დიაოხის (დიაენის, ტაოს) სამეფო - Diaoxis (Diaenis, Taos) samefo

დიაოხის (დიაენის, ტაოს) სამეფო - Diaoxis (Diaenis, Taos) samefo


ეს სამეფო არსებობდა ძვ.წ.XII-VIII საუკუნეებში, მისი ტერიტორია მოიცავდა ჭოროხის აუზსა და შავი ზღვის სამხრეთ სანაპიროებს. მის დედაქალაქად იხსენიება ზუა. დიაოხის მეფეებიდან ცნობილია:

სიენი - დაახლ.ძვ.წ.1120-1100წწ.
ასია - დაახლ.ძვ.წ.850-825წწ.
უტუფურსი - დაახლ.ძვ.წ.810-770წწ.


სიენი და ასია ებრძოდნენ ასურეთის მეფეებს: ტიგლათფილესერI-სა და სალმანასარIII-ს, ხოლო უტუფურსი ურარტუს მეფეებს მენუასა და არგიშთიI-ს. ძვ.წ.755 წლისათვის ურარტუს მიერ დასუსტებული დიაოხი დაიპყრო კოლხას სამეფომ. ძვ.წ.VII საუკუნის 1-ნახევრიდან VI საუკუნის 90-იან წლებამდე არსებობდა დიაოხის ტრადიციათა მემკვიდრე სპერის სამეფო.


იბერიის (ქართლის) სამეფო - Iberiis (Qartlis) samefo


იბერიის (ქართლის) სამეფო - Iberiis (Qartlis) samefo


ჯერ კიდევ ძვ.წ.VII-VI საუკუნეებიდან ქართლ-კახეთის ტერიტორიაზე ყალიბდება ტომთა გაერთიანებები. ხოლო უკვე IV საუკუნისთვის მცხეთაში ზის ქართლის მამასახლისი. ძვ.წ. 329 წელს აღმოსავლეთ საქართველოს ტერიტორიაზე იბერიის სამეფო ჩამოყალიბდა, მისი დამაარსებელი იყო ფარსმანი (გვიანდელ წყაროებში ფარნავაზის სახელით ცნობილი). ფარნავაზმა თავისი მეფობის პერიოდში მთელი საქართველო გააერთიანა. იგი ფარნავაზიანთა დინასტიის დამაარსებელია:

ფარნავაზიანთა დინასტია:

ფარნავაზი (ფარსმანი)
საურმაგI
მირდატ I ნებროთიანი
ფარნაჯომი

არტაშესიანთა დინასტია:
არშაკ I
არტაგ I
ბარტომ I
მირდატ II
არშაკ II
არტაგ II

ძვ.წ. დაახლ. 60 წლისთვის იბერიის სამეფო ორად გაიყო, არმაზის სამეფოდ (მტკვრის სამხრეთით) და მცხეთის სამეფოდ (მტკვრის ჩრდილოეთით):
არმაზის სამეფო (ატრაშესიანთა დინასტია):
ქართამ I
კაოსი
ქართამ II არმაზელი
არტაგ III

მცხეთის სამეფო (არშაკიანთა დინასტია):
ბარტომ II
ფარსმან I
არშაკ III
მირდატ III

ა.წ.25 წლისთვის იბერია კვლავ გააერთიანა მირდატ III-მ. ერთიანი იბერიის მეფეები - კვლავ არშაკიანები:
მირდატ III
ფარსმან II
მირდატ IV ფლავიუს დადე
მირდატ V
ფარსმან III ქველი
ქსეფარნუგი
ფარსმან IV
ამაზასპი

სასანიანთა დინასტია:
რევ მართალი (ჰორმიზდაკი)
მირიანი წმ.
ბაკურ I
მირდატ VI
ასფაგური (ვარაზ-ბაკური)

368 წელს იბერია ორად გაიყო ირანის და რომის ხელქვეით მხარეებად.
რომს დარჩა კლარჯეთი ჯავახეთი და ქვემო ქართლის ნაწილი. იქ მეფობდნენ:
საურმაგ II
ბუზმირ I
ბუზმირ II

ხოლო ირანის ხელქვეით ნაწილში (მცხეთა და ძირითადი იბერია) მეფობდნენ:
ასფაგური (ვარაზ-ბაკური)
ბაკურ II
ფარსმან V
მირდატ VII
არჩილი

