და აყრილ მოსახლეობას დაბრუნებისა და მეურნეობის აღდგენის საშუალებას აძლევდა" ("საქართველოს ისტორიის ნარკვევები") ქართული ჯარი დავით აღმაშენებელის დროს ოთხ სახეობისაგან შედგაბოდა: მონა-სპა ანუ, მეფის გვარდია, მეციხოვნენი - საგარნიზონო სამსახურს რომ ეწეოდნენ, ფეოდალური ლაშქარი - რომელიც საგანგებოდ იკრიბებოდა ომის დროს და როქის სპა, - დაქირავებული მეომრებისაგან შემდგარი.

დაქირავებული რაზმები თითქმის ყოველთვის არსებობდა ქართულ ლაშქარში, მაგრამ 1118 წელს, 40 ათასი ყივჩაყი ოჯახის საქართველოში ჩამოყვანით, მათი სათანადო გაწვრთნითა და მათთვის დაკისრებული ამოცანით, ამ სტრუქტურას განსხვავებული მნიშვნელობა მიენიჭა. ქართველ ისტორიკოსებს აღნიშნული აქვთ დავით აღმაშენებლის მიერ განხორციელებული ფეოდალური საქართველოს საგანგებო მილიტარიზაციის პოლიტიკა: "ჩვენი აზრით, დავით აღმაშენებლის ეპოქიდან დაიწყო ქართული "სახელმწიფოს გასამხედროება", "ქართული რეკონკისტი", ამის გარეშე არ წარმოიდგინებოდა... გასამხედროებული სახელმწიფოს მუდმივ ჯარს თვითგამოკვების პრინციპი ედო საფუძვლად (არმიას თვით უნდა შეექმნა საკუთარი თავის გამოკვებისათვის აუცილებელი დოვლათი)" (ლოვარდ ტუხაშვილი). ფეოდალური სახელმწიფო ისედაც მილიტარიზებულია, მაგრამ, იმისათვის, რომ მომთაბარე თურქ-სელჯუკთა უზარმაზარ სამხედრო პოტენციალს დაპირისპირებოდა, საჭირო იყო ისეთი სამხედრო სისტემის შექმნა, რომელიც ადექვატური მასშტაბის სამხედრო პოტენციალს გამოიხმობდა. დავით IV-მ ამას, სახელმწიფოს გასამხედროებით მიაღწია.

ამ პოლიტიკას, ცხადია, თავისი უარყოფითი მხარეც ჰქონდა, რამაც, მოგვიანებით იჩინა თავი. მაშინ კი, დავით აღმაშენებელმა განახორციელა სახელმწიფოს ისეთი სამხედრო ორგანიზება, რომ შექმნა ძალა, რომელიც წინ აღუდგა მომთაბარე თურქ-სელჯუკთა ეთნიკურ ექსპანსიას, შეაჩერა მათი შემოტევა, შეძლო ფართომასშტაბიან კონტრშეტევით ბრძოლებზე გადასვლა.

სელჯუკებთან პარტიზანული ომის დაწყების პარალელურად, დაიწყო მეამბოხე ფეოდალების ალაგმვა. 1097 წელს, ლიპარიტ ბაღვაში ბიზანტიაში გააძევა, ხოლო, როცა 1103 წელს, რატი ლიპარიტის ძე გარდაიცვალა, მეფემ გააუქმა კლდეკარის საერისთავო. შემდეგ, ჯერი მიდგა ძაგან აბულეთის ძეზე, რომელსაც ქონება ჩამოერთვა. ფეოდალურ რეაქციასთან ბრძოლამ, საერო საქმეებიდან საეკლესიოში გადაინაცვლა, რადგან იქ იყო ფეხმოკიდებული ის არისტოკრატია, რომელმაც X-XI საუკუნეებში საეკლესიო თანამდებობები მემკვიდრეობით დაისაკუთრა. მათი დიდი ნაწილი პოლიტიკურ დასაყრდენს ქმნიდა მეფის ოპოზიციისათვის ამავე დროს, ჩანს, ისინი, კეთილსინდისიერად საეკლესიო საქმეებსაც ვერ აგვარებდნენ: "წმინდანი ეკლესიანი, სახლნი ღმრთისანი, ქუაბ ავაზაკთა ქმნი ლ იყვნეს" ("ქართლის ცხოვრება").

