გაბრიელი (ქორეპისკოპოსი) - კახეთის მთავრები

გაბრიელი (ქორეპისკოპოსი) - კახეთის მთავრები

(gabrieli (qorepiskoposi) - kaxetis mtavrebi)

გაბრიელი — კახეთის მთავარი (ქორეპისკოპოსი), გარდაბნელ დონაურთა საგვარეულოდან. ვახუშტის ცნობით გაბრიელი კახეთის რიგით მეოთხე მთავარი იყო. მისი მმართველობის დროს (861-881) თბილისის ამირამ გაბულოცმა კახეთის სამთავროს წაართვა გარდაბანი.


გრიგოლი (VIII ს.) - კახეთის მთავრები

გრიგოლი (VIII ს.) - კახეთის მთავრები

(grigoli VIIIs. - kaxetis mtavrebi)


გრიგოლი, კახეთის პირველი მთავარი. VIII საუკუნის 80-იან წლებში გააერთიანა კახეთი, კუხეთი და გარდაბანი და იწოდა კახთა მთავრად ანუ ქორეპისკოპოსად. ვახუშტის მიხედვით გრიგოლი მთავრობდა 787-827. იგი აქტიურად მონაწილეობდა ქართულ სამეფო-სამთავროთა შორის პირველობისა და ბატონობისათვის ბრძოლაში.

IX საუკუნის დასაწყისში დაიპყრო შიდა ქართლის ნაწილი. გრიგოლის წინააღმდეგ გაილაშქრეს ტაო-კლარჯეთის დიდმა მთავარმა აშოტ I კურაპალატმა და აფხაზთა მეფე თეოდოს II-მ. გრიგოლს ეხმარებოდნენ მთიელები, წანარები და თბილისის ამირა. ბრძოილა მდინარე ქსანზე მოხდა. გრიგოლი დამარცხდა და მის მიერ დაპყრობილი შიდა ქართლის ნაწილი აშოტ კურაპალატმა დაისაკუთრა.


დავითი (ქორეპისკოპოსი) - კახეთის მთავრები

დავითი (ქორეპისკოპოსი) - კახეთის მთავრები

daviti (qorepiskoposi) - kaxetis mtavrebi


დავითი, კახეთის ქორეპისკოპოსი (მთავარი) ) 976-1010, კვირიკე II-ის ძე. მნიშვნელოვანი ციხესიმაგრეები ჰქონდა ქართლშიც. ებრძოდა საქართველოს მეფე ბაგრატ III-ს, რომელიც კახეთ-ჰერეთის შემოერთებისათვის იღვწოდა. დაახლოებით 1010, დავითის მემკვიდრის კვირიკე III-ის დროს, ეს ბრძოლა კახეთ-ჰერეთის საქართველოს სამეფოსთან შეერთებით დამთავრდა.


ვაჩე (კახეთის მთავარი)

ვაჩე (კახეთის მთავარი)

(vache - kaxetis mtavari)


ვაჩე, კახეთის მთავარი (ქორეპისკოპოსი) 827-839, გარდაბნელთა ტომიდან. ვაჩე უნდა იყოს "მატიანე ქართლისაჲში" მოხსენიებული დაჩი ქორეპისკოპოსი (იოვანე ქვაბულის ძის შვილი). ამ დროს კახეთის სამთავროში გარკვეული უპირატესობა მოიპოვა გარდაბნელთა ტომმა.

827, კახეთის მთავრის გრიგოლის გარდაცვალების შემდეგ, მათ შეთქმულება მოაწყვეს, ხელში ჩაიგდეს კახეთ-კუხეთ-გარდაბნის ხელისუფლება და ვაჩე გაამთავრეს.


