ათენგენობა სოფელ სნოში

ათენგენობა სოფელ სნოში

(atengenoba sofel snoshi)


ეს საეკლესიო დღესასწაული მოძრავია და აღინიშნება ყოველწლიურად სოფელ სნოში აღდგომიდან 99-ე დღეს.
სნოს წყლის გადაღმა მხარეს კლდის ნაპირზე აგებულ სალოცავ ნიშთან. როგორც წესი, ადგილობრივები ამ დღესესწაულის აღსანიშნავად “მიშიმინდორზე” შესაწირს კლავენ. მართალია ამ რიტუალს უფრო წარმართული ხასიათი აქვს, მაგრამ მოსახლეობის რწმენით, მათ ამ სახით ცოდვები მიეტევებათ.
რაც შეეხება დღესასწაულის წარმომავლობას “ათენოგენობა” წმ. ათენოგენის სახელთანაა დაკავშირებული. წმინდა მღვდელმოწამე ათენოგენე და მისი ათი მოწაფე ქრისტესთვის ეწამნენ დაახლოებით 311 წელს ქალაქ სებასტიაში. მმართველი იყო ფილიმართე. მან სთხოვა მცხოვრებლებს ჩაეტარებინა დიდი მსხვერპლშეწირვა. მოქალაქეთა უმრავლესობამ უარი უთხრა, რადგან მოსახლეობის დიდი ნაწილი ქრისტიანი იყო.

ქალაქში ეპისკოპოსი იყო ათენოგენი, რომელიც ქადაგებდა ქრისტიანობას. ფილიმათეს მხედრებმა გადაწყვიტეს მისი შეპყრობა, მაგრამ ეპისკოპოსი არ დახვდათ და მისი მოწაფეები წაიყვანეს. ათენოგენი მივიდა მმართველთან და მოახსენა, რომ უდანაშაულო ხალხი ჰყავდა დატყვევებული.

ათენოგენიც დაატყვევეს და მოწაფეებთან ერთად ისიც აწამეს; ბოლოს თავი მოჰკვეთეს.

ათენოგენი სიკვდილის წინ ღირს იქმნა მაცხოვრის ხმის გაგონებისა: ათენგენობის ღამეს სათხოვარი უსათუოდ ასრულდებაო.

ამ დღეს, მდინარე სნოს წყალში, ყოველწლიურად იმართება ნათლობის რიტუალი, ნათლავს ადგილობრივი მღვდელი ან მეუფე.



საქორწილო ტრადიციები ძველ საქართველოში

საქორწილო ტრადიციები ძველ საქართველოში

(saqorwilo tradiciebi dzvel saqartveloshi)


ქორწილი უმნიშვნელოვანესი დღეა თითოეული ადამიანის ცხოვრებაში. განსხვავებულია ამ დღის აღნიშვნის წესები სხვადასხვა ერის ადამიანებში. ქართველებს კი როგორც ერთ-ერთ უძველეს ხალხს, თავისი ხასიათისა და ცხოვრების წესის შესაბამისი საქორწილო რიტუალი, წეს-ჩვეულებები შეუქმნიათ და პოეზია შეუმუშავებიათ.

ქართული საქორწინო ცერემონიალი რამდენიმე საფეხურს ითვალისწინებდა: დაკვლევა-გარიგება; დაწინდვა ანუ ნიშნობა; საპატარძლოსთან გამოთხოვება; ქორწილი და პატარძლის სამუშაოზე გაყვანა.

დაკვლევა-გარიგების ტრადიცია ძველთაგანვე ჩამოყალიბებულა. ქალების დაკვლევის შესაძლებლობა ახალგაზრდა ვაჟებს ჰქონდათ ქორწილში, სამგლოვიარო ცერემონიალზე, ყანის მკისა და პურის ლეწვისას, წყაროდან წყლის მოტანისას… ეს ქალ-ვაჟთა ურთიერთ მოწონების უშუალო პროცესი გახლდათ. ამის პარალელურად არსებობდა გარიგება, როცა წინამძღვარი, ანუ მაჭანკალი, აქორწინებდა ზოგჯერ სრულიად უცნობ და ერთმანეთის უნახავ ახალგაზრდებს. მაჭანკალი ქალ-ვაჟის მშობლებს აცნობდა ერთმანეთის ქონებრივ მდგომარეობას, წარმომავლობას, ჯიშ-ჯილაგს, ქალის მზითევის რაობას და ა.შ. აღნიშნული ტრადიცია ხალხური ლექსითაა გაკიცხული:

კაცი თუ ვარგა, ჯილაგი ნეტა რა საძებარია?
თუ თვით არ ვარგა, სუყველა ფუჭი და საცინარია.

აკვანში დანიშვნის ტრადიცია კი მთელ საქართველოში იყო გავრცელებული. ერთმანეთისადმი მეგობრულად განწყობილი მშობლები დანათესავების სურვილით ნიშნავდნენ უკვე მოზრდილ ბავშვებსაც. ეს ტრადიცია ზოგჯერ უკონფლიქტო ქორწინების საფუძველს ქმნიდა, მაგრამ იყო სისხლისღვრისა და პიროვნული ტრადიციების საბაბიც. გაზრდილი ქალ-ვაჟი ხშირად შეუძლებლად მიიჩნევდა მშობლების ნების აღსრულებას, რაც არასასურველი შედეგით მთავრდებოდა.

ძველად ქალის დანიშვნისათვის გამოიყენებოდა ტყვია, ჯოხი, ისარი, დამბაჩა, ხანჯალი, ყვავილი, ვაშლი, ქუდი და სხვ. ამასთან, რადგან პატრიარქალური ყოფა ქალისგან დიდ შრომას და შესაბამისად, ენერგიას მოითხოვდა, საპატარძლოს ჯან-ღონით სავსეს და საქმიანს არჩევდნენ.

ქორწინება სამეურნეო მნიშვნელობის საზოგადოებრივი აქტი იყო. ეთნოგრაფიული ლიტერატურის თანახმად, გვარის, ოჯახის გამაერთიანებლად ითვლებოდა კერის კულტი, კერა იყო მარადიული ცეცხლის სიმბოლო. ქრისტიანული ჯვრისწერის დამკვიდრებამდე ნეფე-დედოფალს კერის გარშემო შემოატარებდნენ და გვირგვინს უკურთხებდნენ ვაჟის სახლშიც და ქალთანაც. ცერემონიალი წარმართული ხანიდან მომდინარეობდა და სიმღერის თანხლებით სრულდებოდა. კერისა და შუა ცეცხლის გარშემო შემოტარებით მექორწინენი ასრულებდნენ მაგიურ ქმედებას, რომლის მიზანსაც ავი თვალისგან დაცვა წარმოადგენდა.

ქართული საქორწილო რიტუალის ერთ-ერთ მნიშვნელოვან დეტალს წარმოადგენდა მექორწინეებისათვის თავზე ხორბლის მარცვლების გადაყრა და პატარძლისათვის კალთაში პატარა ბიჭის ჩასმა. ამ ქმედებათა კვალი დღევანდელ სინამდვილეშიცაა ნაწილობრივ შემორჩენილი. საქორწილო ცერემონიალის ერთ საინტერესო მომენტს წარმოადგენდა ასევე მშობლიურ კერასთან პატარძლის გამოსამშვიდობებელი რიტუალური ტირილი.

ქორწილის ერთი თვის შემდეგ პატარძალი წყალზე გაჰყავდათ, რითაც იწყებოდა მისი გარესამუშაოებზე დასაქმება. ქალი ამით პატარძლობას ასრულებდა და ოჯახის დიასახლისობას იწყებდა. დღეს კი ეს წესი არათუ შეცვლილი ფორმით, არამედ საერთოდ აღარ გვხვდება.

საქორწინო სიმღერათა შორის განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს “მაყრული’”. მაყრები ნეფესაც ჰყავდა და დედოფალსაც. თამაშდებოდა პატარძლის დამალვა, ვაჟის მაყრების მიერ პატარძლის ჯერ მოძებნა, შემდეგ გამოსყიდვა. სიძის საცემრად ქალის მაყრების გაწევა, ნეფის გვირგვინის ტალახში ამოსვრის ცდა, ვაჟის მაყრების “აწიოკება” უძველესი საქორწილო რიტუალის ნაშთია, ხის ჯვარზე ასხმული ვაშლების მსგავსად, რაც აყვავებას გულისხმობდა. სასიძო გამოიცდებოდა გონებამახვილობასა და სიბრძნეში. მრავალფეროვანია მაყრული სიმღერებიც.

მაყართა შორის მნიშვნელოვანია მახარობლის როლი. ის თოფის სროლითა და ყიჟინით ჯერ ნეფის მოსვლას ახარებს პატარძლის ოჯახს, შემდეგ კი ვაჟის სახლში მიდის. მახარობელს საჩუქარი სჭირდება.

