სტეფანე მტბევარი - Stefan Mtbevari



ძველი ქართული მწერლობის ერთ-ერთი თვალსაჩინო წარმომადგენელი სტეფანე მტბევარი ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა IX-X საუკუნეებში. იგი თავის თხზულებაში "წამებაი წმიდისა მოწამისა გობრონისი, რომელი განიყვანეს ყველის ციხით" აღწერილი ამბების თანამედროვედ გვევლინება. ავტორის ბიოგრაფიიდან ზოგიერთი ფაქტის დადგენა თვით აღნიშნული თხზულებიდან შეიძლება. "გობრონის წამებიდანვე" აშკარაა, რომ იგი ყოფილა ტბეთის ეპისკოპოსი და აშოტ ერისთავთ-ერისთავისაგან დაკვეთილი ჰქონია დაეწერა წიგნი მიქელ-გობრონის შესახებ.
აშოტ ერისთავთ-ერისთავი, სუმბატ დავითის ძის ცნობით, გურგენ კურაპალატის ძე იყო, კლარჯეთის ბაგრატიონთა ერთ-ერთი წარმომადგენელი. აშოტ გურგენის ძე, კუხის სახელწოდებით ცნობილი, მთავრობდა შავშეთში 896-918 წლებში.
"მატიანე ქართლისაის" და სუმბატ დავითის ძის ქრონიკის თანახმად, აშოტ კუხს ტბეთში დაუარსებია საეპისკოპოსო საყდარი, რომლის პირველ ეპისკოპოსად სწორედ სტეფანე მტბევარი გაუწესებია.
შავშეთი, ტაო და კლარჯეთი, როგორც მშვიდობიანი ცხოვრებისა და შემოქმედებისათვის შედარებით დაცული მხარე, ქართული სამონასტრო ცხოვრების ძირითად კერად ითვლებოდა. ქვეყნის კულტურული ცხოვრების მაჯისცემას ტბეთიც ეხმაურებოდა. იგიც იმ "სამღუდელმოძღუროთა" რიცხვს ეკუთვნოდა, რომელიც ყოველნაირად ხელს უწყობდა ქარტული მწიგნობრობის განვითარებას. ტბეთის მოღვაწეთაგან ერთ-ერთ პირველთაგანია "გობრონის წამების" ავტორი სტეფანე მტბევარი. ქართული მწერლობის ისტორიაში იგი ცნობილია როგორც მწერალი-აგიოგრაფი, მაგრამ ამასთანავე ეგზეგეტიკური ლიტერატურითაც ყოფილა დაინტერესებული. სწორედ ამით აიხსნება ის ფაქტი, რომ "თარგმანებაÁ დავითის ფსალმუნებისაÁს" სომხურიდან ქართულად თარგმნილი ტექსტი ვინმე დაჩის სტეფანე მტბევარისათვის გაუგზავნია გასაცნობად და შესაფასებლად. თარგმანისათვის თან დაურთავს წერილი, რომელშიც დაჩი მოკრძალებით მიმართავს სტეფანე მტბევარს, როგორც ამ საქმის საუკეთესო მცოდნეს და აუწყებს რა თავისი შრომის ძირითად მიზანს სთხოვს მას გაეცნოს თარგმანს და სათანადოდ შეაფასოს იგი.
სტეფანე მტბევარი მოხსენებულია აგრეთვე "გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრებაში" იმ "ბრძენთა და სრულთა მამათა" შორის (სოფრონ შატბერდელი, ილარიონ პარხელი), რომელთაგან, გიორგი მერჩულეს მითითებით, მოსალოდნელი იყო გრიგოლ ხანძთელის ცხოვრების აღწერა.
სტეფანეს თხზულების ძირითადი ფაბულა ასეთია: X საუკუნის დასწყისში (914წ.) სომხეთსა და საქართველოს შემოესია იუსუფ აბუსაჭის ძე (აბულ-კასიმი), რომელმაც მოაოხრა რა სომხეთის ტერიტორიის დიდი ნაწილი, გადავიდა კახეთში, განაგრძო გზა ქართლისაკენ, დალაშქრა სამცხე-ჯავახეთი და შეჩერდა ყველის ციხეში.
აბულ-კასიმის მრისხანებას ბევრი შეეწირა მსხვერპლად, განსაკუთრებით გამოირჩეოდა მიქელ-გობრონი, რომელმაც უარი თქვა გამაჰმადიანებაზე და ამირას ბრძანებით სიკვდილით დაისაჯა. აბულ-კასიმს ვერც სომხეთის მეფე სუმბატ აშოტის ძე გადაურჩა.
სტეფანე მტბევარი უმთავრეს ნაწილს "გობრონის წამებაში" მიქელ-გობრონის თავგადასავლის აღწერას უთმობს.
მიქელ-გობრონის თავგადასავალი საინტერესო სოციალურ-პოლიტიკურ ვითარებასთან არის გადახლართული. "გობრონის წამების" ტექსტში, გარდა აგიოგრაფიული ლიტერატურული შაბლონისა, მოცემულია ისტორიული ღირებულების მასალა, რომელიც, მისი ხასიათისა და მნიშვნელობის მიხედვით, შეიძლება შემდეგნაირად განაწილდეს:
1. ცნობები ქართული ეკლესიისა და მმართველი წრეების სარწმუნოებრივი პოლიტიკის შესახებ;
2. ცნობები საქართველოსა და სომხეთის გეოგრაფიიდან;
3. საქართველოს პოლიტიკური და სოციალური ვითარება.
"გობრონის წამების" ავტორი, სტეფანე მტბევარი, მსგავსად სხვა ჰაგიოგრაფებისა, პოლიტიკურ მოვლენებს ბიბლიური პროვიდენციალიზმის საფუძველზე უძებნის ახსნას ("მიშუებითა ღმრთისაითა"). არაბთა რისხვას, აბულ-კასიმისაგან მოვლენილს, სტეფანე მტბევარი "კაცთა უკეთურების გამო" ღმრთის შურისძიებად მიიჩნევს. მაგრამ ამ "უკეთურებას" ავტორი მხოლოდ სომხეთს მიაწერს და ავიწყდება, რომ არაბთა თარეში ერთნაირად დამარბეველი და შემავიწროებელი იყო როგორც სომხეთისათვის, ასევე საქართველოსათვისაც.
ძირითადად სტეფანე მტბევარის თხზულებას ეყრდნობა "მატიანე ქართლისაი" არაბთა 914წ. ლაშქრობის გადმოცემისას. ქართულ წყაროებში არსებულ ცნობათა სიმცირეს აღნიშნულ მოვლენაზე სომეხი ისტორიკოსების იოანე დრასხანაკერტეცის (IX- X სს.) და სტეფანოს ტარონეცის (X- XI სს.) თხზულებები ავსებენ.
სტეფანე მტბევარის “გობრონის წამება” ძვირფას წყაროს წარმოადგენს X ს-ის დასწყისის საქართველოსა და სომხეთის პოლიტიკური ვითარების შესასწავლად.



Loading...

ტექსტის სანახავად გაიარეთ რეგისტრაცია.