უტუფურსი - დიაოხის მეფე

utufursi diaoxis mefe
უტუფურსი (დაახ. დ. ძვ. წ. 805 - გ. ძვ. წ. 765) - დიაოხის მეფე. იგი ხანგრძლივი დროის მანძილზე გმირულად ებრძოდა ურარტუელ დამპყრობლებს. ურარტუს მეფეებმა მენუამ და არგიშთი I-მა არაერთი ლაშქრობა მოაწყვეს დიაოხის წინააღმდეგ (ძვ. წ.805, 795, 784-783, 774, 768 წწ.) საბოლოოდ უტუფურსის წინააღმდეგობა მაინც ვერ გატეხეს.


სიენი - დიაოხის მეფე

sieni diaoxis mefe
სიენი - დიაოხის მეფე დაახლ. ძვ. წ. 1120 - ძვ. წ. 1100 წლებში, იგი მეთაურობდა სამხრეთ ამიერკავკასიის და აღმოსავლეთ ანატოლიის ხალხთა კოალიციას ასურეთის წინააღმდეგ. ასურეთის მეფე ტიგლათფილესერ I-მა ორჯერ ილაშქრა მის წინააღმდეგ ძვ.წ.1114 და ძვ.წ. 1112 წლებში, დაამარცხა იგი და აიძულა მორჩილებაზე.


ასია - დიაოხის მეფე

ასია - დიაუხის მეფე ძვ. წ. IX საუკუნის შუა წლებში. ძვ. წ. 844 წელს იგი ეახლა ვანის ტბის მიდამოებში მდგარ ასურეთის მეფე სალმანასარ III-ს. ასიამ ხარკის გადახდით და მორჩილების აღიარებით იხსნა თავის ქვეყანა ასურელთა მიერ აოხრებისგან.


ამაზასპუჰი (იბერიის დედოფალი)

ამაზასპუჰი (იბერიის დედოფალი)

(amazaspuhi - iberiis dedofali)

ამაზასპუჰი - იბერიის დედოფალი, ფარსმან II-ის მეორე ცოლი, მირდატ V-ის დედა. ხელმძღვანელობდა ბრძოლას მირდატ IV-ის წინააღმდეგ და მირდატ V-ის სრულწლოვანობამდე იგი იბერიის რეგენტი.


ბუზმიჰრ პიტიახში (იბერიის სამეფო)

ბუზმიჰრ პიტიახში (იბერიის სამეფო)

(buzmihr pitiaxshi - iberiis samefo)


ბუზმიჰრ პიტიახში, ქართლის (იბერიის) სამეფოს პოლიტიკური მოღვაწე III საუკუნეში. მოხსენიებულია არამეულ (არმაზულ) წარწერაში, რომელიც სოფელ ბორში ნაპოვნ ვერცხლის თასზეა ამოკაწრული. წარწერა იკითხება: „ბუზმიჰრ, კეთილი პიტიახში, სული მარადი“. ფიქრობენ, რომ ბუზმიჰრ პიტიახში იბერიის მეფის მონაპირე პიტიახში (ერისთავი) იყო ლიხთ-იმერეთში.


ზენობია (იბერიის სამეფო)

ზენობია (იბერიის სამეფო)

(zenobia - iberiis samefo)


ზენობია, ქართლის (იბერიის) მეფის ფარსმან II-ის ვაჟის რადამისტის მეუღლე (I საუკუნის 60-იანი წლები) და სომხეთის დედოფალი. დედა იბერიის მეფე მირდატ IV-ისა.

რომაელი ისტორიკოსის ტაციტუსის ცნობით, როდესაც სომხეთში გამეფებულ რადამისტს აუჯანყდნენ და იგი სამშობლოსაკენ გაიქცა, ფეხმძიმე ზენობიამ ვერ გაუძლო ცხენზე ჯდომას და სთხოვა რადამისტს მოეკლა იგი, რათა მტრებს ხელში არ ჩავარდნოდა. დიდი მუდარის შემდეგ რადამისტმა შეუსრულა თხოვნა, დაჭრა და მდინარე არაქსში გადააგდო, ცოცხალ-მკვდარი ზენობია მწყემსებმა იპოვეს, გადაარჩინეს და სომხეთში გამეფებულ ტირიდატეს მიჰგვარეს ქ. არტაქსატაში.



