დათიშვილი ზაზა - Datishvili Zaza

მორიგეობა (morigeoba)

ბექას ჯერ ისევ ეძინა, მაგრამ უკვე გრძნობდა, როგორი ირონიით ატყობინებდა ნაბახუსევი ორგანიზმი, რომ გამოღვიძება-გამოფხიზლებისკენ მოდიოდა და თავის ცივ ბინაში იყო და არა ნესტიან ტყეში.
ამაოდ შეეცადა ძილში დაბრუნებას, რომ ენახა, რით დამთავრდებოდა ამბავი. ეს უცნაური სიზმარი ბოლო დროს აეკვიატა და აცვიფრებდა თავისი ნატურალიზმით და რეალისტურობით: ის იდგა ასწლოვანი `დაჟანგული~ ფიჭვების ტყეში, პატარა მინდვრის პირას. დაბალი, ნაცრისფერი ღრუბლები თბილი ქვეყნებისკენ მიიჩქაროდნენ და ტყის ნისლიან სუნთქვას ტოვებდნენ. ნისლი იდგა მინდორზეც და მის გადაღმა მხრებჩამოყრილი ტყე აკვარელში მონიშნული კონტურით მოჩანდა მხოლოდ...
უეცრად ღრუბლებიდან უზარმაზარი ლაინერი გამოყვინთავდა, არაბუნებრივი, მაგრამ წყნარი პიკირებით სწრაფად ახლოვდებოდა და სწრაფადვე უჩინარდებოდა ნისლში. ყველაფერი ეს ხდებოდა როგორღაც საზეიმოდ, შენელებული ტემპით და ჩუმად.
ბექა მთელი ძალ-ღონით გარბოდა თვითმფრინავისკენ. ის ვერცხლისფერი, დაღლილი ვეშაპივით იწვა მუცელზე, დაუზიანებელი, ბურუსისგან გაოფლილი ილუმინატორების ბუნდი ელვარებით, რომლებშიც ტყის უსწორმასწორო სილუეტი ირეკლებოდა.
შემდეგ ბექა უეცრად სავარძლებიანი სალონის გრძელი გვირაბის თავში აღმოჩნდებოდა. სალონში არავითარი მოძრაობა არ იყო. მხოლოდ თვითონ გადაადგილდებოდა _ თითქოს მიცურავდა, და მგზავრთა სახეებს ჩაჰყურებდა. ბექა ხედავდა, რომ ყველა მკვდარი იყო. მგზავრთა გამომეტყველება წყნარი და გულგრილი იყო, როგორც მანეკენებს აქვთ ხოლმე. ბექა შეჩერებას ცდილობდა, მაგრამ ვიღაცის ნება მოქნილ და დრეკად ზამბარასავით რბილად, მაგრამ დაჟინებით ეწეოდა ბოლოსკენ. ყველა სავარძელი დაკავებული იყო, გარდა ერთისა, რომელიც _ ბექა დარწმუნებული იყო ამაში _ მას ელოდა.
ძალას უნდოდა სავარძელში ჩაესვა, მიუხედავად მისი თავგანწირული წინააღმდეგობისა და სწორედ ამ ჭიდილში ეღვიძებოდა ოფლში გაღვრილს.
ვერ იტყოდი, რომ ბექას ამ სიზმრის ეშინოდა. ამაში ინტრიგა უფრო იყო, მაგრამ ერთი და იმავე სიუჟეტის გაუთავებელი ნახვა გვარიანად მობეზრდა.
`ეგრე ხომ გაუბერავ, ჯიგარო!~ _ გაიფიქრა და საბოლოოდ გამოფხიზლდა. აი, გამოფხიზლება კი ნამდვილად არ აწყენდა: გუშინ თავისუფალი იყო და ბიჭები ესტუმრნენ. დალიეს, ილაპარაკეს... ეჰ, რამდენი ულაპარაკიათ ამ პატარა სამზარეულოში!.. თავისუფლება!.. დამოუკიდებლობა!.. გაუმარჯოს!.. ძირს!.. ღირდა კი ხმის ჩახლეჩამდე კამათი მხოლოდ იმიტომ, რომ უშუქო და უპურო, გაძაღლებულ ქვეყანაში გეცხოვრა, სადაც ღიმილი და კეთილი სიტყვა სანთლით საძებარი გახდა?!.. როგორ ჩუმად ჩასაფრებულა ჩვენში გაუტანლობისა და გულგრილობის, სისასტიკისა და ცინიზმის ჭუპრი, რომ ახლა წამოეყო მახინჯი თავი და დაევიწყებინა ჩვენთვის ურთიერთსიყვარული...
ბექამ ამოიოხრა და წამოჯდა. საძინებელში საკმაოდ ციოდა. თავი მაინცდამაინც არ სტკიოდა. მარჯვენა ფეხის ცეცებით მოიწოდა შელახული ჩუსტი. მარცხენა ვერა და ვერ იპოვა და _ ვითომ გუშინ ასკინსკილით მოვედიო? _ გაეღიმა. იძულებული გახდა, ნაბახუსევისთვის ყველაზე საზიზღარი საქმე ეკეთებინა _ საწოლის ქვეშ შემძვრალიყო. თავის ტკივილი მაშინვე გაძლიერდა. კი, ჩუსტი იქ იყო. ბექამ თავი ამოყო და ბალიშზე შუბლით გრილი ადგილი მოძებნა.
_ რა ღორობაა?! _ უთხრა შინაგანმა `მე~-მ. _ ხომ შეგეძლო ამდენი არ დაგელია!
_ გუშინ სად იყავი, ჭკუის კოლოფო? _ შეეპასუხა ბექა.
მას ჩუმად სძულდა ეს სულ კრიჭაში ჩამდგარი და მობუზღუნე, ფხიზელი და კეთილგონიერი `მე~, თუნდაც იმიტომ, რომ ის ხშირად იყო მართალი...
...სააბაზანოში უფრო ციოდა. შუქი, რა თქმა უნდა, არ იყო. ბექამ ეჭვით შეხედა თავს სარკეში, გაპარსვა გადაიფიქრა და ნაჩქარევად დაიბანა.
ღუმელის გახურება არ ღირდა _ მაინც მორიგეობაზე მიდიოდა. ყავადანში გუშინდელი ყავა იყო დარჩენილი. ბექამ დაისხა და მოკლე ყლუპებით დალია. ესიამოვნა ცივი, სურნელოვანი სითხე.
სარკმელში გაიხედა. გარეთ აღარ თოვდა. `ნეტავ ადვილი ღამე იყოს~, _ გაიფიქრა. ღამე შესძულდა. შესძულდა, რადგან სწორედ ღამით გრძნობდა თავს ყველაზე უსუსურად. ღამე ართმევდა საბოლოო ძალებს, აიძულებდა სანთლის შუქზე მუშაობას და საშინელ ფანტასმაგორიად აქცევდა მორიგეობას თეთრხალათიანი მოფარფატე ლანდებით, ჩაბნელებული პალატებით და გულის გამხეთქი მოულოდნელობებით, მედიკამენტების ცარიელი კარადებით, დაბნეულობით, მარტოობით და სასოწარკვეთით.
ბექა, უკვე მესამე წელი იყო, პროვინციული ქალაქის საავადმყოფოში მუშაობდა და პრაქტიკულად არ გამოდიოდა განყოფილებიდან. თითქმის ყველა ექიმი ათასნაირი ხერხით თავს არიდებდა მორიგეობას და ჯოხი ახალგაზრდა, მარტოხელა ბექაზე ტყდებოდა. ზამთარმა განსაკუთრებით გაართულა და დაძაბა ისედაც რთული მდგომარეობა, საბოლოოდ დაამკვიდრა იმედგაცრუება და დეპრესია, იმაზე მეტი მსხვერპლი მოითხოვა, ვიდრე ადამიანს შეეძლო გაეღო, და სიკვდილი, გაჭირვება და სიბნელე ჩვეულებრივ, რუტინულ მოვლენებად აქცია.
ახლაც ბექა ისევე გულმოდგინებით ემზადებოდა სამორიგეოდ, როგორც მყვინთავები ღრმა ჩაყვინთვის წინ: ჯერ თბილი, სახელოებიანი მაისური ჩაიცვა, შემდეგ თხელი სვიტერი და ზევიდან კიდევ ერთი _ უფრო სქელი. არ დაივიწყა ორი წყვილი წინდაც _ ჩვეულებრივი და შემდეგ _ სქელი, ლელას მოქსოვილი.
წინკარში გასულმა შეამოწმა `პორტსიგარი~ _ მუყაოს ბრტყელი კოლოფი, რომელშიც მორიგეობისათვის აუცილებელ, მის მიერვე ნაყიდ მედიკამენტებს აწყობდა, ჩამოიცვა სტუდენტობიდან შემორჩენილი, გვარიანად ნირწამხდარი ქურქი და ბინიდან გავიდა.
ქუჩა, გუშინდელი თოვლით ფერუმარილწასმული, ჩვეულებრივზე სასიამოვნო სანახავი იყო, თუ არ ჩავთვლით ძველებურად განაცრისფრებულ-გაშავებულ, ავად ჩამოღვრემილ ერთნაირ კორპუსებს, მარტო გაფენილი სარეცხით რომ განსხვავდებოდნენ ერთმანეთისგან.
ნაცნობი მაწანწალა ძაღლები საქმიანი მწკრივით მიეშურებოდნენ მარტო მათთვის ცნობილი მარშრუტით. კანტიკუნტა გამვლელები ძლივს არიდებდნენ თავს დიდთოვლობისაგან გარეთ გამოყრილ ციგებიან ბავშვებს.


***
ქალაქის საავადმყოფო, ისეთივე დაქცეული, პირქუში და შიშის მომგვრელი შენობა, როგორც მისი ძმობილი თანამედროვე შენობები, ქალაქის აღმართის სულ თავში, ლამაზ და ტყიან ადგილზე იყო აშენებული. მისი მშენებლები, ალბათ, ვარაუდობდნენ, რომ ბედნიერ მომავალს ნაზიარებ საზოგადოებას საავადმყოფოს პალატებში ნებივრობისა და აქაური პურის კოტლეტების დაგემოვნების მეტი სხვა არანაირი საქმე აღარ დარჩებოდათ, თორემ ორ უზარმაზარ კორპუსს, მთელი ამიერკავკასიის სნეულებს რომ დაიტევდა, რა ააშენებინებდათ?!
ჰოდა, იჯდა ეს ორი ნაცრისფერი კორპუსი მწვანე ტყეში, როგორც ესთეტიკური თავკბილა და იმდენ ცოდო-მადლს იტევდა, დანტეს განსაწმენდელსაც რომ შეშურდებოდა.
საავადმყოფოში მშვიდობის მომასწავებელი სიჩუმე იდგა _ წიოკის, მანქანების გნიასის, `დვიჟოკის~ რახრახისა და დაბნეულ-დაბოღმილი ხალხის გარეშე.
პირველი, დარაჯი _ ზაქრო ძია _ შემოეჩეხა.
_ როგორა ხარ, ძია ზაქრო? _ შეეკითხა ტრადიციულად.
_ რავი, ისევა ვკოჭლობ, ბექავ, _ ტრადიციულადვე წაუოხუნჯა ზაქრომ და წარმოუდგენლად მოკლე `ასტრიდან~, ცერა თითსა და საჩვენებელში რომ არც მოუჩანდა, შხამიანი ნაფაზი დაჰკრა. სულ ასეთ `ბიჩოკებს~ ეწეოდა და გაუგებარი იყო, სად და როდის იწყებოდა `საბიჩოკე~ სიგარეტების სტარტი.
მედპერსონალის უმეტესობა ისევე, როგორც ძია ზაქრო, შორიახლო სოფლებიდან იყო. მათ შორის ისეთებიც, რომლებიც ინერციის გამო თუ მუშაობდნენ. აი ჟუჟუნა, მაგალითად, ქვემოუბნელი ექთანი _ დაუღალავი და მხიარული, მოქეიფე და გულგაუტეხელი. ყოველ მორიგეობაზე მოჰქონდა სახლიდან დალაქავებული ჩანთით პური, შინაური ყველი, მწნილი და ლობიო, სეზონური ბოსტნეული და კვერცხი და კიდევ, ვინ იცის, რამდენი რამ და რაც მთავარია _ ორლიტრიანი ქილით შავი, სქელი, მაცდური საფერავი. აბა რა კუპონის ხელფასი ეყოფოდა ამ ხორაგს, მაგრამ _ სახლში გული არ მიდგება, ცოტა გამოვიდე, ამ ჩემს მიტოს მოვშორდე და გავერთოო _ ამბობდა.
თუ წყნარი საღამო იყო, დასხდებოდნენ, ერთმანეთს დააპურებდნენ, ცოტას დალევდნენ და კარგ ხასიათზე მოსულები, ილამაზებდნენ, როგორც შეეძლოთ, მორიგეობის ბნელ ღამეებს.
საორდინატოროში ჩამქრალი ღუმელი და ზამბარიან საწოლზე მიწოლილი, მასავით ბედოვლათი, ახალგაზრდა ექიმი დათო დახვდა. ბექას დანახვისას წამოჯდა და _ სიგარეტი მომაწევინეო _ სთხოვა. მერე დასხდნენ და ერთად გააბოლეს. საწერ მაგიდაზე ერთი გადაშლილი ავადმყოფობის ისტორია და ჭადრაკის ჭუჭყიანი ყუთი იდო. მაგიდის მოპირდაპირე მხარეს, ტუმბოზე, დიდი ხნის გადამწვარი ტელევიზორი იდგა.
_ რა ხდება? _ იკითხა ბექამ.
_ არაფერი ისეთი, _ დათომ სიგარეტი გადავსებულ საფერფლეში ჩატენა და ბოლი გამოუშვა, _ გუშინდელი ტრავმა წყნარად არის, ყველაფერი სტაბილურია. ერთი-ორი იყო გასაკერი და წავიდნენ. მეც წავედი, _ ხელი ხელს ჩაჰკრეს და დათო ზლაზვნით გავიდა საორდინატოროდან. მერე მობრუნდა და _ შეშა აღარ არისო _ კარიდან დაამატა. ისევ ასწია ხელი დასამშვიდობებლად და წავიდა. განყოფილებიდან მედდების ხმაური ისმოდა, ჩალაპარაკება- ჩაცინება და კარების ხმა.
_ მოხვედით, ექიმო? _ თავი შემოყო ლელამ. ისე ჩააკვესა ლამაზი მზერა, რომ ამ `მოხვედით, ექიმო?~-ს მიღმა ბარემ ათი უთქმელი დაიტოვა. უცნაური ვინმე იყო _ როცა გეგონა, რომ მასზე ახლობელი არავინ იყო, უცებ დაიჭერდა დისტანციას და _ თითქოს ბუზიც არ აფრენიაო, ცივი თავაზიანობით ახელებდა.
_ ყველა მოვიდა?
ის ჰკითხა, რაც ყველაზე ნაკლებად აინტერესებდა.
_ კი. სანიტარ თამარას დედა გარდაეცვალა და ნუნუა... ვაი!
ლელას უკნიდან ვიღაცამ უჯიკა და ოთახში შემოაგდო. ჟუჟუნა იყო, აწითლებული ლოყებით და მოცინარე თვალებით.
_ გამარჯობა, ექიმო! აბა როგორა ხარ, გენაცვალოს ჟუჟუნა ძალო? ეს ოხრები, ესენი, მთელი შეშა რო დაუწვიათ, ჩვენა რა, პინგვინები ხო არა ვგონივართ? ამ ავანტყოფის პატრონებსაც რო აღარა აქვთ _ ერთი-ორი ნაჭერი დარჩათღა...
_ წავიდეთ და მოვიტანოთ.
_ უნდა წავიდეთ, გენაცვალე, მაშ რაა, მაშ აეგეთი ყინულის ლოლუა გაგათბობს? _ წაჰკრა იდაყვი ლელას.
ლელა გაწითლდა და ავად შეხედა.
_ რას მიყურებ, რაა, ანგელოზი არ გინახია? წამო, წამო, ზაქროს გავძახოთ... _ გამოსდო ხელი და გაიყვან-გააქცია.
ცოტა ხანში დაუდეგარმა ჟუჟუნამ ძია ზაქროც დაითრია თავისი გაწკეპილი ცულითა და ხერხით, ავადმყოფის მნახველ ბიჭსაც დაუტატანა, სტერილიზატორიც შემოდგა ლობიოსავით და მთელი შემადგენლობა, ბექას ჩათვლით, ტყეში გალალა.
მაღალ თოვლში სიარული ცოტა ჭირდა. სუფთა, გამჭვირვალე ჰაერი იყო, მარაგადაც რომ გინდოდა ჩაგესუნთქა. ლელა ბექას წინ მიდიოდა და გზის არჩევაში ისე გრაციოზულად მიიწევდა, რომ ჟრუანტელმა დაუარა. იქნებ სპეციალურადაც...
ძია ზაქრომ გლეხური სიყოჩაღით წამოაქცია ერთი დაჩაგრული და გახმობადაწყებული ახალგაზრდა ფიჭვის ხე და ტოტების აკაფვა დაიწყო. დანარჩენები ჭიანჭველებივით ჩარიგდნენ და აკაფულის გაზიდვას შეუდგნენ. ერთ საათში ყველაფერი მოთავებული იყო და ჩანდა, მორიგეობას ეს შეშა ეყოფოდა.
შეციებულები საორდინატოროს ღუმელს შემოუსხდნენ და ყავადანიც შემოდგეს.


***
შებინდებისას საავადმყოფოს ეზოში სატვირთო მანქანა შემოხრიგინდა. რატომღაც ცოტა ხანს შორიახლოს გაჩერდა ძრავას გამოურთველად, შემდეგ ისევ დაიძრა და მიმღებს მოადგა. მანქანიდან მძღოლი გადმოვიდა, მიიხედ-მოიხედა და განყოფილებას მოაშურა.
_ რა გნებავთ, გენაცვალე? _ გაეგება დეიდა ნატო.
_ ექიმი მინდოდა...
_ აქეთ ბრძანდება...
საორდინატოროში საშუალო ასაკის გაუპარსავი კაცი შემოვიდა და ბენზინის სუნი შემოიტანა. სწრაფად მიმოავლო თვალი ოთახს და ორივე ხელით საწერ მაგიდას დაეყრდნო.
_ ექიმო, დაჭრილი მოვიყვანე...
შეშინებული ჩანდა და დაბალი ხმით ლაპარაკობდა. ბექამ წამოიწია.
_ სად არის?
_ იქ მიზიან, კაბინკაში... არა, დაჭრილი ერთია, მუხლში აქვს გავლილი. მეორე მამამისია, გვარდიელები არიან. ტეკის აქეთ, ღვინის ქარხანასთან გამაჩერეს. სადაც წავიყვანე, არ მიიღეს და აქ მომაყვაინეს თავი... ეს რა შარში გავეხვიე, ამის დედა ვატირე...
თან სულ აქეთ-იქით იყურებოდა, თითქოს კედლებიდან ბუები მოძვრებოდნენ.
ბექამ წესიერად ვერაფერი გაიგო _ რატომ არ მიიღეს, რისთვის დაატარებდა ეს კაცი დაჭრილს, მაგრამ ადგა და გავიდა. ჟუჟუნა უკვე ხელმძღვანელობდა პაციენტის გადმოყვანას.
დაჭრილი სამხედრო ფორმაში გამოწყობილი, გაფითრებული ყმაწვილი ბიჭი იყო. მამამისს ორი ავტომატი ეკიდა მხარზე და თან უხერხულად ცდილობდა შვილისათვის ხელის წაშველებას. ბიჭი გონზე იყო და ცალი ფეხითაც ცდილობდა დახმარებას.
_ გაიწი, გაიწი, ჩვენ გადმოვიყვანთ, _ უთხრა ჟუჟუნამ.
ბიჭი შესახვევში ისე შევიდა და ისე დაწვა მაგიდაზე, არ დაუკვნესია.
_ რა მოხდა? _ იკითხა ბექამ, თან პორტსიგარიდან გამაყუჩებელი მიაწოდა ლელას გასაკეთებლად. ჟუჟუნა დახვეულ ნაჭრებს ხსნიდა ჭრილობიდან.
_ ეჰ, რაღა რა მოხდა! _ აღელვებულმა დაიწყო ბიჭის მამამ. _ ტეკზე ვიდექით ნარიადში და მხედრიონელები მოვიდნენ მთვრალები. იქითური-აქეთური და შევყევით. მე რო გავაფრთხილე, წასულიყვნენ, სუ გაგიჟდნენ და იარაღი დააძრეს და აგე, ბალღს რა უქნეს... _ ხმამ უმტყუნა და შვილს მაჯაში ხელი ჩაავლო. _ მე რაღა მექნა, ავდექი და მივუშვი...
_ ჰოდა, _ ჩაერია მძღოლი, _ რო მიუშვა გიჟივით, ის მხედრიონელი მომკვდარა და ახლა იმისი ძმაკაცები დადიან და ამათ ეძებენ საავადმყოფოებში. ესენი ჯერ იქით წასულან გზის ასაბნევად და მერე ხევ-ხევ მობრუნებულან. მე რო მოვდიოდი, იმათ გზა უკვე გადაკეტილი ჰქონდათ და ყველა მანქანას ჩხრეკავდნენ... მე ამათ აქეთ გამაჩერეს. ორგან მივედით და არ მიიღეს და ბოლოს აქეთ წამოვედით. მეც შარში ვარ, კაცო, გახვეული! ვაახ, ღმერთო!
ბექამ ჭრილობას დახედა. გამჭოლი ჭრილობა იყო მუხლის სახსართან, არცთუ საშიში. სისხლი ოდნავ ჟონავდა.
_ თქვენ ახლა გარეთ მიბრძანდით, _ უთხრა ჟუჟუნამ მომყვანებს.
_ მე დავრჩები, _ ისე თქვა მამამ, რომ არავინ შეეკამათა.
_ გარეთ კი არა, მე წავედი. აბა, კარგად იყავით, მე აქ არა ვყოფილვარ! _ მძღოლი გაბრუნდა და წასვლა დააპირა.
_ გმადლობ, ძმაო, _ უთხრა ბიჭმა, _ თუ გადავრჩი, ჩემზე იყოს.
მძღოლმა ხელი ჩაიქნია და სწრაფად გავიდა.
ბექამ დაამუშავა ჭრილობა და გაკერვას შეუდგა. შესახვევში უკვე კარგად ბნელოდა და დეიდა ნატომ ერთადერთი ნავთის ლამპა შემოიტანა.
ბევრი შრომა არ დასჭირვებია. გაკერვა დაამთავრა, დრენაჟი ჩადგა და შეახვიეო, _ უთხრა ლელას.
ბიჭი არ კვნესოდა. მხოლოდ ამოიხვნეშებდა ხოლმე ბოღმიანად და მამამისს გახედავდა ცერად.
_ უნდა დარჩეთ, _ უთხრა ბექამ, როცა საქმე დაამთავრა.
_ არა, აქ დარჩენა არ ივარგებს! _ ისევ მტკიცედ თქვა მამამ და ავტომატები შეისწორა. _ რამეს ვნახავთ და თბილისში გადავალთ. გვარდიასთან უფრო დაცულები ვიქნებით.
მერე უხერხულად გაჩერდა.
_ თქვენი დიდ მადლობელი ვარ, ექიმო... ეხლა საშუალება არა მაქვს და გადამეხადოს პატივისცემა.
_ არა უშავს... დარჩენილიყავით, ჯობდა, _ კვლავ შესთავაზა.
მამამ თავი გააქნია და შვილს მაგიდიდან ჩამოსვლაში დაეხმარა.
ჟუჟუნამ საიდანღაც ყავარჯენი დააძვრინა და _ როცა მორჩები, მაღარიჩი ჩამოჰკიდე და ისე დააბრუნეო.
მერე რაღაცნაირად სახე შეეცვალა და გაფითრდა. ბექა შემობრუნდა და კარებში ავბედითად ჩამდგარი ლანდები დალანდა. გვარდიელებმაც მოიხედეს. მამა გამალებით სწვდა იარაღს, მაგრამ სხვისმა დაასწრო ყურისწამღები კაკანით. უხმოდ, ჩვარივით მოცელილს კიდევ მიაყოლეს რამდენჯერმე და ბიჭისკენ მობრუნდნენ.
წამიერ სიჩუმეში ლამპა ჩავარდა და გასკდა.
_ რას აკეთებთ! რას აკეთებთ! რას აკეთებთ! _ ჟუჟუნა ლანდებს მივარდა და მკერდში მუშტები დაუშინა. _ რას აკეთებთ! რას აკეთებთ! რას აკეთებთ! _ ყვიროდა და იბრძოდა.
ბექამ წინ გაიწია და დაჭრილს გადაეფარა.
_ უუუუშენი, _ წაიღრინეს ლანდებმა და იარაღი მოიქნიეს. ჟუჟუნა წაიქცა.
_ უუუთქვენი, _ წაუღრინა ბექამაც და გაიწია...
...სალონში არავითარი მოძრაობა არ იყო. მხოლოდ თვითონ გადაადგილდებოდა _ თითქოს მიცურავდა, და მგზავრთა სახეებს ჩაჰყურებდა. ბექა ხედავდა, რომ ყველა მკვდარი იყო, მაგრამ ყველა მათგანის გამომეტყველება წყნარი და გულგრილი იყო, როგორც მანეკენებს აქვთ ხოლმე. ბექა ცდილობდა შეჩერებას, მაგრამ ვიღაცის ნება მოქნილ და დრეკად ზამბარასავით რბილად, მაგრამ დაჟინებით ეწეოდა ბოლოსკენ. ყველა სავარძელი დაკავებული იყო, გარდა ერთისა, რომელიც _ ბექა დარწმუნებული იყო ამაში _ მას ელოდა.
ძალას უნდოდა, ჩაესვა სავარძელში, მიუხედავად მისი თავგანწირული წინააღმდეგობისა და... ბექა ჩაჯდა.
მეოცე საუკუნე იწურებოდა...