ასეთი შეფასება, მეტყველებს იმ მდგომარეობის შესახებ, ეკლესიაში რომ იყო შექმნილი და რომელიც ვერ გამოადგებოდა მოკავშირედ და მხარდამჭერად გაძლიერების გზაზე შემდგარ სამეფო ხელისუფლებას. "იმუნიტეტმოპოვებულ და გაძლიერებულ ეკლესიას უკვე აღარ აწყობდა ძლიერი საერო ხელისუფლება. სახელმწიფო ცდილობდა ეკლესია თავის მოკავშირედ შეენარჩუნებინა" ("საქართველოს ისტორიის ნარკვევები"). 1103 წელს რუის-ურბნისში ჩატარდა საეკლესიო კრება, რომელმაც, ეკლესიიდან გამოდევნა მეფის ოპოზიცია, მათ დაკავებული თანამდებობი დაატოვებინეს და იქ, მეფის მომხრეები დანიშნა. ამრიგად, ანტაგონიზმი ეკლესიასა და სახელმწიფოს შორის მოისპო. ხოლო, მწიგნობართუხუცესად ჭყონდიდელი ეპისკოპოსის დანიშვნით - რაც შემდგომში ტრადიციად იქცა - მეფეს მიეცა საშუალება, ეკლესიაზე ზემოქმედების მძლავრი ბერკეტი მოეპოვებინა.

ადმინისტრაციული რეფორმა გამოიხატა ბიუროკრატიული აპარატის რეორგანიზაციით, ვაზირთა ინსტიტუტის მნიშვნელობის გაზრდით.

განხორციელდა სასამართლო რეფორმა, შეიქმნა ე.წ. "სააჯო კარი"..

შეიქმნა მსტოვართა ინსტიტუტი - დაზვერვისა და კონტრდაზვერვის სამსახური, სახელმწიფოს უსაფრთხოების მნიშვნელოვან გარანტად იქცა.

საგანგებო ყურადღება მიექცა უმაღლეს განათლებას, დაარსდა გელათის აკადემია. ეს მოხდა 1106 წელს, "ყოვლისა აღმოსავალისა მეორედ იერუსალიმად, სასწავლოდ ყოვლისა კეთილისად, მოძღურად სწავლულებისად, სხუად ათინად, ფრიად უაღრეს მისსა საღმრთოთა შინა წესთა. დიაკონად ყოვლისა საეკლესიოსა შუენიერებისად".