ნარის ხევი (იბერიის მეფე)

ნარის ხევი (იბერიის მეფე)

(naris xevi - iberiis mefe)


ნარის ხევი, ნარა ან ნარი — ხევი ისტორიულ დვალეთში, კავკასიონის ქედის ცენტრალურ ნაწილში, ახლანდელი ჩრდილოეთ ოსეთის ალაგირის რაიონში. ქართული საისტორიო ტრადიციის თანახმად, იბერიის სახელმწიფოს წარმოშობის (ძვ. IV-III სს.) დროიდან ნარა დვალეთთან ერთად საქართველოს შემადგენლობაში შედიოდა. მასზე გადიოდა ისტორიული „გზა დვალეთისა“, რომელიც შიდა ქართლს ჩრდილოეთ კავკასიასთან აკავშირებდა.


ორმეფობა ქართლში (იბერიის მეფე)

ორმეფობა ქართლში (იბერიის მეფე)

(ormefoba qartlshi - iberiis mefe)


ორმეფობა ქართლში, ძველ ქართულ საისტორიო წყაროებში დამოწმებული ვითარება, როდესაც ქართლის (იბერიის) სამეფო თითქოს ორად იყო გაყოფილი, მტკვარგაღმა და მტკვარგამოღმა მხარეებად, რომელთაც საკუთარი მეფეები ჰყავდათ (ერთი იჯდა მცხეთაში, მეორე — არმაზში).

"მეფეთა ცხოვრების" თანახმად, ქართლის (იბერიის) მეფე ადერკი თავის ორ ძეს - ბარტომს და ქართამს ორად გაუყო სამეფო: ბარტომს მისცა ქალაქი მცხეთა, მტკვრის პირას შიდა ქართლი, მუხნარის მხარეს ქალაქი და მთელი ქვეყანა მტკვრის ჩრდილოეთით, ჰერეთიდან ქართლის და ეგრისის ბოლომდე; ხოლო ქართამს მისცა არმაზის მხარის ქალაქი, მტკვრის სამხრეთით ქართლი, ხუნანიდან მტკვრის სათავემდე და კლარჯეთი.[1]

ამგვარად, "მეფეთა ცხოვრების" ქართლის მეფეთა სიაში ადერკის შემდეგ მოხსენიებულია 5 წყვილი, რომლებიც თითქოს ერთდროულად მართავდნენ ქვეყანას. ესენია ბარტომი და ქართამი, ფარსმანი და კაოსი, აზორკი და არმაზელი, ამაზასპი და დეროკი, ფარსმან ქველი და მირდატი.

„ქართლის ცხოვრების“ მიხედვით, ორმეფობა ქართლში ახ. წ. 57 დაიწყო, მაგრამ უფრო სწორი უნდა იყოს „მოქცევაჲ ქართლისაჲ“, რომლის ცნობითაც, მეფეთა პირველი წყვილი ძვ. წ. II საუკუნის 60-იან წლებში განაგებდა ქართლს (მათი მმართველობის დროს, ძვ. წ. 169, ამ ძეგლის მიხედვით, მცხეთაში ებრაული კოლონია გაჩენილა). ამ მოსაზრების სასარგებლოდ ლაპარაკობს ისიც, რომ მეფეთა პირველ წყვილში შემავალი ქართამი, „ქართლის ცხოვრების“ თანახმად, ქართლის სამეფოს ფუძემდებლის ფარნავაზის (ძვ. წ. IV — ძვ. წ. III სს. მიჯნა) თანამედროვე ეგრისის მმართველის ქუჯის შვილიშვილის შვილიშვილი იყო (მაშასადამე, ფარნავაზის შემდეგ უნდა ეცხოვრა).