დათიშვილი ზაზა - Dotishvili Zaza

მილიარდ წელს სამყაროს ბოლომდე

(miliard wels samyaros bolomde)


უსაზღვრო, უსაწყისო და უსასრულო სამყაროში, შავბნელი და ცივი კოსმოსური სიცარიელის განაპირას, ერთი მარტოხელა პლანეტა ცხოვრობდა. ვერ იტყოდი, რომ დიდი იყო. ალბათ უფრო პატარა ეთქმოდა. საოცარი ის იყო, რომ პლანეტა არ მოძრაობდა და არც ბრუნავდა, როგორც სხვა ციური სხეულები: ის უძრავად ეკიდა სივრცეში.
პლანეტას არ ახსოვდა, როდის და საიდან მოხვდა აქ. მის ზედაპირზე შეგეძლოთ დაგენახათ ოკეანეების თეთრი უდაბნოები და ყინულის სტალაგმიტების უცნაური, ლურჯი ტყეები, უზარმაზარი ჩანჩქერების გათოშილი კასკადები და მუდმივი ყინვის მთრთოლვარე ათინათები... ყველაფერი თოშს მოეცვა. იდგა მოსაწყენი, თეთრი მდუმარება, რომელსაც იშვიათად ყინულის მკვახე ჭახანი თუ დაარღვევდა.
მაგრამ შიგნით, გაყინული სხეულის სადღაც სიღრმეში, პლანეტა გრძნობდა ცხელ, მღელვარე გუნდას, რომელიც ბორგავდა და წვავდა, ზოგჯერ ზედაპირზე ამოვარდნასაც ცდილობდა მაღალი მწვერვალების თეთრი პიკებიდან. მაშინ იმ ადგილზე ყინული შავდებოდა და უცნაურად იღვრებოდა. პლანეტას შეეძლო, ტანის კანკალით დაეშოშმინებინა ეს გაბრძოლება, მალევე გრილდებოდა კოსმოსური სიცივით და პირვანდელ და ჩვეულ, მოხდენილ იერს იღებდა.
პლანეტა ხშირად ხედავდა შორიახლო მფრინავ ბოროტ მეტეორიტებს. ისინი, ცოტა არ იყოს, აშინებდნენ. ეს მკვირცხლი და დაუნდობელი ქვის ქოფაკები უწესრიგო ხროვად დაქროდნენ და ზოგიერთი მათგანი, განსაკუთრებით გზააბნეული და თავხედი, პირდაპირ პლანეტისაკენ ეშვებოდა. ცისფერ მანტიასაც უწვავდა და თვითონაც იფერფლებოდა. ზოგჯერ ისინი ზედაპირზეც ცვიოდნენ და დიდხანს შეუხორცებელ, ღრმა იარებს ტოვებდნენ.
სამყაროს ამ ნაწილიდან კარგად ჩანდა ვარსკვლავთა სახლი. საერთოდ, მან არ იცოდა, რომ ეს ვარსკვლავები იყო. ამის შესახებ მას კომეტა უამბობდა, ას წელიწადში ერთხელ რომ მოფრინდებოდა ხოლმე. `ვარსკვლავები უზარმაზარი და ვარვარა, მანათობელი და თავის გზაზე ყველაფრის დამწველი საშიში არსებებია!~ _ უამბობდა თავისივე მონაყოლით შემკრთალი კომეტა... ვარსკვლავებამდე შორი იყო. აქედან ვარსკვლავთა სახლი ისე მოჩანდა, როგორც იისფერი მანათობელი ნისლი და შეუძლებელი იყო, წარმოგედგინა, რომ აი ეს პაწაწინა, მოციმციმე წერტილები შეიძლება მასზე ბევრად დიდები და _ სასაცილოა _ საშიშებიც ყოფილიყვნენ!
კომეტა უამბობდა, რომ ბევრ ვარსკვლავს თანამგზავრი ჰყავს, ისეთივე, როგორც პლანეტაა. ისინი ვარსკვლავთა გარშემო ტრიალებენ ერთხელ და სამუდამოდ დაწესებული კანონით. ასეა მიღებული ვარსკვლავთა სახლში. ზოგ ვარსკვლავს ბევრი პლანეტა აქვს, ზოგს _ ცოტა, ზოგს _ სულაც არა, მაგრამ შენისთანა ლამაზი არც ერთი არ არისო, _ ეუბნებოდა კუდის კეკლუცი თამაშით...
...ამ საუბრების შემდეგ პლანეტას გაუგებარი შეგრძნებები იპყრობდა. მას რაღაცის უკმარისობა აწუხებდა. სწორედ ამ დროს იწყებდა ბორგვას და გამოხტომას შინაგანი გავარვარებული გუნდა. `როგორ, _ ფიქრობდა პლანეტა, _ როგორ უნდა იტრიალო ვარსკვლავის გარშემო? ესე იგი, მუდმივად უყურო მას, იწვებოდე მისი სხივებით და თან გერიდებოდეს მისი რისხვის... მაგრამ, ალბათ, ეს საინტერესოა _ ღვიარა, თეთრი სიკაშკაშე, მუდმივად ცვალებადი ხასიათით და სახით, შენკენ რომ საშიშ და მხურვალე სხივებს აგზავნის... ეს ისე უცნაური და არაჩვეულებრივია!..~
მალე კომეტის სტუმრობა მთავრდებოდა. პლანეტაც წყნარდებოდა _ შემდეგი ასწლეულის შემდეგ შეხვედრამდე...
ასე გრძელდებოდა ძალიან, ძალიან დიდხანს, ვიდრე კოსმოსის მკვრივ სიბნელეში მისკენ ნელა მომავალი მუქი სფერო არ გამოჩნდა. პატარა და შიშველი იყო, მანტიისა და ყინულოვანი სიკაშკაშის გარეშე. როცა მოახლოვდა, ნაღვლიანად თქვა _ როგორ დავიღალე ამ კოსმოსში მუდმივი ხეტიალითო...
_ შენ საიდან ხარ? _ ჰკითხა გაკვირვებულმა პლანეტამ.
_ ო-ო! მე სამყაროს მეორე ბოლოდან ვარ. მე მთვარე მქვია. დიდი პლანეტის ნაწილი ვიყავი, ვიდრე ის გაცოფებულმა ჯუჯამ არ ააფეთქა...
_ ვინ? ვინ ჯუჯამ?
_ თეთრმა. მაგრამ ის ყოველთვის არ იყო ასეთი. თავიდან კარგად გვექცეოდა, მაგრამ მერე რაღაც მოუვიდა. პლანეტები ამბობდნენ, შინაგანმა წინააღმდეგობებმა დაღუპაო.
_ ალბათ, მეც შინაგანი წინააღმდეგობებით მოვკვდები, _ წამოიძახა პლანეტამ, _ ჩემს წიაღში წინააღმდეგობების ისეთ ცხელ ტალღებს ვგრძნობ!..
_ არა, ეს სხვა რამეა, _ დაამშვიდა მთვარემ. _ ეს წინააღმდეგობები კი არა, შენი მხურვალე გულია. ისეთივე, როგორიც ჩემს პლანეტას ჰქონდა. მე ამ გულის ნაწილი ვიყავი, მაგრამ დღეს... დღეს არარაობა ვარ, ჩვეულებრივი ქვის ნაგლეჯი, ყველაზე პატარა მეტეორსაც რომ შეუძლია უკბინოს!..
მთვარემ მთლად მოიწყინა და ბრუნვას უმატა. პლანეტას მისი მღელვარება გადაედო.
_ თუ გინდა დარჩი ჩემთან, _ უთხრა. მთვარე იზიდავდა.
_ დიახ, _ საწყლად თქვა მთვარემ, _ მომბეზრდა მარტოობა... ალბათ, სიამოვნებით დავრჩები. მაშ რაღა მთვარე ვარ!..
_ ჯუჯას რა მოუვიდა?
_ ამბობენ, სულ გაშავდაო. ვარსკვლავებს ემართებათ ასეთი რამეები. მოიცა, ახლავე...
მთვარე მიჩოჩდა პლანეტასთან და მის გარშემო ბრუნვა დაიწყო.
_ აი ასე!.. ახლა ერთად ვართ! აი ახლა კი სრულფასოვანი მთვარე ვარ _ ჩემს პლანეტასთან ერთად! იქ, სადაც მე ვცხოვრობდი, ბევრი მთვარე იყო...
_ მოიცა! თუ შენ ამბობ, რომ... _ პლანეტა ცდილობდა, აზრები დაელაგებინა, _ თუ შენ სრულფასოვანი მხოლოდ ჩემთან ერთად ხარ, პლანეტები კი ვარსკვლავების გარშემო ტრიალებენ, მაშინ... მაშინ გამოდის, რომ მათ გარეშე მეც არასრულფასოვანი ვარ!
_ არა, არა, რატომ არასრულფასოვანი? _ მთვარე შეეცადა, დელიკატური ყოფილიო, _ აი ხედავ, შენ მე გყავარ, შენი თანამგზავრი! თანაც, თუ მე ვტრიალებ შენ გარშემო, შეიძლება წარმოიდგინო, რომ შენც ჩემ გარშემო ტრიალებ! ხომ ასეა?!
_ მაგრამ შენ ვარსკვლავი არ ხარ! შენ... შენ ხომ არ ანათებ!..
პლანეტამ ძალიან უბედურად იგრძნო თავი. მაშინაც კი არ ყოფილა ასეთი უბედური, კომეტა რომ გაფრინდებოდა ხოლმე. გავარვარებულმა გუნდამ სიღრმიდან თავი ისევ შეახსენა...
_ მას უყვარდა პლანეტა, _ თქვა მცირე ხნის შემდეგ მთვარემ ნაღვლიანად.
_ რას აკეთებდა? ვის? _ ვერ გაიგო პლანეტამ.
_ უყვარდა-მეთქი, _ კვლავ ნაღვლიანად გაიმეორა მთვარემ, _ მაგრამ ამ შინაგან წინააღმდეგობებს რა ვუთხარი!..
_ რას ნიშნავს _ უყვარდა?
_ რას ნიშნავს და... შენ რა, არ გესმის? სიყვარული ხომ...
მთვარე დაიბნა და არ იცოდა, რა ეთქვა.
_ სიყვარული _ ეს ისეთი რამეა, მუდმივად რომ გიზიდავს და სულ მის გარშემო ტრიალებ. არაფერი არ დაგაშორებს, დიდი აფეთქების გარდა!..
_ ესე იგი... მე და შენ... ჩვენ ერთმანეთი გვიყვარს?
_ შესაძლოა, მაგრამ ეს სხვა რამეა. მე შენი თანამგზავრი ვარ და უშენოდ არ შემიძლია. შენ კი შეგიძლია.
_ არა, მე მინდა, რომ ჩემთან იყო!
_ მეც...
_ მთვარე, საერთოდ, რა საჭიროა, გიყვარდეს? ტრიალი რაღა საჭიროა?
_ ეს რთულია... მე რომ იმ პლანეტის გული ვიყავი, ხშირად ვაღწევდი ზედაპირს და ვხედავდი, როგორ მშვენდებოდა და იცვლებოდა პლანეტა თავისი ჯუჯას სითბოში. ის ყვაოდა და ლამაზდებოდა ყოველ ბრუნთან ერთად და ბოლოს _ გააჩინა!
_ გააჩინა?
_ ჰო, პაწაწინა, თბილი ნამცეცები. ისინი დარბოდნენ, იზრდებოდნენ და პლანეტებივით ერთმანეთის გარშემო ტრიალებდნენ. მერე ისინიც აჩენდნენ...
_ რა უცნაურია!
ორივე დიდხანს გაყუჩდა ფიქრებში წასული...
_ მთვარე, _ გამოერკვა პლანეტა, _ რამენაირად თუ შეიძლება ვარსკვლავებისკენ გაფრენა?
_ არ ვიცი... თუმცა... შენი გულიდან ამოხეთქილი გავარვარებული გაზები თუ ერთ მხარეს მიმართე, შეიძლება, შენ საწინააღმდეგო მიმართულებით წახვიდე. მაშინ მილიონობით წლის შემდეგ ვარსკვლავთა სახლს მიაღწევ.
_ შენ?
_ მე, ალბათ, ჩამოვრჩები, ან იქნებ არა, თუ მაგრად ჩავეჭიდებით ერთმანეთს!..
პლანეტა და მთვარე დიდხანს არჩევდნენ და აუმჯობესებდნენ მოგზაურობის გეგმას. განხილვაში ამ დროს მოფრენილი კომეტაც ჩაერთო. და აი, დადგა დრო!..
...კომეტამ დიდი წრე შემოხაზა და მეტეორთა ხროვას ჩაუარა. მას მაშინვე გამოეკიდა უზარმაზარი შავი მეტეორი. კომეტა პირდაპირ პლანეტისკენ გაფრინდა, მაგრამ ბოლო წამებში გვერდზე გასხლტა. მეტეორმა დააგვიანა და პირდაპირ პლანეტის მაღალი მთებისკენ დაეშვა გრძელი ცეცხლოვანი კუდით. საშინელი აფეთქების ხმა გაისმა და პლანეტამ მძლავრი ბიძგი იგრძნო. იმავე წამს მან ძალები მოიკრიბა და გულის სიღრმიდან გავარვარებული მაგმის და გაზების ნაკადი ამოტყორცნა. მთვარე ცდილობდა, არ ჩამორჩენოდა, თან ეხმარებოდა, როგორც შეეძლო. და... თითქოს არაფერიც არ მოხდა! არაფერი არ შეცვლილა!..
_ ტყუილად გავისარჯეთ... _ თქვა ნირწამხდარმა პლანეტამ.
მთვარე ჩუმად უვლიდა წრეებს...
...მათ მხოლოდ მაშინ გაიგეს, რომ წინ მიისწრაფოდნენ, როდესაც შეამჩნიეს, რომ ვარსკვლავთა სახლის ჩვეული სურათი გაფართოვდა და მოლურჯო-მოიისფრო ნისლეულიდან ვარსკვლავების ცალკეული მარცვლები გამოირჩნენ. ზოგი მათგანი პატარა აღარ იყო და თუმცა ჯერ კიდევ შორს იყვნენ, პლანეტა მათგან მომავალ უცნაურ სითბოს გრძნობდა. ეს ისე უჩვეულო იყო! ვარსკვლავების ირგვლივ ნამდვილად ბრუნავდნენ პლანეტები, პლანეტების ირგვლივ კი _ მთვარეები!
ასე მიიწევდნენ ისინი დიდხანს, დიდხანს და თან უცხო სამყაროებს ადევნებდნენ თვალს. ხედავდნენ, როგორ იბადებოდნენ და კვდებოდნენ პლანეტები. მათ გვერდზე აგდებდა ახლად დაბადებული ვარსკვლავებიდან მოვარდნილი გაშმაგებული ცეცხლოვანი ქარბორბალა, იზიდავდა ჩასაყლაპად შავი ხვრელების უძირო ხახა, ითრევდა უზარმაზარი, ღორმუცელა ვარსკვლავების მაგნიტური მორევი და ვინ მოთვლის, კიდევ რამდენი საშიშროება შეხვდათ ამ უკიდეგანო სამყაროში! პლანეტა მიხვდა, რომ ამ უსასრულობაში იყო უსულგულობის მიზეზი! აქ ყველაფერი ისეთი დიდი და იმდენად ბევრი იყო, რომ პატარის დანახვისა და თვალიერებისთვის დრო და ადგილი აღარ რჩებოდა. აქ შეუძლებელი იყო, შეგეცნო განუმეორებლობა და ერთადერთობა, გეგრძნო ვინმესთან მიჩვევა (და არა მიზიდულობა) და... ვინმეს მიმართ სიყვარული!.. პლანეტა პატარა ნამცეცი იყო ამ უსასრულო და უძირო კარუსელში, სადაც არამცთუ მიჩვევა, მისი დანახვაც კი წარმოუდგენლად ძნელი იყო. სინანულით გაახსენდა დაკარგული ყინულოვანი სიმშვიდე _ ახალი ცხოვრება ხომ ასეთი გაუგებარი და საშიში იყო... თანაც მან ხომ ერთადერთი მეგობარი _ კომეტაც დაკარგა! მთვარე ხშირად ამხნევებდა და სულ გვერდზე მიჰყვებოდა, თუმცა მასაც არ ულხინდა...
ბოლოს წინ, პირდაპირ მათ გზაზე, ყვითელი ნაპერწკალი გამოჩნდა. ის ნელა იზრდებოდა, სანამ სუსტ ვარსკვლავად არ იქცა. როდესაც ახლოს მივიდნენ, აღმოჩნდა, რომ ვარსკვლავის ირგვლივ, პლანეტის მსგავსი რამდენიმე ყინულოვანი, აშმორებული ან ქვაღორღიანი სფერო ტრიალებდა. მათ არცთუ გულითადად, ბურტყუნით მიიღეს ახალი სტუმარი.
ვარსკვლავი ლივლივებდა კოსმოსში და სასიკვდილო იისფერს კი არა, სასიამოვნო ყვითელ ნათებას ასხივებდა. მისგან გამორტყორცნილი სხივები კი არ ჩხვლეტდნენ, სასიამოვნოდ უღიცინებდნენ.
_ შეიძლება შენ გარშემო ვიტრიალო? _ გაბედა პლანეტამ.
ვარსკვლავმა უხმოდ დაუთმო ადგილი, თავისგან მესამე. მერე დაელაპარაკა.
_ მე მზე ვარ, _ თქვა მან ნაღვლიანად. _ მე, ალბათ, მალე ჩავქრები... ასე რომ, ჯობს, დაისვენოთ და გზა გააგრძელოთ...
_ როდის? როდის ჩაქრ... აჰ! ბოდიში!..
პლანეტამ თავი უხერხულად იგრძნო მთვარის უტაქტო შეკითხვის გამო.
_ მალე... ორიოდე მილიარდი წლის შემდეგ...
_ შენი პლანეტები რას აკეთებენ?
_ არაფერს, _ გულმოსულად თქვა მზემ, _ ესენი ბევრნი არიან, მაგრამ მე იმედი მელევა. ფუჭად ვირჯები! არადა, ისეთ რამეზე ვოცნებობდი! თითქმის გამოვიდა კიდევაც! იყო ორი პლანეტა _ გამორჩეულები, მაგრამ ადგილი ვერ გაიყვეს და ისე დაეტაკნენ, რომ ერთმანეთი გაანადგურეს. ეჰ! სამწუხაროა! მათზე ხომ უკვე აღმოცენდა სიცოცხლე!..
მზე ისე განერვიულდა, რომ სახეზე მუქი ლაქებიც კი გაუჩნდა.
`სიცოცხლე~... ეს სიტყვა პლანეტისათვის უცნობი იყო.
_ რა არის... სი-ცოცხლე?
_ სიცოცხლე ის არის, რის გამოც ღირდა სამყაროს შექმნა. სიცოცხლე ის არის, რასაც შეუძლია საკუთარი თავი და ჩვენ შეგვიცნოს, შექმნას თავისი მსგავსი და გარშემო ყველაფერი დაიმორჩილოს. სამყაროც კი! მაგრამ ამისათვის მოთმინება და დროა საჭირო. და კიდევ იღბალი.
_ ესე იგი... სიცოცხლე... ის, ალბათ, ძალიან დიდი უნდა იყოს... ყველაზე დიდი ვარსკვლავი!..
_ არა. ეს ყველაზე პატარაა სამყაროში, მაგრამ ყველაზე დიდია მნიშვნელობით.
_ მივხვდი! ეს ის ნამცეცებია, მთვარე რომ მიყვებოდა!
_ აჰ! აჰ!
პლანეტამ შეხედა მთვარეს და ვეღარ იცნო. ის მთლად გაბადრულიყო მზის სხივებისაგან და პლანეტის ბნელი გვერდისკენ ჯადოსნურ სინათლეს აგზავნიდა. მეტეორების ნაკბენებიც კი ლამაზად ჩანდნენ მის სახეზე, თითქოს კლოუნის მხიარული გრიმიაო.
_ შენ ისე შეიცვალე! _ შესძახა აღფრთოვანებულმა პლანეტამ.
_ მე? აბა შენს თავს შეხედე! ღმერთო ჩემო! პლანეტა!
და უცებ პლანეტას გუგუნი და მსხვრევის ხმა მოესმა: სამარადჟამო ყინულეთი თავის ჯავშანს იხდიდა. იხსნებოდნენ ოკეანეები! მთებიდან დაუდეგრად მოექანებოდნენ გამდნარი წყლის ნაკადები! ბროლის სტალაგმიტები დაბლა ეშვებოდნენ და შთაინთქმებოდნენ...
პლანეტა ისე აღელდა, რომ გული აუფართხალდა, ამოუვარდა და ცეცხლისმფრქვეველი ლავის ნაკადებად დაეღვარა, ასე რომ ჰგავდნენ მზეს. პლანეტა შეკრთა და პირველად იგრძნო უჩვეულო ნეტარება. მან თვალი მოავლო მრავალფერად აჭრელებულ მანტიას და მიხვდა, რომ აქედან აღარსად და აღარასოდეს არ წავიდოდა.
_ ჩვენ ვრჩებით!
_ ჩვენ დავრჩებით!
_ ჩვენ შენთან დავრჩებით!
კიდევ დიდხან ყვიროდნენ აღტაცებით პლანეტა და მთვარე და თან მზის სითბოს და სინათლეს შეისრუტავდნენ. პლანეტის თავზე პირველი ღრუბლები გაჩნდნენ, პირველად დაიქუხა და პირველი წვეთები, როგორც სიხარულის ცრემლები, გაშიშვლებული და თბილი ნიადაგისკენ დაეშვნენ...
_ მე თქვენთვის ყველაფერს გავაკეთებ! _ თქვა მზემ.
_ ჩვენ ყველაფერს გავაკეთებთ შენთვის! _ უთხრა პლანეტამ. _ შენთვის და შენი ოცნებისთვის!..


***
შეღამებისას ბუჩქებიდან უამრავი ციცინათელა ამოფრინდა და საქორწინო ფერხულში ჩაება. ისე ციმციმებდნენ და ელავდნენ, ისე ბევრნი იყვნენ, რომ ასეთივე მოციმციმე, ვარსკვლავებით მოჭედილ, მუქ ლურჯ ცას ერწყმოდნენ. ზაფხულის სურნელოვანი ნიავი კოცონთან მიიჭრა და ვარვარა, წითელი ენები შეაქანა.
_ ღმერთო, რა კარგია! თითქოს უსასრულო სივრცეში ვლივლივებთ!
გოგო ბიჭს მიეკრა. ბიჭმა ხელი მოხვია წელზე და თავი სურნელოვან, ხორბლისფერ თმებში ჩაფლო.
_ არასდროს გიფიქრია, რამდენი შემთხვევითობა იყო საჭირო, რომ ჩვენ ერთმანეთი გვენახა?
_ არა მხოლოდ ჩვენ! არამედ _ საერთოდ: ჯერ სიცოცხლე რომ დაბადებულიყო. მერე ჩვენ, ერთსა და იმავე დროში. მერე... რომ შევხვედროდით!..
ისინი შესცქეროდნენ ციცინათელების ქორწილს და ერთმანეთისგან სითბოს და სინათლეს იწოვდნენ.
მერე აკოცეს.
სამყაროს ბოლომდე მთელი მილიარდი წელი იყო...


