ყარაჩოხელების წარმომავლობა და მათი გამორჩეული ჩვეულებები

ყარაჩოხელები ძველ თბილისში ხელოსანები ან წვრილად მოვაჭრეები იყვნენ. ისინი გამოირჩეოდნენ რაინდული ბუნებით, სიდარბაისლით, დარდიმანდობით, თავისებური ჩაცმა–დახურვით. ყარაჩოხელის სახელწოდება მისი ჩაცმულობიდან გამომდინარეობს და ნიშნავს შავჩოხიანს, “ყარა” – შავი (თურქ).
ისტორიკოს თამაზ ბერაძის აზრით, ყარაჩოხელს დაახლოებით რვაასი-ცხრაასი წლის ისტორია აქვს. მისი წინაპარია “რინდი” და “ჯევანმარდი”. “რინდი” სპარსული სიტყვაა და ნიშნავს მოქეიფეს, ზარხოშს. რინდი ეწოდებოდა ასევე არსებული წესწყობილების წინააღმდეგ მებრძოლს. “ჯევანმარდიც” სპარსული სიტყვაა. “ჯევან” ახალგაზრდას ნიშნავს, ”მარდ” – კაცს. ამ სიტყვიდან არის ნაწარმოები ქართული “ჯომარდი”.


თბილისელი ყარაჩოხელი – ჯომარდი ქალაქის მოსახლეობის საყვარელი ფალავანი, უსამართლობისა და ძალმომრეობის მოძულე, დაჩაგრულებისა და ქვრივ-ობლების ქომაგი იყო. უმღერდა თავის, თუ ძმაკაცის შეყვარებულს, გაჭირვებულს უვლიდა, ავადმყოფს ეხმარებოდა, ქალაქზე ზრუნავდა.
სხვა მოსაზრებით, “ყარაჩოხელების – შავჩოხიანთა გაერთიანება, ჩვენი ქვეყნის რუსეთის დაქვემდებარებაში შესვლის პერიოდის შემდეგ გაჩნდა (ნუგზარ ლავრელაშვილი)“. თბილისელი ყარაჩოხელები, ანუ შავჩოხიანები თავიდან, როგორც საიდუმლო ორგანიზაციის წევრები, ისე არსებობდნენ. მხოლოდ მე-19 საუკუნის ბოლოს მიიღეს მოქეიფე და უდარდელი ადამიანების სახე. ყარაჩოხელისთვის შავი ჩოხა ერთგვარი საიდუმლო პაროლი იყო, რათა თანამზრახველისთვის ენიშნებინა, რომ ქართული საიდუმლო პატრიოტული ორგანიზაციის წევრი იყო. ეს ორგანიზაცია აქტიურად მუშაობდა ჯერ კიდევ ჯალალ-ედ-დინის მიერ თბილისის აღების დროს და შემდეგ უკვე რუსეთის მიერ საქართველოს ანექსიის პერიოდში.
აღსანიშნავია, რომ ქართველ ყარაჩოხელებს თავზე მუდამ თეთრი ფერის ბოხოხი ეფარათ. შავი ფერის ბოხოხი, რომლითაც წარმოგვიდგენია ჩვენ ყარაჩოხელი, მხოლოდ მე-19 საუკუნეში იქნა გადმოღებული სომეხი აშუღებისაგან. სწორედ ამ პერიოდში დაკარგა თავისი ფუნქცია ყარაჩოხელობამ და მოქეიფე და უდარდელი ქალაქელის სახე მიიღო.
სწორედ შავჩოხიანებზეა შექმნილი სიმღერა ”შავლეგო”.
სოციალური წარმომავლობა
ყარაჩოხელი ქალაქის დაბალ ფენას ეკუთვნოდა. ისინი რიგითი თბილისელი მუშები და ხელოსნები იყვნენ და სინდისის საკუთარი კოდექსი გააჩნდათ. ისინი მხოლოდ იმ წესებით ხელმძღვანელობდნენ, რომლებსაც მათი წინამძღოლი, უსტაბაში ამკვიდრებდა.
ჩაცმულობა
ყარაჩოღელს ეცვა შავი შალის ჩოხა, გრძელკალთებიანი და მოკლე ნაოჭიანი. ყელზე გადაგდებული ჰქონდათ აბრეშუმის სახიანი მერდინი. შიგნიდან ეცვათ წითელი აბრეშუმის, გულამოჭრილი პერანგი, ზედ – შავი ატლასის ან ყარამანდული წვრილნაოჭიანი ახალუხი. განიერი შალის შარვალის თავებში აბრეშუმის ფოჩებიანი ხონჯარი ჰქონდათ გაყრილი. მათი სამკაული იყო ვერცხლის გობაკებიანი ქამარი, ქამარში მწვანე ბაღდადი, ”გალიბანდის” ე. წ. ”წიწაკა” ქუდი, წელში ვერცხლის ჩიბუხი და ჩიბუხისთვის ქისა.
ჩვეულებები
წარმოუდგენელია ძველი თბილისი ყარაჩოხელთა ქეიფებისა და დროსტარების გარეშე. ისტორიკოს ელენე ბოცვაძის მიხედვით, ”ყარაჩოხელები ქეიფის მოყვარული ხალხი იყვნენ, ისინი შრომით მოპოვებულ ფულს არასოდეს ინახავდნენ და უზრუნველად ხარჯავდნენ ღვინოში. თბილისში ლეგენდაც კი არსებობდა ყარაჩოღელი ალექსას შესახებ, რომელმაც ორთაჭალის ბაღში ძალიან დიდი ფული, 100 თუმანი იპოვა და შენახვის ნაცვლად, მთელი ამქარი ერთი კვირის განმავლობაში აქეიფა. იმ კვირაში თბილისში არც ერთი სახელოსნო აღარ მუშაობდა. ხალხი ძალიან ცუდ დღეში ჩაცვივდა, რადგან ხელოსნები ყველას სჭირდებოდა, ისინი კი გაშლილ სუფრას უსხდნენ და ვართალალოს გაიძახოდნენ”.
ყველა ყარაჩოხელს თავისი ქამარ–ხანჯალი ჰქონდა, რომელსაც არ იშორებდა სიკვდილამდე. როდესაც უპატრონო ყარაჩოხელი გარდაიცვლებოდა და დამმარხავი არავინ ჰყავდა, ამქარი შეიკრიბებოდა, ამ უბედურის ავლა–დიდებას გაჰყიდდნენ, რასაც ქამარი და ხანჯალი შეადგენდა და ამით იხდიდნენ ხოლმე ქელეხს, ყიდულობდნენ კუბოს, სვამდნენ შესანდობარს, აკნავლებდნენ არღანს და იყო ერთი ფუსფუსი…
ყარაჩოხელის საყვარელი საკრავები იყო ზურნა, დუდუკი. მოქეიფეთა სუფრა არასდროს დამწუხრდებოდა. სახელდახელო სუფრაზე საოცარ სადღეგრძელოებს წარმოთქვამდნენ, მაგალითად: ,,ეს გაუმარჯოს იმ მებაღეს, ვენახში რომ გაივლის, დაწოლილ ვაზს შეამჩნევს, წამოაყენებს, ახეირებს, ნაყოფს გამოაღებინებს, დაჰკრეფს, დაწურავს, დალევს და სხვასაც დაალევინებს”.
ქეიფში, პურ-მარილში ღამენათევი ყარაჩოხელები გათენებისას ქეიფს თბილისის გოგირდის აბანოებში აგრძელებდნენ. ცხელი აბაზანისა და ლაზათიანი ქისის მიღების შემდეგ ”სუფრა” ზედ აუზის თავზე იშლებოდა და კვლავ ისმოდა ყარაჩოხელთა ”ფრთიანი” სადღეგრძელოები.