ზოგიერთი სპეციალისტი ორმეფობა ქართლში სამეფოს ნამდვილად ორად გაყოფად და ამ პერიოდში მეზობლების მოძალებით სამეფოს დასუსტების დამადასტურებლად მიიჩნიეს. უფრო სწორი უნდა იყოს იმ მკვლევართა მოსაზრება, რომლებიც ორმეფობაში ნამდვილი მეფეების გვერდით „მეფის შემდგომ მეორე პირთა“ — მთავარსარდლების (სპასპეტები) დასახელებას გულისხმობენ. ჩამოთვლილი წყვილებიდან ნამდვილი მეფეები უნდა იყვნენ ქართამი, ფარსმანი, აზორკი, ამაზასპი და ფარსმანი, დანარჩენები კი — სპასპეტები.


რადამისტრი (იბერიის მეფე)

რადამისტრი (იბერიის მეფე)

(radamistri - iberiis mefe)


რადამისტრი, ქართლის (იბერიის) მეფის ფარსმან I-ის (ახ. წ. I საუკუნის 40-60-იანი წწ.) ძე. რომაელი ისტორიკოსი ტაციტუსი მოგვითხრობს, რომ რადამისტრი აქტიურად მონაწილეობდა სომხეთის დაუფლებისათვის ფარსმანის მიერ წამოწყებულ ბრძოლაში. იბერთა ლაშქრით იგი დაეუფლა სამეფო რეზიდენციას — გარნის ციხეს და სომხეთის მმართველი გახდა. პართიის მეფე ვოლოგესმა მცირე ხნით მოახერხა რადამისტრის განდევნა სომხეთიდან, მაგრამ მალე ის კვლავ დაეუფლა იმ ქვეყანას. საბოლოოდ რადამისტრი სომეხი დიდებულების აჯანყების შედეგად იძულებული გახდა დაბრუნებულიყო ქართლში, სადაც, ჩანს, სასახლის ინტრიგებმა იმსხვერპლა — მოკლეს მეფის ბრძანებით.


რაჟდენი (იბერიის მეფე)

რაჟდენი (იბერიის მეფე)

(rajdeni - iberiis mefe)


რაჟდენი, წმინდა რაჟდენი (გ. დაახლ. 457), ვახტანგ გორგასალის თანამოღვაწე, გაქრისტიანებული სპარსი. გამზრდელი, მამაძუძე ვახტანგ გორგასალის მეუღლის ბალენდუხტისა (ირანის შაჰის ასული), რომელსაც გამოჰყვა ქართლში. ირანელების წინააღმდეგ ვახტანგ გორგასალის ომის დროს რაჟდენი ტყვედ ჩაუვარდა ირანელებს. შაჰმა მოსთხოვა ქრისტოანობის უარყოფა. მიუხედავად ტანჯვა-წამებისა რაჟდენი არ დაუბრუნდა ცეცხლთაყვანისმცემლობას. მაშინ შაჰმა ის გაგზავნა წრომში დაბანაკებულ ირანელთა ლაშქრის მეთაურთან, რომელმაც რაჟდენი სიკვდილით დასაჯა — ძელზე გააკრეს და ისრები დაუშინეს. რამდენიმე ხნის შემდეგ ვახტანგ გორგასალის ინიციატივით, რაჟდენის ნეშტი ნიქოზის ეკლესიაში გადმოასვენეს. ვახტანგ გორგასალმა ეს ეკლესია საეპისკოპოზო ტაძრად აქცია. მოღწეულია რაჟდენის ცხოვრებისა და მოღვაწეობის ამსახველი მეტაფრასტული თხზულება. იგი შეუდგენიათ დაახლოებით XII საუკუნეში, რაჟდენის ხსენების დღეს 3 აგვისტოს (ძველი სტილი), ეკლესიაში საკითხავად.