კვირიკე I (კახეთის მთავრები)

კვირიკე I (კახეთის მთავრები)

(kvirike I - kaxetis mtavrebi)


კვირიკე I, კახეთის მთავარი (ქორეპისკოპოსი) 892-918. მისი მმართველობის დროს საქართველოს შემოესია აბუ ლ-კასიმი (აბუ ლ-კასიმის ლაშქრობა საქართველოში 914) და დაიპყრო კახეთის ციხეები უჯარმა და ბოჭორმა. კვირიკე I დაუზავდა მას და უჯარმა დაიბრუნა. დაახლოებით 915 კვირიკე I-მა აფხაზთა მეფე კონსტანტინე III-თან ერთად გაილაშქრა ჰერეთის წინააღმდეგ. მოკავშირეებმა დაიპყრეს და გაინაწილეს ჰერეთის პუნქტები არიში (ახლანდელი მთისძირი), გავაზი (ახლანდელი ახალსოფელი), ორჭობი. კვირიკე I-ს ერგო ორჭობი. რამდენიმე ხნის შემდეგ ჰერეთის მეფემ ადარნასე პატრიკმა ისარგებლა კახეთის სამთავროს საგარეო-პოლიტიკური ვითარების გართულებით და დაკარგული ტერიტორიები დაიბრუნა.


კვირიკე II (კახეთის მთავრები)

კვირიკე II (კახეთის მთავრები)

(kvirike II - kaxetis mtavrebi)


კვირიკე II, კახეთის მთავარი (ქორეპისკოპოსი) 929-976. მას განუდგნენ გარდაბნელი აზნაურები და მხარი დაუჭირეს გიორგი II აფხაზთა მეფეს, რომელიც იბრძოდა კახეთის შესაერთებლად. კვირიკე II-ს უღალატა მისმა ძმამ შურტამ და აფხაზთა მეფეს გადასცა უჯარმის ციხე. გიორგი II-მ დაიპყრო ბოჭორმის, ლოწობნის და ნახჭევნის ციხეებიც. კვირიკე II-მ თავი დამარცხებულად ცნო. მაგრამ მას დაეხმარნენ ქართლის აზნაურები და კახეთი დაიბრუნა. 957 აფხაზთა მეფემ თავისი შვილი, ქართლის ერისთავი ლეონი, გაგზავნა კახეთის დასამორჩილებლად, მაგრამ გიორგი II-ის გარდაცვალებამ აიძულა ლეონი დაზავებოდა კვირიკე II-ს, რომელმაც თავი აფხაზთა მეფის ვასალად ცნო. რამდენიმე ხნის შემდეგ ლეონ III-მ განაახლა ბრძოლა კახეთის წინააღმდეგ, მაგრამ მიზანს ვერ მიაღწია. კვირიკე II-მ მთლიანად, არადგინა თავისი სამფლობელო და საზღვრები არაგვის დასავლეთითაც კი გადაიტანა. 70-იან წლებში შინაფეოდალურმა ომებმა აფხაზთა სამეფო დაასუსტა. ამით ისარგებლა კვირიკე II-მ და დაიწყო ბრძოლა ქართლისათვის, მაგრამ უშედეგოდ.


კვირიკე III (კახეთის მთავრები)

კვირიკე III (კახეთის მთავრები)

(kvirike III - kaxetis mtavrebi)


კვირიკე III, კახეთ-ჰერეთის მეფე 1010-1037. მისი მმართველობის დროს სამეფომ სახელმწიფოებრივ, ადმინისტრაციულ და სამხედრო ძლიერებას მიაღწია. კვირიკე III-მ გაერთიანა კახეთ-ჰერეთი და მიიღო მეფის ტიტული. სამეფო დაყო ადმინისტრაციულ ერთეულებად - 7 საერისთავოდ (რუსთავის, კვეტერის, პანკისის, ხორნაბუჯის, ვეჯინის, მაჭის და შტორის). სამეფოს დედაქალაქი გახდა თელავი. დაახლოებით 1027-1032 კვირიკე III-ის ინიციატივით მოეწყო კოალიციური ლაშქრობა განძის ამირა ფადლონის წინააღმდეგ. მონაწილეობდნენ ქართლის ფეოდალები ლიპარით ბაღვაში და ივანე აბაზასძე, თბილისის ამირა ჯაფარი და სომეხთა მეფე დავითი. მდინარე ეკლეცზე საქართველოს ლაშქარმა ფადლონი დაამარცხა. დაახლოებით ამავე წლებში კვირიკე III-მ სძლია ოსთა მეფე ურდურეს, ბრძოლაში ურდურე მოკლეს. 1037 კვირიკე III მონაწილეობდა ლიპარიტ ბაღვაშის მიერ თბილისის ამირას წინააღმდგე მოწყობილ ლაშქრობაში. თბილისის ხანგრძლივი ალყის დროს კვირიკე III მოუკლავს ოს მონას "სისხლისათვის ოვსთა მეფისა ურდურესი" (ვახუშტი ბატონიშვილი).