პატარძალს კარგი ფეხი უნდა ჰქონდეს და ახალ ოჯახში ბედნიერება უნდა შემოიტანოს. დამხვდურები კი მას ტკბილეულით უმასპინძლდებიან. ახალმა რძალმა გვარი უნდა გაამრავლოს.

იუმორი, სიცილი, სიმღერა, ცეკვა-თამაში საქორწინო ცერემონიის აუცილებელი ატრიბუტი გახლდათ. ქართული დალოცვა – სადღეგრძელოების მთავარი თემა კი ცხადია, ნეფე-პატარძალია. აქებენ მათ მშვენიერებას, ვაჟკაცობას, ზრდილობას, გონიერებას, უსურვებენ გამრავლებასა და ბედნიერებას.

ბუნებრივია, დღეს არც საქორწილო ცერემონიალია ისეთი, როგორც ძველ საქართველოში იყო და არც შესაბამისი საქორწილო პოეზია.


მეღვინეობის ტრადიცია საქართველოში

მეღვინეობის ტრადიცია საქართველოში

(megvineobis tradicia saqartveloshi)


მეღვინეობა არის კვების მრეწველობის დარგი, რომელიც ამზადებს ღვინოს, შამპანურს, კონიაკს, აგრეთვე ხილკენკრეულის ღვინოს. ღვინის დამზადება ყურძნის წვნის ან დურდოს ალკოჰოლური დუღილის მეშვეობით. მეღვინეობის ნედლეული საღვინე ვაზის ჯიშის თეთრი ან წითელი ყურძენია, რომელიც ტექნიკური სიმწიფის პერიოდში საკმაორაოდენობით შეიცავს ამა თუ იმ ტიპის ღვინის ფორმირება-ჩამოყალიბებისათვის საჭირო შაქრებს, მჟავებსა და ექსტრაქტის ცალკეულ კომპონენტებს. ქართველი ხალხი ათასეული წლების მანძილზე ქმნიდა მეღვინეობის კულტურას, იმუშავებდა როგორც სუფრის ღვინოების (კახური, ქართლის, იმერული, რაჭა-ლეჩხუმის, აფხაზური და სხვა), ისე სადესერტო ღვინის მიღების ტექნოლოგიას. ამას ადასტურებს არქეოლოგიური გათხრების შედეგად საქართველოს ტერიტორიაზე ნაპოვნი უძველესი საგნები: თიხის ქვევრები, ოქროს, ვერცხლისა და ბრინჯაოს ფიალები და სხვა ნივთები. განსაკუთრებით საინტერესოა ალაზნის ველის სამაროვნების (ძვ. წ. I ათასწლეული) გათხრის შედეგად აღმოჩენილი კერამიკური ჭურჭელი, აგრეთვე მცხეთის მახლობლად (ბაგინეთში) ნაპოცნი ჭურჭელი, რომელიც ძვ. წ. IV-III ათასწლეულით თარიღდება, და ძვ. კოლხეთის ტერიტორიაზე ვანში აღმოჩენილი ქვევრებიანი სარდაფი (ძვ. წ. III-II სს.) . ბორჯომის რაიონის სოფ. ჭობისხევში ნაპოვნ მიწით დაფარულ მარანში იყო 11 ქვევრი, ვარძიაში აღმოაჩინეს ასამდე ქვევრი, რომელთა შორის ერთი იყო ორმაგკედლიანი. თერმოსის მსგავსი. სავარაუდოა, რომ ამგვარი ქვევრი ღვინის თერმული დამუშავებისათვის იყო განკუთვნილი, უმთავრესად ნახევრად ტკბილი, შუშხუნა ღვინოების მისაღებად. ძველ საქართველოში ყურძენს ქვის ან ხის საწნახლებში ფეხით ჭყლეტდნენ, შემდეგ ქვევრებში მთლიანად ან ჭაჭის ნაწილზე დაადუღებდნენ. ღვინო გადაჰქონდათ ტიკებითა და რუმბებით, ინახავდნენ ქვევრებში.


სტუმარ-მასპინძლობის ტრადიციები ხევში

სტუმარ-მასპინძლობის ტრადიციები ხევში

(stumar-maspindzlobis tradiciebi xevshi)


სტუმარ-მასპინძლობა ეთნოგრაფიული თემატიკიდან ყოფის უმნიშვნელოვანესი მოვლენაა. ეს არის დღემდე ცოცხლად მოქმედი, თუმცა ახალი ეპოქის მოთხოვნილების შედეგად ტრანსფორმირებული წესი.
მოხევეთა ცხოვრებაში, ისევე როგორც ზოგადად ქართველ ხალხში, პიროვნების პირადი ღირსებისა და ოჯახის თუ გვარ-შთამომავლობის ავტორიტეტის შექმნილ ფაქტორებს შორის სტუმართმოყვარეობასაც გარკვეული მნიშვნელობა ენიჭება. “სტუმარშინშეუყვანელი” კაცი ხალხის თვალში დამცირებული იყო და ეს თვისება სასაყვედუროდ ითვლებოდა.
სტუმართმოყვარეობა, როგორც ადამიანის ღირსების ერთ-ერთი გამოხატულება, მოითხოვდა მოქმედი ეტიკეტის დაცვას, სტუმრისადმი განსაკუთრებულ პატივისცემას. ამაში იგულისხმებოდა საუკეთესო საჭმელ-სასმელის მირთმევა, გართობა, დაძინება, იარაღის საიდუმლოდ შენახვა და ცხენის კვება. სტუმრის მიერ რაიმე საქმის გაკეთება ან მასპინძლის მაგივრად მისი სადმე გაგზავნა დაუშვებელი იყო. ამ შემთხვევაში მნიშვნელობა არ ჰქონდა სტუმრად ყოფნის ხანგრძლივობას და არც სტუმრის ვინაობას. ის მასპინძლის მეგობარიც რომ ყოფილიყო, საოჯახო საქმეში მისი ჩართვა სტუმარ-მასპინძლობის ნორმების დარღვევად ითვლებოდა.
ხევში დღემდე შენარჩუნებული ჩვეულების მიხედვით ოჯახში მომსვლელი მეზობელი, თუ სხვა სოფლის ან კუთხის მკვიდრი, რომელიმე მამაკაცის სახელს დაიძახებს. უმამაკაცო ოჯახშიც კი მიუღებელია ქალის სახელის დაძახება. ის, რაც დღემდე სრულდება და უშუალო დაკვირვებით შეიძლება აღვიქვათ, კიდევ უფრო მტკიცედ დაცული იყო წარსულში.
ტრადიციულად უფრო მიღებული იყო ოჯახის უფროსის სახელის შეკივლება ან ბავშვის შეგზავნა.
სტუმრების მიღება ოჯახის უფროსის ფუნქციას შეადგენდა, ხოლო სამყოფოში (სახლის მთავარ განყოფილებაში), სადაც კერა იყო მოწყობილი, მისალმება-მოკითხვების უფლებით სარგებლობდა რძლებს შორის უფროსი დიასახლისიც. ძნელი არაა იმის მიხვედრა, რომ ასეთი სიტუაცია დამახასიათებელი იყო დიდი ოჯახისათვის, რომლის შემადგენლობაში რამდენიმე თაობა ერთ ჭერქვეშ ცხოვრობდა.
მცირერიცხოვან ოჯახში სტუმრის მიღებასა ზემოხსენებული წესის დაცვით სრულდებოდა და მიმღების როლში ოჯახის უფროსი ფიგურირებდა. ასეთ ოჯახში მისულ სტუმარს აუცილებლად შემოეგებებოდა ოჯახის უფროსი, სახლში შეიყვანდა, სკამზე დაჯდომას შესთავაზებდა.
სტუმარს მასპინძელი ხონჩასთან მიიწვევდა. ხონჩა ერქვა მცირე ზომის სამფეხა მაგიდას — სუფრას, რაც გამოიყენებოდა როგორც ოჯახის წევრის, ისე სტუმრის დასაპურებლად.
მოხევეები მასპინძლის მოვალეობას იმის ღრმა რწმენით ასრულებდნენ, რომ “სტუმარი ღვთისაა”, ხოლო მასპინძელი მარტოოდენ ერთი ოჯახი კი არაა, არამედ ყველა ნათესავი და მეზობელი, მთელი სოფელი. ბავშვობიდანვე ამ შეგნებით შთაგონებული მოხევე თავს ვალდებულად თვლიდა სოფელში მოსული უცხო კაცისთვის მისალმებისთანავე მასპინძლობა შეეთავაზებინა.
სტუმრის მიღება და დაცვა, უწმინდეს საზოგადოებრივ მოვალეობად ითვლებოდა. მასპინძელს სტუმრის შენახვა ისეთ ვითარებაშიც ევალებოდა, როდესაც უკანასკნელი დევნილი იყო მოსისხლე მტრის ან დამსჯელი ორგანოებისაგან.
სტუმრად მყოფი კაცი მასპინძლის სანათესაოს მტერიც რომ აღმოჩენილიყო, სახლიდან მშვიდობიანად უნდა გაეცილებინა.
ხევის მცხოვრებთათვის დაუშვებელი იყო თემიდან მოკვეთილის სტუმრად მიღება.