რევი (იბერიის მეფე)

რევი (იბერიის მეფე)

(revi - iberiis mefe)


რევი, ქართლის მეფის მირიან III-ის ძე (IV საუკუნე). მირიანის მეფობის დროს მართავდა კახეთსა და კუხეთს (რეზიდენციით უჯარმაში). აქტიურად მონაწილეობდა ქართლის გაქრისტიანებაში. მისი მეუღლე იყო სალომე უჯარმელი, სომხეთის მეფე თრდატის ასული.

რევის ადრეული ბიოგრაფია ჩვენთვის სრულიად უცნობია. "მოქცევაჲ ქართლისაჲ"-ში რევი იხსენიება ეპიზოდურად, თუმცა ამ მწირი ცნობებიდანაც კარგად ჩანს, რომ იგი ქართლის ქრისტიანობაზე მოქცევისას ერთ-ერთი წამყვანი სახელმწიფო ფიგურაა.

მოქცევაჲ ქართლისაჲ
პირველად მასზე საუბარია "მოქცევაჲ ქართლისაჲ"-ს "ქრონიკად" წოდებულ ნაწილში. 326 წელს, რომის იმპერიიდან ქართლში მოსულმა სამღვდელოებამ (იხ. იოანე მთავარეპისკოპოსი, იაკობ მღვდელი, პროსილა მთავარდიაკონი), სამეფო სახლის და ხალხის მონათვლის შემდეგ, გადაწყვიტეს ჯვრის შექმნა. როდესაც ხუროებმა შეარჩიეს ერთი მშვენიერი და ფოთოლდაუცვენელი ხე კლდის ბორცვზე, მეფემ მის მოსაჭრელად თავისი ძე რევი და მთავარდიაკონი გააგზავნა: "ითხოვეს ხჱ, რაჲთა შექმნან ჯუარი. და ძიება ყვეს ხუროთა, და პოვეს ხე ერთი, მდგომარე ბორც[უ]სა ზედა კლდისასა, რომელსა ფურცელი მისი არაოდეს დასცჳოდა. და სულჰამოჲ იყო ხე იგი და შუენიერი ფრიად, ვითარცა მადლითა ქრისტე შემოსილი. და ადგილი იგი ბორცჳ შეუვალი იყო კლდისაგან. და უთხრეს მეფესა და ეპისკოპოსსა. ხოლო მეფემან წარგზავნა ძე თჳსი რევ და მთავ[ა]რ-დიაკ[ო]ნი, იხილეს შუენიერად დგომაჲ ხისაჲ მის. (სინური - N/Sin48 რედაქციით: "და წარვიდეს რევ ძჱ მეფისაჲ და მთავარ-დიაკონი").

მოქცევაჲ ქართლისაჲ
მეორედ, "მოქცევაჲ ქართლისაჲ"-შივე რევის შესახებ საუბარია წმინდა ნინოს გარდაცვალებასთან დაკავშირებით, საიდანაც ვიგებთ, რომ ბოდში სასიკვდილე სარეცელზე მყოფ წმინდა ნინოზე რევი, მისი ცოლი, სალომე უჯარმელი და ასული ზრუნავდნენ: "და დასნეულდა და წარმოემართა მცხეთად. და ვითარცა მოიწია კხოეთას, დაბასა, რომელსა ჰრქჳან ბოდინი, ვერღარა ეძლო სლვად. და მო-ხოლო-ვიდეს უჟარმით ქალაქით რევ, ძჱ მეფისაჲ, და სალომე, ცოლი მისი, და ასული მისი და ზედა-ადგეს მოურნედ".