სამოელ დონაური (კახეთის მთავრები)

სამოელ დონაური (კახეთის მთავრები)

(samoel donauri - kaxetis mtavrebi)


სამოელ დონაური , კახეთის მთავარი - ქორეპისკოპოსი (839 -861), გარდაბნელ დიდებულთა, დონაურთა გვარის დინასტიის პირველი წარმომადგენელი. მის დროს კახეთი კვლავ აგრძელებს დამოუკიდებელი საგარეო პოლიტიკური კურსის გატარებას, რამაც არაბთა ახალი შემოსევები გამოიწვია.

840-842 წლებში ხალიდ იბნ-იაზიდი ორჯერ შემოესია საქართველოს. არაბთა წინააღმდეგ საბრძოლველად შეიქმნა ამიერკავკასიის პოლიტიკური ერთეულების კოალიცია, რომელშიც შევიდნენ: კახეთის ქორეპისკოპოსი სამოელი, თბილისის ამირა, გუარამ მამფალი და არმენიის სპარაპეტი სმბატ აშოტის ძე ბაგრატუნი.

პირველად არაბებმა ჰერეთის გავლით შეაღწიეს კახეთში, მაგრამ სასტიკი მარცხი განიცადეს კახეთის ლაშქართან ბრძოლაში, რომელიც სოფ. გავაზთან გაიმართა. შემდეგ ხალიდ იბნ-იაზიდმა ჯავახეთში ილაშქრა, სადაც დაიღუპა კიდეც.

ბაღდადის ხალიფამ, რომელსაც არ სურდა მარცხთან შერიგება, ამიერკავკასიის ურჩი პოლიტიკური ერთეულების დასჯის მიზნით ახალი ლაშქრობა მოაწყო. 853 წელს საქართველოში შემოიჭრა უზარმაზარი არმია ბუღა თურქის ხელმძღვანელობით.

არაბებმა პირველი დარტყმა თბილისის საამიროს წინააღმდეგ მიმართეს. ბუღა თურქმა სასტიკად დაარბია თბილისი - მხოლოდ ერთი დღის განმავლობაში 50 ათასი თბილისელი დაიღუპა.

854 წელს ბუღა თურქმა ორჯერ სცადა კახეთში შეჭრა, პირველად გარდაბნის მხრიდან, მეორედ კი, ამ უკანასკნელის სასტიკად აოხრების შემდეგ, დასავლეთიდან, არაგვის ხეობით. კახელებმა ორჯერვე მოიგერიეს არაბების არმია და კახეთის სამთავრო აოხრებას გადარჩა.


ფადლა I (კახეთის მთავრები)

ფადლა I (კახეთის მთავრები)

(fadla I - kaxetis mtavrebi)


ფადლა I, კახეთის მთავარი (ქორეპისკოპოსი) 881-892. ეკუთვნოდა ბაგრატიონთა საგვარეულოს. ფიქრობენ, რომ კახეთის მთავრის გრიგოლის შთამომავალი იყო. "მატიანე ქართლისაჲს" ცნობით, ფადლა I-ს პოლიტიკური ძალაუფლება ბრძოლით მოუპოვებია. გაუმარჯვებია დონაურებთან დინასტიურ ბრძოლაში. დონაურების მიერ სამთავრო ტახტის დაკარგვას გარდაბნელების განდგომა მოჰყოლია. ფადლა I-ს დაუმორჩილებია გარდაბნელები და თვით გარდაბანიც თავისი სამთავროსთვის შეუერთებია. "მატიანე ქართლისაჲს" ავტორის დახასიათებით, ფადლა I ყოფილა "კაცი ბრძენი და საქმის მეცნიერი".