მურვან ყრუს (მურვან იბნ-მუჰამედის) შემოსევა საქართველოში

მურვან ყრუს (მურვან იბნ-მუჰამედის ) შემოსევა საქართველოში

murvan yrus (murvan ibn-muhamedis) shemoseva saqartveloshi


ურვან ყრუს შემოსევა საქართველოში 735-737 წლებში, არაბების ლაშქრობის სარდალ მარვან II იბნ მუჰამადის (ქართული წყაროებით მურვან ყრუ) მეთაურობით საქართველოს საბოლოო დამორჩილების მიზნით. ქართველი ხალხის გმირული წინააღმდეგობის გამო არაბების მიერ საქართველოს დაპყრობა-დამორჩილების პროცესი თითქმის მთელი საუკუნე გაგრძელდა. ამ პროცესის დასასრულად და ქართლში არაბთა ბატონობის დამკვიდრების თარიღად მიიჩნევენ მურვან ყრუს შემოსევას.
მურვანს დიდძალი ლაშქარი ჰყავდა. მან მთელი კავკასიის დაპყრობა შეძლო. მურვანმა ჯერ ქართლი ააოხრა, დასავლეთ საქართველოში გადავიდნენ არაბთა ჯარი ანაკოფიის ციხეს მიადგა, სადაც ერისმთავარი არჩილი და მირი იყვნენ გამაგრებულნი. ქართველებს ეხმარებოდა აფხაზეთის ერისთავი ლეონი. არაბებმა ციხე ვერ აიღეს და უკან დაბრუნდნენ. შეშინებული მოსახლეობა მოსახლეობა კი მთებში გაიხიზნა.
ქართლიდან მურვანი სამცხეში გადავიდა, ოძრხეს დაიბანაკა და შემდეგ ზეკარის გზით დასავლეთ საქართველოში შეიჭრა. არგვეთში მწვავე ბრძოლის შემდეგ მან ტყვედ იგდო არგვეთის მთავრები დავითი და კონსტანტინე, რომლებმაც არ მიიღეს მაჰმადიანობა. ამის გამო მურვანმა ისინი წამებით დახოცა.
შემდეგ მურვანის ლაშქარმა ეგრისის ქალაქები (განსაკუთრებით ციხეგოჯი) და სიმაგრეები დაანგრია, გადალახა „ზღუდე კლისურისა“ (მაშინდელი საზღვარი ბიზანტიის სამფლობელოებსა და საქართველოს შორის), დაიპყრო ცხუმი (ახლანდელი სოხუმი) და მიადგა ანაკოფიას. აქ მას ქართველებმა და აფხაზებმა მედგარი წინააღმდეგობა გაუწიეს. აფხაზეთის მთავარი ლეონი გამაგრებული იყო სობღის ციხესიმაგრეში (ოსეთში გადასასვლელ გზაზე) და მურვანმა მისი დამორჩილება ვერშეძლო. ამას დაერთო სტიქიური მოვლენები (წყალდიდობა და სხვა), რომელთაც დიდად დააზარალეს არაბთა ლაშქარი. მტერმა უკან დაიხია.
მურვანის სისასტიკისა და დაუნდობლობის გამო ქართველმა ხალხმა მას „ყრუ“ შეარქვა. მურვანის შემოსევას მძიმე შედეგი მოჰყვა. „იქმნა მას ჟამსა გარყუნილ ქუეყანა ქართლისა, სომხითისა და რანისა და არღარა იპოვებოდა ნაშენები, არცა საჭამადი კაცთა და პირუტყუთა ყოვლადვე“ (ჯუანშერი). ლაშქრობის შემდეგ არაბებმა ქართლში თავისი მოხელე — ამირა დანიშნეს. ამის შემდეგ არაბებს აღარ ჰქონდათ შესაძლებლობა კიდევ მოეწყოთ ლაშქრობები და მთელი ნახევარი საუკუნის მანძილზე კმაყოფილდებოდნენ იმ ხარკით, რომელსაც მათ ქართლის ერისთავი უგზავნიდა.


მონღოლების ბატონობა საქართველოში

მონღოლების ბატონობა საქართველოში

(mongolebis batonoba saqartveloshi)


მონღოლთა ბატონობა საქართველოში, XIII-XIV საუკუნეებში მონღოლთა მიერ საქართველოს დაპყრობის შედეგად დამყარებული რეჟიმი, გულისხმობს მმართველობის ორგანიზაციას, სამხედრო ბეგარას, საგადასახადო სისტემას, ხარკს და დამპყრობთა სახელით ფულის მოჭრას.

მონღოლები პირველად 1220 გამოჩნდნენ საქართველოს საზღვრებთან. 1220-1221 სამჯერ შეებრძოლნენ ქართველებს, სამივეჯერ დაამარცხეს, მაგრამ უკანვე გაბრუნდნენ. 1235 მონღოლები კვლავ მოვიდნენ საქართველოში. ქვეყნის მესვეურებმა ამჯერადაც ბრძოლის პასიური ტაქტიკა აირჩიეს. ცალკეულ მხარეთა გამგებლები და სახელმწიფო ვეზირები ჯერ ციხეებში შეიკეტნენ, მერე კი მტერს დანებდნენ. მეფე რუსუდანმა დასავლეთ ქრისტიანულ სახელმწიფოთაგან დახმარების მიღება სცადა და წერილით მიმართა რომის პაპს, მაგრამ უარი მიიღო. ამის შემდეგ ის დაპყრობლებს შეუთანხმდა და ცნო მონღოლთა ყაენის უზენაესობა. საქართველოს ყოველწლიურად 50 ათასი პერპერის გადახდა და მონღოლთა ლაშქრობაში მონაწილეობა დაეკისრა. რუსუდანის გარდაცვალების შემდეგ, უმეფობის ხანაში, მონღოლებმა საქართველო დაყვეს დუმნებად, რომელთა სათავეში დააყენეს ქართველი ერისმთავრები. მათ დუმნის ტერიტორიაზე ხარკი უნდა აეკრიფათ და მონაწილეობა მიეღოთ დამპყრობელთა ლაშქრობებში. ხარკის სიმძიმითა და მონღოლთა ლაშქრობებით გაბეზრებულმა ქართველ მთავრებმა აჯანყების მოწყობა გადაწყვირეს და კოხტასთავს შეიკრიბნენ სათათბიროდ, მონღოლებმა შეიტყვეს შეთქმულების ამბავი და დააპატიმრეს შეთქმულნი. აჯანყება ჩაიშალა.


