ელბა (ჩეხეთის მდინარეები)

elba chexetis mdinareebi
ელბა (ჩეხ. Labe; გერმ. Elbe) — მდინარე ჩეხეთსა და გერმანიაში. დასავლეთ ევროპის ერთ-ერთი უდიდესი მდინარე. სიგრძე 1165 კმ, აუზის ფართობი 148 ათ. კვ.კმ. სათავე აქვს ჩეხეთში, კრკონოშეს მთების სამხრეთ-დასავლეთ ნაწილში, 1400 მ სიმაღლეზე. ქალაქ პარდუბიცემდე მიედინება ჭორომიან კალაპოტში, აჩენს 70 მ-მდე სიმაღლის ელბის ჩანჩქერს.
ქვემოთ ხეობა განიერდება, ქალაქ მელნიკთან უერთდება მდინარე ვლტავა, შემდეგ კი მდინარე ოგრჟე. ჩეხეთის რესპუბლიკაში მდინარე 405 კმ მანძილზე მიედინება და აქ მას ლაბას ეძახიან. ქალაქ მაისენს ქვემოთ ელბა ჩრდილოეთ გერმანიის დაბლობზე გადის. მაგდებურგის რაიონში მისი სიგანეა 250 მ, ჰამბურგთან - 500 მ.
ელბა ერთვის ჩრდილოეთის ზღვას, სადაც 2,5 კმ -იდან 15 კმ-მდე სიგანი ესტუარს ქმნის. მთავარი შენაკადებია: მარჯვ. — იიზერა, შვარცე-ელსტერი, ჰაფელი, ელდე; მარცხ. — ორლიცე, ვლტავა, ოგრჟე, მულდე, ზაალე, ალანდი.
გაზაფხულზე იცის წყალდიდობა (1-3 თვე, მაქსიმუმი აპრილში), ზაფხულში - წყალმცირობა. საშუალო წლიური ხარჯი ქვემოთში ქალაქ გეესტჰახტთან 700 მ³/წმ, უდიდესი 4070 მ³/წმ, უმცირესი 145 მ³/წმ. მთიან ნაწილში იყინება 1,5-2 თვით, ქვემოთში 2-3 კვირით. თბილ ზამთარში არ იყინება. ზღვის მოქცევის გავლნა ელბაზე 160 კმ-ზე ვრცელდება.
ელბა მნიშვნელოვანი სატრანსპორტო მაგისტრალია. სანაოსნოა შესართავიდან ქალაქ კოლინამდე (ჩეხეთი), 947 კმ. ელბა არხებით არის შეერთებული მდინარეების ვეზერის, ემსის, რაინისა და ოდერის აუზებთან. ქალაქ მაგდებურგს ქვემოთ ელბამდე მიყვანილია სანაოსნო არხები.
ელბის ნაპირებზეა გაშენებული დიდი ქალაქები და ნავსადგურები: ჰამბურგი (გერმანია), დრეზდენი, მაგდებურგი (გერმანია), უსტი (ჩეხეთი).

ისტორია

II მსოფლიო ომის დროს 1945 წლის აპრილის დასასრულსა და მაისის დასაწყისში ელბის ორივე ნაპირზე მოხდა ფაშისტური გერმანიის შეიარაღებული ძალების ძირითადი დაჯგუფებების ნარჩენების ლიკვიდაცია და კაპიტულაცა.
ელბაზე შეხვდნენ ეთმანეთს საბჭოთა და მოკავშირეთა (აშშ და ინგლისი) ჯარები.


ბუბრი (ჩეხეთის მდინარეები)

bubri chexetis mdinareebi
ბუბრი (პოლ. Bóbr, ჩეხ. Bobr) — მდინარე ჩრდილოეთ ჩეხეთსა და სამხრეთ-დასავლეთ პოლონეთში. მდინარე ოდრას მარცხენა შენაკადი. მისი საერთო სიგრძე 272 კმ-ია, აქედან 270 კმ პოლონეთის ტერიტორიაზე მიედინება, 2 კმ კი ჩეხეთის ტერიტორიაზე. პოლონეთის მდინარეებს შორის სიგრძით მეათე ადგილი უკავია. წყალშემკრები აუზის ფართობი კი 5.876 კმ²-ია, აქედან 46 კმ² ჩეხეთის ტერიტორიაზე მოედინება, 5.830 კმ² კი პოლონეთის ტერიტორიაზე.
მდინარეზე მდებარეობს ქალაქები: ლუბავკა; კამიენა-გურა; იელენია-გურა; ვლენი; ლვოვეკ-შლონსკი; ბოლესლავიეცი; შპროტავა; მალომიცე; ჟაგანი; ნოვოგრუდ-ბოჟანსკი; კროსნო-ოდჟანსკიე.