ჩანართი (სამეგრელო)

ჩანართი (სამეგრელო)

(chanarti - samegrelo)


სამეგრელოს სოფელს განსაკუთრებული ხიბლი აქვს. კოხტა საკარმოდამოს წინა ეზო მწვანე კორდითაა დაფარული, ოდა-სახლები კი ხის ან ქვის ბოძებზე მოხდენილადაა წამომართული, რაც ჰაერის კარგ ცირკულაციას უწყობს ხელს. ოდის მშვენება ფიცრული ხის აივანია, რომელიც უხვადაა შემკული ხეზე ამოჭრილი ნატიფი ორნამენტებით. ხშირია ჯარგვალის ტიპის ნაგებობებიც. ჯარგვალი მეგრული სიტყვაა. ჯა–ხეს ნიშნავს, რგვალი კი მრგვალს. ჯარგვალი მორებისგან ულურსმნოდ ნაგები შენობაა. ამგვარად აშებნებდნენ საცხოვრებელ სახლებს, სამეურნეო ნაგებობსა და სხვადასხვა დანიშნულების შენობებს. თითოეულ საკარმიდამოს უკანა ეზოში ცალკე სამზარეულო-სახლი იდგა. სწორედ იქ მზადდებოდა სადილი და იქვე იკრიბებოდა ოჯახი. მაგრამ დღესასწაულებისა და განსაკუთრებული შემთხვევებისთვის სტუმართმოყვარე მასპინძელს სახლში დიდი ხის მაგიდა ედგა და წვეულებებიც იქ იმართებოდა.

ჩანართი
ლერჭამი, სამეგრელოში გავრცელებული მუსიკალური ინსტრუმენტია. იგი მწყემსების საყვარელი საკრავი ყოფილა. მას ლერწმის მსგავსი მცენარე- ლარჭემისგან ამზადებდნენ და თხელი ქერქით კრავდნენ. საკრავი მრავალხმიანობით გამოირჩევა და 5-6 ღეროსგან შედგება, თითო ღერო კი თითო ბგერას გამოსცემს.

კულტურული მემკვიდრეობა

საუკუნეების განმავლობაში სამეგრელო საქართველოს მნიშვნელოვან კულტურულ და საგანმანათლებლო ცენტრს წარმოადგენდა. სამეგრელოს ტერიტორიაზე მრავალი ძეგლი მდებარეობს. მათ შორის განსაკუთრებით საინტერესოა: დადიანების სასახლე და სახელმწიფო’ ისტორიულ-არქიტექტურული მუზეუმი ზუგდიდში; კოლხური კულტურის მუზეუმი ფოთში; ნოქალაქევის არქეოლოგიური მუზეუმ-ნაკრძალი; მარტვილის მხარეთმცოდნეობის მუზეუმი; VII ს-ის მარტვილის ეკლესია; X ს-ის წალენჯიხის საკათედრო ტაძარი; XIV ს-ის ცაიშის საკათედრო ტაძარი; XVII ს-ის რუხისა და ჭაქვინჯის ციხესიმაგრეები; ეკის ეკლესია და ციხე; შხების ციხე და შუა საუკუნეების სხვა ხოროთმოძღვრული ძეგლები.
ნოქალაქევი სხვადასხვა წყაროებში ციხეგოჯისა და არქეოპოლისის სახელითაც არის ცნობილი. ნოქალაქევი საქართველოს ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი არქეოლოგიური ძეგლია. არსებობს მოსაზრება, რომლის თანახმადაც კოლხეთის ლეგენდარული დედაქალაქი აია, სწორედ ნოქალაქევის ადგილას მდებარეობდა. ნოქალაქევის ყველაზე ადრინდელი ფენები ჩვენს წელთაღრიცხვამდე VIII-VII საუკუნეებით თარიღდება. აქ აღმოჩენილია ამავე პერიოდის მცირე ზომის ქანდაკებები და ორთავიანი ცხოველების მინიატურები. აღსანიშნავია ელინისტური ხანა. ამ პერიოდის ქვევრ’სამარხებში აღმოჩენილია ოქროს ვერცხლის, ბრინჯაოსა და მინის სამკაულები და მრავალფეროვანი კერამიკული მასალა. ახ. წ-ის IV საუკუნეში, ნოქალაქევი ციხე’ქალაქი იყო, რომელიც ლაზიკის სამეფოსა და მთელი დასავლეთ საქართველოს დედაქალაქი გახდა. V-VI საუკუნეებში ქალაქი სამკილომეტრიანი სიგრძის გალავნით იყო შემოზღუდული და სამი ნაწილისგან შედგებოდა: ქვედაქალაქი, შუა ციხე და ციტადელი. ნაქალაქარის ტერიტორიაზე აღმოჩენილია სასახლეების, ქრისტიანული ტაძრები, აბანოები, გვირაბები და სხვადასხვა დანიშნულების შენობა-ნაგებობების ფრაგმენტები. ციხე ქალაქი ფაქტიურად აუღებელი იყო. სამი მხრიდან მდინარე და ციცალო კლდეები ესაზღვრებოდა, Aაღმოსავლეთით კი სამი გალავანი. კოშკებისა და ჭიშკრების რთული სისტემის გამო მისი მისადგომები სირთულეებს უქმნიდა თავდამსხმელებს. მდინარესთანAჩამავალი გვირაბი, წყალმომარაგების ფუნქციასთან ერთად, სამდინარო ჭიშკრის მოვალეობასაც ასრულებდა.
XI საუკუნის ქართული წყაროს მიხედვით, ნოქალაქევი მურვან ყრუს VIII საუკუნის 30-იან წლებში დაურბევია. დროთა განმავლობაში ციხე-ქალაქმა დაკარგა თავისი სტრატეგიული მნიშვნელობა, მაგრამ გვიან შუა საუკუნეებში ისევ განვითარდა და XVI–XVIII საუკუნეებში, ნოქალაქევი სამეგრელოს მთავართა – დადიანების რეზიდენციას წარმოადგენდა.
მარტვილის ეკლესია ქართული ხუროთმოძღვრების შესანიშნავი ნიმუშია. სოფელ მარტვილის ძველი სახელი ჭყონდიდია. VII საუკუნეში აქ ააგეს მარტვილთა ტაძარი. მარტვილი ბერძნული სიტყვაა და წამებულს ნიშნავს. აქვე, X საუკუნეში დაარსდა ჭყონდიდის საეპისკოპოსო. ეკლესია ღვთისმშობლის სახელობისაა, დასახლებამ კი მარტვილის სახელი შეინარჩუნა. შუა საუკუნეებში მარტვილი დიდი კულტურულ-საგანმანათლებლო ცენტრი იყო, სადაც არაერთი ცნობილი მწიგნობარი მოღვაწეობდა და მრავალი უნიკალური ხელნაწერი ინახებოდა.ცენტრალური ტაძარი ჯვარგუმბათოვანია, ზომით პატარა, მაგრამ ცალკეულ ნაწილთა შეფარდების საფუძველზე შექმნილია დიდი, მსუბუქი და ერთიანი შიდა სივრცის შთაბეჭდილება. ტაძრის ფასადები დეკორირებულია. ფიგურები და მცენარეული ორნამენტი ერთიან ნახატს ქმნის და ბიბლიისა და სახარების სცენებს ასახავს. მარტვილის კედლის მხატვრობა XVI-XVII საუკუნეებით თარიღდება. მთავარი ტაძრის გვერდით X საუკუნის ორსართულიანი ეკლესია მდებარეობს.
რუხის ციხე გვიანი შუასაუკუნეების არქიტექტურის ნიმუშია, რომელიც მდებარეობს მდინარე ენგურის მარჯვენა ნაპირას. მის შესახებ ცნობები მოეპოვება ფრანგ მოგზაურს ჟან შარდენს. შემოსევებისა და შევიწროების დროს სამეგრელოს მთავრები – დადიანები რუხის ციხეში იხიზნებოდნენ მოსახლეობასთან ერთად.
დადიანების სასახლე სამეგრელოს მთავართა შტოს წარმომადგენლებს – დედოფალ ეკატერინე ჭავჭავაძე-დადიანსა და თავად ნიკო დადიანს ეკუთვნოდათ. კომპლექსში შედის კარის ეკლესია და დადიანების მიერ გაშენებული ბოტანიკური ბაღი. მთავარმა დავით დადიანმა ჯერ კიდევ 1850 წელს სასახლეში მუზეუმი გახსნა, სადაც გამოფენილი იყო ნოქალაქევში არქეოლოგიური გათხრების დროს აღმოჩენილი მასალა, სახვითი ხელოვნების ნიმუშები, შუასაუკუნეების ევროპული იარაღი, ადგილობრივი საბრძოლო აღჭურვილობა და დადიანების საკუთრებაში არსებული უნიკალური კოლექცია.
დღესდღეობით დადიანების სასახლეში არსებული მუზეუმი 44 475 ექსპონატს შეიცავს, რომელიც ჩვ.წ-მდე I- ჩვ.წ-ის XIX საუკუნეებით თარიღდება. მათ შორის განსაკუთრებული ადგილი უკავია ქრისტიანული სიწმინდეების კოლექციას, ევროპული ქვეყნების მონარქთა და საიმპერატორო ოჯახის წევრთა რელიქვიებს და დადიანების უნიკალურ ბიბლიოთეკას.
ძირითადი სასახლის წინ შადრევანი მდებარეობს, მარჯვნივ კი მცირე ზომის ორსართულიანი, ქართული არქიტექტურული სტილის შენობაა, რომელიც მოახლეებისთვის აუგიათ. სწორედ ამ შენობის უკან იშლება მშვენიერი პარკი, რომელიც მცენარეების სიუხვითა და მრავალფეროვნებით გამოირჩევა. აღსანიშნავია პატარა ტბა და წყალმომარაგების სისტემა.
გადმოცემის თანახმად, თუ დადიანების სასახლის წინ, მარჯვენა ხეივანში თუ გაივლით და სურვილს ჩაიფიქრებთ, იგი აუცილებლად აგისრულდებათ.
ესეთი ლეგენდაც არსებობს. დადიანის მეუღლის ეკატენირე ჭავჭავაძისადმი ტატო ბარათაშვილის მიჯნურობის ამბავი ყველა ქართველისათვის ცნობილია. Pპოეტს არაერთი ლექსი მიუძღვია თავადის ასულისათვის. გადმოცემით ცნობილია, რომ დადიანის სასახლის უკან გაშენებულ პარკში არსებული ტბის შუაგულში, პატარა კოშკი ააშენებინა ეკატერინემ. თურმე იმ კოშკში კითხულობდა, ტატოს მიერ მიძღვნილ ლექსებს.
ეს ტბა დღემდე არსებობს, მაგრამ კოშკი სამწუოხაროდ სამოქალაქო ომის პერიოდს შეეწირა. იგი ისე იყო აგებული, რომ წყლის დაშრობისთანავე დაინგრეოდა. უყურადღებობამ და მძიმე წლებმა კი მისი დაშლა გამოიწვია.