თამაზ I-ის ლაშქრობები საქართველოში

თამაზ I-ის ლაშქრობები საქართველოში

(tamaz I-is lashqrobebi saqartveloshi)


თამაზ I-ის ლაშქრობები საქართველოში XVI საუკუნეში, ირანი და ოსმალეთი ერთმანეთს ებრძოდნენ ამიერკავკასიაში გაბატონებისათვის. ამ მიზნით თამაზ I-მა ილაშქრა საქართველოში. 1541 წელს იგი "საღვთო ომის" საბაბით ყარაბაღიდან საქართველოში შემოიჭრა 12 ათასი მეომრით. ყიზილბაშებმა თბილისი აიღეს, გაძარცვეს და ცეცხლს მიესცეს. მოტყუებით აიღეს ბირთვისის ციხე და ლუარსაბ I-ის ხელში ჩაგდებაც სცადეს, მაგრამ ვერ შეძლეს. მტერმა თბილისში თავისი რაზმი ჩაიყენა და უკან გაბრუნდა. 1547 წლის იანვარში თამაზ I შირვანიდან დაიძრა და ანისის გზით ახალქალაქში მივიდა. მტრის ლაშქარმა მოარბია ჯავახეთი, ქართლი და დიდი ნადავლით განჯაში დაბრუნდა. ქართლის მეფე ლუარსაბ I ვერ ურიგდებოდა სამცხის ათაბაგის ირანისადმი მორჩილებას და ოსმალეთის გააქტიურებას ამ მხარეში. ქვეყნის უშიშროების უზრუნველსაყოფად მან სამცხის დიდი ნაწილი დაიკავა. ათაბაგმა ქაიხოსრომ ირანს მიმართა დახმარებისათვის. 1551 წელს შაჰმა შაქიდან გამოილაშქრა დიდი ჯარით. მოსახლეობა სიმაგრეებში გაიხიზნა. ყიზილბაშებმა ააოხრეს ჯავახეთი, დაიპყრეს ციხესიმაგრეები - თმოგვი, ვანის ქვაბი, აწყური. აიღეს და გაძარცვეს ვარძია, საიდანაც დიდძალი სიმდიდრე წაიღეს. შაჰმა ქაიხოსროს დაუბრუნა ლუარსაბისაგან წართმეული ქვეყანა და ყარაბაღში დაბრუნდა. 1554 წელს თამაზ I მეოთხედ შემოესია საქართველოს. მან ჯერ საბარათიანო დაიკავა, მერე - შიდა ქართლი, აიღო გორი, ზოგიერთი სხვა სიმაგრეც და შემოადგა ატენის ციხეს, სადაც მეფისა და ქართველ დიდებულთა ოჯახები იყვნენ გახიზნული. მტერმა ღალატით აიღო ციხე და დიდ ნაალაფევთან ერთად 30 ათ. ტყვე წაიყვანა (მ. შ. მეფის დედა ნესტან-დარეჯანი). ლუარსაბ I მტერს დაედევნა, რამდენჯერმე შეებრძოლა, მაგრამ ტყვეები ვერ დაიხსნა.
თამაზ I-ის ლაშქრობებმა დიდი ზიანი მიაყენა საქართველოს. მტერმა დაარბია და გაძარცვა ბევრი ქალაქი და სოფელი, მრავალი ადამიანი ბრძოლაში დაიღუპა ან ტყვედ წაიყვანეს.