ფადლა II (კახეთის მთავარი)

ფადლა II (კახეთის მთავარი)

(fadla II - kaxetis mtavari)


ფადლა II, კახეთის მთავარი (ქორეპისკოპოსი) 918-929. ეკუთვნოდა ბაგრატიონთა საგვარეულოს. ფადლა II-მ კახეთის სამთავროს დასავლეთ საზღვარზე ააგო ციხე ლოწობანი. მის დროს კახეთის სამთავროს შემოესია "საჯთა" სახლიდან გამოსული ერთ-ერთი არაბი ამირა. კახეთის სამთავროს გარეპოლიტიკური ვითარების გართულებით ისარგებლა ჰერეთის მთავარმა ადარნასე პატრიკმა და უკნა დაიბრუნა კახთა ქორეპისკოპოსის კვირიკე I-ისა და აფხაზთა მეფის კონსტანტინე III-ის მიერ მიტაცებული ჰერეთის ტერიტორიები (არიში, გავაზანი და ორჭობი). 922 ფადლა II დაეხმარა სომხეთის მეფეს აშოტ II ერკათს მეამბოხე უტის მოსეს წინააღმდეგ ბრძოლაში, თავისი მმართველობის ბოლო წლებში კი - აფხაზეთის მეფე გიორგი II-ს კონსტანტინე ბატონიშვილის წინააღმდეგ ბრძოლაში.


აფხაზთა სამეფო

აფხაზთა სამეფო

(afxazta samefo)


"აფხაზთა სამეფო", ერთ-ერთი ადრინდელი ფეოდალური ქართული სახელმწიფო, რომელსაც აგრეთვე ეწოდება ეგრის-აფხაზეთის სამეფო (VIII საუკუნის 80-90-იანი — X საუკუნის 80-იანი წწ.). წარმოიქმნა დასავლეთ საქართველოს გაერთიანების შედეგად.

დასავლეთ საქართველოს გაერთიანებისათვის ბრძოლაში აფხაზმა ფეოდალებმა, მთავარ ლეონ II-ის მეთაურობით, როგორც ჩანს, ისარგებლეს ეგრისის მმართველი წრეების პროგრესული ნაწილის მხარდაჭერით. VIII საუკუნის ბოლოს ლეონ II გათავისუფლდა ბიზანტიის დამოკიდებულებისაგან და მიიღო აფხაზთა მეფის ტიტული. ამ აქტში მას დაეხმარა მისი ახლო ნათესავი ხაზართა ხაკანი (ლეონის დედა ხაზართა მეფის ასული იყო). სამეფოს ეწოდა "აფხაზეთის სამეფო" აფხაზთა სამთავროს წამყვანი როლის გამო ახალ სამეფოს ჩამოყალიბების საქმეში.

ზოგ წყაროში აფხაზთა სამეფოს მეფეები ეგრისის მეფეებად იწოდებიან. მისი ტერიტორია გადაჭიმული იყო ნიკოფსიიდან დაახლოებით ჭოროხამდე, აღმოსავლეთით კი ლიხის (სურამის) ქედამდე. აფხაზთა სამეფოს მოსახლეობის უმრავლესობა, ქართველები (ქართები, მეგრელები, სვანები) იყვნენ. მნიშვნელოვან წილს შეადგენდნენ აფხაზები და კავკასიის სხვა ხალხები და ტომები. სახელმწიფო და მოსახლეობის დიდი უმრავლესობის სალაპარაკო ენა ქართული იყო. სამეფო დედაქალაქი გახდა ქუთათისი - დასავლეთ საქართველოს ცენტრი. ქვეყანა დაწინაურდა ეკონომიურად - განვითარდა სოფლის მეურნეობა, ვაჭრობა. თავის დროისათვის მაღალ დონეს მიაღწია ფეოდალურმა კულტურამ, რასაც მოწმობენ ქართული ხუროთმოძღვრების მრავალრიცხოვანი ძეგლები. წარმოქმნისთანავე აფხაზთა სამეფო აქტიურად მონაწილეობდა საქართველოს გაერთიანებისათვის ბრძოლაში, ცდილობდა შემოეერთებინა შიდა ქართლი, კახეთი და ჰერეთი. ერთ დროს მის შემადგენლობაში შედიოდა ჯავახეთიც.