ჩანართი
ჭყონდიდი – დიდი მუხა


იმ ადგილს სადაც დღეს მარტვილის ეკლესია დგას, ადრე “ჭყონდიდს” ანუ დიდ მუხას უწოდებდნენ. გადმოცემის მიხედვით, წარმართულ პერიოდში იქ თურმე დიდი მუხა იზრდებოდა. მუხა წმინდა ადგილად ითვლებოდა და მის ფუღუროში კერპი იყო აღმართული. ლეგენდის მიხედვით, მოსახლეობა მსხვერპლს სწირავდა კერპს. ანდრია პირველწოდებულის ქადაგების შემდეგ, ადგილობრივი მოსახლეობა გაქრისტიანდა და მსხვერპლშეწირვა შეწყდა. მანვე მოჭრა მუხა, რომლის ძირზეც მარტვილის ეკლესიის საკურთხეველი ააშენებინა.


წეს–ჩვეულებები (სამეგრელო)

წეს–ჩვეულებები (სამეგრელო)

(wes-chveulebebi - samegrelo)

სამეგრელოში ერთ-ერთი ყველაზე უფრო პატივსაცემი წმინდანია წმ. გიორგი. აქ წმ. გიორგის სახელზე რამდენიმე სამლოცველოა აგებული. მათ შორის გამოირჩევა ილორის წმ. გიორგის ეკლესია, ოჩამჩირის მახლობლად სოფელ ილორში (დღევანდელი გალის რაიონი). ეს ტაძარი მნიშვნელოვანია არა იმდენად ხუროთმოძღვრული თვალსაზრისით, არამედ სასწაულთა, ლეგენდათა და გადმოცემათა მიხედვით. წელიწადში ორჯერ გიორგობას – 23 აპრილსა და 10 ნოემბერს (ძვ. სტ.) აქ თავს იყრიდნენ მლოცველები სამეგრელოს სოფლებიდან სხვადასხვა სახის შესაწირავით. გადმოცემით, ილორის წმ. გიორგი ბევრი ფუნქციის მატარებელი იყო, მათ შორის მას ჰქონდა მოსამართლის ფუნქციაც. იგი მომრიგებელი ყოფილა ყოველგვარი დავისა და გაუგებრობის ადამიანთა შორის. ეს მორიგება ხორციელდებოდა ოქროს სასწორით, რომელიც თაღიდან ეშვებოდა. ილორის წმ. გიორგის ეკლესიაში, უკანასკნელ ხანებამდე ინახებოდა წმ. გიორგის სასწაულმოქმედი ნივთები: რკინის შვილდი, ბუკი და წმინდანისადმი შეწირული ორპირიანი ისრები. ილორში სალოცავად დადიოდნენ უშვილონი, რომელნიც წმ. გიორგის ვერცხლის პატარა აკვნის მოდელს სწირავდნენ. გიორგობაზე წინასწარმეტყველებდნენ ამინდისა და მოსავლის შესახებ. სამეგრელოში დასტურდება არქაული მანერით შესრულებული საკულტო ქმედებანი, რომელთა სპეციფიკას სიმბოლურობა წარმოადგენს. ისინი ავლენენ ადგილობრივი მოსახლეობის უძველსს რწმენა-წარმოდგენებს ცასა და დედამიწაზე. ამგვარ რიტუალთა რიცხვს მიეკუთვნება სამეგრელოს ყოფაში დადასტურებული ჟინი ანთარის სალოცავი. ჟინი ანთარი ღვთაების სახელია, რომლის მიმართ სამეგრელოში სრულდებოდა კულტმსახურება. მას მსხვერპლად სწირავდნენ მამალს, ციკანს…. და შესთხოვდნენ სასურველ ამინდს,ჯანმრთელობას, ოჯახში სიკეთესა და ბარაქას. ჟინი ანთარისადმი ლოცვას აღავლენდნენ მეხის დაცემის შემდეგაც…. საინტერესოა სამეგერელოში გავრცელებული დღესასწაული თერდობა, იგივე თევდორობა – ცხენის სალოცავი. მას დიდ მარხვის პირველი კვირის შაბათ საღამოს იხდიდნენ. ცხენის პატრონი ამ დღეს აცხობდა ცხენის ქანდაკებას მთელი მისი შეკაზმულობით, დაილოცებოდნენ ცხენების გამრავლებაზე და სანთელ-საკმეველს გზავნიდნენ წმ. თედორეს სალოცავში. სამეგრელოში ზამთარში, დეკემბრის ან იანვრის ერთ რომელიმე დღეს. სრულდებოდა ადამიანის ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული რიტუალი: იკვლებოდა გოჭი და მამალი, ცხვებოდა ოთხი ყველიანი კვერი. მსვხერპლი ეწირებოდა მთავარანგელოზს, რომელსაც ოჯახის წევრების ჯანმრთელობას შესთხოვდნენ. სამეგრელოში ერთ-ერთი ყველაზე პოპულარული დღესასწაულია მირსობა. დღესასწაულობდნენ დიდი მარხვის დროს, ხუთშაბათს. იკვლებოდა ღორი და სრულდებოდა თვალის დაავადებათა თავიდან აცილების რიტუალი. მირსობა საოჯახო რიტუალი იყო და გარკვეულწილად უკავშირდება მითრას კულტის ელემენტებს. ამ ბოლო დროს კი მას წმ. გიორგის თაყვანისცემას უკავშირებენ.
როგორც მთელ საქართველოში, ასევე სამეგრელოში, ახალ წელს სხვადასხვა რიტუალით ეგებებოდნენ. ეს რიტუალები მრავალი და მრავალფეროვანი იყო. ამ დროს სრულდებოდა ადამიანის გატაცების ინსცენირება. ახალი წლისთვის დამახასიათებელი ატრიბუტი ჩიჩილაკი, ნაყოფიერებისა და მზის ღვთაების სიმბოლოა.