დათიშვილი ზაზა - Dotishvili Zaza

დიალექტიკა (dialeqtika)


როგორც არ უნდა ვიმაგრებდეთ გულს, ორშაბათი მაინც მძიმე დღეა. განსაკუთრებით, თუ წინა საღამოს ერთი ბატალიონი ცოლის ნათესავების გაცილებით იყავი დაკავებული, იქითა მძიმე ორშაბათს რომ შემოგესიენ კალიასავით... მერე ძილს ებრძვი და შენს `ინდიელებს~ შხაპისკენ მიერეკები. ნახევრად გაციებულ ყავას გადაჰკრავ და ისეთ შეხვედრაზე გარბიხარ, არაფერში რომ არ გჭირდება. გზაში გახსენდება, რომ დედას შეჰპირდი (მეორედ) კარდიოლოგთან წაყვანას, მერე ნაკლებად მნიშვნელოვანი საქმეებიც გახსენდება, რაღა თქმა უნდა, სულ რომ არ გჭირდება, მაგრამ _ ორშაბათსო _ ასევე შეპირებიხარ თავქარიანად და რაღას იზამ... შეხვედრიდან დაბრუნებული, დედის კარდიოლოგთან წაყვანას ხვალისთვის გადასდებ _ `აუცილებლად... აუცილებლად, დედა... მატყუარა რა შუაშია...~, კვლავ გადაჰკრავ ცივ ყავას და ვითომ მხნე და ენერგიული, პაციენტების მიღებას იწყებ. თან ყველას უსვამ მოყირჭებულ და კომიკურ შეკითხვას _ სავსე აქვთ თუ არა შარდის ბუშტი. ღამღამობით უკვე ჭუჭყიან ხალათში ჩაზმანული, გაუპარსავი ჯინი მესიზმრება. ერთი ბანჯგვლიანი ტორით ექოსკოპი ამოუიღლიავებია, მეორეთი კი მანჯღრევს და თან სახეში ჩამღრიალებს: `შარდის ბუშტი სავსე გაქვს, მუდრეგო?..~
დღის მეორე ნახევარში, როდესაც ესპანურენოვანი მოსახლეობა მსუყე სადილის შემდეგ სიესტას მიეცემა ხოლმე, მე მხოლოდ ვოცნებობ, ორივეზე თუ არა, პირველზე მაინც, მაგრამ რა გინდა! იძულებული ხარ, მწვავე ცაიტნოტის პირობებში სასწრაფოდ გავარდე ახალ საქმეზე, რომლის გადადება უკვე აღარ შეიძლება...
...დიდი ხანია ცნობილია, რომ სიცოცხლე მოულოდნელობებით აღსავსე და ფრიად უცნაური ფენომენია. უფრო მეტიც, როგორც კლასიკოსი გვაუწყებდა, ის ბავშვის ნიფხავივით მოკლეა და მუდამ დასვრილი... დილით გამოღვიძებული, ასი წლის გაურემონტებელ კედლებს რომ მისჩერებიხარ, ბაიბურში არ ხარ, რომ რაღაც ერითროციტებს და ვიღაც თრომბოციტებს, ამ უბადრუკ, პაწაწინა უჯრედებს, შეუძლიათ ერთმანეთს ვერაგულად შეეწებონ სასიკვდილო საცობად. ან: შენ ჯერ კიდევ დარბიხარ კუს ტბაზე, ხმას იხლეჩ სტადიონზე, სვამ მეგობრებთან, ითელები მეტროში და გოგოებისკენ თვალი გაგირბის, ხოლო შენი მარცხენა ფილტვის მეცხრე სეგმენტში ბოროტი უჯრედი მიჩუმათებულა, რომ სწრაფად და ულმობლად გამრავლდეს და სარკომად ჩამოყალიბდეს...
მოკლედ, ადვილია, იქცე ბოღმიან ფატალისტად და წუწუნმაისტერად. და თუ შენ უბრალოდ ბედიც არ გწყალობს, მაშინ ყველაფერი ღვთის წყრომაა, ანუ ის არ არის შენ თავს, რაც ჩვეულებრივ ადამიანთა კეთილშობილ თავებს არის ხოლმე.
ის, რაც მე ორიოდ თვის უკან აღმოვაჩინე, ფილტვის სარკომის ფეხის ფრჩხილადაც არ ღირდა. ამ სათამაშოს (არადა, რბილი და ფაფუკი `პინგ-პონგის ბურთის~ სრესა კანქვეშ ერთი სიამოვნება იყო) ლიპომა ერქვა და მისი მოშორება თვალის დახამხამებაში შეიძლებოდა. მაგრამ მე ხომ ვიცი, რომ ექიმებისთვის ეს ჩვეულებრივიც ღვთის წყრომად შეიძლება იქცეს?! დიდი ხანია, ცნობილია ამბავი ექიმზე, თავის ძმაკაც ქირურგს რომ სთხოვა, ლიპომა მომაშორეო. თან _ მეშინია და მოკლე ნარკოზითო... ჰოდა, ამ მოკლე ნარკოზის მიცემა იყო და გულიც გაუჩერდა... შეშინებულმა ექიმებმა დაიწყეს გულის სწრაფი და ენერგიული მასაჟი, ამ უბედურის ორი ნეკნიც ზედ მიაყოლეს, რომელთაგან ერთმა (ესეც ღვთის წყრომაა) ფილტვიც გახვრიტა. მერე (რა თქმა უნდა, უშედეგოდ) ელექტროშოკიც სცადეს და არაფერი რომ არ გამოვიდა, მკერდის ღრუ გახსნეს და გულის პირდაპირი მასაჟით, როგორც იქნა, მოაბრუნეს, მადლობა ღმერთს, უკვე კლინიკურად გაღმა გასული, ჩვენი ბედოვლათი ექიმი...
ერთი-ორი საათის შემდეგ, თვალები რომ გაახილა, თავისდა გასაოცრად, მთლად შებინტული _ გადასასხმელი სისტემების, მოპიპინ-მოციმციმე დანადგარების და პირში ჩაჩრილი მილის, ანუ იმ ყველაფრის ამარა დარჩა, რის გარეშეც ადამიანის მოკვდაობა უფრო იოლად დასაჯერებელია. ყველაზე დრამატული ამ ისტორიაში ის არის, რომ მშობლიური ლიპომა, რის გამოც მთელი ეს ღვთის წყრომა დაემართა, ისევ იმ, ანუ ძველი დისლოკაციის, ადგილზე იყო...
ასეთი უვერტიურის შემდეგ გასაგებია ჩემი მღელვარება, მეგობარ ქირურგს რომ ვთხოვე (სხვა სიტყვებიც ვერ შევარჩიე, რომ ბედი მომეტყუებინა), ლიპომა მომაშორე-მეთქი. რაღა თქმა უნდა, ადგილობრივი გამაყუჩებლებით!
ყველაფერი ისე წარიმართა, თქვენ რომ გაგიხარდებათ: სათამაშო ამოჭრეს, დამადეს სამი თუ ოთხი ნაკერი, ჩამიდეს რეზინის დრენაჟი და თან დააყოლეს, ერთი კვირის შემდეგ ყველაფერი დაგავიწყდებაო.
მაგრამ მე ხომ ვიცოდი, რომ სისულელეს მეუბნებოდნენ!..
_ მორჩა, _ ვუთხარი ქირურგს ოპერაციის შემდეგ, _ მე თუ ნამდვილად ექიმი ვარ და არა ვიღაც, ბოდიში და, ხალათში გამოპრანჭული `სირი~, ერთი კვირა კი არა, სამი კვირა მაინც ვიბოდიალებ შენთან...
ნეტავ თქვენ აგიხდეთ ასე ყველაფერი! დრენაჟიც ჩამხსნეს და ნაკერებიც, მაგრამ ჭრილობას შეხორცება არც უფიქრია. ბოლოს _ რევიზია უნდა ჩავატაროო, _ მითხრა ქირურგმა. საანგარიშოს ჩხაკუნს კი არ მოჰყვა, ქორის ნისკარტიანი პინცეტი მოიმარჯვა და ჭრილობის ქექვა დაიწყო. `აი თურმე რაში ყოფილა საქმე!~ _ შესძახა და ჭრილობის სიღრმიდან რეზინის დრენაჟისგან მოწყვეტილი ნაჭერი ამოათრია.
_ ხომ გეუბნებოდი! _ ვყვიროდი აღფრთოვანებული. _ რადგან ყველაფერი ასე წავიდა, მაშ ნამდვილი ექიმი ვყოფილვარ!..
ეს შემთხვევა ჩემი პროფესიული ვარგისიანობის ერთადერთი არგუმენტი არ არის: სხვა, უფრო რთული, ოპერაციის გაკეთებისას ღრმად პატივცემულ პროფესორს ხერხემლის არხი `შეეხვრიტა~, მაგრამ, მადლობა ღმერთს, მალევე გაკერეს. გარდა ამისა, ოპერაციის ფინალში დენი გაითიშა, გენერატორი კი გაფუჭებული გახლდათ. ლამპის შუქზე დაამთავრეს. მე კი უკვე დამოუკიდებლად ვსუნთქავდი, მადლობა ღმერთს, არ გავიგუდე...
თუ ამ ისტორიას სტატისტიკურად გადავხედავთ, შევამჩნევთ, რომ ოთხ `ღვთის წყრომაზე~ სამი `მადლობა ღმერთს~ მოდის, რაც დიალექტიკურად არასწორია.
ჰოდა, მადლობა ღმერთს!


ექვთიმიშვილი თამაზ - Eqvtimishivli Tamaz

სიზმარი (ნოველა)

sizmari (novela)


( მინიატურა )

ჯერ ხელისგულისოდენა დასაქოქი მანქანა მიყიდეს,შემდეგ ტენისის ჩოგანი.
* * *
ეს სიხარული გამომყვა ჯინსის ამარას,თბილი ლოგინიდან დაბურულ ტყეში. ამიტომ იყო არც დილის სუსხს ვგრძნობდი და წიწვებშერეულ,სველ ბალახზე ფეხშიშველი სიარულიც მსიამოვნებდა.
ზემოდ ციყვი რაღაცას აცმაცუნებდა,აქეთ მუხა,იქით ნაძვი და წაბლი.არც მარტოობა მაწუხებდა,არც შიმშილი.
ეგ იყო ბილიკს ვერსად წავაწყდი.რა უნდა მექნა? თვალებზე ხელი ავიფარე და თავბრუდახვევამდე ვიტრიალე. გამიმართლა-სწორედ იქიდან საითაც მზერა გამიშეშდა,ხეებს შორის ნისლი და შუქი იპარებოდა. ერთი ნაბიჯი წავდგი თუ არა,ფეხქვეშ ბალახი გამომეცალა. რბილმა ხავსმა გამითბო ფეხისგულები.
არაფერი ჩანდა.მზის სხივები ვერ აღწევდნენ ბურუსში. მხოლოდ წყლის ხმაურით მივხდი, რომ მდინარის პირას ვიდექი. სულ ახლოდან ჟრიამული მესმოდა.
სხვა რა დამრჩენოდა, ხავსზე დავჯექი და ლოდინი დავიწყე.უკან ტყე იყო,წინ მდინარე,რომლის არც სიგანე ვიცოდი,არც სიღრმე და არც ის,რამსიმაღლე ნაპირი ჰქონდა. ის იყო გავიფიქრე უკან,ტყეში შევბრუნდები მეთქი,რომ ცისარტყელამ გაანათა არე-მარე.
მზეც,ზემოთ მწვანე გორაკებიც,საიდანაც თურმე ლოდებზე მოხტუნავე მიხვეულ-მოხვეული ნაკადული ეშვებოდა და ნისლიც.
ორ-სამ ქვაზე გადასახტომი მდინარე ტყეს შუაზე ჰყოფდა. ცისარტყელის ქვეშ სამი წითელკაბიანი გოგონა იდგა.კაბები მუხლებამდე აეკეცათ და შიშველი მკლავები წყალში ჰქონდათ ჩაყოფილი.თითქოს რაღაცას ეძებენო. ვიფიქრე რას აკეთებენ,ან როგორ არ სცივათ მეთქი.
შარვალი ავიკეცე.არც მე შემცივნია, გალოკილ ქვებზე,შუაწყალში რომ ვიდექი.
ისე იყვნენ გართულები, ვერ გაიგეს როგორ მივუახლოვდი. თევზებს იჭერდნენ, ჰაერში სიცილით ისროდნენ. თევზები ერთს შეიფართხალებდნენ, მერცხლებად იქცეოდნენ და ჟივილით დასტრიალებდნენ თავზე ნაკადულს. გამიკვირდა, მაღალ კანჭებზე შემდგართ სულ არ უჭირდათ თევზაობა.
ცოტაც რომ მიუახლოვდი, დამინახეს. ჯერ გაჩერდნენ, გაჩუმდნენ. მერე ერთმანეთს რაღაც გადაულაპარაკეს და კენჭები დამაყარეს. სახეზე ხელები ავიფარე. ეს რომ დაინახეს, ისევ სიცილი დაიწყეს-გაეხარდათ ჩემი შეშინება. კენჭები პეპლებად ქცეულიყნენ.
შემრცხვა, გავბრაზდი. მე თქვენ გიჩვენებთ სეირს,მეთქი. წყალში ხელები მოვაფათურე-ჩემს ფეხქვეშ ქვის მეტი არაფერი იყო. ქვას ხომ არ ვესროდი?! გაწბილებული გავიმართე წელში. ამან უფრო გაამხიარულა სამივე. ფეხებით დგაფუნი ატეხეს. ყველაზე მეტად რომ იცინოდა, იმას ეტყობა ფეხი დაუცურდა-შეტორტმანდა, ხელების ქნევა დაიწყო.შემეშინდა არ წაქცეულიყო. უცებ გადავახტი უზარმაზარ სლიპინა ლოდებს და ხელი გავუწოდე.
მოულოდნელად ყველაფერი მიყუჩდა. ისევ ხავსზე ვიდექი. ახლა უკვე მეორე ნაპირზე. წითელკაბიანი გოგონა ხელში მყავდა აყვანილი. მისი ხელები კისერზე მქონდა შემოხვეული.სველი შავი თმა და შავი თვალები ჰქონდა. სუსტი ხელებით მეკვროდა. ეტყობა ეშინოდა არ დამვარდნოდა.
აღარ მახსოვს რამდენჯერ ამოვიდა და ჩავიდა მზე. დაღლას არ ვგრძნობდი. როგორღაც გავბედე, რა გქვია მეთქი, ვკითხე. ვერ გავიგონე-რაღაც ჩამრჩურჩულა ყურში. იმ წამს ხელიდან გამისხლტა და გაიქცა. სანამ გონს მოვიდოდი,მხედველობიდან დამეკარგა.
უკან მოვიხედე; ნისლი კედელივით აღმართულიყო, აღარც წყლის ხმაური ისმოდა. ტყეს კი თავზე მზე დანათოდა. ხომ არ გაქრებოდა მეთქი და ტყეში შევედი. აქ ისე არ გამჭირვებია სიარული,როგორც იქ, იქეთ ნაპირზე. ბილიკები გატყეპნილი იყო. ახალ გადაჭრილი ხის და იასამნის სუნი ერთმანეთს შერეოდა.
დიდხანს ძებნა კი დამჭირდა. როგორც იქნა, კუნძზე ჩამომჯდარი ვიპოვე. გაეხარდა რომ დამინახა. ხელი დამიქნია. გრძელი ქერა თმა ჰქონდა, ბზისფერი კაბა ეცვა. რატომ გაიქეცი მეთქი-არ გავქცეულვარ,აქ გელოდებოდიო. პეპლები დაფარფატებდნენ ირგვლივ,მივხდი არ მატყუებდა.
ვაკოცე და ეს წამი რამდენ ხანს გაგრძელდა, ახლა ვეღარც ამას ვიხსენებ. მერე კუნძზე შემოვასკუპე, მინდოდა ასე მეყურებინა. კუნძი კი უცებ ისეთი მაღალი გახდა,კაბის კალთამდე ძლივს მივწვდი. ჩამოდი მეთქი. არაო-თავი გამიქნია. ასვლა ვცადე, არაფერი გამოვიდა.მიწაზე დავჯექი და კუნძს მივეყუდე.
ასე ვიჯექი, ვიდრე ზურგი მაყვლის ბუჩქმა არ დამიკაწრა.პეპლები აღარ ჩანდნენ. წინ მწვანე მაღალი ბალახით დაფარული მინდორი იყო.
ერთბაშად გამოჩნდა. მოკლე თეთრი კაბა ეცვა. ნელა მიდიოდა და თეთრი ”პანამით” კრაზანებს იგერიებდა. დავეწიე, ხელჩაკიდებული მივდიოდით. მერცხლები წამოგვეშველნენ და კრაზანების ბზუილიც არ ისმოდა.
ასე ვიარეთ, რომ დავიღალეთ ჩავიმუხლეთ-მაღალმა ბალახმა ორივე დაგვფარა. თეთრი ქუდი ისე ეგდო, თითქოს გვირილებმა დაიხურესო.
ხან მზე დაგვნათოდა, ხან მთვარე.
უცებ ცა ერთბაშად მოიღრუბლა. მინდორი აშრიალდა. გაწვიმდა. მერცხლებს ალბათ წვიმის შეეშინდათ-უკან მდინარისკენ გაფრინდნენ.
გოგონა წამოდგა. სადღაც შორს მანიშნა ხელით-აგერ,იმ ქალაქში ვიქნებიო. ქუდი დაიხურა და გაქრა.
* * *
ქალაქში ვისაც ვკითხე: ასეთი და ასეთი გოგონა ხომ არ გინახავთ მეთქი და ეს ამბავი მოვუყევი-არავინ დამიჯერა.
დაგესიზმრებოდაო.
შეიძლება.
მაგრამ სად არის მაშინ ჩემი დასაქოქი მანქანა და ჩოგანი?!

1996 წ.


ვაჟა-ფშაველა - Vaja-Pshavela

ჩხიკვთა ქორწილი

(chxikvta qorwili)


ეს ამბავი დიდს, შავს, დაბურულს ტყეში მოჰხდა, სოფლებსა და ქალაქებზე ძლიერ დაშორებით. რა ამბავიაო? იკითხავთ. ჩხიკვთა ქორწილზე მოგახსენებთ. ჩხიკვი ზაქარა იწერდა ჯვარს ლამაზს, სიტურფით განთქმულს და მეტისმეტად ეშმაკ ჩხიკვს ქეთევანზე. ამ ორ ახალგაზრდა ფრინველს ჯვარსა სწერდა მხცოვანი ჩხიკვი თომა.

თომამ გულმოდგინედ აღაპყრო თვალნი ზეცად და წარმოსთქვა: “აკურთხე, უფალო, გვირგვინი ამათი, შთაუნერგე ამათ ერთმანერთის სიყვარული და ერთგულება, განამრავლენ ესენი, ვითარცა წყალში თევზნი, ცაში ვარსკვლავნი, ჰქმენ შეუბღალავი სარეცელი მონისა შენისა ზაქარასი და მხევლისა შენისა ქეთევანისა. ამინ”. სთქვა რა ეს, ორივეს ტურფა ყვავილების გვირგვინი დაადგა თავზე. “ამინ!” “ამინ!” - გაისმა გვრგვინვით ხმა აქეთ-იქიდან. ამას იძახდნენ სტუმრად მოწვეულნი ფრინველნი: ჩხიკვნი, ქერონები, წიპრიები, ნიბლიები, კაკბები, გნოლები, ღობემძვრალები, ბოლოცეცხლები, ჭივჭავნი, გვრიტნი, ტრედნი და სხვანი მრავალნი. ტევა აღარ იყო, იმოდენა სტუმრებს მოეყარათ თავი. საქეიფოდ მშვენიერი ადგილი ამოერჩიათ: ერთი ტაფობი ხშირყვავილიანი, ბალახით დაფენილი და უზარმაზარი ხეებით დაჩრდილული. ყვავილებსაც უხაროდათ, ისინი ქორწილში იყვნენ დაპატიჟებულნი. იქვე ცივი, ანკარა წყალი გამოდიოდა. სუფრა გრძლად იყო დაფენილი და ზედ ათასნაირი საჭმელები და ხილეულობა ელაგა. რა ჯურის ჭიას და ბუზს იტყვით, აქ არ მოეტანათ, - ბალახთა თესლი ათასნაირი...

ნეფე-დედოფალი მიიწვიეს ყვავილებით დაფენილს ტახტზე და წვეულნიც წამოსხდენ მწკრივად. გაიმართა დიდი სმეულობა და ჭმეულობა. ათასნაირი სასმელები ისმეოდა: კახური ლალისფერი ღვინო წყალივით მოდიოდა სუფრაზე... ყველამ ადღეგრძელა ნეფე-დედოფალი და ყველამაც ძღვენი მიართვა.

იქვე კოდალა მჯდარიყო ერთ ყუნწზე ფუღუროში და იმან “მრავალ-ჟამიერი” დაიძახა.

- შენ, ეი, მყვირალავ, ღვინოს-კი არა სვამ, შვილონიავ, და რა იქნება? ღვინო დალიე, და! - შეუძახეს კოდალას ერთხმად ფრინველთა.

- მოიცათ, კაცებო, ცოტა ხანი დამაცადეთ, ღმერთი გადღეგრძელებთ: აქ ერთი კაი მსუქანი ჭია ვიპოვნე, ის მინდა გამოვთხარო და მერე, რამდენიც გინდა, ღვინო მასვით, ფიქრი აღარა მაქვს, გულდამშვიდებით ვიქნები, - მიუგო მათ კოდალამ და თან ნისკარტით დაუწყო ფუტურო ხეს ჩიჩქნა. ყველამ თვალი კოდალას მიაპყრო.

- აბა, შენ იცი და შენმა ვაჟკაცობამ, - მისძახოდენ კოდალას ფრინველნი. - თუ არ გამოგიყვანია, ვაი შენს ტყავს, პურს აღარ გაჭმევთ, იცოდე.

კარგა ხანს გაუდიოდა ფუტურო ხეზე კოდალას ნისკარტს და ფეხებს ფხაკუნი და არც ტყუილად: კოდალამ გამოათრია კარგა მოგრძო ჭია, გველის ჭარის მსგავსი, და ნისკარტით მიართო ნეფე-დედოფალს.

- გაუმარჯოს ნეფეს და დედოფალს! - დაიყვირა კოდალამ მაღალის ხმით. - კამპანიასაც გაუმარჯოს, ურა!

- გაუმარჯოს, გაუმარჯოს! ურა! ყოჩაღ, კოდალა! ბარაქალა, რომ არც თავი შეირცხვინე და არც ჩვენ, - ჰყვიროდენ ფრინველნი. თამადამ “საკარგყმო”, რადგანაც ვაჟკაცობა გამოიჩინა კოდალამ, ღვინით სავსე ჯიხვი მიაწოდა; იმანაც სულუქცევრად გადაჰკრა და გადაუგდო თამადას ცარიელი ჯიხვი. თამადად იგივე მოძღვარი ჩხიკვი თომა ამოერჩიათ.

- პურსა სჭამენ და ღვინოს სმენ, სიმღერას არ იტყვიანო. - სთქვა ყვავმა და თავის მშვენიერის ხმით შემოსძახა სუფრული. ყვავს მისცეს აქეთ-იქიდან ბანი და გაძლიერდა მღერა ისე, რომ ტყეს ჭახჭახი გაჰქონდა. მთა-ბარი ზანზარებდა. ყვავილები სიცილით იხოცებოდენ. აქვე ახლოს ერთს თაგუნასა ჰქონდა სორო. ხმაურობაზე საღერღელი აეშალა და გამოიხედა სოროდან გარეთ. დიდხანს უცქირა ფრინველთა ნადიმს, შექცევას, ჰხედავდა მსუქანს, ნოყიერს საჭმელებს, ფერად-ფერადს, ნაირ-ნაირს და ხარბად ჰყლაპავდა ნერწყვს ნერწყვზედ. ითმინა დიდხანს და ვეღარ მოითმინა: რაც მომივა მომივაო, სთქვა; მიცუნცულდა ახლოს, ისკუპა და პირდაპირ ნეფე-დედოფლის წინ თხილიანს სუფრაზე დასკუპდა.

- ვინც მოვიდეს, გაუმარჯოს! გაუმარჯოს წრუწუნას! - გაისმა საერთო ხმა ფრინველთა. - ჰოი, შენი ჭირიმე, რო დაგვხედე, ბიჭო! - ეუბნებოდენ თაგვს შეზარხოშებულნი ფრინველნი.

- გაგიმარჯოთ, გაგიმარჯოთ, გენაცვალეთ, იცოცხლეთ და იხარეთ, მუდამც ლხინი და კაი საქმე ნუ მოგიშალოსთ უფალმა დამბადებელმა, - ამბობდა თაგვი და თან ერთს გულიანს თხილს ჩასციებოდა, კბილით აკნაწურებდა ნელ-ნელა.

- ღვინო მიართვით წრუწუნას, ღვინო, - დაიძახა თამადამ, - მაგას ჩვენოდნობამდის ბევრი აკლია.