აფხაზთა სამეფო განსაკუთრებით დაწინაურდა გიორგი II-ის და მისი ძის ლეონ III-ის დროს. ამ პერიოდში აფხაზთა სამეფო საქართველოს გაერთიანებისათვის ბრძოლის ჰეგემონი იყო. ბიზანტიელ და არაბ დამპყრობელთა წინააღმდეგ ბრძოლაში აფხაზთა სამეფო, ისევე როგორც მთლიანად ფეოდალური საქართველო, გამარჯვებული გამოვიდა.

აფხაზთა სამეფოს კულტურული და საეკლესიო პოლიტიკა ნაკარნახევი იყო მთელი საქართველოს საერთი ინტერესებით. აფხაზთა სამეფოს მმართველმა წრეებმა ჯერ კიდევ IX საუკუნეში გაათავისეუფლეს თავისი ეკლესია კონსტანტინოპოლის პატრიარქის დამოკიდებულებისაგან და დაუქვემდებარეს მცხეთის კათალიკოსს. აფხაზეთის კათალიკოსის რეზიდენცია იყო ბიჭვინთა (აფხაზეთის საკათალიკოსო). X საუკუნის 20-იან წლებში გიორგი II-მ ქართული ეკლესიის გავლენა გაავრცელა ჩრდილოეთ კავკასიაში (ალანთა სამეფოში).

აფხაზთა სამეფო დაყოფილი იყო 8 საერისთავოდ: "აფხაზეთის", ცხუმის, ბედიის, სვანეთის, რაჭა-თაკვერის, გურიის, ქუთათისის და შორაპნის. აფხაზთა სამეფოს პერიოდში ფართოვდება ტერმინების "აფხაზეთის" და "აფხაზების" მნიშვნელობა (როგორც ქართულ, ისე უცხოურ წყაროებში). ამ ტერმინების ქვეშ იგულისხმება მთელი დასავლეთ საქართველოს და მისი მოსახლეობა. თუმცა ტერმინები "ეგრისი" და "ეგრისელები" ისევე რჩება ხმარებაში.

აფხაზთა სამეფომ დიდი როლი ითამაშა ქართული ფეოდალური ეროვნების ჩამოყალიბების დამთავრების პროცესში. მის ტერიტორიაზე მიმდინარეობდა ქართების, მეგრელებისა და სვანების კონსოლადაცია.

978 ადგილობრივმა "აფხაზურმა დინასტიამ" შეწყვიტა არსებობა და საზოგადოების პროგრესული ძალების ხელშეწყობით აფხაზთა სამეფოს ტახტზე აიყვანეს ბაგრატ III ბაგრატიონი, რომელიც დედის მხრიდან აფხაზთა მეფეების შთამომავალი იყო. ეს არ იყო დინასტიის უბრალო შეცვლა. ტახტზე ავიდა მეფე, რომელსაც ლეგიტიმური უფლებები ჰქონდა მთელ ქართლზე, აფხაზეთის მეფეები კი ამ ტახტის "არაკანონიერ" მიმტაცებლად ითვლებოდნენ [საჭიროებს წყაროს მითითებას]. XI საუკუნის დასაწყისში ბაგრატ III გახდა გაერთიანებული საქართველოს მეფე.


აფხაზთა მეფეთა დივანი

აფხაზთა მეფეთა დივანი

(afxazta mefeta divani)


აფხაზთა მეფეთა დივანი (ქრონიკა), აფხაზეთის (დასავლეთ საქართველოს) მეფეების ნუსხა (სია) პირველი მეფე ანოსიდან გაერთიანებული საქართველოს პირველ მეფე ბაგრატ III-მდე (975-1014). აფხაზთა მეფეთა დივანის შედგენა მიეწერება ბაგრატ III-ს. დასახელებულია 22 მეფე, აღნიშნულია მათი მეფობის რიგი და ნათესაობა (შვილი, ძმა). მეთერთმეტე მეფე ლეონიდან მოყოლებული მითითებულია თითოეულის მეფობის ხანგრძლივობაც. მთავრდება ბაგრატ III-ის ანდერძით. ძეგლი მოღწეულია XVIII საუკუნის ნუსხით და დაცულია საქართველოს მეცნიერებათა აკადემიის კ. კეკელიძის სახელობის ხელნაწერთა ინსტიტუტში. იგი მნიშვნელოვანი წყაროა დასავლეთ საქართველოს (აფხაზთს სამეფოს) მეფეთა ქრონოლოგიისათვის.