ოდრა (ჩეხეთის მდინარეები)

odra chexetis mdinareebi
ოდრა, ოდერი (პოლ. Odra, ჩეხ. Odra, გერმ. Oder) — მდინარე ჩეხეთში, პოლონეთსა და გერმანიაში. ჩაედინება ბალტიის ზღვაში. მისი საერთო სიგრძე 854 კმ-ია. პოლონეთის მდინარეებს შორის სიგრძით მეორე ადგილი უკავია. წყალშემკრები აუზის ფართობი კი 118,861 კმ²-ია.
შენაკადები: Лужицкая Ниса; ვარტა; Ина; ბუბრი.


ნისა-ლუჟიცკა (ჩეხეთის მდინარეები)

nisa lujicka chexetis mdinareebi
ნისა-ლუჟიცკა (ჩეხ. Lužická Nisa, პოლ. Nysa Łużycka, გერმ. Neiße, სერბ-ხორ. Łužiska Nysa) — მდინარე პოლონეთში, გერმანიასა და ჩეხეთში. ოდრის მარცხენა შენაკადი
სიგრძე — 254 კმ, აუზის ფართობი — 4297 კმ². სათავეს იღებს ჩეხეთში, შემდეგ ოდრასთან შეერთებამდე მიედინება გერმანია-პოლონეთის საზღვარზე.


ანხელის ჩანჩქერი

anxelis chanchqeri
ანხელი ყველაზე დიდი ჩანჩქერია მსოფლიოში. მდებარეობს სამხრეთ ამერიკაში, ვენესუელაში. მისი ვარდნის სიმაღლეა 978 მეტრი. ჩანჩქერი აღმოაჩინა ჯეიმს ეინჯელიმ 1936 წელს, სწორედ ამიტომ ჩანჩქერი, ეინჯელის (ინგლ. Angel) სახელს ატარებს.


გიბრალტარის სრუტე

gibraltaris srute
გიბრალტარის სრუტე (არაბ.: مضيق جبل طارق, ესპ.: Estrecho de Gibraltar) აერთებს ხმელთაშუა ზღვას ატლანტის ოკეანესთან. მეზღვაურები მას შემოკლებით "სტროგ"-ს უწოდებენ. კონტინენტებს შორის მოქცეული ხმელთაშუა ზღვის წყლის აორთქლების დონე გაცილებით აღემატება მასში ჩადენილი მდინარეების წყლების მასას. გიბრალტარის სრუტის შედარებით მაღალი ფუძე ლიმიტს უქმნის ატლანტის ნაკლებად მლაშე ცივი წლის შერევას თბილ ხმელთაშუა ზღვის წლებთან. ეს უკანასკნელი იმდენად მარილიანია, რომ ის მუდმივად შემოდენილი ატლანტის წლის ქვეშ იძირება და ქმნის ზემლაშე ქვედა წყლის ფენას, რომელსაც ხმელთაშუა განადენს უწოდებენ. ის მიედინება კონტინენტიდან შორს და ქვევით, ჰკარგავს მარილიანობას, სანამ დაახ. 1000 მეტრის სიღრმეზე ატლანტის წყალთან შერევით არ გაწონასწორდება. სახელი მომდინარეობს არაბულიდან "ჯებელ ალ ტარიქ", რაც ტარიქის ქვას ნიშნავს. სახელი მიუთითებს ბერბერ მუსლიმთა გენერალ ტარიქ იბნ-ზიიადზე, რომელმაც იბერიის ნახევარკუნძული 711 წელს დაიპყრო.