მოქცევაჲ ქართლისაჲ
შემდეგი ცნობა რევის შესახებ გვაქვს "მოქცევაჲ ქართლისაჲ"-ს შატბერდული რედაქციის "შენაზარდ" თავში - "აღმართებაჲ პატიოსნისა ჯუარისაჲ მცხეთისაჲ და მერმე კუალად გამოჩინებაჲ". ამ თავიდან ვიგებთ, რომ რევს, გარდა ასულისა, ჰყოლია ვაჟიც, რომელიც ქართლის მოქცევის დროს არასრულწლოვანი ("ყრმაჲ") ყოფილა. აქ რევი მოხსენიებულია, როგორც "კაცი ერთი მოშიში ღმრთისაჲ", რომელმაც თავისი ძის განკურნების შემდეგ მცხეთის ჯვარს "გუმბადი" აუშენა და მისი ყოველწლიური დღესასწაული ("მსახურება") დააწესა: "მას ჟამსა იყო ვინმე კაცი ერთი მოშიში ღმრთისაჲ, რომელსა ერქუა რევ, ძჱ მეფისაჲ. და იყო ძჱ რევისი სნეულ და მიწევნულ სიკუდიდ. რამეთუ იგი ხოლო მარტოჲ ესუა, მოიღო იგი და დააგდო წინაშე პატიოსნისა ჯუარისა და ცრემლით ითხოვდა მისგან: "უკუეთუ მომიბოძო ყრმაჲ ესე, გუმბადი აღვაშენო საყოფლად შენდა". და ვითარცა იგი მწარედ და უწყინოდ ტიროდა წინაშე პატიოსნისა ჯუარისა, მუნქუეს-ვე განიკურნა ყრმაჲ იგი, და სიხარულითა დიდითა წარიყვანა და ადიდებდა ღმერთსა და პატიოსანსა ჯუარსა. მერმე მოვიდა აღნათქუემისა აღსრულებად და ყო მადლისა მიცემაჲ და დიდი სიხარული, და გულს-მოდგინედ გუმბადი აღაშენა მცხეთისაჲ რევის ძემან, და წლითი-წლად მოვიდის და აღასრულის მსახურებაჲ იგი პატიოსნისა ჯუარისაჲ".

მოქცევაჲ ქართლისაჲ
"მოქცევაჲ ქართლისაჲ" კორპუსი მთავრდება მირიანის ანდერძით მისი ძის, რევისა და ცოლის, ნანას მიმართ: "ანდერძი მირეან მეფისაჲ ძისა თჳსისა მიმართ რევისა და ცოლისა თჳსისა ნანაჲსა". ამ ანდერძით მომაკვდავი მეფე თავის ძეს ავალებს კავკასიაში კერპთაყვანისცემის წინააღმდეგ ბრძოლას და სვეტიცხოვლისა და მცხეთის პატიოსანი ჯვრის თაყვანისცემას: "ხოლო ძესა თჳსსა ასწავებდა: აჰა ესერა შეიცვალა ბნელი ჩუენი ნათლად და სიკუდილი ჩუენი - ცხორებად. აწ სადა-ცა ჰპოვნე ქუეყანასა შინა შენსა ვნება(ნი) იგი ქართლისანი, მაცთურნი კერპნი, ცეცხლითა დაწუენ და ნაცარი მათი შეასუ მათ, ვინ მათ ეგლოვდეს! და ესე ამცენ შვილთა შენთა, რამეთუ მე ვიცი იგი, მწრაფლ კავკასიათა შინა ვერ დაილევიან. ხოლო შენ ესრე ჰყოფდ: თავი შენი შეჰვედრე სუეტსა მას ზეგარდამო-დიდებულსა და პატიოსანსა ჯუარსა ცათა შინა ჩინებულსა და იყავნ შენი მისლვაჲ მიწად ძილად საუკუნოდ სარწმუნოვებასა ზედა წმიდისა სამებისასა, ამენ".