ეთნოლოგიური ღირებულება (სამეგრელო)

ეთნოლოგიური ღირებულება (სამეგრელო)

(etnologiuri girebuleba - samegrelo)

სამეგრელოს უძველესი მოსახლეობა ძირითადად მიწათმოქმედებას ეწეოდა. აქ გავრცელებული იყო ხორბლის ენდემური სახეობები, ასევე მარცვლოვანი და პარკოსანი ადგილობრივი კულტურები; მოჰყავდათ ბრინჯი, ამზადებდნენ აბრეშუმის პარკს და უვლიდნენ თუთის პლანტაციებს. განვითარებული იყო მევენახეობა. მისდევდნენ მეფუტკრეობას. მაღალგანვითარებული ყოფილა ბრინჯაოსა და რკინის წარმოება. ზღვისპირა და ჭარბტენიანი ტერიტორიების მოსახლეობა თევზჭერას მისდევდა. ნადირობასაც დიდი ყურადღება ენიჭებოდა. ხშირად მტაცებელ ფრინველებს, ძირითადად კი მიმინოს ათვინიერებდნენ. მიმინოს გაწვრთნა ძველი კოლხური ტრადიციაა. აქ ბაზიერები დღემდე არსებობენ, ისევე როგორც თავად ნადირობის ეს ფორმა. სამეგრელოში განვითარებული იყო ნაოსნობა. აქ აგებდნენ ხომალდებს, რომლებიც გამოიყენებოდა სანაოსნოდ როგორც მდინარეებში, ისე ზღვაში.
სამეგრელოში სოფლის მეურნეობის ტრადიციული დარგებია: მიწთმოქმედება და მესაქონლეობა. მარცვლეულიდან აქ მოჰყავდათ კოლხური ასლი, ფეტვი, ღომი, სიმინდი, ქერი და ჭვავი. ტექნიკური კულტურებიდან გავრცელებულია: ბამბა, სელი და კანაფი. სიმინდის კულტურა აქ XVII საუკუნიდან გავრცელდა, მანამდე დიდი რაოდენობით თესავდნენ ფეტვს.
სამეგრელოში მოჰყავდათ ღომეულის მრავალი ჯიში. ღომის კულტურის სიძველეზე აქ არქეოლოგიური ძეგლები მეტყველებს. ენეოლითის ხანაში სამეგრელოს ტერიტორიაზე რამდენიმე სახის მინდვრის კულტურაა დადასტურებული, რომელთა შორის იყო ღომი.
სამეგრელოში ადრეული პერიოდისათვის უფრო მეტად მთისწინა კალთების ტერიტორია უნდა ყოფილიყო დასახლებული და სამიწათმოქმედო დანიშნულებით გამოყენებული. სახნავ-სათესი ნიადაგის მოპოვება, როგორც საქართველოს სხვა კუთხეებში, აქაც ახოს გატეხვით – ტერიტორიის ტყისაგან გათავისუფლებით იწყებოდა. სამეგერლოს ბარში, სადაც სხვადასხვა ჯიშის მარცვლეულს თესდნენ, ნიადაგი მეტად რბილი იყო. რბილი ნიადაგი და საერთოდ ბუნებრივი გარემო ხელსაყრელი იყო მიწის დასამუშავებლად, ამიტომ აქ მიწის დასამუშავებლად მარტივი იარაღიც საკმარისი ყოფილა. მიწა მუშავებოდა ხელის სამუშაო სამეურნეო იარაღით – თოხით. არქეოლოგიური მასალის მიხედვით, სამეგრელოს ტერიტორიაზე განსაკუთრებით მრავლად მოიპოვება ბრინჯაოს ხანის თოხები. თოხით ძირითადად მამაკაცები მუშაობდნენ, მაგრამ ამ იარაღით ქალებიც ეწეოდნენ მცირე სამუშაოებს, მაგ., საბოსტნე მიწის დამუშავებას. თოხთან ერთად სამეგრელოში ფართო გამოყენება ჰქონდა სახვნელ იარაღებსაც. აქ დამოწმებულია რამდენიმე სახის სახვნელი, რომლის ძირითადი ფუნქცია იყო მიწის აჩეჩვა. გამწევ ძალად იყენებდნენ ხარს, კამეჩს, ზოგჯერ ცხენსაც. ცნობილია, რომ სამეგრელოს დიდი ნაწილი კოლხეთის ტაფობზე მდებარეობს. მიწათმოქმედების მაღალმა კულტურამ და არსებობისათვის იოლმა პირობებმა განსაზღვრა ამ რეგიონის მჭიდრო დასახლება.
სამეგრელოში განვითარებულია ვაზის კულტურა. აქ რამდენიმე სახის ყურძენი მოდის, მათ შორის საუკეთესოა – ოჯალეში და კაბისონი. ძველად უმეტესად მაღლარი ვენახი ყოფილა გაშენებული. ღვინოს წურავდნენ მთლიანი ხისგან გამოთლილ საწნახელში და ინახავდნენ მიწაში ჩადგმულ ქვევრებში, რომლებიც განთავსებული იყო მარანში.
სამეგრელოს მეურნეობის ძირითადი დარგი იყო აგრეთვე მეცხოველეობა. აქ მოაშენეს მსხვილფეხა (ძროხა, კამეჩი, ცხენი) და წვრილფეხა (ღორი, თხა ცხვარი) პირუტყვი, აგრეთვე შინაურ ფრინველი – ბატი, იხვი, ინდაური. მესაქონლეობას უმეტესად მთიან რეგიონებში მისდევდნენ. სამეგრელოში უხსოვარ დროში გამოიყვანეს ადგილობრივი ჯიშის მეგრული თხა და საუკეთესო ჯიშის ძროხა, რომლის რძისგან მზადდებოდა მაღალი ხარისხის ყველი.
სამეგრელოში ცხენებსაც აშენებდნენ. ცხენის გამოყენების შესახებ XVI საუკუნის ისტორიული საბუთიც მოიპოვება. ცხენი გამოიყენებოდა გამწევ ძალად და ტვირთის გადასაზიდად, აგრეთვე სხვადასხვა სპორტულ თამაშობებში. ცხენზე ჯდომა და ცხენით ჯირითი ვაჟკაცობად ითვლებოდა. მეგრელი მამაკაცი წარმოუდგენელი იყო ცხენის გარეშე. ცნობილი იყო ჯირითის რამდენიმე სახე: დოღი იგივე მარულა და ისინდი. ცხენოსნები ეჯიბრებოდნენ სწრაფ სრბოლაში ან ისროდნენ და იჭერდნენ ხელშუბებს, რომლებსაც წვეტიანი რკინის წვერები ჰქონდათ. ასეთი თამაშები სამხედრო მომზადების ელემენტი იყო. ცხენი გამოიყენებოდა ნადირობისა და ლაშქრობის დროს.
სამეგერლოში მაღალ დონეზე იყო განვითარებული შინამრეწველობა. ადგილობრივი მოსახლეობა ამზადებდა ქსოვილებს ბამბისგან, აბრეშუმისა და შალეულისაგან. თითქმის ყველა ოჯახში იყო საპენტი იარაღები და საქსოვი დაზგა. შალეულს ძირითადად მთიან ადგილებში ამზადებდნენ, სადაც მეცხვარეობა იყო განვითარებული, შალისგან კერავდნენ ჩოხას და ადგილობრივ სპეციფიურ თავასბურავს – ყაბალახს. სამეგრელოში დადასტურებულია შალის მოთელვის კულტურაც, მოთელილი შალისგან აქ ნაბდებს – მოსასხამებს და ქუდებს აკეთებდნენ. ადგილობრივად მზადდებოდა თიხის ჭურჭელი. კერამიკულ წარმოებას მემკვიდრეობითი ხასიათი ჰქონდა და მას ბევრი ოჯახი მისდევდა. მეჭურჭლეებს გამართული ჰქონდათ გამოსაწვავი ქურა და პატარა სახელოსნო. ამზადებდნენ დოქებს, ქოთნებს, ჯამებსა და სხვა საყოფაცხოვრებო ჭურჭელს.
სამეგრელოს ტყეებში იზრდებოდა თხმელა, თელა, ცაცხვი… რომლისგანაც ხის ჭურჭელი ადვილად მზადდება. აქაური ოსტატები ამზადებდნენ შესანიშნავ თაბახებს, გობებს, ჯამებს, როდინებს და ხის კოვზებს. აკეთებდნენ წნულ ჭურჭელსაც – კალათებს, გოდრებს და გიდელებს. აქ ძველთაგანვე განვითარებული იყო მჭედლობა. ადგილობრივ მჭედლებს ჰქონდათ პატარა სამჭედლოები, რომლის შუაში გამართული ჰქონდათ გრდემლი და ქურა საბერველით. მჭედლები ამზადებდნენ თოხებს, ცულებს და საბრძოლო იარაღს.
მეგრელი გლეხის კარმიდამო ძალიან ლამაზი და სუფთაა. წინათ მეგრელი გლეხები ცხოვრობდნენ ეგრეთ წოდებულ ფაცხებში, რომელთაც თვითონვე აშენებდნენ. ფაცხა მოწნული საცხოვრებელია. მიწაში ჩასმული რამდენიმე სარი გარშემო წნულით არის შემორაგული, ზემოდან კი ისლის სახურავით არის გადახურული. ფაცხას როგორც შიგნიდან, ისე გარედან თიხა-ტალახით ლესავდნენ და რამდენიმე წელი შეკეთება არ ჭირდებოდა. ასეთივე ტიპის სადგომი იყო `ჯარგვალი~, რომელსაც ფაცხისაგან განსხვავებით, კედლები გაჩორკნილი გრძელი მორებით ჰქონდა ნაგები. ჯარგვალი პატარა ოთკუთხედი შენობა იყო, ორფერდიანი სახურავითა და ისლით გადახურული. სამეგრელოში სხვა ტიპის საცხოვრებელიც დასტურდება. მოსახლეობის შეძლებული ნაწილი კი იშენებდა ოდა-სახლს. მათი საცხოვრებელი კომპლექსი რამდენიმე ოთახიან ოდასთან ერთად, მოიცავდა სამეურნეო დანიშნულების ნაგებობებსაც: სამზარეულოს, სურსათ-სანოვაგის შესანახ ნაგებობას – ხულას, რომლის მახლობლად იყო მარანი, ღვინის ქვევრებითა და ღვინის დასაწური მოწყობილობით – საწნახლით. მარანი ასრულებდა სამლოცველოს (მეგრულად – ოხვამერი) დანიშნულებასაც.