მარანი - Marani

გინდა გქონდეს საკუთარი მარანი?
Ginda gqondes sakutari marani?


ქართული სუფრის ტრადიციები - Qartuli sufris tradiciebi

ქართული სუფრის ტრადიციები


ახალი სიცოცხლე - Akhali sicocxle (tradicia)

ახალი სიცოცხლის დაბადებასთან დაკავშირებული

ადათ-წესები აღმოსავლეთ საქართველოში


საახალწლო ტრადიციები - Saaxalclo tradiciebi

ქართლი - Qartli


საახალწლო ტრადიციები - Saaxalclo tradiciebi

სვანეთი - Svaneti


საახალწლო ტრადიციები - Saaxalclo tradiciebi

რაჭა - Racha


საახალწლო ტრადიციები - Saaxalclo tradiciebi

გურია-სამეგრელო - Guria-Samegrelo


საახალწლო ტრადიციები - Saaxalclo tradiciebi

საინგილო (ჰერეთი) - Saingilo (Hereti)


საახალწლო ტრადიციები - Saaxalclo tradiciebi

მესხეთ-ჯავახეთი - Mesxet-javaxeti


საახალწლო ტრადიციები - Saaxalclo tradiciebi

ფშავი - Fshavi


საახალწლო ტრადიციები - Saaxalclo tradiciebi

ხევსურეთი - Xevsureti