- ღვინოს არ გიახლებით, გენაცვალეთ, თხილი ჩემის თვალის სინათლესაც მირჩევნია, თქვენ გაატარეთ დროება; მე თხილს ვაკნაწურებ, არაფერი მიშავს.

- არ გიახლებით, რა სიტყვის პასუხია! ჰა, დალიე, თორემ თავზე დაგასხამთ ღვინოს, - უთხრა შეტევით თამადამ თაგვს და ჯიხვი კოდალას მიაწოდა. კოდალამ ჩამოართო თომას ჯიხვი და მიუჯდა წრუწუნას ახლოს.

- დალიე, ე, ძმობილო, ქორწილია, განა ის ხომ არ არის! თხილი აკნაწურო, რა ბრძანებაა! ჰაი, თუ აკნაწურებ შენცა, ჰა, ჩამომართვი ჯიხვი-მეთქი, - უთხრა კოდალამ და თან ჯიხვი მიაწოდა.

- ვერ დავლევ, თუ ძმა ხარ, თავი დამანებე, არ შემიძლიან და რა ვქნა, რა წყალში გადავვარდე, - მიუგო მას თაგვმა და პირი მოარიდა.

- დაასხით, თავზედ დაასხით მაგ ვირიშვილს, მაგას! - დაიყვირა თამადამ, - მაშ, ნეფე-დედოფალი არ უნდა ადღეგრძელო, შე ბრიყვო, შენა!?

- ჩემს დღეში ღვინო არ მისვამს, კაცებო, ეხლა უნდა დამაჩვიოთ ღვინის სმასა?! როგორ იქნება, რა ახირებაა მაინც და მაინც!? პატიოსანი, დარბაისელი ხალხი ბრძანდებით. აი, ნეფე-დედოფლის სადღეგრძელოდ ერთს რკოს გიახლებით.

- დაალეინე, დაალეინე მაგ რაზბონიკს, მაგას, ძალათი უნდა დალიოს, არ შაიძლება. აქ რისთვის მოეთრეოდა, თუ ღვინოს არა სვამდა, დაალეინე, დაალეინე, - ისმოდა ფრინველთა ხმა.

კოდალამ დასტაცა წრუწუნას ცალის ხელით კისერში, მეორე ხელით პირში მიაგება ღვინით სავსე ჯიხვი და დაუწყო ძალათი სმევა.

- შენი ნება თუ იქნება, კი ვიცი, არ მიირთმევ, ვაჟბატონო, მაგრამ აქ თამადის ნებაა. უყურებ ამოდონა დუნიას, ერთი არ არის, აქ ღვინოს არ სვამდეს, ერთი შენ გამოსჩნდი აქ ახირებული. ჰა, გაუბედე, გაუბედე, ცოდო არ არის დედის რძესავით ღვინოს პირს არიდებდე, შე უჯიშოვ, შენა?

თაგვმა რის წვალებით ჩაყლაპა რამდენიმე წვეთი და თან წრუწუნებდა, ეტყობოდა, არ ესიამოვნებოდა ღვინო.

- გაუბედე, წრუწუნავ, გაუბედე! აბა და ჰა! ემანგრე, მანგრე! ა, ყოჩაღ, ბიჭო! - დაჰკიჟინებდენ თაგუნას ფრინველნი.

თაგუნამ დაიწკიპა, დაიჭიმა ყელის ძაფები, შეებრძოლა ღვინოს და გადაჰკრა, დასცალა. ხოლო ხავერდის ქულაჯაზე გადაესხა ცოტაოდენი ღვინო.

- ქულაჯაზე ნუ მასხამ ღვინოს, ე, ჩერჩეტო, განა შენს ხაჩანის ფაფანაკსა ჰგავს, რომ აგრე ბრიყვად ექცევი?! - შეუტია კოდალას. მერე ღრმად ამოიხვნეშა. სულ უკანასკნელი ყლაპი-ღა აკლდა და დაიყვირა: გაუმარჯოს ნეფეს და დედოფალს! გაუმარჯოს, ეჯიბო, შენს ნეფეს!..

- გაუმარჯოს, გაუმარჯოს! მოცალა, მოცალაო! - ისმოდა აღტაცებული ხმა.

წრუწუნას მალე მოედო ღვინო და მოჰყვა ბაიათებს. ისე მღეროდა, რომ წრიპინით ყველას ყურები გამოუჭედა. მერე ცეკვაც დაიწყო. ხალხს სიცილით ჰხოცავდა. იმას კაჭკაჭი აჰყვა და დავლურს უვლიდენ ორივენი. ყვავებს მუცლები ხელით ეჭირათ, იმდენს იცინოდენ ამ სურათის მნახველნი.

- უჰ, დავიღალეო, - სთქვა ბოლოს თაგვმა; მართლაც პირზე და გულ-მკერდზე ხვითქი გადასდიოდა. იქვე სუფრის ახლო წამოწვა. გამობურთული ფაშვი ზეცას მიაპყრო და ისე ჰქშინავდა.

სულ ბოლოს სუფრაზე ბულბული იჯდა; მგალობელი ჩიტი არა ლხინობდა, არ იცინოდა; დაღონებულ-დაფიქრებული უცქეროდა სეირს.

- მშვენიერო ბულბულო, რატომ შენს მშვენიერს ხმას არ გაგვაგონებო? - შესთხოვეს ბულბულს ფრინველთა.

ბულბული უარზე დადგა; განა ყოველთვის ვარ სიმღერის იშტაზე, უგუნებოდ გახლავართო, - სთქვა მან.

როგორც იყო, ფრინველთა ხვეწნა-მუდარამ გასჭრა და ბულბულმაც დაიწყო. ფრინველთ ხმა გაკმინდეს, ბუზების ფრენა ისმოდა, ყვავილთ სული განაბეს და მოტრფიალე თვალებით შესცქეროდენ მგოსანს. ბულბულმა დაამღერა:


დიდება შენდა, ცათა მპყრობელო,

დიდება შენდა, ბუნების ძალო, -

დიდება, მეფევ გვირგვინოსანო,

და გადღეგრძელოს შენც, პატარძალო!

სიყვარულისას დავსწნავ გვირგვინსა,

სათნოებითა მოვქარგავ გარსა,

არ დავინანებ, ყველას შიგ ჩავქსოვ,

თუ ქვეყნად რასმე კი ვპოვებ კარგსა.

და წრფელის გულით გამეტებულსა

იმას დაგადგამთ, ქალ-ვაჟო, თავსა.

სიყვარულია თვით ჩემი გული,

სხვისაც თუ ვნახე, მომიდებს ალსა,

დღეს თქვენი ტრფობა უდიდესია,

და ამით იპყრობს ჩვენს გულს და თვალსა.


ამ დროს შორი-ახლოს ხარი-ირემი გამოჩენილიყო და გულმოდგინედ უგდებდა ყურსა ფრინველთა მღერას, ბულბულის სტვენას. ბულბულის სტვენამ ნაღველი აღუძრა გულში. რაღაც მოაგონდა, თვალებზე ცრემლი მოუვიდა, ამოიოხრა და გაბრუნდა, მიეფარა უღრანს ტყეს.

ფრინველთ გააბეს საერთო მღერა. ერთს სიმღერას ამბობდენ ყველანი, ხოლო თავ-თავიანთს ხმაზე-კი. ამ სიმღერაში ბუნების ქება იხატებოდა, ტყისა და დედამიწის მადლი. ამ მადლს მადლობას უძღვნიდენ ფრინველნი. ამ დროს თვალის ვლებით გადმოიარა არწივმა; “არწივი!” ”არწივი!” გაისმა ხმა: “მეფე მობრძანდებაო!” ერთბაშად ყველას ჩაუვარდათ მუცელში ენა, ხმის ამოღებას ვეღარ ჰბედავდენ; ყველანი ცახცახმა, კანკალმა აიტანა.

მართლაც და საშინელი სანახავი იყო ამ დროს არწივი: რა უნდოდა? ერთის დატევების მეტი კი არ მოუნდებოდა, რომ მთლად ბურნუთად ექცია ფრინველთა ბრბო.

- რად შეჰკრთით, ხალხნო? ხმა ამოიღეთ. განა მეფე ჩვენს შემუსვრას იკადრებს, მოიწადინებს?! - ეტყოდა ფრინველთ ჩხიკვი მოძღვარი: - თუ მეტყვით, ამ წუთას აქ მოვიწვევ მეფეს.

ზოგნი უარზე დადგნენ; იმის თვალების ბრიალს ვინ გაუძლებსო. ამბობდნენ: ჩვენ კი ვეღარას ვისიამოვნებთ და რა იქნებაო. სხვებმა მოუწონეს, მოვიწვიოთ, მოვიწვიოთო.

მოძღვარი ჩხიკვი წავიდა სრიალით აღმა და გაუთამაშა წინ ფრინველთა მეფეს. არწივმა სიარული არ შეშალა, თითქოს ბუზი უფრინავდა წინა.

- გაუმარჯოს შენს დიდებულებას, ჩვენო მეფევ, - მისცა ქუდმოხდილმა ჩხიკვმა სალამი არწივს.

- გაუმარჯოს ჩხიკვსაც, - სთქვა მან დინჯად.

- ჩვენო დიდებულო მეფევ, გთხოვთ ქორწილში გვეწვიოთ. გთხოვთ გულით და სულით; მუხლმოყრით გევედრებით მთელი შენი საყმო; თუ გვიკადრებს შენი დიდებულება, დიდად მაღლობელნი დაგრჩებით, თავს შემოგევლებით.

- შეიძლება, რატომ! - სთქვა არწივმა. - გამიძეღ წინ!

ჩხიკვი დაეშვა თავქვე და არწივმაც შემოიკეცა თავისი მძლავრი ფრთები და დაეშო თავქვე. ეს სურათი ცის მოგლეჯას ჰგავდა.

მთელი ფრინველთა გუნდი წამოიშალა და ჟივილ-ხივილით მიეგება წინ თავის მეფეს. არწივმაც თავისებური სალამი მისცა ფრინველთა კრებულს.

მოიწვიეს მეფე და დასვეს თავში. ყველანი ფეხზე იდგნენ ქუდმოხდილნი. ბულბული არა სჩანდა მხოლოდ აქ.

- შეგიძლიათ დასხდეთ, - უთხრა მათ არწივმა და ფრინველნიც უფროს-უმცროსობის წესზე დალაგდენ.

ეს ამბავი ორშაბათს დღეს მოჰხდა. ტყეში წასული ხალხი, თუ სამუშაოდ, თუ სანადიროდ, გაოცებული რჩებოდა. ამბობდა ყველა: ეს რა ამბავია, რამ გააწყო ჩიტები, რომ ერთის ხმაც აღარსაიდან ისმისო.

ხალხმა რა იცოდა, თუ ფრინველნი ჩხიკვთა ქორწილში იყვნენ, - განცხრომასა და ქეიფში.

არწივს მიართვეს ღვინო ჯიხვებით. იგი დაუზარებლივ სვამდა და ძლიერაც გამხიარულდა; შემოსძახა თავისი საზარელი ხმით რაღაც საგმირო სიმღერა; ყველას ტანში ჟრუანტელმა დაუარა.

- ღმერთო, - ეხვეწებოდენ ყველანი ღმერთს, - ღმერთო, ნუ გააჯავრებ ნურაფრით ჩვენს მეფეს, თორემ გაგვჟუჟავს ერთს წამშიო.

არწივი მაინც არა ჯავრობდა, სთხოვდა ფრინველთ ემხიარულათ, ემღერათ, ეცეკვათ, მაგრამ ფრინველთ რაღაც გუნება გადაუბრუნდათ. არ იცოდენ, რა დაემართათ. რომ ფრინველებისთვის გაბედულება მიეცა, არწივმა უბრძანა შთაებერათ ბუკ-ნაღარისათვის.

ბრძანება იმავე წუთას ასრულდა და არწივმაც დაიწყო ბობღვა თავის მძლავრის კლანჭებით: სულ გათელა თითქმის ის ყვავილიანი ადგილი.

მაინც კიდევ ვერავინ ჰბედავდა თამაშობას. ბოლოს ისევ წრუწუნამ გაჰბედა: ისეთი ლეკური დაუარა, ისეთს ბუქნაში ამოდიოდა, რომ მტვერი ცასა სწვდებოდა.

ერთხელ გატაცებული და გაცხარებული არწივსაც-კი გადაახტა თავზე. ცოტა არ იყოს, მეფეს ეწყინა ყმის ასეთი ბრიყვული ქცევა, მაგრამ ზრდილობისა და შემთხვევის გამო, არაფერი უთხრა, მხოლოდ შეუბღვირა კი ერთხელ ისე, რომ თაგუნამ შიშისაგან კინაღამ სული განუტევა. მაინც ამ შებღვერის შემდეგ წრუწუნა კაცად აღარ ვარგოდა, გახდა ავად, წავიდა და დაწვა ერთის ხის ძირას. ზედ ერთი ხმელი ვერხვის ფოთოლი წაიხურა.

ფრინველებში ყველაზე თამამად კოდალა იქცეოდა. კარგა გადაკრულიც გახლდათ და ისეთს ბაიათებს გაჰკიოდა, რომ მთელი მთა-ბარი ინძრეოდა. კოდალა ეხლა იქამდის გათამამდა, რომ მეფესაც აუხირდა.

- შენ მეფობა ვინ მოგცაო, - უთხრა მან არწივს. - ჩვენ როდის ამოგირჩიეთო.

- ბიჭო, შე ოჯახქორო, სუ, გაჩუმდი, რას ამბობ, შე თავხედო? - წასჩურჩულეს ფრინველთა.

- არც გავჩუმდები და არცა! რად უნდა გავჩუმდე, რაო ჩემო?!.. - ამბობდა კვლავ შეზარხოშებული კოდალა. - თქვენ რა ხალხი ხართ? გული-გულში ყველას გეჯავრებათ, შვილოსან, და პირში-კი ვერაფერს ეუბნებით. ბიჭობა პირად თქმაა.

არწივმა ბევრი იცინა კოდალას ახირებაზე, მაგრამ ფრინველთა ითაკილეს მეფის შეურაცხყოფა, შეიპყრეს კოდალა, ნისკარტში წბილა გაუყარეს და იქვე ხეზე მიაკრეს. დაღონდა კოდალა, აღარ იღებს ხმას. არ ესმის, რისთვის დასაჯეს ასე სასტიკად.

ფრინველნი რომ ამ გაზიდულობაში იყვნენ, მელა მოჰპარვოდათ ახლო. დიდხანს უთვალთვალა ცბიერმა ცხოველმა ტყის პირიდან და უცდიდა დროს, ფიქრობდა, ჯერ კარგად დათვრნენ, მაშინაა ჩემი დროვო. მელა იმ დროს დაინახეს, რომ ის-ის იყო უნდა ნეფე-დედოფლისათვის ეტაცა პირი. ატყდა ხმა, ყვირილი, აიშალა ფრინველთა გუნდი, ხოლო ნისკარტდაღებული არწივი ეძგერა მელას და ერთს წამს სული გააფთხობინა. ფრინველნი გაიფანტნენ: ზოგი ხეებზე შესხდა, სხვა მაღლა ტრიალებდა. დაბლა არწივი და კოდალა-ღა დარჩენ; ავადმყოფმა თაგვმაც განგაშის ხმაზე სორო მოძებნა. არწივმა კოდალაც გაათავისუფლა და უთხრა: ეგ მიქარვა მიპატიებია, რადგანაც ნასვამი იყავი, და მერე აღარ გაბედო, თორემ ვაი შენს ტყავსო. თითონაც აფრინდა, აფრინდა მაღლა, თითქოს ცას მიეკრაო, და იქ ირგვლივ დაიწყო ტრიალი. ქეთევანი და ზაქარაც მიეფარნენ უღრან ტყეს: ერთმანერთის ალერსში და კოცნა-ხვევნაში გაატარეს ის დღე და საღამოთ ერთის წიფლის ტოტზე დაეძინათ გვერდის-გვერდ.


1893 წ.


ვაჟა-ფშაველა - Vaja-Pshavela

ამას ვამჩნევ

(amas vamchnev)


ამას ვამჩნევ
ფიქრისა და მსჯელობისას სხვას მაინც მიჰბაძონ,თუ შინაარსით არა,გარეგნობით მაინც,რომ უცხო კაცი დაესწროს,ის არა თქვას: ე რა ღმერთი გამიწყრა,რა ველურს ხალხში მოვემწვდიეო.
აგერ,შორს რად გვინდა წასვლა. შევხედოთ ინგლისელებს. დაუკვირდეთ გლადსტონს და ირლანდიის შესახებ მის აზრის მოწინააღმდეგეთ,როგორ ეპყრობიან,რა კილოთი საუბრობენ,რა საზომი და სასწორი უჭირავთ ხელში. "მართალია ამა და ამ აზრში მოტყუებულა გლადსტონი, მაგრამ მაინც დიდებული ქაციაო,მაინც დიდებაა ინგლისისაო." აბა კაი ბიჭი ხარ და ქართველ კაცს გააბედინებ,ათქმეინებ თავის მოწინააღმდეგის შესახებ, რომ თუმცა ერთსა სტყუი,მაგრამ ეს ერთი რამ კი სიმართლე სთქვიო.რაკი მოწინააღმდეგე ხარ,სრულიად,თავიდან ბოლომდე მტყუანი ხარ,მართლის თქმა,მართლის ქმნა არ ძაგლიგსაო.
ამას ვამჩნევ მე და გულუ მტქივა. ამ ტქივილმა ისე იმატა,რომ თავსაც მატკიებს.ამგვარი საქციელი,ამისთანა ერთი მეორესთან დამოკიდებულება, ჩემს თავში ვერ თავსდება, გონებას მიძრწუნებს. შენ რას იტყვი, აღარ ვიცი!


ვაჟა-ფშაველა - Vaja-Pshavela

ხმელი წიფელი (xmeli wifeli)


ყველას და, მათ შორის, მეც მიყვარს მაღალი, მწვანით, ყვავილებით მორთული მთა; გაზაფხულის სუნი, ახლად ამომავალი ბალახი, ახლად დამდნარის ყინულისათვის რომ უჯობნია, უცოდველად, უვნებლად ამოუჩენია თავი და შეჰყურებს მზეს, ქვეყანას, იჩქმალება, ინაბება, მაგრამ ნაზს, მიბნედილს სახეზე გამოუთქმელი ტრფიალება გადაჰფენია: - გავცოცხლდი, მადლი ჩემს გამჩენსაო, - თითქოს დუდუნებს. საამურია, გაყინული ხეები გაზაფხულის სითბოთი ზოგნი რომ გაიფოთლებიან და სხვანი აყვავდებიან. მიბუნდებულს, უღრანს, ბნელს, დაბურულს ტყეს ხომ არა შეედრება!..

მაგრამ ამჟამად ყველაფერი მავიწყდება და თვალთ-წინ მიდგება მხოლოდ ერთი ხმელი წიფელი. ისიც უღრანს ტყეში დგას, ერთის კლდის თავზედ. ამ კლდესაც ხავერდივით მწვანე ხავსი გადაჰკვრია. ხმელს წიფელს სხვა ხეები შორს უდგანან, თითქოს განგებ გაჰშორებიან და ამაყად დასჩერებიან თავზე. ხმელის წიფლის ახლო რამდენიმე ჟოლის ფეხია მოსული, შველისა და ირმის ნაკვნეტის ფოთლებით. ისინი გადმოძაბულან და გადმოსცქერიან დაბლა მდინარეს, მის ფესვებში რამდენიმე ფეხი ძირტკბილა მოდის, ზამთარ-ზაფხულ მწვანე, დაკბილულ-ფოთლებიანი. ხმელს წიფელს წასვლია სიცოცხლის ნიშანწყალი: სამი ტოტი-ღა შერჩენია შუა წელს ქვევით, ზედა ტანი მოტეხილია და ხევში ჩაჩხატულა, გახიდულა. ამ სამს ტოტში წელიწადში მარტო ერთს გამოუვა ხოლმე სამი თუ ოთხი ფოთოლი, ისიც ფერწასული, დამჭკნარი, გაყვითლებული. სხვა ხეებს-კი რომ უყუროთ, დატვირთულნი დგანან ბუნების მინიჭებულის სარჩოთი. არაფრად აგდებენ ხმელს წიფელს, ყურადღებას არ აქცევენ, მხოლოდ ზამთრობით, როცა თითონაც შემოეძარცვებათ ხოლმე საპატარძლო ტანისამოსი და, ცოტად თუ ბევრად, დაუახლოვდებიან სიხმელეს და დაემსგავსებიან ხმელს წიფელს, მაშინ თუ შეაცქერდებიან, ისიც გაკვრით... ეს მოხდება სწორედ მაშინ, როდესაც პირბადრი, სახენათელი, თმაგაშლილი “ადგილის დედა” ბუნების სანუგეშოდ სიყვარულზე, სიწმინდეზე და სიცოცხლეზე ზღაპარს უამბობს. მაშინ შეუბუზღუნებენ ხმელს წიფელს: “რას გაშტერებულხარ, საწყალო? ყური დაუგდე, დედა რას ამბობსო!”.

ხმელი წიფელი ამოიკვნესებს ღრმა კვნესით და არც ავად, არც კარგად ყურს არ ათხოვებს ამ ამაყ მცენარეთ, მაგრამ “ადგილის დედის” ზღაპარს-კი ყურს უგდებს; თითოეული მისი სიტყვა ლახვარივით გულზე ესობა და უჩუმრად ცრემლსა ჰღვრის.

საბრალო წიფელი! ერთი დრო იყო, რომ ესეც ამაყად გაბარჯღული იდგა, სხვა ხეებს ბევრით მაღლა ასცილებოდა და თავის დიდრონ ტოტებითა და ფოთლებით ქოხივით ეხურებოდა თავს მთელს ტყეს. მთიდამ ბარად მომდინარი არწივი მის კენწეროზე ისვენებდა, მოჰყვებოდა ამაყად ყეფას. ეხლა კი სულთმაბრძოლს დაჰფერებია. წაქცევ-წაქცევაზეა მიმზადული. ტანზე რამდენსამე ადგილს საცოდავს გამხმარი ქერქი ასძრობია და ტიტველი გვერდები უჩანს. ერთს ალაგს უფრო გრძლად აჰყრია ქერქი და დედამიწისკენ გრძლად გადმოშვერილა; გეგონებათ, ხანჯალი დაუციათ და ნაწლევები გადმოუყრევინებიათო. ჭიაც ბევრი თუ აქვს ამ წიფელს, რომ რამდენჯერაც მის ახლო გავლა მომიხდება, ზედ მუდამ კოდალასა ვხედავ. ეს დასაქცევი ერთთავად ზედ აზის და, რაც ძალი და ღონე აქვს, ურახუნებს იმ გასახმობს, გასავერანებელს ნისკარტს; თან კიდეც დასჭყივის, დაჰკივის, თითქოს ნიშნს უგებსო. აგერ რამდენს ადგილას ამოუღრუტნია წიფელი გულამდის. საცაა გულსაც ფქვას დაუწყებს. წიფელი დგას, დგას შეუშფოთრად, წარბშეუხრელად; არც ავს ამბობს, არც კარგსა.

როცა ქარი უბერავს, სხვა ხეები ერწევიან, მხოლოდ ხმელი წიფელი არ ინძრევა; წინათ-კი, როცა იგი ჯანსაღად იყო, სიცოცხლით სავსე, ქარის ბერვაზე დაიწყებდა ზღვასავით ღელვას; მისი ტოტები და ფოთლები ჭექა-ქუხილივით ხმაურობას ასტეხდენ. ხმელის წიფლის ტოტები ამაყად დედამიწას სცემდენ, ასკდებოდენ, დიაღ, ეხლა ქარს ვეღარ მიჰყვება ხმელი წიფელი სხვა ხეებივით, ძველებურად, შეუპოვრად გულ-მკერდს ვეღარ უპყრობს ქარიშხალს. არ მოიდრიკება-კი ხმელი წიფელი და, თუ მოსტყდება, იმისი რა ვსთქვათ... მოსტყდება, წაიქცევა, გვერდზე წაწვება, ფესვები გამოჩნდებიან, აღმა თავაჭერილები, თითქოს ლოცულობდენ, ღმერთს ევედრებოდენ, შველასა სთხოვდენო. ზაფხულობით უფრო შესაბრალისია ხმელი წიფელი: სხვა ხეები მორთულან მწვანის ფოთლით, უვნებელნი, უდარდელნი; მათზედ ათასი ფრინველი სხდება საგალობლად, ქედნები ღუღუნებენ იმათ ტოტებზე, ქერონა ჩიტი დაჰკრავს დაუსრულებელს გალობას, წიპრია იკლებს სტვენით იმათ არე-მარეს და მოუსვენრად გადახტ-გადმოხტის; ყელმოღერებული შველი და ირემი იმათ იჩრდილავს. ეს გაფოთლილი ხეები ამაყად დასცქერიან ბეჩავს ხმელს წიფელს, იმისი ეჩოთირებათ და ამბობენ: “ნეტავი შენ არ გვაუშნოებდეო!” - არ იციან, რომ ხმელი წიფელი იმათზე მეტად იხსენიება, და არიან, იპოვებიან ისეთნი კაცნი, რომელთაც მოსწონთ და უყვართ უბედურებაში ჩავარდნილი ხმელი წიფელი... სოფელში დღეში სამჯერ მაინც მოიგონებენ ხმელს წიფელს, - სადა გყვანდათ დღეს საქონელიო? - მამამ რომ ჰკითხოს თავის შვილებს, ისინი უჩვენებენ ხმელის წიფლის მიდამოს, გაღმითს ან გამოღმითს, თავს ან ბოლოს.