საქართველოო ლამაზო…. სხვა საქართველო სად არის

საქართველოო ლამაზო…. სხვა საქართველო სად არის

(saqartveloo lamazo ... sxva saqartvelo sad aris)

საცხოვრებელი სახლის ტიპები



ცხოვრების სტილის თავისებურება და ხასიათი უპირველეს ყოვლისა საცხოვრებელ სახლებზე აისახა. საქართველოში სხვადასხვა კუთხის მცხოვრებლებს გასნხვავებული კარ–მიდამო ჰქონდათ. რაც განპირობული იყო არა მხოლოდ საცხოვრებელი ადგილის ბუნებრივი პირობების თავისებურებით, არამედ ისტორიული მემკვიდრეობითაც.

სურათზე ასახულია საქართველოში გავრცელებული სახლის ტიპები:
1– მეცხვარეების მაღალ მთიანი კარავი, როგორც ცანს ამ ტიპის ნაგებობა გავრცელებული იყო, როგორც აღმოსავლეთ ასევე დასავლეთ საქართველოშიც.
2– მეგრულ–აფხაზური წნული (ფაცხა) კონუსისებური გადახურვით, გამოყენებულია სხვადასხვა სახის ჩალა. ფაცხის შუაგულში განთავსებუალია საცეცხლური (შუა ცეცხლი), რომლის საწვავი მორის ბოლო ღია შემოსასვლელშია გადებული.
3– სვანური სახლი („ქორ“) და მისი ტანდართული, ჩვეულებრივ უფრო ადრეული, თავდაცვითი კოშკი („მურყვამ“);
4– ციხე–კოშკი მთის რაჭაში, ეკუთვნის იმ საცხოვრებლის ტიპს. რომელშიც ადამიანები და საქონელი, სანოვაგის მარაგი და პირუტყვის საკვები ერთ კომპლექსსია მოქცეული (საცხოვრებელი და სამეურნეო სათავსები განლაგებულია ვერტიკალურად, ერთსახურავქვეშ);
5– ხევსურული სახლი, სამსართულიანი, ფიქალი ქვისაგან მშრალად ნაგები; შენდებოდა ტერასულად, აქ კომპაქტურად თავსდებოდნენ ადამიანი და ცხოველები, რაც ხევსურული ხალხური არქიტექტურისთვის დამახასიათებელი თავისებურება იყო.
6– აჭარული სახლი (ფიჭვის) ფასადის მხრიდან დგას მიწაზე; უკანა ნაწილი ეყრდნობა ვეება ლოდებს, გადახურულია ყავრით. ქვედა სართული საქონლისთვისაა განკუთვნილი; მეორე საცხოვრებელ სართულში შესასვლელი ძელებისგანაა ნაგები; კერა სუა ადგილზეა გამართული, დადაბლებულ და მიწით დაფარულ მორებზე; საკვამურად ჭერში ხვრელია დატოვებული;
7– დასავლური, კერძოდ მეგრული ხის სახლი (ოდა) შენდებოდა ქვის საყრდენებზე და იხურებოდა ყავრითა და კრამიტით; სამეურნეო სათავსები ოდის უკანაა გამართული; ხანდახან ხულა (ხმელი ხილისა და სანოვაგის შესანახი ადგილი) სახლის შიგნით იყო მოქცეული. კერის მაგივრად ბუხარია. ფასადის გასწვრივ აივანია, მას საკმაოდ განიერი სკამ–ლოგინი მიუყვება. სახლის წინ დიდი ეზოა, რომელიც მწვანე მოლითა და ყვავილნარითაა დაფარული, ეზოშია ჭაც.
8– დარბაზი – გლეხის სახლის აღმოსავლეთ საქართველოში. მისი გავრცელების ძირიტადი არე ძველი ქართლია, რომლის სხვადასხვა პროვინციაში საცხოვრებლის ეს ტიპი სხვადასხვა სახიტ არის ცნობილი. “დარბაზში“ ერთი სახურავის ქვეშ, ამჯერად ჰორიზონტალურადაა განლაგებული ყველა საცხოვრებელი და სამეურნეო სათავსი.
9– ქალაქური სახლი (ქ. თბილისი) ძირითადად ორსართულიანია, შიდა ეზოთი, რომლის გარშემო აივნებია; ესენი საცხოვრებელ ოთახებს აკავშირებენ სამეურნეო დანიშნულების სატავსოებტან; კრამიტმა ტანადათან ადგილი დაუთმო თუნუქის გადახურვას. ქუჩის სამ–ხუთ თაღიანი აივნები აჟურული, ხან კი რიკულებიანი მოაჯირებითაა, კარ–სარკმლის თეთრი მოჩარჩოება ამპირის სტილისაა, ფონები –ცისფრად, ღია მწვანედ და ა.შ. არის შეფერილი.


საქართველოო ლამაზო…. სხვა საქართველო სად არის…

საქართველოო ლამაზო …. სხვა საქართველო სად არის …

(saqartvelo lamazo ... sxva saqartvelo sad aris ... )


ეს პატარა ქვეყანა მდიდარი და მრავაფეროვანი ტრადიციებით გამოირჩევა. თითოეული კუთხე, ეთნოგრაფიული ცხოვრების წესი, კულტურა თავისებურად დახვეწილი და გასხვავებულია. ამ გარემოებას ბუნების მრავალფეროვნებაც უწყობს ხელს, მთისა და ბარის სახესხვაობა განსაკუთრებით შესამჩნევია.
სამწუხაროდ დრომ თავისი გაიტანა და ბევრი ტრადიცია დავიწყებას მიეცა, ზოგი გადასხვაფერდა, სახე იცვალა, ბევრი კი დიდი რუდუნებით დღემდე მოვიტანეთ.
როგორი იყო გასული საუკუნის ეთნოგრაფიული საქართველო? – წარმოგიდგენთ ქ–ნ ნინო ბრაილაშვილის ჩანახატებს.

„საქართველო ძირითადად დიდი კავკასიონის სამხრეთი ფერდიდან იწყება და მცირე კავკასიონამდე ვრცელდება , რომლის ნაწილსაც იგი მოიცავს; დასავლეთიდან მას შავი ზღვა ეკვრის, აღმოსავლეთიდან და სამხრეთიდან ესაზღვრება აზერბაიჯანი, სომხეთი და თურქეთი; სურამის ქედი მას შუაზე ჰყოფს. აღმოსავლეთ ნაწილში ჰავა კონტინენტურია, დასავლეთში –ზღვისა, ზოგან კი–სუბტროპიკული. ასევე განირჩევა ერთმანეთისგან მდინარეთა ხეობებში დასახლებული სხვადასხვა მცირე ეთნიკური ჯგუფებისაგან შემდგარი ხალხიც.
აღმოსავლეთისანი– ჩასკვნილები და შავგრემანები არიან; დასავლელები ტანადნიმ ხშირად ქერათმიანი და ცისფერთვალიანები არიან. ხასიათებიც განსხვაბეული აქვთ…“ /ნ. ბრაილაშვილი/.

დასავლეთ საქართველო: მარცხნიდან მარჯვნივ: 1-2 მეგრელები და გურულები, 3-6 იმერლები და 8-9 აჭარლები ეროვნულ სამოსში.

1-2– მაღალმთიანი რაიონები (მარცხნიდან მარჯვნივ) თუშები, 3-6 ხევსურები, 7-სვანი, 8-10 რაჭველები.

აღმოსავლეთ საქართველო (მარცხნიდან მარჯვნივ): 1- ქართლელი გლეხი, 2 – მოქალაქე ხელოსანი, 3- მოქალაქე ვაჭარი , 4-7 – მაღალი წოდების ქართლელები და კახელები, 8–9 ინგილოები.