ზემო ტბა

zemo tba
ზემო ტბა (ინგლ. Lake Superior) — ტბა ჩრდილოეთ ამერიკაში, ეს ტბა შედის დიდი ტბების შემადგენლობაში. ზემო ტბის სანაპიროზე გაშენებულია კანადის პროვინცია ონტარიო და აშშ-ის შტატები: მინესოტა, უისკონსინი და მიჩიგანი. ამ ტბას ფართობის მიხედვით მსოფლიოში მესამე ადგილი უკავია, მისი ფართობი შეადგენს 82,7 ათას. კმ²-ს. ამ ტბის მაქსიმალური სიღრმე შეადგენს 408 მეტრს. ამ ტბის სიახლოვეს კანადაში აღმოჩენილია ერთ-ერთი ძველი კლდის მხატვრობის ნახატები. არქეოლოგიური გათხრების შედეგად დადგენილია რომ ამ ტერიტორიაზე ადამიანები უძველესი დროიდან სახლობდნენ.


ლა-მანშის სრუტე

la manshis srute
ლა-მანში, ინგლისის არხი (ფრანგ. La Manche, ინგ. English Channel, გერმ. Ärmelkanal) — სრუტე საფრანგეთსა და დიდ ბრიტანეთს შორის. პა-დე-კალე ჩრდილოეთის ზღვას აერთებს ატლანტის ოკეანესთან. სრუტის სიგრძეა 57,8 კმ., სიგანე - დასავლეთ ნაწილში 250 კმ., აღმოსავლეთით 32 კმ., სიღრმე მინ. ფერვატრზე 23,5 მ. ლა-მანშის ქვეშ (დუვრსა და კალეს შორის) გაყვანილია გვირაბი (მთლიანი სიგრძე 52,5 კმ., მონაკვეთი უშუალოდ სრუტეს ქვეშ 38 კმ.). ძირითადი პორტები: პორტსმუტი, საუტჰემპტონი, გავრი, შერბური.გამყინვარების ბოლო პერიოდის დასრულებამდე, დაახ. 10.000 წლის წინ, ბრიტანეთის კუნძულები ევროპის კონტინენტურ ნაწილს უერთდებოდა. ამ პერიოდში ჩრდილოეთის ზღვა და თითქმის მთელი ბრიტანეთის კუნძულები ყინულით იყო დაფარული. ზღვის დონე დაახ. 120 მეტრით დაბალი იყო და "სრუტე" ვრცელ დაბლობ ტუნდრას წარმოადგენდა. ამ გავაკებაზე წარმოქმნილ ხეობაში გადიოდა მდინარე, რომელშიც იღვრებოდა მდინარეები რაინი და თემზა, და მიედინებოდა ატლანტის ოკეანისკენ დასავლეთით. ყინულის საფარის დნობამ წარმოქმნა ვრცელი მტკნარი წყლის ტბა ჩრდილოეთის ზღვის სამხრეთ ნაწილში. ვინაიდან მდნარ წყალს ჩრდილოეთით გასაქანი არ ჰქონდა (ჩრდილოეთის ზღვის ჩრდილო ნაწილი კვლავაც გაყინული იყო) მან გზა სრუტით გაიკვალა, სადაც ატლანტის ოკეანეს შეუერთდა დოვერისა და კალეს რეგიონში. დაახ. ძვ.წ. 6500 წელს კატასტროფულმა ეროზიამ წალეკა ცარციანი ნიადაგი, შექმნა რა ლა-მანშის სრუტე, რომელიც მას შემდეგ დღითიდღე ფართოვებოდა ტალღების მიერ ცარცოვანი კლდეების ჩამორეცხვის შედეგად. იგივე მექანიზმი მოქმედებს სრუტის ნაპირებზე მის ორივე მხარეს დღესაც.