- ხმელ წიფლის ძირს, კლდეში, ვეფხი დაბუდებულაო, - ხმა არის სოფელში: - ლეკვები დაუყრიაო. მონადირეებს ენახათ ხმელ წიფლის გარეშემო დედა-ვეფხის და იმის ლეკვების კვალიო.

- ეს სააბედე სოკო ხმელს წიფელს ავაჭერო, - ამბობს მეორე.

დიაღ, არ იციან უგუნურმა ხეებმა, რომ ხალხს ჯერ არ დაუვიწყნია ხმელის წიფლის სახელი, კიდევ ახსოვს იმისი სიდიადე.


განა ყველა, რაც ხმელია,

კაცისგან საწუნარია!?

ათასს ცოცხალსა ბევრჯელა

ათჯერ სჯობს ერთი მკვდარია.

შენის დანახვით, ტიალო,

გულს დარდი მაწევს ცხარია,

რაკი გხედავ, რო ბეჩავად

და უპატრონოდ ხარია, -

თითქოს დაჰკრესო განგაში,

სამგლოვიარო ზარია.

მინდა, რომ დიდხანს ნახარში

და გულში ნადუღარია

გაგიზიარო ვარამი,

მდიოდეს ცრემლის ღვარია.

რისთვის მოსულხარ, ბეჩავო,

არ იგლოვები მკვდარია?!

შენთვის არც წაწყმედა არი,

არსად ცხონება არია!

ვინ რა შაგიკრავს კუბოსა,

ვინ რა აგინთოს სანთელი?..

ვაჰ, რა ძნელია, კვდებოდეს,

იკარგებოდეს სახელი!


ღამ-ღამობით ათასში ერთხელ ხმელს წიფელზე ბუ შეჯდება და დაკოდილის ხმით მოჰყვება გულმოკლული ძახილს: “ვერ იპოვეო?” და, როცა ძახილით დაქანცულს შემოესმის: “ვერა, ვერაო”, მოსაწყლებული თავს დაჰკიდებს და “ღრუ, ღრუო”, ხმადაბლა გულს ჩასძახებს.

ზამთრობით მგელი ესტუმრება ხოლმე ხმელს წიფელს, აიტუზება იმის გვერდით და ღმუის, შიმშილისაგან შეწუხებული. ხმელი წიფელი შეუშფოთრადა დგას, არც ავს იტყვის, არც კარგს, დგას გაშტერებული; იმან არც სიბრალული იცის, არც სიმძულვარე; არც სამტროდ აუდუღდება გული, არც სამოკეთოდ; ფიქრობს ხმელი წიფელი თავის თავზე, წარსულზე, აწმყოსა და მომავალზე; გულში თითქო ღრმად ჩასჭდევია მწუხარება. ხანდახან გადმოაცქერდება მის ერთს ფესვის ბოლოზე ამოსულს პატარა დასახულს ყლორტს, რომელიც მზეს და წვიმას უცდის, რომ გაიზარდოს. ეს-ღაა იმისი ნუგეში...


1889 წ.


ვაჟა-ფშაველა - Vaja-Pshavela

ცრუპენტელა აღმზრდელი

(crupentela agmzrdeli)


I

ტანზე თხის ტყავი ეცვა, თავზე წოწლოკინა თხისავე ტყავი ეხურა, სახე მოღუშული ჰქონდა, არადროს არ გაიცინებდა. რამდენიმე თხა-ცხვარი ჰყვანდა, იმათა ჰმწყსიდა. ჩვენკე მოდიოდა, თან მოლაპარაკობდა თავისთვინ: “შვილები, შვილები, ჩემი შვილები! შენის შვილების დარდი მაქვს? არ გაგიშვებთ, არა, ჩემთან უნდა იყო. არა, ყურცქვიტავ, თავს ნუ იწუხებ”. რამდენიმე ტოლი ბიჭები ერთადა ვთამაშობდით. ციხელის სიტყვები კარგად, გარკვევით გვესმოდა.

- ვინ გაგაჯავრა, ძიავ, ვინ? - ვკითხეთ ჩვენ ციხელს.

- ვინა? - მოიბრუნა იმან პირი ჩვენკენ, თითქოს ეხლა-ღა დაგვინახა:

- ოჰო, ბიჭებო, თქვენც აქა ჰყოფილხართ? ოთხმოცის წლის კაცი ვარ და ჯერ ეგრე არაფერს, არავის დაუღონებივარ, როგორც იმან დამაღონა - გამიშვიო და გამიშვიო, მეხვეწება. - წარმოსთქვა ციხელმა და მწვანეზე შემოწვა.

- რა არის? ვინ არის? - ვკითხეთ ჩვენ უფრო გულმოდგინედ.

- არაფერი, განა დიდი ვინმეა! კურდღელმა გამაჯავრა. - წარმოსთქვა ციხელმა და თან სახე უფრო მოიღუშა.

- სად არის კურდღელი? ვინ მოგცა? - ვკითხავდით ჩვენ კვალად.

- იმ დღეს ყანაში განაბულს წავადეგ თავზე. დამინახა და უფროც გაინაბა. როგორც ფიცარს ტყლაპი, ისე გაეკრა დედამიწას. იმას ეგონა, ვერ დავინახავდი, მაგრამ ჯერ ისეც არ დავბერებულვარ. ბალახი, ქვა, მიწა და კურდღელი ერთი მეორისგან ვერ გავარჩიო. დავტაცე ხელი, დაიჩხავლა, გაიფხლაკნა. უნდოდა გამსხლტომოდა ხელიდან, მაგრამ ვერ მიართვეს. წავიყვანე და ეხლაც შინა მყავს. არავის კი არ უთხრათ. ეხლა მეხვეწება, მემუდარება: “შენი ჭირიმე, გამიშვიო, შვილები დამრჩა ობლადაო, ელიან ჩემსა მისვლასაო”. წუხელისაც იჯდა კერის პირას დაყუნთებული და მოსთქვამდა, მწარედა ტიროდა:


სად ხართ, შვილებო,

კარგო, ტკბილებო,

პაწაწკინტელა, ფუნჩულეებო?!

ვაი თქვენს დედას,

თქვენ ვერა გხედავს,

ჯერ უმეცარნო, ყურცქვიტეებო!

ძუძუს ჰკითხულობთ,

უცქერთ ჩემს გზასა,

ჩემს ხმასა...

დაგბრუნავთ თავზე,

დაგიჭერსთ ქორი.

დამეკარგება

შვილები ორი.


- უი საწყალი, საცოდავი! - წამოვიძახეთ თითქმის ყველამ ერთად.

- აი ამისთანა ლექსით მოსთქვამდა და ვერ გამიბედნია გაუშვა, მინდა შინა მყვანდეს. არ ვიცი, თქვენ რას მირჩევთ? - სთქვა ციხელმა. - თქვენ რას იტყვით? გაუშვა, თუ გავასუქო და დავკლა?

- ნუ, ნუ, დაკვლა ცოდოა, მე მაჩუქეო, - სთქვა ერთმა. სხვანი ერთმანერთს შევჩერებოდით და ველოდით ერთი მეორისაგან პასუხს. შაგვეცოდა ყველას კურდღელი, შაგვეცოდა იმის შვილები, ობლად დარჩენილნი, მაგრამ გაშვება, განთავისუფლება მაინც ვერ ვურჩიეთ ციხელს.

- გვაჩვენეთ, ძიავ, ვნახოთ და მერე გეტყვით, რაც უნდა უყო. - ეს იყო საერთოდ ჩვენი განაჩენი.

- ძალიან კარგი, პატიოსანი, - წარმოსთქვა კვალადა ციხელმა: - განა კურდღელი მყავს მარტო? ერთი კაკაბიც მყავს. ისიც იმას მეხვეწება, რასაც კურდღელი: გამიშვი, ჩემი წიწილები ვნახო, ვინ იცის, გადამიჭამა ალალმა; ვინ იცის, სად წივიან და ტირიანო. ორივე რომ გავუშვა, ხომ დავიღუპე? თქვენ რომ მითხრათ გაუშვიო, მე არ გავუშვებ. რადა და ამადა, რომ ავაზაკები არიან: გაპარვა უნდათ. წუხელის ჩუმად ყური დავუგდე და იცით რას ლაპარაკობდნენ? მე ნისკარტით თოკს გავწყვეტო, - ეუბნებოდა კაკაბი კურდღელს, - და, როცა გაგანთავისუფლებ, შენ კიდე კალათას, რომელშიაც მე ვზივარ, ფეხებით ფლასი გადააგდებინე და გავკურცხლოთო. კიდევ კარგი, რომ ყური მოვკარი იმათ თათბირს, თორემ ნამდვილად გაიპარებოდენ. ავდეგ მეც და რა მოვუხერხე: კურდღელი ჯაჭვით დავაბი, კაკბის კალათა ზევიდან წნელით გავწან-გამოვწან ისე, ბუზიც ძლივს გაძვრება შიგა. მაააშ!.. მე ვერ მიცნობენ ისინი კარგად... დიაღაც ჩემი ალი რო მყვანდეს, ორივესაც გავათავისუფლებდი, მაგრამ, ეჰ, სადღა მყავს, გამიწყრა და გამექცა ჩემი ძვირფასი შვილობილი. - სთქვა რა ეს ციხელმა, ცრემლები მოიწმინდა. ალი რომ ახსენა, ჩვენ ყველამ ყურები ვცქვიტეთ, ხოლო, რაც ციხელმა გვიამბო ალზე, ბევრით განსხვავდებოდა იმისაგან, რაც ჩვენ გაგვეგონა მშობლებისაგან. ვეხვეწებოდით, ყელს ვუწევდით, ეამბნა ალის ამბავი. იმანაც დაიწყო.


II


მე გამოჩენილი მონადირე ვიყავი, რაც ნადირი დამიხოცნია, იმდონი თმა არა მაქვს თავზე: დათვი, ღორი, ირემი, ჯიხვი, მგელი, ტურა, ჯერანი და სხვ. ერთი ზამთრის განმავლობაში ასი მგელი მოვკალი. ყველას უკვირდა, გაოცებულები იყვნენ. სხვებს განა არ უნდოდათ მოეკლათ, მაგრამ არ შაეძლოთ და რატომ? იმიტომ, რომ ოსტატობა აკლდათ. ბრიყვი, გამოუცდელი მწყემსი, როცა მგელი გამოერევა ცხვარში, ყვირილს მოჰყვება, კივის, ძაღლებს უტევს. ნადირიც გარბის. მე მუდამ გავჩუმდებოდი, დავაცლიდი, ვიდრე ცხვარს არა სტაცებდა პირს და თუ სტაცებდა, ეს იმის ნიშანი იყო, რომ ტყავსაც გასძაბავდა, თოფს მოვიმარჯვებდი, მივეპარებოდი ახლო, მგელი ნადავლს არ აშორებდა თვალს, მე საიდან უნდა დავენახე? ამ დროს - ჯაახ! მგელი დაბლა ეგდო.

ერთხელ სანადიროდ წავედი. ხარ-ირემს თოფი ვესროლე. დაჭრილი წამივიდა, გამოვუდექი, იმის დევნაში ერთს დათვს წავაწყდი. დაიწყო ბურტყუნი, შედგა ყალხზე, უნდა მცემოდა, მაგრამ ყოჩაღად დავუხვდი, დავეცი გულში თოფი; დაიღრიალა საშინლად, უზარმაზარი იყო, ადგა და დაეცა, რაც მოხვდა, ტოტით ჰლეწავდა, კბილებით ჰგლეჯდა. იმისი ტყავი ორმა კაცმა ძლივ-ძლივობით მოვიტანეთ სახლში, ჩემი სახლის ბანზე გავფინე, მთელი ბანი დაფარა. დათვს თავი გავანებე, ან კი სად-ღა გამექცეოდა? ირემს გამოვეკიდე. ცოტა აღაჯი გავიარე, ახლა უზარმაზარი გარეული ღორი, ტახი იყო, არ შემეხეჩა! ეშვები მტკავლის სიგრძედ ეტყობოდა გარეთ და ისე ანათებდენ, როგორც ბნელ ღამეში კელაპტრები. კბილებს ილესავდა, პირიდან მუშტის სიმსხო ქაფს ქაფზე ისროდა, ეტყობოდა, გაჯავრებული იყო. მე რას შემაშინებდა, ისე ვიდეგ, როგორც კლდე, მაგრამ ვიცოდი, ერთი ტყვია ვერ მოერეოდა და უსათუოდ ბრძოლა მოგვიხდებოდა. მე ხანჯრის იმედი მქონდა. დალოცვილს ბევრჯელ დაუხსნივარ სიკვდილისაგან. დათვსაც უნდოდა ერთხელ გადავეგდე კლდეზე, მაგრამ შემოვკარ კისერში და, როგორც ქათამს, გავაგდებინე თავი. ტახს თოფი ვესროლე, დაიჭრა და, როგორც შურდულის ქვა, გამოქანდა ჩემკენ, მე მაშინვე ხანჯარი გავიწვადე, მოვიმარჯვე, როგორც მოვიდა ჩემთან და გაიმრუდა კისერი, უნდოდა შემოესვა ჩემთვის ეშვი, მე ხანჯარი დავუსვი და ორივე ყბები ეშვებიანად ჩავასხვიპე. მივაყოლე და მივაყოლე თავში და წელში. როგორც იყო, მოვკალი. დავტოვე ადგილობრივ და გამოვუდეგ ისევ ირემს. როგორც იყო, იმასაც დავეწიე და დავიმორჩილე. ამასობაში დამიღამდა. ცას შავი ღრუბლები გადაეკრა და კოკისპირული წვიმა დაუშვა. ირმის გატყავება ძლივს მოვასწარი. შინ დაბრუნება არ შაიძლებოდა. ახლო ერთი გამოქვაბული კლდე იყო და იქ შევაფარე თავი. ცეცხლი დავანთე, მწვადები დავაფიცხე. პური მშიოდა და შევუდეგ პურის ჭამას. რაღაც წუწუნის, ტირილის ხმა შემომესმა იქვე ახლოს. უნდა სიმართლე გითხრათ, მშიშარა არა ვარ, მაგრამ შევკრთი, განა იმიტომ - თოფს ვინმე მესროდა, ხმალს და ხანჯარსა მცემდა? არა. მეც არ ვიცი, რად შევკრთი. მაინც გული გავიმაგრე, გამოვძვერ ეხიდან და კარგად ყური დავუგდე: “ვაჰ ჩემი ბრალი, რა მეშველება მე საწყალსა?!” - ისმოდა ხმა ადამიანისა. დავიდე ხანჯარზე ხელი და წავედი იქითკენ, საიდამაც ეს ხმა მოისმოდა. მივედი და რა ვნახე? წიფლის ძირას მიმჯდარა პატარა ბალღი და ტირის; სამი წლის გოგოს ტოლა იყო. ყვავილებისა და ფოთლების კაბა ეცვა, ისეთი მშვენიერი, იმაზე კარგს ადამიანის თვალი ვეღარაფერსა ჰნახავდა. გრძელი, ხშირი, ოქროსფერი თმა კოჭებამდე სცემდა, მსხვილი, ლურჯი თვალები ვარსკვლავებივით უნათებდა. მე მაშინვე მივხვდი, უნდა ალი ყოფილიყო. წავიყვანე გამოქვაბულში, გავათბე, ვაჭამე პური. შენ მამა, მე შვილიო, მითხრა. მიამბო თავის თავგადასავალი: გამომდევნეს ალებმა თავის წრიდან, რადგან ცუდ საქმეებს ბევრსა სჩადიოდენ და მე ვუშლიდიო. შენთან უნდა ვიცხოვრო და, იცოდე, ბედსა გწევო. მე რა ძალა შამეძლო, პირიქით, ღმერთს მადლობასა ვწირავდი, რადგან გაგონილი მქონდა, რომ ალს თუ დაუზავდებოდა ადამიანი, იმის ბედს ძაღლი აღარ დაჰყეფდა. წამოვიყვანე შინა. გავმდიდრდი, ისე გავმდიდრდი - ჩემი ცხვარი და ძროხა დედამიწას ამძიმებდა; ფულით - ოქრო და ვერცხლით სავსე ქვევრები მქონდა. მეორე დღესვე თავის უნარი მაჩვენა. მითხრა: “მამობილო, არ გინდა მოსახილებელი სურათები?” - რატომ, ძალიან კარგი იქნება-მეთქი.

ვნახე და რა ვნახე? ალი გაჰქრა უცბად და ჩვენს ეზოში იქვე კარებს წინ ვნახე ტურფა ბაღი, რა ხილს იტყვის ადამიანის ენა, იქ არ იყო: ვაშლი, მსხალი, ატამი, ბალი, ალუბალი, შიგ ხეივნები იყო გამართული, დაბრაწული მტევნები ეკიდა ისეთი მსხვილი, თითო მტევნისა ადამიანს გაუჭირდებოდა ტარება. რიგი მწიფდა ხილი, რიგი ჰყვაოდა. ნაირნაირი ფრინველები დაფრთხიალებდენ და გალობდენ. ბაღში შვლები დაკუნტრუშობდენ. მე გაშტერებული შავცქეროდი და მიხაროდა, რომ ამისთანა ბაღის პატრონი გავხდი მოულოდნელად. მინდოდა დიდხანს მეცქირა ბაღისთვის და დავმტკბარიყავი იმის სიტურფით, მაგრამ მოულოდნელად გაჰქრა ეს სანახაობა, თვალწინ სულ სხვა სურათი წარმომიდგა: დიდი მინდორი, ზედ მოდიოდა მძიმე ცხვრის ფარები. ორასზე მეტი მწყემსი მოსდევდა, მე წინ მოვუძღვებოდი, ლურჯს, ბედაურს ცხენზე ვიჯე, ოქროსა და ვერცხლში ჩამჯდარი; ხმალი, ხანჯარი, თოფი, დამბაჩა, რახტი ცხენისა, უნაგირი და უზანგოები სულ ოქრო-ვერცხლით იყო მოჭედილი. ყველანი, ვინც წინა მხვდებოდენ, ქუდებს მიხდიდენ, მეფის საკადრისს სალამს მაძლევდენ. ჩემს წინ, ცოტა მოშორებით, გამოჩნდა დიდი სასახლე, ოქროთი შაღებულის სვეტ-კედლებით. პირდაპირ იქ მივედი, გამომეგება ოცამდე მსახური, დაფაცურებულნი, არ იცოდენ როგორ ეცათ ჩემთვის პატივი. შავედი სახლში, მომეგებნენ ნაზირ-ვეზირნი, ცივ-ცივად ამწიეს და დამსვეს სამეფო ტახტზე, თავს მიკრავდენ, ჩემს ბრძანებას ელოდენ: “დიდებულო, ჩვენო მეფევ, რას გვიბრძანებო?”

- რას გიბრძანებთ და იმას გიბრძანებთ, - წარმოვსთქვი მრისხანედ: - ჩქარა სუფრა გაშალეთ, მოიტათ არაყი და ღვინო ბლომად. ხინკალი, ჩქარა ხინკალი მოხარშეთო! - ვუბრძანე! ისინიც ასრულებდენ უარის უთქმელად ჩემს ბრძანებას. გავმართე მეჯლისი, ვსვამდი და ვმღეროდი. მოვიდენ მოსაკრავენი და უკრავდენ სხვადასხვა საკრავებს. ვკმეჭდი წვნიანს ხინკალს და თან არაყს ვაყოლებდი. მეფე ვიყავ, ნამდვილი მეფე. სამი წიწანი არაყი გადავკარ წინწანაქარი, - მიყვარს კიდეც, ღვთისა წინაშე, ცოტა არ იყოს, მომეკიდა. მერე ძილი მოვითხოვე: დამიგეს ბუმბულის დოშაქი ოქროს ტახტზე, დამხურეს ძვირფასი ფარჩა-ატლასის საბნები და დავიძინე. როცა გავიღვიძე, ვნახე, რომ ჩემს მჭვარტლიანს სახლში ვიყავი, ისევ ის ეზო, რაც გუშინ იყო... ჩემს წინ ალი იდგა და იცინოდა...

- როგორ მოგწონს, მამობილო?! - მკითხა ალმა.

- ოჰ, შე უსამართლოვ! - ვუთხარი მე, - ნეტავი არ მოგეჩვენა ჩემთვის ეგ სანახავი და თუ მაჩვენე, გამართლებულიყო კიდევაცო.

- ყველაფერი ნამდვილად იქნებაო, - მიპასუხა ჩემმა ალმა: მე იმიტომ გაჩვენე ეგ სანახავი, მოგეწონებოდა თუ არა, რომ ნამდვილად მეფედ გაგხადო და დიდი დოვლათი მოგანიჭოვო.

- აბა, თუ ღმერთი გწამს, მაგაზე მეტი რაღა უნდა მოვინდომო?

დანაპირები ამისრულა კიდეც. სანამ ალი მყვანდა, მეფე ვიყავი და დოვლათიც დიდი მქონდა. ეხლა მის მოგონებით-ღა ვსულდგმულობ. ეჰ, რაღა ვსთქვა, შვილებო, ალის სახსოვრად მხოლოდ იმის ლოგინი-ღა მაქვს: დეკასი და ბრაწისა, მოწნული იმისვე ხელით. ეჰ, რა ვთქვა და რა ვქნა... ღმერთმა მომცა ბედი და ისევ წამართო. დიდება იმის სახელს. ეხლა ალის მაგივრად კურდღელი და კაკაბი-ღა მყავს.

- ნეტავი ლოგინი მაინც გვაჩვენა ალისა! - წამოვიძახეთ ჩვენ.

- ჰნახავთ იმასაც, როცა კურდღლისა და კაკბის სანახავად მოხვალთ. - წარმოსთქვა ციხელმა. - მეორე დღეს, - განაგრძო ციხელმა, - ტყეში წავედით, მე ერთი კონა ფიჩხი შევკარი წამოსაღებად. ალმა მითხრა: “ეგ რა არის? მაგის გულისთვის უნდა მოსცდე? მოსჭიდე ხელი აგერ იმ წიფელს და მოსწიე”, - მიმითითა ერთს უზარმაზარ წიფელზე, სულ ცოტა, ათი ურემი შეშა გამოვიდოდა, მე ყოყმანი დავიწყე. “რას ყოყმანობო?” - შემომიტივა და რა მეტი ღონე იქნებოდა, ამოვწიე და ძირ-ფოჩვიანად ამოვწვადე წიფელი; გავიდე მხარზე, ისე მსუბუქა, მეგონა სახრე მქონდა გადებული მხარზე, და გამოვწიეთ შინისკენ. რომ მოვდიოდით, ხეზე ჩიტები სხდებოდენ და გალობდნენ: ჩხიკვები, ტრედები, ყვავებიც-კი ბრიყვდებოდენ, ვერა მხედავდენ ალბათ. ერთი კოდალა მოფრინდა და ზედ ჩემს თავზე მიეკრა წიფელს, დაუწყო ნისკარტით თავისებურად კაკუნი. მე ნელ-ნელა ხელი ავაპარე, ვწვდი. დავიჭირე. დამიწყო ხვეწნა: ხორცი არ გამოგადგება ჩემი და ტყავი, რად მიჭერ? რისთვის? გამიშვი, თუ ღმერთი გწამსო. მეც ავდექი და გავუშვი. ან კი რა უნდა მექნა, თხილის ტოლა ცრემლები ჩამოსდიოდა და ნისკარტის წვერზე ეკიდებოდა.