სვანური ტრადიციები და წეს-ჩვეულებები

სვანური ტრადიციები და წეს-ჩვეულებები

(svanuri tradiciebi da wes - chveulebebi)

სვანეთი ერთ-ერთი ულამაზესი და უძველესი კუთხეა საქართველოში, სტუმართმოყვარეობითა და შრომისმოყვარეობით განთქმული მასპინძლებით. სვანები თავისებური და ამაყი ხალხია. ბერძენი ისტორიკოსი ჰეროდოტე მათ შესახებ წერს: “სვანები თითქმის საუკეთესონი არიან სიმამაცისა და ძალის მხრივ: ფლობენ ისინი ირგვლივ (ყველაფერს) და უპყრიათ კავკასიონის მწვერვალები…“. სვანეთში დღემდე შენარჩუნებულია ძირძველი ტრადიციებისა და სარწმუნოებრივ წეს-ჩვეულებები და დიდი ადგილი უკავია სვანთა ყოველდღიურ ცხოვრებაში.

სვანეთში მოპოვებულ ოქროს უკავშირდება მითი არგონავტების შესახებ. სვანეთის მდინარეებს ოქრონარევი ქვიშა მოჰქონდა, რომელსაც ადგილობრივი მოსახლეობა ოქროს ცხვრის ტყავით მოიპოვებდნენ. სვანების მიერ ოქროს მოპოვების შესახებ იცოდნენ ბერძენმა და რომაელმა მწერლებმა. არგონავტებიც ოქროს საწმისის – ვერძის ოქროს მატყლიანი ტყავის მოპოვების სურვილმა მოიყვანა კოლხეთის სამეფომდე, რომლის შემადგენელი ნაწილი იყო სვანეთი. კოლხეთის სამეფოს და მეფე აიეტს ოქრო სვანეთიდან მიეწოდებოდა. აქ დღესაც დასტურდება ოქროს მოპოვების ხალხური წესები.

მთაში ძველთაგანვე არსებობდა თემის ინსტიტუტი, რომელსაც ხევისბერი მეთაურობდა. ხევისბერს სვანეთში – მახვშს უწოდებდნენ. მას საერთო კრება ირჩევდა. მახვში გამოირჩეოდა გონიერებით, დარბაისლობით, სამართლიანობით. ის ცხოვრებაში ქრისტიანული წესების გამტარებელი, მშვიდობიანობის დროს მსაჯული, ხოლო ომიანობაში ლაშქრის წინამძღოლი იყო. დამნაშავეს მახვში კიცხავდა და თემიდან მოჰკვეთდა. “მოკვეთილისათვის ყველა კარი დაკეტილი იყო, წისქვილში საფქვავს არავინ დაუფქვავდა, ხატ-სალოცავში არ მიუშვებდა, მის საქონელსაც არ გააკარებდნენ სოფლის ნახირს” (ვაჟა ფშაველა). განსაკუთრებული დანაშაულის შემთხვევაში მახვში უძღვებოდა ხევის ყრილობას, რომელიც აჰყრიდა დამნაშავეებს თემიდან და სახლ-კარს გადაუწვავდა. უმძიმესი დანაშაულისას, მაგ. თემის ღალატისას, ყრილობას სასიკვდილო განაჩენიც კი გამოჰქონდა.

ყოველგვარ სამოქალაქო თუ სისხლის სამართლის საქმეს ადგილობრივ სასამართლოში განიხილავდნენ მსაჯულები, რომლებსაც სვანეთში “მორვებს” უწოდებდნენ. მათ ირჩევდნენ ორივე მოდავე მხარედან. მორვები მოდავე მხარეებს გულდასმით უსმენდნენ. მოლაპარეკების პროცესი ხშირად წლების განვალობაში გრძელდებოდა. როცა ყველაფერი გაირკვეოდა და დაზუსტდებოდა, ხატზე ფიცის დასადებად გადიოდნენ. დაფიცების შემდეგ განაჩენის ობიექტურობაში ეჭვი არავის ეპარებოდა და მორვებიც გადაწყვეტილებას ღებულობდნენ. განაჩენის გამოტანისას მოსამართლეები ქვას ჩაფლავდნენ მიწაში, რაც საქმის დამთავრებას ნიშნავდა და მოდავე მხარეების შერიგებით მთავრდებოდა.

ერთ-ერთი ასევე ძველისძველი ტრადიციაა: “სისხლის აღება”. სვანები თავისიანის სისხლს არავის შეარჩენენ, ისინი მკვლელის გვარიდან იმდენ ადამიანს კლავენ რამდენიც მათ მოუკლეს თავისი გვარიდან და ამით ანგარიშს ასწორებენ.

ლამპრობა, სვანეთის ადრე საგაზაფხულო დღესასწაულია. სვანები “ლამპრებს” არყის ან მუხის დაჩეჩქვილი ტოტებისაგან აკეთებდნენ. “ლამპრობის” ტრადიციას სხვადასხვანაირად ხსნიან. ყველაზე გავრცელებული თქმულებით, “ლამპრობა” სვანეთში მეომრების რიცხვის დასადგენად ტარდებოდა. ანთებული ლამპრების მიხედვით ადგენდნენ, რამდენი პოტენციური მეომრის გამოყვანა შეეძლებოდათ სვანებს საჭიროების შემთხვევაში. სხვა ვერსიით, “ლამპრობის” მიზანი იყო მოსავლიანობის, საქონლის, ადამიანის გამრავლება და კარგი ამინდის გამოთხოვა. არსებობს მოსაზრება, რომ ლამპრებს სვანები თავიანთი მიცვალებულებისთვის ანთებდნენ და სჯეროდათ, რომ ამით გარდაცვლილ წინაპრებს სულებს უთბობენ. ლამპრობა ძველ მიწათმოქმედ ხალხთა დღესასწაულია. მისი ჩატარების დრო ახალ მთვარეზეა დამოკიდებული და უმეტესად თებერვლის შუა რიცხვებს ემთხვევა.

ზამთარში გავრცელებული იყო თოვლის კოშკის აგება, რომლის ცენტრშიც ხის ძელს დაატანდნენ, კენწეროში კი ჯვარს კიდებდნენ. დღესასწაულში მონაწილე ახალგაზრდობა, საცხოვრებელის ადგილმდებარეობის მიხედვით, გუნდებად იყოფოდა. ყველა გუნდი ცდილობდა კოშკის თავისი უბნის მხარეზე წამოქცევას, რაც იმ მხარეზე კარგი მოსავლის მიღებას ნიშნავდა. იგივე მნიშვნელობა ჰქონდა ჯვრის ხელში ჩაგდებასაც, რის გამოც ზოგჯერ მუშტი-კრივსაც მიმართავდნენ. ეს იყო მხიარული, სპორტული დღეობა.

დიდმარხვის ბოლო კვირას ე. წ. ჰორიეშმაო იწყებოდა. ოჯახის უფროსი რკინის ორ ნაჭერს ერთმანეთზე ურტყამდა, ლოცულობდა და ქაჯებს აფრთხობდა. მერე გარეთ გადიოდა და კაჟიან თოფს დაცლიდა ავი სულების შესაშინებლად. დიასახლისი ოჯახის წევრებს მარჯვენა მაჯაზე, ხარებს რქებზე და სახვნელ კავს სახელურზე შავ ძაფს შეაბამდა. ეს რიტუალი ავი თვალისაგან იცავდა ადამიანებს, ხარებს და სამეურნეო იარაღსაც. იმავე დღეს მდინარიდან ყანაში მიჰქონდათ ქვიშა და თეთრი კენჭები. ეკლიან ჯოხს მიწაში ჩაარჭობდნენ, ძირში ქვიშას მიუყრიდნენ და თეთრ კენჭებს შემოუწყობდნენ. ამით ყანას ავი თვალისაგან იცავდნენ, რაც უხვი მოსავლის მიღების გარანტიად მიაჩნდათ.
გვალვიან წელიწადს ქალები უახლოეს ტბაში ძვალს ჩააგდებდნენ და უფალს ევედრებოდნენ კარგ წვიმას. ზოგ თემში სოფლის კაცები ეკლესიიდან იესოსა და ღვთისმშობლის ხატებს გამოაბრძანებდნენ, მდინარეზე ჩაიტანდნენ, გაბანდნენ და სიმღერით შესთხოვდნენ გაავდარებას. სოფ. ლენჯერში ამჟამადაც ტარდება ელიას დღესასწაული, რომლის დროსაც წმინდა ელიას ხატს შესთხოვენ გაავდრებას.

სასოფლო-სამეურნეო სამუშაოების პროცესში ქალი ყოველთვის მამაკაცის გვერდით იდგა და მუშაობდა. შემთხვევითი არაა, რომ ქალს მზითევში აუცილებლად ატანდნენ ნამგალს, როგორც პურეულის აღების სიმბოლოს.