ალფ-არსლანის ლაშქრობანი საქართველოში

ალფ-არსლანის ლაშქრობანი საქართველოში

(alf-arslanis lashqrobani saqartveloshi)


ალფ-არსლანის ლაშქრობანი საქართველოში 1064, თურქ-სელჩუკთა შემოსევები სულთან ალფ-არსლანის მეთაურობით. XI საუკუნის დასწყისიდან სელჩუკთა მარბიელი ლაშქარი გამუდმებით დათარეშობდა ამიერკავკასიის ქვეყნებში. საქართველოს ალფ-არსლანი პირველად 1064 წლის ივნის-ივლისში შემოესია. ამ ლაშქრობაში მონაწილეობდნენ არანის, შირვანისა და სხვა მხარეთა გამგებლებიც. ალფ-არსლანი ახალქალაქს მოადგა. მესხებმა შეუპოვარი წინააღმდეგობა გაუწიეს., მაგრამ უთანასწორო ბრძოლაში დამარცხდნენ. მოსახლეობა მთებს შეეხიზნა. ალფ-არსლანი ქართველთაგან ხარკს მოითხოვდა. ბაგრატ IV მზად იყო ქვეყნის გადასარჩენად ზოგიერთ დათმობაზე წასულიყო, მაგრამ ხარკის გადახდა არ იკისრა. 1068 წელს ალფ-არსლანი მეორედ შემოესია საქართველოს, კახეთი ააოხრა და დიდძალი სიმდიდრე იგდო ხელთ. კახთა მეფე აღსართან I-მა სულთანს მორჩილება აღუთქვა. დიდი საჩუქრით ეახლა. გამაჰმადიანდა და ხარკის გადახდაც იკისრა. შემდეგ აღსართანის, სომეხთა მეფის კვირიკესა და თბილისის ამირას თანხლებით ალფ-არსლანი ქართლს შეესია და ააოხრა. საქართველო მოთარეშე სელჩუკებით აივსო დასავლეთ საქართველოში მტრის წინსვლა შეაჩერა ქართველების მედგარმა წინააღმდეგობამ სვერის ციხესთან. ამ ლაშქრობათა შედეგად სელჩუკთა ხელში გადასული ხორნაბუჯი, არადეთი, გაგი, აგარანი, ქავაზნი და სხვა ალფ-არსლანმა უკან გაბრუნებისას განძის ამირა ფადლონს გადასცა. მასვე უბოძა თბილისი და რუსთავი. ალფ-არსლანის წასვლის შემდეგ ბაგრატმა ბრძოლით დაიბრუნა დაკარგული მიწა-წყალი.


აზატ მოსეს ლაშქრობა საქართველოში

აზატ მოსეს ლაშქრობა საქართველოში

(azat moses lashqroba saqartveloshi)


აზატ მოსეს ლაშქრობა საქართველოში, მცირეაზიელ (რუმის) თურქთა მომთაბარე ტომების ლაშქრობა სამხრეთ საქართველოში XIII ს. II ნახევარში აზატ მოსეს მეთაურობით. ამ მოულოდნელი თავსახმის შესახებ მოთხრობილია ჟამთააღმწერელის თხზულებაში. თურქთა ლაშქარმა დაარბია ბასიანი და ტაო, „იწყო მძვინვარედ ოჴრება, ჴოცა და კლვა“. ქართველებმა პარტიზანული ომი დაიწყეს. მტერს ვიწროებში იმწყვდევდნენ და ანადგურებდნენ. განსაკუთრებით ისახელეს თავი აზნაურებმა ხერხემელისძეებმა და ტაოს ერისთავმა თაყა ფანასკერტელმა. სანამ სამცხის მთავარი ბექა I ჯაყელი ჯარს შეკრებდა, თურქებმა დიდი ტერიტორია მოაოხრეს და გამოსაზამთრებლად უკან გაბრუნდნენ.
აზატ მოსე მეორე წელსაც შემოესია სამცხეს, მაგრამ ამჯერად უფრო ორგანიზებულ წინააღმდეგობას წააწყდა. ქართველთა ლაშქარმა ბექა ჯაყელისა და მისი შვილის სარგისის მეთაურობით ვაშლოვანსა და სპერთან ბრძოლებში თურქები დაამარცხა და უკუაქცია.