III


მესამე დღეს სათიბს წავედი, მთაში. “მამობილო, მეც თან წამიყვანე, თუ ვერა ვთიბ, წყალს მაინც მოგიტანო”. - მითხრა ჩემმა შვილობილმა. მეც დავთანხმდი. ჩავიდე გუდაში საგძალი, გავიდე მხარზე ცელი და გავწიეთ. თიბა რომ დავიწყე, ჩემი ალიც იქვე იჯდა და ალერსიანს თვალებს მადევნებდა; მე რაც შემიძლიან უსვამ ცელს, ვაწვენ ნაფთევზე ნაფთევს. მწვანე ბალახი, ათასნაირი ყვავილებით აჭრელებული, საამურად დაეწყო ერთი მეორის გვერდზე და მახალისებდა. “ცოტა ხანს დაისვენე, მამობილო, თავს რად იკლავო?! - მითხრა ალმა. მე არ გავუგონე. ჯიბრზე, ალბათ, ამოიღო უბიდან სალამური, დააწკრიალა, დაუკრა და რა დაუკრა. ცაში წავედი, ისე საამურად უკრავდა. თავბრუ დამესხა. ვხედავ და რას ვხედავ: დაიწყო ცეკვა მთა-ბარმა, თამაშობდენ ბალახნი, ხეები - დიდრონი მუხები, გორის ფხაზე ჩამწკრივებულნი არყები, ვერხვები. მეც ძალაუნებურად ავყევი, ვროკავდი ხელცელიანი. ცაზე მომფრინავი სვავები, ძერები, მთის ქორები ჩამოსხდენ დაბლა, ჰროკავდენ ისინიც, სვავები ბობღავდნენ. კაკბებს, გნოლებს, როჭოებს ხომ რაღა თქმა უნდა. გამოჩნდა საითღაც მელია - კუდაფშეკილი ხტოდა, ცეკვავდა. მეცინებოდა ამ სურათის დანახვაზე. სად-ღა იყო ჩემთან დაღლა? როცა მოიჯერა გული სალამურის დაკვრით, ჩემმა შვილობილმა ჩაიდო უბეში სალამური; გონებაზე მოვედი. მივიხედ-მოვიხედე - ყველაფერი თავის წესზე იყო. მხოლოდ ჩემი შვილობილი იცინოდა: “აი, თუ არ დაისვენებ, ეგეც შენ! რად სწუხდები, შენ მოხუცებული კაცი ხარ, მომეცი აქ ცელიო”, - მითხრა და წამგლიჯა ცელი ხელიდან. როგორც ცეცხლი ისე დატრიალდა და რასაც მე ორს კვირას ძლივს გავთიბდი, იმან ერთს წუთში გათიბა. მე სიხარულით აღარ ვიცოდი, რა მექნა, რომ ასეთი შვილობილი გამომადგა... კიდევ რასმე გეტყოდით, მაგრამ, ვაჰ მე, რომ გამცეთ? უთხრათ ვისმე; მაშინ რაღა ვქნა?

- არა ზიარების მადლმა.- იყო საერთო ჩვენი პასუხი.

- მაშ გეტყვით. ალის სალამური მე მაქვს, მაგრამ ვერ იქნა, ვერ დავუკარ, ბევრისგან ბევრი ვეცადე. არ იქნა! - სთქვა ციხელმა.

- მე დავუკრავ, ძიავ, მე. კარგად ვიცი სალამურის დაკვრა. - სთქვა ერთმა.

- არა, მე უფრო კარგად ვიცი. - იძახოდა სხვა.

- ჰოდა ვნახოთ. ვინც დაუკრავთ, იმის ფეშქაში იყოს. - სთქვა ციხელმა და კვალად განაგრძო: - ამ სალამურით ჩემი ალი დიდ ოინებსა შვრებოდა. ვნახოთ, მოდიან დამწკრივებული წეროები. ოჰ, როგორ მიყვარს იმათ ცაში დანახვა! დაუკრავდა ჩემი შვილობილი თავის სალამურს თუ არა, მაშინვე, როგორც პანტა, ჩამოცვივდებოდენ დაბლა. ვიჭერდი, რამდენიც მინდოდა, და ვინახავდი სახლში, - აგრეთვე თუ სავათებს, გარეულ ბატებს, იხვებს, ტრედებს და სხვ.

კიდევ უკეთესი გითხრათ: ერთხელ არაგვზედ წავედით სათევზაოდ. ამოიღო სალამური წყლის პირას და დაუკრა. შევხედე და თავბრუ დამესხა: გამოდის მდინარიდან ორაგულები - აღებენ პირებს - ხაააპ, ხაააპ, შვრებიან. კალმახები - თითო ორი-სამი მტკაველი, ჭანრები, კაპუეტები. უკრავს სალამურს ჩემი შვილობილი - მოდის და მოდის თევზის ქარავანი რიყეზე. კარგი-მეთქი, რად გვინდა ამაზე მეტი, წაღება აღარ უნდა? - ვუთხარი მე. მართლაც, რაც გარეთ თევზი გამოვიდა, იმის ნახევარი ძლივს წამოვიღეთ სახლში, დანარჩენი, როცა სალამურის ხმა მისწყდა, შეცურდა ისევ წყალში. კიდევ კარგი, რომ ცხენი მყვანდა თანა, თორემ ვინ წამოიღებდა იმოდენა თევზსა? მე კიდევ იმედი მაქვს, იქნება მოვიდეს და მოიკითხოს თავის სალამური. რა ვიცი, იქნება ღმერთმა მომხედოს. ნეტავი ერთხელ კიდევ მაჩვენა თვალით, როგორ შავეხვეწებოდი, მუხლებზე მოვეხვეოდი. იქნება თავს აღარ დამანებებდა. თუ მოვიდა ჩემთან, უსათუოდ თქვენც გაჩვენებთ, შვილებო, ჩემს შვილობილს.

ჩვენც ვეხვეწებოდით, როგორც კი შაგვეძლო ხვეწნა, ყელს ვუწევდით. ერთხმად ვსთხოვეთ კურდღელი, კაკაბი და სალამური მაინც ეჩვენებინა. ყველანი ვემზადებოდით იმ დღესვე თან გავყოლოდით. მაგრამ ციხელმა დაგვითხოვა: - დღეს მე შინ არ მივალო და დანაპირების ასრულება შემდეგისათვის გადასდო.

მზე გორის ფხას გაება და ციხელიც გაემზადა შინ წასასვლელად. გაუქეჩა ცხვარს, წინ გაუმძღვარა დიდრონი ვაცი, რომელსაც ხმლის სიგძო რქები ჰქონდა, წვერის ცანცარით ცხვარს წინ მიუძღვებოდა დინჯად, ამაყად. უკან ციხელი მისდევდა ჯოხის ბჯენით და ნელის სტვენით: ნტრიეეე, ქსიეეე! - ჩვენ შურის თვალით გავცქეროდით ამ ბედნიერს ადამიანს... ციხელის ნაუბარი მე ღრმად ჩამებეჭდა გულში. ალი შემიყვარდა შემიყვარდა, რადგან ციხელის ალი სულ სხვა ჯურის ალი იყო და არა იმათ მსგავსი, როგორიც მსმენოდა... “ნეტავი მაჩვენა თვალით! - ვამბობდი ჩემთვის. - ნეტავი ჩვენსა მოიყვანა, მამაჩემს აპოვნინა. მე და ის დავმეგობრდებოდით. რამდენი ცხვარი და საქონელი გვეყოლებოდა ეხლა მაშინ! ეხლა კი რა მყავს! სამი ხბო, სამი ცხვარი. ერთად სალამურს დავუკრავდით. რაკი ისეთი გულკეთილია, მეც მასწავლიდა სალამურის დაკვრას. რა გაიგება, იქნება მაჩუქებდა კიდევაც? მაშინ ხომ ვეღარც გზირი შეგვაწუხებდა, ვერც ნაცვალი, ვერც მამასახლისი და ჩაფარი? გირაოს ვეღარ წაგვართმევდა ვერავინ, და მომაგონდა ის სურათი, მამაჩემს რომ მამასახლისმა სილა გაარტყა და რაღაც საკრეფ-ხარჯებში ერთადერთი ჩალხანი ქვაბი წაგვართო და წაიღო... მამაჩემმა ხმა არ გასცა... ააახ! ამ ფიქრებში გართულმა გამოვრეკე შინ ჩემი საწყემსო... იმ ღამეს დამესიზმრა: ალი ჩვენსა იყო. მე მშვენივრად ვიყავი მორთულ-მოკაზმული. აუარებელი ცხვარი და ძროხა გვყვანდა. მე და ალი ვმწყსიდით, სალამურს ერთად ვუკრავდით და, ვინ მოსთვლის, რამდენს თევზსა და ფრინველს ვიჭერდით! ვენახი გვქონდა დიდი, თვალგადუწვდენელი, დავდიოდი, ვკრეფდი ყურძენსა და ვჭამდი, რამდენიც მინდოდა... ჩვენი სახლის სიტურფეს ხომ ენა ვერ ასწერდა. მოაჯირის წინ იდგნენ ქუდმოხდილი მამასახლისი, გზირი და მამაჩემს ყელგადაგდებული რაღაცას სთხოვდენ. დედაჩემსაც ჭრელი კაბა ეცვა და წუღების ბაკა-ბუკით დადიოდა...”

- ეფრემს არ გაუღვიძნია, ადამიანო?! გააღვიძე, ადგეს, რა ხანია გაუთენდა, - შემომესმა ძილში მამიჩემის ხმა.

“ადე, ბიჭო, ადე, შვილო, გაიღვიძე, ყველამ წაასხა საქონელი!” - წამჩურჩულებდა დედაჩემი. გავიღვიძე, მაგრამ, ნეტავი არ გამეღვიძოს, წარმოვსთქვი, როცა სიზმარი გაჰქრა და სინამდვილე დამიდგა თვალწინ.

ცოტა ხანს შემდეგ ფეხშიშველა, კონკებში გამოხვეული, ხელში სახრით მივერეკებოდი ჩემს საწყემსოს - სამ ხბოს და სამ ცხვარს - იქითკენ, საცა გუშინ შევხვდით ციხელს. ის-ღა დამრჩა ნუგეშად, რომ მოხუცებული კიდევ რასმე გვიამბობდა ალზე.

- ერთხელ დილაურის საქონელი მოვლალე, - განაგრძო ციხელმა: - უცბად თვალი მოვკარი, ეზოში რაღამაც გაირბინა, ქათამს ჰგავდა, ჭროღა ფერისა იყო. კარგად დავაკვირდი: ტყის პირს რომ მიაღწია, ცოტა ხანს დაეყუდა. ოღონდაც კაკაბია... ვიფიქრე: შარშან მყვანდა სხვა კაკაბი, იმასთანავე კურდღელიც ერთი, მაგრამ გამეპარნენ; - იქნებ ის იყოს? საით და როგორ? რადღა მოვიდა, რა მოიტანა, ან რა მიაქვს? ალბათ მოვიდა ჩემს გამოსაჯავრებლად, - ჰე, შენი ტყვე ვიყავი, გაგეპარე და რა ყურებზე ხახვი დამათალეო! - აბა რაკი ეგრეა და ახლა მე ვიცი, თუ შენი ჯავრი შავჭამო, კაკაბო, და მეც კაციმც ნუ ვიყო, ქუდიმც ნუ მხურებიაო, ვსთქვი და დავეტიე. ხელში ჯოხის მეტი არაფერი მეჭირა; არც თოფი ჩემთან, არც ხმალი, არც ხანჯარი, და არც დამბაჩა. გამოვუდეგ: შამიძვრა ჯაგებში, შავყევ მეც; გაიქცა მუხრიანაზე, - მივსდევ. თვალს არ ვაშორებდი - თავადაც როდი ცდილობდა თვალიდგან დამმალვოდა, თუმცა არც ისე ახლო მიშვებდა, დამეჭირა, ან ქვა მესროლა, ჯოხი დამერტყა. გავათავეთ ტყიანი, გადავედით სარაყდრის გორაზე. დააკრა იმ დასაქცევმა სარაყდრის გორას და გასწია პირდაპირ აღმა, მირბის, მიგოგავს, ერთხელაც არ გაფრენილა. მივსდევ მეც თან. ღმერთო, რა მუხლადი ვიყავ! არ ვიცოდი დაღალვა, დამახეთქა ოფლმა შუბლზე და მკერდზე. მაინც არ გავტყდი. კაკბის ჯავრი როგორა ვჭამო, - ვამბობდი ჩემთვის. - უნდა დამცინოს, გავხდე იმის გულისთვის? არა. მირბის, - მივსდევ. გავათავეთ ეს გორაც, მოვებენით ტყეს. გადირბინა გოდორა კლდის თავზე, გახდა მოწამლულთ ხევზე, გავიარეთ საგულებელზე, გადავედით წითელჩი, გასწია პირდაპირ საშავარდნეთ თავისაკე, მოდის დოსტოღრივ. მოება ჭიუხებს, ოღრო-ჩოღროებს. დრო და დრო შემოუბერავდა ნიავი და აბურძგნიდა ნაცარა ბუმბულს, თეთრის თვლებით მოწინწკლულს. უხდებოდა იმ დასაქცევს, მაგრამ მე კი ბრაზი მომდიოდა. რამდენჯერმე ქვა ვესროლე. მინდოდა მომეკლა, მაგრამ ავაცდინე, კაკაბი აინუნშიაც არ იგდებდა ჩემს ქვის სროლას.

გადავედით ქოფჩი. ისეთს კლდეებზე მომინდა ბღოტვა და ცოცვა, რომ ფეხებისა და ხელების ფრჩხილები დამცვივდა, მაგრამ არ შევდრკი და არც უკან დავიხიე. თუნდა მოვკვდე, სული ამომხდეს, უნდა მივსდიო კაკაბს. ზღვაში შევა, შევყვები, მიწაში ჩაძვრება, ჩავყვები, - ვამბობდი ჩემთვის: - უნდა გავიგო, რა სწადია, რა უნდა ჩემთვის. უნდა შემამთხვიოს ხიფათს რასმე, ჩემი სიკვდილი უნდა? დაე უნდოდეს, დაე მოვკვდე. გატყდეს და ვინ, ციხელი? აფსუს!.. რაღა ბევრი გავაგრძელო, ჩემო შვილებო, დააკრა შუა გორას კაკაბმა და როგორც ცისაკე გატყვარცნილი ისარი, წავიდა სასვეეთ თავისაკე. მივყევ მეც თან, ცოტა არ იყო, დაღალვა დამეტყო, მოვიკრიბე რაც ძალი და ღონე მქონდა... იარა კაკაბმა. ვიარე მე. დადეგ, შე უღმერთო, საცამდე უნდა იარო და მავლოვო? - დავუძახე. ის-იყო მთის წვერს მივატანეთ, საღამომაც მოატანა. კაკაბმა ჩემს ძახილზე ბალღივით დაცინვის კილოთი გაიკასკასა, აფრინდა და ცაში დაიკარგა. ხოლო ჩემს წინ დაერჭო მიწაში ფრთა. რაღას ვიზამდი, დავრჩი ხახამშრალი, გულს ვიმჯიღავდი, აქეთ-იქით გიჟივით ვხტებოდი. რა დაგიკარგავ, რას ეძებ, ჩემო თავო? ნუთუ ეს ერთი ფრთა უნდა ვიკმავო? ამოდენა ტანჯვამ ჩამიაროს ტყუილად?! ეჰ, რაც არის, ეს ფრთა მაინც შავინახოვო, ვიფიქრე. თუ მკითხა ვინმემ კაკბის ამბავი, ვეტყვი: მოვკალი და შევჭამეო. დავჯე, სული მოვიბრუნე. მაღლა ვიყავ ძალიან, ძაფით ცაში ჩამოკიდებული მეგონა ჩემი თავი. მიბერავდა ცივი მთის ნიავი; ირგვლივ ჯაჭვით, გაუტეხელის ჯაჭვით გადაბმული, ბუმბერაზი მთების ხროვა-ხროვა ეყარა, ზოგი მწვანედ, სხვა შავად. ზოგი დაგლეჯილ-დაფლეთილი და ზვავ-ღვარებისაგან ჩამოღადრულ-ჩამოკაწრული. ზოგები დაბლა არაგვისაკე ჩაწვდილიყვნენ და შავად ჩაცმულ მოზარეებსა ჰგვანდენ, სატირელზე მტირალთა; ისინი მე ვერა მხედავდენ, ჩემი ამბავი იმათ არ გაეგოთ. მაგრამ აქ სხვები იყვნენ, მაღლა ქედაწვდილები, პირმოღუშულნი, მე დამცინოდენ. ბრაზმორეული დავბრუნდი უკან, მომაგონდა თავდანებებული ძროხები, სახლი, გამოვწიე შინისკენ. ხელში, გამწარებული, კაკბის მიერ მოძღვნილს ფრთას ვატრიალებდი...

გაბოროტებულს, იქნება, ფრთა კიდეც გადამეგდო, როგორც ხმელი ჯოყარი, უბრალო ჩხირი, ღამეს რომ არ ესწრო. ღამემ რა გამოაჩინა? ისა, ჩემო კარგებო, რამდენიც დაბნელდა, ფრთამ სინათლე გამოსცა, აენთო, როგორც ჩირაღდანი, ანათებდა, არც იწვებოდა, არცა მწვავდა. გამიხარდა, გამიხარდა, სიხარულით ცას დავეწიე. ვიწერდი პირჯვარს, ღმერთს მადლობას ვწირავდი, უსწორმასწორო გზებზე, ფრთის წყალობით, როგორც დღისით-მზისით, ისე მოვდიოდი.

ეს ფრთაც შინა მაქვს შენახული, სანთლად მუდამ იმასა ვხმარობ. დავსდებ კიდობანზე და მთელი ღამე ჩემი სახლი სამოთხესავით განათებულია.

ჩვენ ამოვიოხრეთ და ერთი-ერთმანერთს გადავხედეთ იმის ნიშნად, როდის მოვესწრებოდით ყველა ესენი ვნახოთო.

არ გაიარა ერთმა კვირამ, - განაგრძო ციხელმა, - შუადღე იქნებოდა, ძროხებს ვასაგრილებდი, მე დერეფანში მხარ-თეძოზე ვიყავ წამოწოლილი. საითაც იყო და არ იყო, ჩემ წინ ეზოში ყურდაცქვეტილი კურდღელი გაჩნდა, შეხტა და შემოტრიალდა, დაიწყო კუნტრუში.

მაშინვე წამოვფრინდი. ჩემი კურდღელი იყო, შარშან რო გამეპარა. შენ ნახავ, თუ ამანაც ბედს არა მწიოსო, ვიფიქრე. მივეტანე დასაჭერად, გამექცა. გამოვუდეგ. გაიქცა პირდაპირ ხოდისაკე - მირბის ჯაგიანზე. მივსდევ მეც. სულ გადავიკაწრე თვალ-პირი. კარგა გზა მარბენინა. ბოლოს აფხუშოურს ნანგრევებში შეიჭრა და დასკუპდა ერთ ადგილას. გაშეშდა, აღარც იქით მიდის, აღარც აქეთ. მეც თამამად მივედი. მივეწვადე, უნდა დამეჭირა, მაგრამ მაგარი ის არი, კურდღელი გადახტა, გამექცა, ხოლო ადგილმა, სადაც ის იჯდა, ფამფალი, ზანზარი დაიწყო და წამოდგა საფლავიდან უზარმაზარი ტანის კაცი, მშვენიერი სახისა, მხარ-ბეჭი ორი ადლი ექნებოდა, თავით ფეხამდე იარაღში იყო ჩამჯდარი, ტანზე ჯაჭვი ეცვა, მუხლებზე ოქროთი დაზარნიშული საჩერნეები, საგანგებოდ მოვარაყული სამკლავეები, თავზე მუზარადი ედგა, წელზე დიდრონი ხმალი ერტყა, ფარი მხარ-იღლივ ჰქონდა გადაგდებული და ხელში ლახტი ეჭირა. მეტისმეტად ლამაზი, საამო სანახავი იყო, თუმცა მე შემზარა ასე უცბად იმის ადგომამ. უკან გადმოვხტი. “ნუ გარბიხარო”, - მითხრა ლმობიერის, გმირულის ხმით, - “რაკი ჩემამდის მოაღწიე, როგორიც მოჰსულხარ ისეთს ვეღარ გაგისტუმრებ, ძმობილო! მე ცხოვრებაული ვარ, ჩემი სახელი დაკარგულია, აღარც ხალხს ვახსოვარ და აღარც ქაღალდს და საწერ-კალამს, მაგრამ ჩემს ვინაობას მე გაგაცნობო... დიდხანს ვიბრძოლე, დიდხანს ვეომე საქართველოს მტრებს, ბოლოს მაჯობა მტერმა, ლაშქარიც გამიწყდა და მე ცოცხალი დამმარხეს. დაილოცოს ღვთის მადლი და სამართალი, სჩანს, ჯერ არ მომკვდარვარ, ისევ ცოცხალი ვყოფილვარ, ხოლო ღვთისაგან აი ამ იარაღისა, რასაც ჩემს ტანზე ჰხედავ, ხმარების ნება არა მაქვს. ეს შენ უნდა გიანდერძო და შენ იცი, როგორც მოიხმარო.” აიხსნა მთელი აბჯარი და გადმომიყარა. “აიღეო!” მითხრა. მე კანკალი მომივიდა. ღირსად არ მეჩვენებოდა ჩემი თავი იმ დიდებული ვაჟკაცის აბჯრით დამეშვენა ჩემი უძლური ტანი. ვერ ვბედავდი აღებას. შემატყო მოკრძალება და უფრო რიხიანად დამიყვირა: “მე შენ გეუბნები, აიღე და მოიხმარე იმის წინააღმდეგ, ვინც საქართველოს ებრძვის და სჩაგრავსო”. მეტი რა ღონე იყო, დავეწვადე გმირის იარაღებს, თან ხელები მიცახცახებდა. როცა გავსწორდი წელში, ავიხედე მაღლა - ჩემს წინ მხოლოდ დიდრონი იფნები და მუხები იდგა. აღარსად გმირი, აღარც კურდღელი. გადვიწერე პირჯვარი, შევწირე ღმერთს მადლობა. და წამოვედი შინ აბჯარ-აბგრით დატვირთული. წელი მოვიწყვიტე, ძლივს მოვიტანე იმოდენა რკინეულობა. ხმალი გამოდგა ისეთი, რომ კამეჩებს შუაზე გაჰკაფავდა. სახელოვანი ომებში მე იმ ხმლით და ცხოვრებაულის აბჯრით ვიყავი. როგორც გველის თვალს, ეხლა იმ იარაღებს ისე ვინახავ და ვუფრთხილდები. ვინ მოსთვლის, სად შემიძლიან გიამბოთ სად რა ომებში ვყოფილვარ და მიტრიალებია ცხოვრებისეული ფრანგული.

თქვენ ძოღან საცდელადა გკითხეთ, გავათავისუფლო თუ არა კურდღელი და კაკაბიო. თქვენ რო კიდეც გეთხოვათ და შამხვეწნიყავით - გაუშვი, გაანთავისუფლეო, მაგას არ ვიზამდი... თუ გავუშვებ, იმ პირობით გავუშვებ, მარგონ რამა, როგორც წინათ ურგია ჩემთვის კაკაბს და კურდღელსა. ვიცი, რო ესენიც ბედსა მწევენ...

ჩვენ უფრო და უფრო ცნობისმოყვარეობა აგვეძრა და ვსთხოვეთ კვალად ეჩვენებინა ჩვენთვის ყველა ის ნივთები, რითაც ციხელმა აღძრა ჩვენში ცნობისმოყვარეობა და საღერღელი თვალით ნახვისა აგვიშალა: ალის ლოგინი, მისი სალამური, კაკბის ფრთა, სანთელივით მანათობელი, გმირის ნაანდერძევი იარაღები და სხვ. ციხელიც უარს როდი გვეუბნებოდა, პირობას გვიდებდა, მაგრამ არ იქნა, ერთხელ არ დააკმაყოფილა ჩვენი თხოვნა. იმის შემდეგ რამდენჯერ კიდევ შევხვდით და ათასი რამ გვიამბო, სხვათა შორის ისაც, როგორ მოსტაცა გველს თვალი. ხოლო თან ფიცს გვართმევდა, არავისთვის არ გვეთქვა, არსად გაგვემხილა. ჩვენც ვეფიცებოდით და გულდასმით ვისმენდით ციხელის მიერ მოთხრობილს ამბებს. სხვა საუნჯეს ციხელმა გველის თვალიც მიუმატა. ჩვენ ამ ამბების სმენით თავბრუ გვესხმოდა.