მეგრელები და “უცნაური” ვაზის ჯიშები

მეგრელები და “უცნაური” ვაზის ჯიშები

(megrelebi da "ucnauri" vazis jishebi)


სამეგრელოში ყურძნის დასაკრეფად ხეზე ადიან – იქ მიწა ნოტიოა, ვაზს კი მცხუნვარე მზე სჭირდება დასამწიფებლად. ამიტომაც ოდიშში ყურძენს ძველებიც ხეებზე უშვებდნენ ან ტალავერზე ზრდიდნენ. ტრადიცია დღესაც გრძელდება.
ჩვენამდე მეგრული ყურძნის ჯიშის აუარება სახელმა მოაღწია. დღეს ამ ჯიშებიდან ნაწილი აღარც არსებობს. ოჯალეში კი სამეგრელოში ყველაზე გავრცელებული ჯიშია. თუმცა, ძველქართულ დოკუმენტებსა და გეოგრაფიულ ნაწარმოებებში სხვა ჯიშებზეც ბევრს წერენ, როგორც განსაკუთრებულ, მხოლოდ ამ კუთხისათვის დამახასიათებელ და ამ მხრივ ორიგინალურ ჯიშებზე.
წყაროებში ნაკლებია ცნობები ტოროკუჩხის ჯიშზეც. ნათქვამია მხოლოდ, რომ მისი ყურძნისაგან კარგი ღვინო დგებოდა და ჯვარში, ჭკადუაში, ხიბულაში იზრდებოდა. ტოროკუჩხი მაღლარი ვაზი ყოფილა. კუჩხი მეგრულად ფეხსა ნიშნავს, ტორონჯი მტრედს ეწოდება. და ყურძენსაც ასე ერქვა – მტრედის ფეხა.
არანაკლებ უცნაური სახელები ერქვა ყურძნის სხვა ჯიშებსაც. არავინ იცის, რატომ დაარქვეს ერთ-ერთ ჯიშს კერთოლი – ეს ყურძენი სენაკში, ნოქალაქევსა და მის ახლოს მდებარე სოფლებშია გავრცელებული. კერი მეგრულად ტახს ნიშნავს, თოლი – თვალს. კერთოლი კი ტახის თვალს. მეცნიერები იმასაც ფიქრობდნენ, რომ ეს იგივე გურიაში შემორჩენილი ყურძნის ძველი ჯიში – “ღორისთვალაა”.
უფრო მეტიც, მეგრელებმა ერთ ჯიშს დედოფლის კითი (იგივე დედოფლის თითი), დაარქვეს. უფრო უცნაური – დღუდღუში, პუმპულაში, კოლოში (რომლისგანაც მოვარდისფრო მშვენიერი ღვინო დგებოდა), მდინარე ენგურს გაღმა ყოფილა გავრცელებული. შავი ყურძნებიდან გამოირჩეოდა პანეში, გოდავათური, მაჭკვატური, მახვატელი, კეთილური….
დიდი რთველი სამეგრელოში არასოდეს სცოდნიათ. ყურძნის დაკრეფის წესი ოდიშელებს დანარჩენი საქართველოსაგან განსხვავებული ჰქონდათ. ყურძნის კრეფა აგვისტოს დამლევს იწყებოდა და ზოგჯერ დეკემბრამდე გრძელდებოდა.
თუ დანარჩენ საქართველოში საღვინე წვენის მიღებას ყურძნის დაწურვას უწოდებენ, მეგრელებისთვის ამ საქმეს წილახუა ჰქვია. ამ პროცედურის ჩასატარებლად კი მათ ნავის მსგავსი ხის საჭყლეტი ჰქონდათ, იგივე ოჭინახი ანუ საწნახელი. უფრო მომცრო საწნეხს კი ჯერუკს უწოდებდნენ.
ჭურ-ქვევრების დამზადების ხელობა სენაკში, მუხურაში, ჯვარში და სხვა ადგილებში იყო გავრცელებული. ოდიშში ჭურებს ისე ვიწრო ყელს უკეთებდნენ, რომ ჭურის მრეცხავს მასში ჩასვლა არ შეეძლო და აუცილებლად სარცხით უნდა ამოერეცხათ. ადგილობრივებმა ჭურის მიწაში ჩაფვლის რამდენიმე წესიც შემოიღეს. ზოგჯერ ღვინის ჭურჭელი მიწაში უფრო ღრმად იყო ხოლმე ჩაფლული, ხანაც უფრო მომაღლო მდგომარეობას ურჩევდნენ. ყველაფერი ადგილსა და ნაიდაგზე იყო დამოკიდებული. მშრალ ადგილას ჭურს ღრმად ჩაფლავდნენ ხოლმე, ნოტიო ნიადაგში კი – პირიქით. როდესაც ის ნიადაგის პირამდე იყო ჩასული, მას თავ-დაბალი ერქვა. ხოლო ზოგჯერ ისინი მიწის ზედაპირიდან 2-3 გოჯით მაღლა იყო ამოშვერილი და ასეთს თავ-მაღალს უწოდებდნენ. ისეთ ჭურს, რომელიც 12 გოჯის სიმაღლეზე იყო მიწის ზემოთ ამოწეული, ბორკილიანი ერქვა.
ოდიშის ღვინო “მსუბუქი და კარგი” ყოფილა. ქართველი გეოგრაფის ცნობით, “ღვინო ზერდაგი”, რაც სპარსულად ოქროსფერს ნიშნავს, ყოფილა “ფრიად კეთილი, ძალიანი და ქებული ყოველთა შინა”.
სამეგრელოში დღესაც მაღლარი ჯიშის ვაზისგან გაცილებით უკეთესი ღვინო დგება, ვიდრე დაბლარისგან. ეს გარემოება მეტისმეტად ნოტიო ნიადაგის მიზეზით აიხსნება. ამიტომაა, რომ ყურძენს სამეგრელოში “მზესთან უშვებენ”.

მეგრული ჯიშები:

წითელი – გოდაათური, გრეხი, ვერნახი, კეთილური, კერთოლი, კოლოში, კუტალა, მაჭყვატური, მუხიშხა, ოჯალეში, პანეში, პუმპულა, უგვარო, უჩაჭუბური, უჩახარდანი, ჩხაბერძულა, ჩხოროკუნი, ჩხუში, ჭითაში, ჭოტიში, ხოჯისთოლი.

თეთრი – აფხაზურა, დედოფლის კითი, დუდგუში, დღვლაბე, ეგურძგული, ზერდაგი, თეთრიშა, თხურთხუ, კაპისტონი მეგრული, კვაწახურა, ლაგილური, ოფოფი, ოქონა, საკუმა, სამაჭრო, ჩეკოლოში, ჩერგვალი, ჩეში, ჩეჩქიში, ჩეჭიფეში, ჩეხარდანი, ჩიჩკიში, ჩხუჩეში, წალენჯიხის თეთრი, ჭვიტილური, ჭუბერი.


ხალხური ჩვეულებები (მთის რაჭა)

ხალხური ჩვეულებები (მთის რაჭა)

xalxuri chveulebebi (mtis racha)


ადამიანის არსებობის მთავარი მომენტი, ხალხურ რწმენაში, დაკავშირებულია მრავალგვარ ცრუმორწმუნეობასთან.
მთის რაჭაში ორსული ქალი ყოველგვარ უსიამოვნებას გაურბის, მას განსაკუთრებით წყევლისა ეშინია. ფეხმძიმე ქალი ზოგიერთ საჭმელს არ ჭამს და პირუტყვის დაკვლასაც ვერ ესწრება. მელოგინეს მიწაზე დაგებულ ჩალაზე ან თივაზე აწვენენ. მას ბებია ქალი უვლის, რომელიც იმავე დროს სხვადასხვა ჯადოქრობით და შელოცვებით ცდილობს მშობიარობის შემსუბუქებას. მელოგინეს ბალიშის ქვეშ ხანჯალს ამოუდებენ, რომ დაიფაროს ავსულებისაგან. ქმარი მას ჩოხის კალთით მოტანილ წყალს დაალევინებს. შემდეგ სახვნელს (სახნისს) სამჯერ დაშლის და ისევ ააწყობს, დასასრულ, სახლში შემოდის და მშობიარეს სამჯერ გადაალაჯებს. თუ მშობიარე მძიმედაა არის, მაშინ მას ასმევენ „დათვის კუდას“ (ამ ბალახის დანაყილ შავ მარცვლებს წყალში ხსნიან). ეძახიან ვისაც გველ-ბაყაყი გაუშორებია და დახმარებას სთხოვენ. ის მიდის წისქვილში, წყალს გადაუდგებს და იტყვის: „წისქვილს წყალი გადამიგდია, გველ-ბაყაყი გამიყრია, დედა-შვილიც გამიყრიაო“ (სამჯერ) და გამობრუნებისას მელოგინესთან შეივლის.