ოდნავ ბუნდოვანი, მაგრამ საინტერესო ვერსია გვაქვს სინურ (N/Sin50) რედაქციაში: "ხოლო ძესა თჳსსა ასწავებდა: აჰა ესერა შეჲცვალა ბნელი ჩუენი ნათლად და სიქადული ჩუენი - ცხორებად, სადა ჰპოვნე ქუეყანასა შენსა შინა ვნებანი იგი, მათ იგულოვდეს. და ესე შვილთა შენთა და ამცენ, რამეთუ მე ვიცი იგი, ვითარმედ კავკასიათა შინა არა დაჲლევიან". (შდრ. ჭელიშური ვერსია, რომელსაც გვიანდელი რედაქტორის ხელი მნიშვნელოვნად დატყობია)

გარდაცვალება

რევის გარდაცვალების თარიღის დადგენა გარკვეულ სირთულეებთან არის დაკავშირებული რადგან, ერთი მხრივ თვით "მოქცევაჲ ქართლისაჲ"-ს ცალკეულ რედაქციებში აღრეული არის ქრონოლოგიური მონაცემები, ხოლო მეორე მხრივ, მისი ტრადიცია საგრძნობლად განსხვავდება "ცხოვრება ქართუელთა მეფეთა"-ს ტრადიციისგან. ამ უკანასკნელის თანახმად,

მოქცევაჲ ქართლისაჲ
ამ რედაქციების თანახმად, მირიან მეფეს ზემო ეკლესიის, ანუ სამთავროს მშენებლობა დაუსრულებია წმინდა ნინოს გარდაცვალების შემდგომ, მეოთხე წელს: "და წარვიდა მირეან მეფჱ და ყოველი ერი, რამეთუ იქმოდეს ზემოსა ეკლესიასა ქვითა. და განიშორეს მეოთხესა წელსა". ჭელიშური და სინური (N/Sin48) რედაქციების თანახმად - "მეოცესა წელსა".
ჭელიშური და სინური (N/Sin48) რედაქციებით ისე ჩანს, თითქოს, ზემო ეკლესიის დასრულებიდან ერთ წელიწადში, ანუ წმინდა ნინოს გარდაცვალებიდან ოცდამეერთე წელს გარდაიცვალა მირიან მეფე. ამავე რედაქციებით, ამ ამბიდან მეორე წელს გარდაიცვალა ნანა დედოფალი. შატბერდული რედაქცია ამ ქრონოლოგიურ ცნობას არ შეიცავს.
შატბერდული რედაქციის თანახმად, ნანა დედოფლის გარდაცვალების შემდგომ, სამეფო ტახტზე დამჯდარა ბაკურ რევის ძე. მის მეფობაში გარდაცვლილა იოანე ეპისკოპოსი და მისი ადგილი იაკობს დაუკავებია. ამის შემდეგ, მცხეთის პატიოსანი ჯვრის აღმართებიდან ოცდამესამე წელს რევს შეუქმნია "კუბაჲ" ჯვრისთვის, იქვე შეუმზადებია თავისი საფლავი, სადაც დამარხულა კიდევაც ცოლითურთ. ჭელიშური და სინური (N/Sin48) რედაქციებით ეს მომხდარა "მესამესა წელსა აღმართებითგან პატიოსნისა ჯუარისა".
ამ ამბებიდან მეათე წელს ბაკურს დაუწყია წილკნის ეკლესიის მშენებლობა, რომელიც ოცდამეთხუთმეტე წელს დაუსრულებია (ჭელიშური და სინური (N/Sin48) რედაქციებით - ოცდამეთერთმეტე წელს).


რეხის ბრძოლა (იბერიის მეფე)

რეხის ბრძოლა (იბერიის მეფე)

(rexis brdzlola - iberiis mefe)

რეხის ბრძოლა — 76 წელს ფარსმან II-ის მცირეწლოვანი ვაჟის მირდატის მომხრეებმა ეგრისის და რომაელთა ჯარების დახმარებით დაამარცხეს იბერიის მეფე მირდატ IV. ეს უკანასკნელი ამ ბრძოლაში უნდა დაღუპულიყო, რადგან უკვე იმავე წელს იბერიის ტახტზე მირდატ V ზის.