არაგვის ჭალაზე მოვდიოდიო, - განაგრძობდა იგი. - დაღამდა, დაუკუნეთდა. თოფი მხარზე მკიდია - მგონია ნადირობიდან მოვდიოდი. ჩარგლის კარს რო შამოვჩნდი, დავინახე ზევით, ჭალის თავში თითქოს ცეცხლის ნაკვერჩხალს რაღაც ისვრის. ხან ჩაქრება, ხან გამოჯელავდება, მაშინვე გულში მომხვდა, რო გველი უნდა ყოფილიყო. გავეკარ ჭალის ყურეს. შავეხვეწე ღმერთს, ჩვენს სალოცავებს, ზოგს კურატი აღუთქვი, სხვას ჭედილა და სამღთო, მოემართათ ჩემთვის ხელი, გავეხადე ღირსი გველის თვალის მოტაცებისა. გაგონილი მქონდა, რომ არ იყო ადვილი. მაგრამ, როცა კაცს ყისმათი უჭრის, ყველაფერი ადვილია. ჰო, იმას გიამბობდით. გავეკარ ჭალის ყურეს და ამოვყევ მურყნიანს, თან ვუთვალთვალებ. მართლაც ფიქრმა არ მიმტყუნა. გავარჩიე კარგად, რო გველია, საყურიანი; გამოჰკრავს პირით თვალს და ტყვიასავით დაეტაკება. აიღებს პირში, ახლა კიდევ, ახლა კიდევ.

ეჰ, რაც უნდა მომივიდესო, ვსთქვი. ჩავიმალე ფლატეში, იპრიანა ღმერთმა და პირდაპირ იქითკენ დაიწყო გველმა თვალის სროლა, საცა მე ვიყავი ჩამალული და მესამედ რო გამოისროლა, ისე ახლოს დაეცა გველის თვალი, რო ხელის გაწვდის და დავლების მეტი არაფერი დამჭირებია. დავტაცე ხელი და დავიძარ, ნიავქარივით გადავიქე, ისე მოვრბოდი. გველმა საშინლად დაიწივლა და გამომეკიდა, მორბოდა და მოწიოდა... ვირბინე, ვირბინე ძალზე, კინაღამ გული ამოვიგდებინე სირბილით. წივილი გველისა თანდათან მისწყდა, შორს-ღა ისმოდა, ზარის ხმასავით ძლივს-ღა აღწევდა ჩემს ყურამდი. მოუკელ ნაბიჯს, გველის თვალი კი მაგრა მიჭირავ ხელში დაბღუჯვილი. ცახცახებდა, კანკალებდა, როგორც ცოცხალი არსება. თითქოს ენანებოდა ძველი პატრონის გაშორება. სიმართლე რო გითხრათ. დავიღალე, წყალი მომწყურდა. მაშინ ჯეილად ვიყავ და ეხლა რო ულვაშები მაქვს, ესეთი ულვაშები კი არა მქონდა, ყურებზე კი არა, უკან კეფაზე ვინასკვამდი და იმ დროს, რა ვიცი, თუ აღარა მქონდა შეკრული, თუ გამეხსნა. წყალი მწყუროდა, დავეწაფე არაგვს, გველისა აღარ მეშინოდა, ძალიან შორს დარჩა და მწარედ ტიროდა და გლოვობდა თავის უბედურებას. დავეწაფე წყალსა, დავლიე და კარგა ხარბადაც დავლიე პირქვე წაწოლილმა. ავიწიე, მაგრამ ვეღარ ვიწევ, შიგნით წყალში რაღაც მეზიდება. მე გავჯავრდი და რაც ძალი და ღონე მქონდა ავწიე თავსა. ვნახო და რა ვნახო! იმაზე საკვირველს რაღასა ვნახავდი? ორივე ულვაშის ტოტზე თითო ორაგული მომბმია და ორივე გამოვთარე. გველის თვალმა თავისი ძალა მაშინვე მაჩვენა. ისეთები იყო, თითოს ძლივა ჰზიდავდა კაცი. ცას დავეწიე სიხარულით, ოთხიც სხვა რო ყოფილიყო, რას ვერასა ვზიდავდი, ლომივით ვაჟკაცი ვიყავ. წამოვიკიდე ორივე ზურგზე და გამოვწიე გამარჯვებულმა შინა. იმ ორაგულის ლაჩა ყბებს გველის თვალთან ერთად ვინახავ...

თვითეული ნაამბობის შემდეგ ჩვენი თხოვნა საერთო ის იყო, რო ერთხელ ეჩვენებია ყველა ესენი ჩვენთვის, მაგრამ ციხელის მხრით დაპირების მეტი არაფერი გვესმოდა.

როცა არ იქნა და ვერაფერი შევასმინეთ, პირობა პირობად რჩებოდა, ასრულება დანაპირებისა არსად იყო, ჩვენ გადავწყვიტეთ, ბალღებმა, ერთად წავსულიყავით ჩვენ თვითონ, რაც უნდა მოგვსლოდა და მთელი ციხელის სახლი გადაგვეჩხრიკა და ყველაფერი თავის თვალით გვენახა.

ციხელმა საღამოზე ჩვეულებრივად გაუმძღვარა დარბაისელი ვაცი ცხვრებსა, თავადაც თავის წოწლოკინა ქუდით გაჰყვა თავის საწყემსოს და გაურიალა: “ჩიეე, ნტრიეეე!” ჩვენ კიდევ ზურგს უკან მუქარა მივაყოლეთ: მოიცა, მოიცა, ციხელო, არ გინდა შენ გვაჩვენო შენი ძვირფასი სალარო, მაგრამ ჩვენ თვითონ ვნახავთ, თუნდ ცხრაკლიტულში გქონდეს დამალული.

ციხელის სახლი თითქმის ყველამ ვიცოდით საცა იდგა, ხოლო სახლში ნამყოფი არც ერთი ჩვენგანი არ აღმოჩნდა. გადავწყვიტეთ ხვალვე იერიში მიგვეტანა ციხელის სახლზე ისეთ დროს, როცა ის ცხვარში იქნებოდა. ფიქრი და ასრულება ერთი იყო.

მეორე დღეს, შუადღის ხანს, ჩვენ უკვე ციხელის სახლის კარებთან მოვიყარეთ თავი-თავს. თავთავიანთი საწყემსო უპატრონოდ დავტოვეთ, ისე გაგვიტაცა ცნობისმოყვარეობამ. ციხელის სახლი თითქმის არა სჩანდა გარშემო აყვირებულს შამბში. ანწლი, ჭინჭარი, დიყი და ლემხურა ტყესავით ჰქონდა გარს შემორტყმული, ბანზედაც, გაუზვეპავობით, ბალახი ამოსულიყო. ორგან ჭერი იყო ჩამონგრეული. სახლის კარები ადვილად გავაღეთ. მე თავად შევყავი კედელში სარკმელივით გამოჭრილს ფიცარში ხელი და გამოვუგდე ურდული. სახლის კარმა, ორის დაფუტურებული ფიცრისაგან შეთანთხილმა, საბრალოდ ჭრიალი მოიღო... ჩვენ თულებივით შევიჭრენით სახლში და რა ვნახეთ? ვნახეთ ის, რის ნახვამაც მთლად წელები მოგვწყვიტა და თავზე ცივი წყალი გადმოგვასხა. კაცს აეტირებოდა, სახლში ისეთი საცოდაობის სუნი ტრიალებდა. როგორც იტყვიან, სახლში ეკლის ჯაგი რომ გექნია მთელი დღე, არაფერს მოედებოდა. არსად ხმალი, არსად ფარი და აღარსად გველის თვალი. განა, ვისაც გველის თვალი აქვს, ასეთი საცოდაობა ტრიალებს იმის ოჯახში?! თითებზე ჩამოგითვლით ციხელის მთელს ავლადიდებას: მარჯვენა კედლის წინ იდგა ფეხებ გვერდზე მიწვენილი, ფეხებდამტვრეული კიდობანი. წინდაწინ ამ კიდობანს მივმართეთ, რადგან ის უფრო თვალებში გვეჩხირებოდა. ავხადეთ თავი და რა ვნახეთ? ერთი პირმოტეხილი ყურიანი ქილა დაგვიხვდა, შიგ ყველის წვენი, თუ გათქვეფილი ხაჭო იყო, ღმერთმა უწყის, იდგა ქილაში მწაკე და მწკლარტე. რაღა ბევრი გავაჭიანუროთ, წაკა იდგა ქილაში, რომელსაც ალბათ ციხელი შაექცეოდა. ეგდო შიგ ერთი გალეული ნამგალი, ცელის ნამტვრევი, ერთი ხარის რქა და ერთი წყვილი თუ სამი ცალი ქალმის ჯღანი, თაგვებისაგან ოთხგან თუ ხუთგან ძირგახვრეტილი და ნახრავი... თაროზე ორი ჯამი იდგა, ორი კოვზი და ერთიც ქიტურა ხისა, ტარმოკლე, თაგვების ნახრავ კაჩხაზედ ცალის სახელით გვერდგამოჭრილი თხის გუდა ეკიდა. კიდობნის გვერდით იდგა პატარა საფქვილე კოდი, შიგ ნახევარი თუ ერთი ლიტრა ქერის ფქვილი ეყარა; კიდობანზე ეკიდა პირებ-ჯაუღლილი ნაჯახი. კარების მარჯვნივ, წინა კედლის სისწვრივ. ციხელს ჰქონდა გამართული ლოგინი. ეს ადგილი საწოლად იმიტომ აერჩია, რომ აქ წვიმის წყალი ისე არ ჩამოდენილიყო, ეტყობოდა, როგორც სხვაგან. რკინის საკიდლის მაგივრად, კერაზე ხის საკიდელი ეკიდა. მოგრეხილი წნელი, მაღლა დამაგრებული, წნელში გაყრილი თავ-ბოლომოხრილი თხილის ხე-კაკაჩუნა. თავის ლოგინისთვის თავსა, გვერდზე და ბოლოს ნახჩები შემოევლო წიფლისა. შიგ შამბი ჩაეგო და სახურავად კი ხუთგან თუ ექვსგან გაგლეჯილი, ჭვარტლისაგან გაყვითლებული ნაბადი ჰქონოდა, სათავითურად - ხის კუნძი.

კედლებს, ყორით აგებულს კედლებს ვათვალიერებდით. ვუსვამდით ხელს და იქ სხვა არაფერი შეგვხვდა, გარდა ქვებ-შუა შეტანებული ხის ლურსმნებისა, მხოლოდ ზემო კედელში, უფრო ვითომ მოფარებით, ჟანგისაგან შეჭმულს შუბის წვერზე პატარა ჩალხანა ქვაბი ეკიდა და შიგ ჩოხის შალის ნაჭერში დაფქული მარილი იყო გამოკრული. რა დაგიკარგავ, რას ეძებ? ოჰ, რა ცუდია გაცრუებული იმედი?! რას მოველოდით და რა ვნახეთ? ღმერთო! ღმერთო! სადა ხართ, სადა, ალის სალამურო, გველის თვალო, ფრთავ, ჩირაღდნად მანათობელო? ჰაერში თუ ციხელის გონებაში? მოგვწყდა წელები, მოგვეკვეთა მუხლები... აღარ ვიცით, რა ვქნათ. უნდა გავლანძღოთ ციხელი, უნდა შეურაცხვყოთ მოხუცებული. რად მოგვიწამლა იმედი, რად მოკლა ასე უღმერთოდ ჩვენი აღფრთოვანება?!.. უნდა, უნდა უეჭველად ვუთხრათ, რაც უნდა მოხდეს, უნდა შევუძახოთ ერთხმად ასე: ჰაი, შე მატყუარავ, ცრუო, გცხვენოდეს, გცხვენოდეს! ვერ შევხვდებოდით თუ?

ჩვენ და ციხელი მეორე დღესვე შევხვდით ერთმანეთს. ციხელმა არჩეულს გეზზე მორეკა თავისი საწყემსო და შორიდან დაგვიწყო ცქერა, ჩვენ შორიდან ვუცქეროდით მგლის თვალით და წინანდებურად აღარ გავრბოდით სხვადასხვა ამბების მოსასმენად. უკვირდა ციხელს ჩვენს მხრით ასეთი გულცივობა. იმან არ იცოდა, რომ ჩვენ უკვე გაჩხრეკილი და გადაქექილი გვქონდა მისი უბადრუკი ქოხი, ციხელი ამაყად იცქირებოდა, ჩვეულებრივ მხარ-თეძოზე შემოწვა, ჩვენ ადგილიდან არ ვიძროდით. ბოლოს ალბათ მოთმინება გაუწყდა და თავად მიგვიწოდა თავისთან. ჩვენც ეს გვინდოდა. დაუყოვნებლივ გავწიეთ ციხელთან.

სახეალესილები წარვსდეგით ციხელის წინაშე. იმან ჩვენი სულიერი განწყობილება ვერ გაიგო, რადგან ეჭვი არაფრისა ჰქონდა და ისევ ძველებურად, თავისებურად დაიწყო.

- ჰოო, იმას გიამბობდით, ბალღებო. - წარმოსთქვა ციხელმა.

- რაც გვიამბე, ისიც სულ ტყუილია, - წამოვიძახეთ ჩვენ ერთხმად და მოულოდნელად გადავუსხიპეთ შუაზე დაწყებული სიტყვა. ციხელი ამას არ მოელოდა; არც ერთხელ ამისთანა პასუხი ჩვენგან არ ჰსმენია და ცოტა არ იყოს შეკრთა.

- როგორ თუ ტყუილი? - სთქვა ციხელმა.

- ტყუილია, ტყუილია! - ვყვიროდით ჩვენ და თან უკან-უკან ვიხევდით...

- რა იცით, რო ტყუილია? ვინ გაგაბრიყვათ? - წარმოსთქვა ციხელმა.

- ვნახეთ, ვნახეთ, გავსინჯეთ შენი სახლი. ვეღარ მოგვატყუებ, ვეღარ. რაც მოგვატყუე, ისიც გვეყოფა. - ვამბობდით ამას თუმცა, მაგრამ გულში კი გვინდოდა კიდევ რამ ეამბნა ჩვენთვის ციხელს საკვირველი და საოცნებო. რა გაგვეწყობოდა, ერთხელვე ჩათრეულები ვყავდით.

- როგორ? - წარმოსთქვა ციხელმა დთავი. - მერე იქ რას იპოვნიდით ან ჰნახავდით, თქვე საწყლებო, გიჟი ვარ განა თქვენსავით,ა ცბიერად გაიღიმა. - ჩემი სახლი გასინჯეთ? - და გადაიქნ-გადმოიქნია კარ-ღია, თავ-ღია სახლში შევინახო იმისთანა ძვირფასი რამეები? - სთქვა რა ეს ციხელმა, ნაძალადევის სიცილით ჩაიცინა. - იმეებს თქვენ ვერ იპოვით, ათიათასი წელიც რომ ეძებოთ.

ჩვენ ერთმანეთს გადავხედეთ და თვალებით ვეკითხებოდით, იქნებ მართალი იყოს? იქნება არა სტყუის ციხელი! შაიძლება, შაიძლება.


1908 წ.


ვაჟა-ფშაველა - Vaja-Pshavela

შვლის ნუკრის ნაამბობი

(shvlis nukris naambobi)


I

პაწაწა ვარ, ობოლი. ბედმა დამიბრიყვა: ცუდ დროს დავობლდი; ტანზედ მაცვია პატარა, მოკლებეწვიანი, თეთრის თვლებით მოწინწკლული თხელი ქათიბი. ჯერ რქები და კბილები არ ამომსვლია, ჩლიქებიც არ გამმაგრებია.

გზადაკარგული დავდივარ. აი დახედეთ ჩემს სისხლიან ფეხსა, - ეს წყლის დასალევად რომ ჩავედი ხევში, მაშინ ვიტკინე... გული მიწუხს... გული... საბრალო დედაჩემი! მანამ დედა მყვანდა ცოცხალი, სულ ალერსში ვყვანდი: ძუძუს მაწოებდა, მიალერსებდა, მაფრთხილებდა. რაღა მეშველება მე საბრალოს ეხლა! ძუძუს აღარა ვწოვ, მხოლოდ ბალახის ნამსა ვსუტავ დილით და საღამოთი, როდესაც ნამია, და რძის ნდომას იმითი ვიკლავ. უპატრონო რომ ვარ, სულ მეშინიან, ვკანკალებ, მუდამ დღე სიკვდილს ველი, გზაარეული დავეხეტები... ღმერ-თო, რამდენი მტერი გვყავს!

წეღან ველის პირად გავედი დაღონებული... იქით-აქეთ თვალს ვავლებდი. უცებ ჩემს თავზედ ჭექა გაისმა. ავიხედე მაღლა: მხრებ-შეკუმშული, ნისკარტდაღებული, უზარმაზარი ლეგა ფრინველი მოდიოდა პირდაპირ ჩემკენ. მე, შეშინებული, ტყეში გადავხტი. წამოვიდა ის წყეული ფრინველი, ტანი ვეღარ შეიმაგრა და ჩემს ნადგომ ადგილს დაეცა. ჟრუანტელი მივლის, როდესაც იმისი მოკაკული ნისკარტი და ალმასივით ბრჭყალები მაგონდება. პირდაპირ მოვიდა და, იქ რომ არ დავხვდი, ბალახებზედა და მაყლოვანზედ მხრებით ტყლაშუნი გაადინა. მიავლ-მოავლო საზარელი ყვითელი თვალები, ეწყინა ჩემი გაქცევა, აიწია, ძლივს განთავისუფლდა, კინაღამ მაყვლებში ჩაება. მე ერთს ხეს ვეფარე და იქიდან გულის ფანცქალით ცალის თვალით გავყურებდი.

გენაცვალე, ტყეო! შენ ბევრს მშველი, თორემ აქამდის ჩემის ქათიბის ბეწვიც არ იქნებოდა! გული მეუბნება, რომ მტრის მსხვერპლად გავხდები. ჯერ მე გამოუცდელი ვარ, მხოლოდ ერთი კვირა ვიყავი დედასთან. ის მასწავლიდა, ვინ იყო ჩემი მტერი და ვინ მოკეთე. ეხლა ვინღა მასწავლის? სულ შამბში ვწვები, ვიმალები, მუმლისა და კოღოებისაგან მოსვენება აღარა მაქვს. დედასთან კარგად ვცხოვრობდი, თავისუფლად ვსუნთქავდი...

მე და დედაჩემი, აგერ ტყიანი სერი რომ წამოწოლილა და აქეთ-იქით ხევები ჩაუდის, იქ ვცხოვრობდით, მუდამ დაჩრდილულნი გაბურულის ტყით; უხვედრი იყო ჩვენი ბინა. დედაჩემი დაწვებოდა ხოლმე გორაკზე, მე გვერდით მოვუწვებოდი. სამივე მხრიდამ ხეები გვეფარა, მეოთხეს თვითონ გაიყურებოდა. ხანდახან ყურებს დააცქვეტდა, მე შევყურებდი და ვბაძავდი იმის ქცევას, ჩემს პატარა ყურებსაც ავცქვეტდი. სამჯერ უჩვეულებრიო ხმაურობა შემოგვესმა: ის არა ჰგვანდა არც წყლის ჩხრიალს, რომელიც მუდამ მესმის, არც შაშვის ფაჩუნს, არც კოდალას რაკუნს, არც კიდევ ხმელის ხის წვერიდამ ჩამოვარდნილ ტოტის რახუნს და არც ნიავისაგამ გაშრიალებულ ფოთლების ხმას... ეს შევნიშნე მე: რა წამს ამ უცხო ხმას გაიგონებდა დედაჩემი, ზე წამოვარდებოდა და მეტყოდა: “შვილო! მომყე, მე მომყეო!..” გაიქცეოდა და მეც მივხტოდი, რაც ძალი და ღონე მქონდა; არც ვიცოდი და არც მესმოდა, თუ ვის უფრთხოდა. ეხლა-კი ვიცი... ოჰ! რამდენი მტერი გვყავს! ოჰ, ადამიანო!.. რატომ არ გებრალები მე, პატარა? რატომ არ მაძლევ თავისუფლებას, რომ გულდასვენებულმა თავისუფლად ვიარო, ვთელო ლამაზი მწვანე ბალახი, გადავდგე სერზედ და დავსტკბე საღამოს ნიავის სიოთი?!

ვერ გავცილებივარ ტყეს. თუ გავედი ველად, უნდა ტყის პირს არ მოვცილდე, - მაშინაც ნახევარი სიცოცხლე მაკლდება! სულ აქეთ-იქით უნდა ვიყურო, ვეფარო ხეებს, კლდეებს, ბალახებსა და კანკალით ვჭამო საჭმელი, შიშისაგან ზეზეურად უნდა დავდნე!.. რას გიშავებ, ადამიანო, მითხარი, რას? რა დაგიშავა საბრალო დედაჩემმა, რა შეგისვა, რა შეგიჭამა, რომ მოჰკალი და უპატრონოდ დამაგდე, დამაობლე?! ოჰ, ადამიანებო! თქვენ ხერხსა და ღონეზე ხართ დაიმედებულნი და ჩვენი ჯავრი არა გაქვსთ... არა ჰგრძნობთ, რომ ჩვენც გვიყვარს თავისუფლება, არა ჰგრძნობთ თქვენის შეუბრალებელის გულით, რომ ჩვენც გვიყვარს სიცოცხლე, ბუნება: ფოთლის შრიალი, წყლის ჩქრიალი, რომელსაც სულგანაბული ეგრე ხშირად ყურს ვუგდებ ხოლმე, ბალახის ბიბინი და ტყის ცხოველებთან ერთად ნავარდობა... შენ-კი, ოჰ, ადამიანო!.. თვალებდასისხლიანებული, გაფაციცებული დამეძებ მე და ჩემს ფერს სუსტსა და უპატრონოს ათასს სხვას... იარაღი გაქვს, მოგვეპარები, მუხთლად გკვრავ ტყვიას და გამოგვასალმებ წუთისოფელს...


II


როგორ არ უნდა მეშინოდეს?.. ჯერ სულ ერთი კვირაა, რაც მე წუთისოფელს ვხედავ, და რამდენი შიში და ვაება გამოვიარე! გუშინწინ წვიმიანი დღე იყო. სიცოცხლითა და სიმშვენიერით აღსავსე დედაჩემი წიფლის გვერდზედ იდგა და გემრიელად იცოხნებოდა... მეც გვერდით ვუდექი, მიხაროდა დედასთან დგომა, მტერი და სიკვდილი არც-კი მაგონდებოდა დედის იმედით. ხშირის ფოთლებიდამ წვიმის ნამი კამკამით ჩამოდიოდა... მე თავს ვუშვერდი, რომ სასიამოვნო წვეთებს გავეგრილებინე.

- არ გიამა, შვილო? - მკითხავდა დედა.

მე თავს ვუქნევდი და ვხტოდი, ხან ძუძუებში ვბურჩქნიდი.

ჩვენს წინ ერთ ხმელ ხეს გარშემო კოდალა ევლებოდა და ისე მაგრა უკაკუნებდა, რომ მიკვირდა, - დედაჩემი ამოდენაა და არ შეუძლიან ეგრე ტყის გახმაურება, როგორც ამ პატარა ჩიტს მეთქი! უვლიდა გარშემო ხეს ფეხების ფხაკუნით და ხან ერთსა და ხან მეორე ადგილას ჩაჰკრავდა ნისკარტს... კოდალას ცელქობას მე სიხარულით შევყურებდი; უცებ “ჩხი!” “ჩხი!” მომესმა. მივიხედე გვერდზე: თავზედ ერთი ჩხიკვი გვევლებოდა. “თავი მომაფარეო, - მითხრა დედაჩემმა, - თორემ ჩხიკვი თვალებს დაგთხრისო!..” მე თავი მოვაფარე. დედაჩემი იგერებდა თავით ამ საძაგელს. ჩხიკვი ჩემკენ იწევდა; ბევრი იცოდვილა, მერე დაგვანება თავი, თავმოკატუნებული წიფლის ტოტზე შესკუპდა და მოჰყვა კნავილს. იმისი ხმა სწორედ ჩემს ხმასა ჰგვანდა. დედას გაეცინა და მითხრა:

- დიდი ეშმაკი რამეა, შვილო, ეგ ჩხიკვი, გაუფრთხილდი!.. შენისთანა პატარა ნუკრებს ძლიერ ემტერება, შვილო... კრუსუნსა და კნავილს მოჰყვება და ახლო-მახლო რომ შენისთანა ბრიყვი და გამოუცდელი ნუკრი შეხვდეს, ბანს მისცემს, გადაეძრახნება, მაგასაც ის უნდა: მიახტება და თვალებს გამოსჩიჩქნის!..

მე ტანში ჟრუანტელმა დამიარა...

- ხმასაც არ გავცემ, დავემალები მაშინათვე!

- ჰო, ეგრე, ეგრე, შვილო! მანამ დედა ცოცხალი გყავს, ნუ შეგეშინდება; როცა მე აღარ გეყოლები, მაშინ სიფრთხილე გმართებს!

ოჰ, რამდენი გამოცდილება მაკლია ჯერ კიდევ მე, საცოდავსა!..