ნიაგარას ჩანჩქერი

niagaras chanchqeri
ნიაგარის ჩანჩქერი - სამი ჩანჩქერისაგან შემდგარი ჩანჩქერთა სისტემა, მდებარეობს აშშ-სა და კანადის სახელმწიფო საზღვარზე. ჩანჩქერები მდებარეობენ ამერიკის შტატ ნიუ-იორკსა და კანადის პროვინცია ონტარიოს საზღვარზე. ნიაგარის სიახლოვეს მდებარეობს აშშ-ს ქალაქი ბუფალო. ჩრდილოეთ ამერიკის ყველაზე მაღალი ჩანჩქერის სიმაღლე შეადგენს 52 მეტრს. იგი უძველეს დროში წარმოიქმნა, მეცნიერები ვარაუდობენ რომ ჩანჩქერი ნიაგარა დედამიწის უკანასკნელ გამყინვარების დროს შეიქმნა. 1848 წლის 29 მარტს ამ ჩანჩქერზე ერთ-ერთი ყველაზე უცნაური მოვლენა მოხდა, ნიაგარის ჩანჩქერი გაჩერდა. ეს გამოიწვია ამ დღეს არსებულმა ძლიერმა ქარმა, რომელმაც ერის ტბაში მდებარე ყინული დაძრა. ყინული ტბიდან მდინარე ნიაგარაზე გადავიდა და უზარმაზარმა მასამ გადაკეტა მდინარე ქალაქ ბუფალოს სიახლოვეს, ეს მოვლენა დაახლოებით 30 საათს გაგრძელდა


ჰურონი (ტბა)

Huroni tba
ჰურონი (ინგლ. Lake Huron) — ტბა აშშ-ში და კანადაში, შედის დიდი ტბების შემადგენლობაში. მის სანაპიროზეა გაშენებული კანადის პროვინცია ონტარიო და აშშ-ს შტატი მიჩიგანი. ჰურონი სრუტის მეშვებით უკავშირდება მიჩიგანის ტბას, ამ სრუტის სანაპიროზეა გაშენებული მაკინაკი. ჰურონის ტბის ფართობი შეადგენს 59,6 ათას. კმ² (მეორე ტბა მსოფლიოში კასპიის ზღვის შემდეგ). ტბის მაქსიმალური სიღრმე შეადგენს 177 მეტრს. ტბაში მდებარეობს კუნძული მანიტულინი, იგი ფართობის მხრივ პირველია მსოფლიოში იმ კუძულებს შორის, რომელიც ტბაში მდებარეობს. ჰურონის ტბის გარშემო მდებარეობს მრავალი ქალაქი. სწორედ ამის გამო, ამ ტბის ირგვლივ დიდი ეკოლოგიური პრობლემებია შექმნილი. 1913 წელს ჰურონის ტბასთან მოხდა უდიდესი შტორმი, რომელსაც 235 ადამიანის სიცოცხლე შეეწირა.


მიჩიგანის ტბა

michiganis tba
მიჩიგანის ტბა – ერთ-ერთი უდიდესი ტბა ჩრდილოეთ ამერიკაში. იგი მდებარეობს ამერიკის შეერთებულ შტატებში. აღმოსავლეთიდან მას აკრავს აშშ-ის შტატები: ვისკონსინი, ილინოისი, ინდიანა და მიჩიგანი. ტბის დასახელება მომდინარეობს ინდიელთა ტომების სიტყვა მიშიგამი-დან, რაც ნიშნავს დიდ წყალს. სიდიდით ტბა აღემატება ხორვატიის სახელმწიფოს.


ვიქტორიას ჩანჩქერი

viqtorias chanchqeri
ვიქტორია ან მოზი-ოა-ტუნია - ჩანჩქერი მდინარე ზამბეზიზე, სამხრეთ აფრიკაში. მდებარეობს ზამბიისა და ზიმბაბვეს საზღვარზე. ჩანჩქერის სიგანე 1,8 კმ-ია, სიმაღლე - 128 მეტრი. აღმოაცინა შოტლანდიელმა მოგზაურმა დევიდ ლივინგსტონმა 1855 წელს და სახელი უწოდა დიდი ბრიტანეთის დედოფლის ვიქტორიას პატივსაცემად. შემდეგ ჩანჩქერი ცნობილი გახდა ადგილობრივი სახელითაც "მოზი-ოა-ტუნია" ("მგრგვინავი კვამლი"). ჩანჩქერი აფრიკის ერთ-ერთი მთავარი ღირსშესანიშნაობაა, 1989 წელს შეიტანეს იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის შეგლების სიაში