III


ერთხელ ძლიერ დაცხა. დედაჩემი საწოლიდამ ადგა და მითხრა, წყალზე წავიდეთო. წავედით, დავყევით წვრილიანს სერს, ჩავიარეთ შამბზე და ჩავედით ხევში. ხევი ღრმა იყო, მზის სხივები ვერ ჩასწვდომოდა, აქეთ-იქით ნაპირებზე ხეები ერთმანერთზე გადაკვანძულიყო წვერებით. ხის ძირებზე, იქვე ხევის პირად, ჟოლის ფესვები იყო ამოსული, წითლად თავი დაეხარათ და გადმოჰყურებდნენ წყლის დენას. ცივი ანკარა ხევი მოჩუხჩუხებდა გალიპულს ქვებზე, ერთის კლდიდამ მეორეზე გადადიოდა და გუბდებოდა. დედაჩემი მივიდა და ჩადგა შიგ გუბეში. მე ძლივს დავდიოდი ქვებზე, ჩლიქები მტკიოდა.

- მოდი, შვილო, ჩადექ წყალში, საამურია სიცხეში წყალში დგომა.

მე მივედი და კრძალვით ჩავსდგი ჯერ ერთი ფეხი; წყალი საშინლად ცივი იყო და გადმოვხტი ისევ უკან.

- ცივია, არ შემიძლიან დგომა.

- არაფერი გიშავს, უნდა ეხლავე შეეჩვიო, შვილო!

ცოტა ხანი დავდექი წყალში, და მერე გამოვბრუნდით უკან. ჩვენს ზევით ნაკაფიანებში ხმაურობა ისმოდა.

ეგ საშიში ხალხი არ არის, მითხრა დედამ. ერთი დედაკაცი და პატარა ბალღია. ჩვენი მტერი ეგრე არა ყვირის. ჩვენ მაინც სიფრთხილე გვმართებს: ისე წვრილიანზე ავიაროთ, ველის პირად ნუ გამოუჩნდებით, ნუ დავენახვებით.

დედაჩემი წინ წავიდა. მე გულმა არ მომითმინა და გავხედე; ტანი დავმალე, მხოლოდ თავი გამოვაჩინე. ამ დროს ქვეიდამ ხმა მომესმა: “ვაი, ვაი, დედილო, მგელი, დედილოჯან, მგელი!”

- ნუ გეშინიან, შვილო, გენაცვალე. აბა სად არის, დამანახვეო? - ჰკითხავდა დედა. - აგე, ყურები არ გადმოუცქვეტია, ადამიანო, ტყიდამ! - თვალცრემლიანი უჩვენებდა ბავშვი თითით ჩემზე.

- უი, შენ კი გენაცვალოს დედა, მგელი-კი არ არის, შვლის ნუკრია, შვილო! ქა, რა ლამაზია!

- დავიჭიროთ, შენი ჭირიმეო, - ეუბნებოდა პატარა დედას და თან მოუთმენლად ემზადებოდა ჩემკენ გამოსაქცევად.

- არა, გენაცვალოს დედა, ცოდოა, შვილო, როგორ იქნება, განა მაგას არა ჰყავს დედა! ხომ უნდა იტიროს იმან თავის შვილზე!

მე სულგანაბული ყურს ვუგდებდი და მიამა, რომ გავიგონე ერთადერთი სიტყვა ჩვენის შებრალებისა. მე კიდევ მინდოდა ყური მეგდო, მაგრამ დედაჩემი დაბრუნებულიყო, მოირბინა და მითხრა:

- ჰაი, შე ბრიყვო, გჯერა, რასაც ეგენი ამბობენ?! რას უყურებ იქა? წავიდეთ ჩქარა, მომყე! ეგენი წავლენ, ასწავლიან მონადირეს ჩვენს ბინას და გამოგვასალმებენ სიცოცხლეს.

საბრალო დედაჩემი წინადვე ჰგრძნობდა, რომ ისე იქნებოდა.


IV


შეკუნტრუშდა დედაჩემი, შევკუნტრუშდი მეც და გავსწიეთ ზეითკენ სკუპ-სკუპით. სულ ბოლო დროს მხოლოდ ეს-ღა გავიგონე: “უი, დედაც იქა ჰყოლიაო!”

შევუდექით შამბიანს, ბუერიანს გვერდობს, ბუერის ძირები ცივის წყაროებით იყო მორწყული. აქა-იქ ლაფზე ეტყობოდა ჩემსაებ პატარა ნუკრის ნაფეხურები. საშინლად ცხელოდა. ვწუხდით. დავწექით ბუერებში. იმისი განიერი ფოთლები არ გვაკარებდნენ მწვავე მზის სხივებს. უცებ გარშემო შემორტყმულ მთების წვერებიდან ამოცვივდნენ ღრუბლები, შეიყარნენ ერთად. ცამ დაიგრიალა, იჭექა, ელვა გაიკლაკნა.

წვიმა სვეტ-სვეტად ჩამოდგა გაღმა სერებზე, მალე ჩვენს გარეშემოც ხის ფოთლებსა და ნამეტნავად ბუერებზე დაიწყო ტლაშა-ტყლუში. ისეთი ხმაურობა დადგა, თითქოს ტყე და მთა-ბარი იქცეოდა. ყველა სულდგმულმა ხმა გაკმინდა: ჩიტები ვეღარ ჰბედავდენ ჭიკჭიკს, ცელქობას... საძაგელი ჩხიკვი, რომელიც ისე მაშინებდა წინათ, ეხლა სრულებით არ მეჩვენა ისე საზარელი; დამჯდარიყო წიფლის შიმელაზე, მიეხუჭა თვალები და ნისკარტიდამ ცინგლი ჩამოსდიოდა, მხრები საცოდავად ჩამოეშვა. იმის ახლოს იჯდა გულწითელი ჩიტი, “წიფლის-ჩიტა” უწყინარი, უვნებელი, ღაბუა. მშვენიერად მიეხუჭა თვალები! მოფრინდა “წიპრანა” და “წრიპ, წრიპ!” შესძახა. ჩხიკვს შეეშინდა, გაახილა თვალები, გაუსკდა გული, მიასკდა ხან იქით, ხან აქეთ, უშნო “ჩხიი, ჩხის!” ძახილით. მე გამეცინა. წინათ ყველაზედ ღონიერი ის მეგონა, ეხლა-კი გავიგე, რაც შვილი ბრძანებულა.

გადაიქუხა. ჩიტებმა მორთეს ერთხმად სიმღერა. ბალახებმა და ხის ფოთლებმა სიხარულის ცრემლს დაუწყეს ფრქვევა. დედაჩემს ნაწვიმზე სიარული უყვარდა... წავიდოდა ველად და მეც თან გამიყოლიებდა. ეხლაც წავედით, შევუდექით ველის პირებს, გავსწიეთ მთისკენ, ტკბილი ხმა ისმოდა სალამურისა. მთის ძირზე გაშლილიყო ცხვარი და ტკბილად სძოვდა ახლად დანამულს ბალახს. მზე გორის პირას იყო ჩამალული ნახევრამდე. იმისი მკრთალი სხივები მხოლოდ მთებისა და ტყის წვერებს ეთხოვებოდა.

გორის პირზე ზევით მხრივ იჯდა ნაბადწამოხვეული მეცხვარე და შეექცეოდა სალამურს. იმის გვერდით წამოყუნტებულიყო ბანჯღვლიანი, საზარელი შესახედავი ძაღლი; ცოცხლად აყოლებდა თვალებს ცხვრის ფარას და ხანდახან აჩერდებოდა ალერსიანად თავის პატრონს.

- ცუდს ადგილას მოვედითო, - მითხრა დედაჩემმა, - მეცხვარე უიარაღოა, იმისი ნუ შეგეშინდება, მაგრამ ის ძაღლი დაიყრის ჩვენს სუნს და იქნება გამოგვეკიდოსო. მობრუნდი უკან. თვალი გეჭიროს: თუ ჩვენსკენ გამოიქცა, მე დავენახვები და შენ ბალახებში ჩაიმალეო. ჩვენს დანახვაზე ცხვარი წაფრთხა და დაიწყო ჩვენკენ ყურება. მე ხშირსა და დაბერებულის არჯაკელის გროვაში ჩავიმალე და არ ვაშორებდი თვალს იმ კუდბუთქვა ძაღლს... ცხვრის დაფრთხობა და ძაღლის წკმუტუნი ერთი იყო. სცქვიტა ყურები და გამოექანა ჩემკენ...

მეცხვარემ დაგვცა კივილი. მე ავკანკალდი. დედაჩემს შეასწრო თვალი და გაექანა იმისკენ. დედაჩემი გასრიალდა და ერთს წამს დამეკარგა თვალიდამ. ცრემლი მომერია, გული მომიკვდა: ვაიმე, დედავ, თუ დაგიჭიროს მაგ წყეულმა! დიდი ხანი მესმოდა ბრაგა-ბრუგი და ხევიდამ ქვების ჩხრიალი.

ვაიმე თუ დაიჭირა დედაჩემი და თავის ალმასის კბილებით სწეწს! დაბინდდა. მეცხვარემ მოუსტვინა ცხვარს და შეაყოლა ბინისაკენ. გულის ფანცქალით ვადევნებდი თვალს იმის მოძრაობას. საწყალს ცხვრებს სცემდა ზოგს დიდის კომბლით და ზოგს ქვებს ესროდა. ერთს პატარა ჩემოდენა ბატკანს მიარტყა ქვა, საბრალო წაიქცა და საცოდავად დაიწყო ფეხების ქნევა. მეცხვარე ავიდა ზევით და დაუწყო ძახილი “ყურშიას”. ცოტა ხანს შემდეგ, ცის ტატანზე დავინახე, რომ იმისი ყურშია, წითელ-ენაგადმოგდებული, ედგა პატრონს გვერდით.

მე მეშინოდა; ვინ იცის, ჩემის დედის სისხლით აქვს-მეთქი გამურული ლაშ-პირი. დაბნელდა, დაუკუნეთდა. ხმაურობა აღარსაიდამ ისმოდა. რა იქნა დედაჩემი? იქნება ვეღარ მიპოვოს, თუ ცოცხალია?

ცოტა ხანს შემდეგ ხავილი შემომესმა. დედიჩემის ხმასა გვანდა. მეც გავეხმაურე. საბრალო აფორთქლებული მოიჭრა ჩემთან.

- აქა ხარ, შვილო? ნუ გეშინიან, შენი დედა ცოცხალია. ძაღლი და მგელი ვერაფერს დააკლებენ... ცოცხალი ხარო? - მკითხავდა.

- ცოცხალი ვარ, - ვუპასუხე მე.

მიალერსა დედამ... ნეტა ვის შევსტირო, ვის შევეხვეწო, ვინ არის ისეთი ძალუმი, რომ დედიჩემის თვალებში ჩამახედოს, დამატკბოს იმისის ალერსით.

როგორ უნდა მოვინელო ეს ჯავრი? ნეტა სისხლის მსმელ მტერს მეც მოვეკალი! რისთვის დავრჩი მე ცოცხალი!?

წინა დღეს ცოცხალს, მშვენებით სავსეს ჩემს ნუგეშს შევსტრფოდი, და რა მომაგონებდა, თუ მეორე დღეს დამეკარგებოდა სამუდამოდ!


V


მთელი ღამე დავდიოდით ველზე, აღარ გვეშინოდა; გავედით სვილში და ტკბილად შევექცეოდით. თენება დაიწყო, მივიქეცით ტყეში. წყეული იყოს იმ დღის გათენება. ველზედ სქლად იწვა ბალახი. ველში იდგა ორი-სამი ძირი ბალი; ჯგუფ-ჯგუფად ეხვეოდენ ჩიტები, შაშვები; ჟივილ-ხივილი ისმოდა; ზოგნი მოდიოდენ და ზოგნი მიდიოდენ, მიეზიდებოდენ შვილებისათვის საზრდოს. დედამ გამაფრთხილა და მითხრა: საშიშია ამ დროს სიარული, ჩვენი მტერი ნაწვიმზე დაგვეძებს, აქეთ-იქით თვალი გვეჭიროსო.

ეს იყო უკანასკნელი გაფრთხილება დედიჩემისაგან, დედაჩემი სწუხდა, თითქოს სიკვდილსა ჰგრძნობდა. მოჰკვნეტდა ერთს ფოთოლს და გაუყუჩდებოდა.

ჩვენ ზევით იყო დგნალები, ერთმანერთზე მიწყობით ამოსული. იმათ წინ იდგა სამი თუ ოთხი შეკუმშული და აწურწუტებული არყი.

უცებ, როგორც ცის ჭექამ, იგრიალა თოფმა. იმის ხმამ დაიარა მთები და კლდეები, ხის ფოთლებმა და მცენარეებმა კანკალი დაიწყეს, ბოლი გაერთხა ნამიანს ბალახზე. დედაჩემმა ერთი-კი ამოიკვნესა და წაიქცა. ვაიმე! მე იქვე გავისხიპე. დედაჩემი მიგორავდა, ვხედავდი, თავქვე და სისხლიანს კვალს სტოვებდა ბალახზე. არყების უკანიდამ გამოხტა ახალგაზრდა ბიჭი, ლეგა ჩოხის კალთები აეკვალთა. “გაუმარჯოსო!” დაიძახა და სასწრაფოს წკრიალით გამოეკიდა დედაჩემს უკან. საწყალი დედაჩემი ცდილობდა ადგომას, წამოიწევდა ხოლმე, მაგრამ ისევ ჩაიხვეოდა მუხლებში. დაეცემოდა და გაგორდებოდა. მე მოვკვდი, ტანში დავიშალე, როდესაც შეჩვენებულმა მონადირემ ამოიძრო პრიალა ხანჯალი და გამოუსო დედას ყელში. სისხლმა იფეთქა და გადაერწყია ხეებზე. ვაჰმე! სულ ცხადად ვხედავდი, მაგრამ რითი ვუშველიდი მე, საცოდავი?! აგერ ძუძუებზე, იმ ძუძუებზედ, რომლებსაც მე ვწოვდი, დაუსო ხანჯალი და გამოშეშხა. შეიდო კისერზედ და გასწია. მე დავიწყე ტირილი. გული შემიწუხდა. მას აქეთ ცოცხალ-მკვდარი ვარ; ვტირი და ეს არის ჩემი ნუგეში; დავდივარ და შევსტირი ხეებს, მთასა და კლდეებს, დავსტირი წყალსა და ბალახს, მაგრამ ჩემთვის დედა არა ჩნდება, დედაჩემს ვეღარა ვხედავ, ვარ ობოლი და, ვინ იცის, ვინ დამეპატრონება, ვინ შეიღებავს ჩემის სისხლით ხელებს?!


1885 წ.


ვაჟა-ფშაველა - Vaja-Pshavela

ქუჩი (quchi)


ბალახი ვარ მთისა, ერთის დიდის სალის კლდის შუა გვერდზედ მოსული. ჩემს გვერდით სხვა მცენარე ვერა ხარობს. განგებას მხოლოდ ჩემთვის დაუწერია: ქუჩო! კლდე იყოს შენი დედ-მამა, შენი ბედი და იღბალი, შენი წარსული და მომავალიო!

- კლდეო! განა, რომ შენა ხარ ჩემი დედ-მამა, ჩემი მცველი და პატრონი?

- მე ვარ, ნუ გეშინიან, შავ-ბნელო.

გარშემო მარტყია მაგრად დაჭედილი ლოდები. ვინ იცის, სადამდე აქვთ გადგმული ძირი; ზოგი ამათგანი ყურსაც არ მიგდებს, თითქოს არც კი ვარსებობდე; ისინი თვალდაშტერებით დასცქერიან უფსკრულს. რას ეძებენ, რა დაუკარგავთ იქ? მე არ მეტყვიან, ათასჯერაც რომ ვკითხო, რაღასაც ფიქრობენ, უსაზღვროა იმათი ფიქრი, გამოუცნობელია იმათი გულის წადილი. ხანდახან კლდე ოხრავს, ალბათ, დარდი რამ აწუხებს. სხვაფრივ შეუდრეკელი და გულმაგარია ჩემი დედა; იმას როდი აშინებს ზვავი, რომელიც ზამთრობით ჭექა-ქუხილით თავზე დაგვაწვება ხოლმე, მოვა და გრიალით ჩავარდება უფსკრულში, დაეცემა და, თითქოს დაისვენაო, მძიმედ ამოიოხრებს. კლდე ხანდახან კიდეც სტირის. მეც ვსტირი მაშინ, დედის ცრემლებსა ვხედავ და იმიტომ. დედაჩემი თავის დახოცილს შვილებსა სტირის, რომლებიც მუდამ თვალ-წინ უწყვია; ბევრიც რომ უნდოდეს, თვალს ვერსაიდამ მოაცილებს. კლდის შვილები ლოდებია, დაბლა რომ ჰყრია ერთი-ერთმანერთზედ, კლდის ძუძუთგან მონაწყვეტი, იმის მკერდის ანაგლეჯი...

აგერ, დაბლიდამ როგორ გულსაკლავად შემოსცქერიან თავის მშობლებს, თითქოს ეხვეწებიან, რატომ მანდ არ აგვიყვან, რატომ შენს ახლოს არა ვართო. ამაო იქნებოდა იმათი თხოვნა, იმათი ვედრება, კიდეც რომ შეეძლოთ ამის ნატვრა; მაგრამ რა შეუძლიანთ. მეც იმათ დავსცქერი თავზე და თითო-ოროლ წვეთობით ნამს ვასხურებ. იმათთვის ეს მეტად სასიამოვნოა.

ნეტა ერთიც არის მეგობარი მომცა, ხანდახან მაინც გამოვესაუბრებოდი. ღმერთმა ყვავილებს უშველოთ, გაღმა მთის ფერდიდამ რომ გამომცქერიან. ტკბილად დუდუნებენ, ტკბილად მღერიან ნაზის, დაბალის ხმით; ისინიც, როგორც მე, ბედკრული, შესტრფიან პირიმზეს. ლამაზო პირიმზევ, როგორ შორსა ხარ ჩემზედ, მაგრამ მაინც როგორ მიკოდავ გულსა!

მე როგორ შევსტრფი, თვალგულდამშეული შევსცქერივარ, თვალს ვერ ვარიდებ ერთს წუთას, ისე მიყვარს, და ის-კი ერთხელაც არ გადმომხედავს, რომ ჩემი მოკლული, დამწვარი გული გაცოცხლდეს; ის მზეს შესცქერის, იმას ეტრფის. პირიმზე მზის მოტრფიალეა. აღმოსავლეთიდამ დასავლეთამდე თვალს და პირს იმას აყოლებს; როცა მზე ჩავა, დაიქვითინებს, იწყენს სატრფოს განშორებას. პირიმზეს ტირილი მეც ამატირებს. გუშინ, ვგონებ, მეც გადმომხედა. არა, ის წმინდაა, უცოდველი, მე-კი უშნო და ცოდვილი. მე განა სისხლითა და ბურტყლით უნდა ვიყო შემურული?! ეს სულ იმ ბებერის არწივის ბრალია, ჩემს გვერდით რომ ბუდობს. გაიღვიძებს თუ არა დილით, მოჰყვება საზარელს ყეფას, ვიღაცას ემუქრება, აბრიალებს ი დიდრონს, სისხლის მოყვარულს თვალებს და მერე გასწევს სადავლოდ; ყველა ფრინველები გზას უთმობენ. მოიტანს ნანადირევს, დაჯდება ჩემს ზემოდამ ერთს ამოჩემებულს ლოდზედ, სწიწკნის, სისხლი ჩამოსდის და მე დამდის. საიდამ მოვერიდები? სისხლით წითლად ვილესები, მერე მზე დამხედავს და ახმობს ჩემს ტანზე ამ სისხლსა. იკურთხოს წვიმის გამჩენი! ხანდახან ის გამბანს ხოლმე. უთუოდ ამ სისხლის გამო მარიდებს პირიმზე თვალსა, თორემ ერთხელაც იქნებოდა დამიძახებდა: ქუჩო! კლდის შვილო, გამარჯობა შენიო!

მიყვარს ეს ყვავილი... იმას კაცები პირიმზეს ეძახით, რადგან პირი და თვალები მუდამ მზისკენ აქვს მიპყრობილი, მზის მოტრფიალეა; როგორც შვილის თვალები თან დასდევს დედას და სცდილობს არსად დაემალოს დედა, ისე ამისი. მზე დედაა, პირიმზე - შვილია მზისა.

ვინ იცის, თუ მე პირიმზე მიყვარს? მაინც რაა ასეთი სიყვარული? მე იმასთან ვერ მივალ, ის ჩემთან, ერთმანერთს ვერ ვაკოცებთ. ასეთი სიყვარული სასიამოვნო ტანჯვაა. მოუთმენლად ველი განთიადს, მაშინ დავინახავ ხოლმე ჩემს სატრფოს. როცა ზამთარი დადგება, ჩემი გულიც მაშინ ჩაშავდება და პირიმზეც მიწაში ჩადნება. ნეტავი მეც ჩავდნებოდე, რომ ეგებ ერთი ჩემი ნაწილი შეხვდებოდეს იმისას პირისპირ. დადგება გაზაფხული, პირიმზე ცოცხლდება და მეც მაშინ ვცოცხლდები. მავიწყდება ჩემს ქედზედ მოკიდებული ხავსი და ობი, თავი პირიმზე მგონია და გიჟივით ვამბობ: შენი ჭირიმე, ლამაზო, შენი!

ნეტავ ვიცოდე, სად მიდიან ზამთრობით ყვავილნი? ვგონებ, ამას სიკვდილი ჰქვიან. ვინ მასწავლა მე სიტყვა სიკვდილი? აი ამ ლოდმა, ჩემს გვერდზე რომ ცხვირი წამოუშვერია და მრისხანედ დასჩერებია ქვეყანას. ამან და იმ ორასის წლის ბებერმა არწივმა. არა, სიკვდილი კარგი არ უნდა იყოს. გუშინ რომ მაგ დაუსვენარმა ბებერმა ერთი როჭო შეყლაპა. ჩემს თავზე, რამდენსა ჰკვნესოდა საბრალო და ის-კი შეუბრალებლად სწიწკნიდა, ჰგლეჯდა თავისის ალმასის ნისკარტით.

- ქუჩო, ბენტერავ, მაგასა ჰქვიან სიკვდილიო! - წამომჩურჩულა ლოდმა. მე კაკბის სიბრალულით ვსტიროდი. თუ მართლა ესაა სიკვდილი, კარგი არ უნდა იყოს...

ერთხელ საზარელი სანახავი ვნახე, ისიც სიკვდილსა ჰგავდა. აგერ დაბლა, შორს რომ დიდი მინდორი მოჩანს, იმ მინდორზედ მოჰხდა ეს ამბავი. ორპირად, ორის მხრითგან გამოჩნდა ხალხთა გროვა. ყველანი ლამაზები იყვნენ, ლამაზად ჩაცმულ-დახურულები; ცხენებზედ ისხდენ ტურფად, მოხდენით და ერთმანერთისკენ მიდიოდენ სისწრაფით. სიშორის გამო არ მესმოდა, რას ამბობდენ. დაერივნენ ერთმანერთს, იარაღის ბრჭყვიალს თვალს ვერ ვუსწორებდი, მწვავდა. ერთმანერთს ცხენებიდამ ჰყრიდენ, ჰქელავდენ, მახვილსა სცემდენ.

ბოლოს დროს, თითქოს ჯანღი დაეხვიაო, დაიმალნენ ყველანი. ჯანღი რომ გადიკრიფა, საღამოხანიც მოახლოვდა. ვნახე, რომ მხედარნი თავის ცხენებითურთ ეყარნენ მინდორზე უსულოდ, როგორც აი ეს ლოდები. ეს სურათი ჩემთვის სატირელი სურათი იყო და ვიტირე კიდეც. სილამაზე, შვენება დაჰკარგოდათ. ეს მეწყინა და ამან ამატირა.

მზეო, დამხედე! წვიმავ, დამნამე! კლდეო მაღალო, შეინახე ჩემი ფესვები, სიცოცხლეს ნუ დაუკარგავ, ნუ ამომთხრი, ნუ ამომაგდებ!

პირიმზევ, ტურფავ, ლამაზო! შენის სილამაზის მზეს, ათასში ერთხელ მაინც გადმომხედე, მაღირსე შენი ღიმილი! საწყალი, ბეჩავი ქუჩი ვარ, შემიბრალე! ნიავო მთისავ, ბუნების მაცოცხლებელო სულო! დამბერე, გააგრილე ჩემი მხურვალე გული!

არწივო, მედიდურო ფრინველო! თუ გწამს ღმერთი, ეცადე, რომ ჩემს თვალებს არ აჩვენო, როცა უცოდველად სულდგმულთა სისხლს აქცევ; ჩემს ყურებს ნუ გააგონებ იმათს კვნესას, რადგან იმათი კვნესა ჩემი კვნესაა, ჩემი გულის ოხვრა და ვაებაა. დამბადებელო, დამიფარე, შემინახე უნაყოფო კლდეზე დაკიდებული ქუჩი!..


1892 წ.