დაახლოებით 430-440 წლებისთვის მცხეთელმა მეფეებმა კვლავ გააერთიანეს იბერია.
მირდატ VIII
ვახტანგ I გორგასალი
დაჩი უჯარმელი
ბაკურ III
ფარსმან VI
გურგენი
ძამანარსე
ფარსმან VII

ძვ.წ. III საუკუნის ბოლოს იბერიამ დაკარგა კონტროლი დასავლეთ საქართველოზე, ძვ.წ. 170 წლისთვის იბერია სომხეთის სამეფოს გავლენის ქვეშ მოექცა - გამეფდა სომხეთის მეფის არტაშეს I-ის ძე არშაკი (არტაშესიანთა დინასტია) სომხეთზე დამოკიდებულება არტაგ II-ის ხანამდე გაგრძელდა. ძვ.წ. 65 წლიდან იბერია რომის ''მოკავშირე და მეგობარი'' ხდება. მალე ძველი ფარნავაზიანთა დინასტიის შთამომავალმა ბარტომმა დაიბრუნა მცხეთის ტახტი თუმცა მთელ იბერიას ვერ დაეპატრონა (იბერიის გაყოფა მცხეთის და არმაზის სამეფოებად). იბერიის სამეფოს ხელახალი გაძლიერება იწყება მირდატ III-ის დროიდან, მან გააერთიანა ქვეყანა, ხოლო მისი შვილი ფარსმან II სომხეთშიც გაბატონდა. სომხეთის იბერიელი მმართვე-ლები არიან:

მირდატი (ფარსმან II-ის ძმა) 36-51
რადამისტი (ფარსმან II-ის ძე) 51-54, 56-59

შემდეგ იბერია კიდევ უფრო ძლიერდება, ფარსმან ქველი შიშის ზარს სცემდა მთელს წინა აზიას, მან ირანის დედაქალაქი კტესიფონიც კი აიღო. III საუკუნის შუა ხნებიდან იბერია სასანიდური ირანის გავლენის ქვეშ ექცევა. 265 წელს ირანის შაჰმა შაბურ I-მა არშაკიანთა დინასტია დაამხო და მცხეთის ტახტზე თავისი შვილიშვილი რევ მართალი დასვა. აქედან იწყება სასანიანთა დინასტია. 298 წელს იბერია კვლავ ჩამოშორდა სპარსეთს და რომის იმპერიის მფარველობაში შევიდა. მირიან მეფის დროს 318 წელს ქრისტიანობა სახელმწიფო რელიგიად ცხადდება. 368-429 წლებში იბერიიდან დროებით ისევ გამოეყო ქვემო ქართლის ნაწილი კლარჯეთი და ჯავახეთი. ვხატანგ I გორგასალმა 458 წელს დააარსა ქალაქი თბილისი, რომელიც 502 წელს იბერიის დედაქალაქი ხდება. V საუკუნიდან კვლავ შეიმჩნევა სპარსეთის მომძლავრება, 523 წლიდან იბერია მისი მოხარკე ხდება. ხოლო 537 წელს ირანის შაჰმა ხოსრო I-მა საბოლოოდ გააუქმა მეფობა და იბერია ირანის პროვინციად აქცია.



შატირ-ძორაგეთის სამეფო - Shatir-Zoragetis samefo


შატირ-ძორაგეთის სამეფო - Shatir-Zoragetis samefo
ტაშირ-ძორაგეტის სომხურ-ქართული სამეფო 972 წელს ჩამოყალიბდა ქვემო ქართლისა და ჩრდილოეთ სომხეთის ტერიტორიაზე. ამ სამეფოს მოსახლეობა ძირითადად ქართული იყო, მმართველი დინასტია კი სომხური (ბაგრატუნიანთა შტო - კვირიკიანები). ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს დედაქალაქი იყო სამშვილდე

ტაშირ-ძორაგეტის მეფეები:

გურგენი (კვირიკე I)
დავით I ანჰოლცი
კვირიკე II
დავით II
აბასი

1065 წელს საქართველოს მეფე ბაგრატ IV-მ დაიპყრო ტაშირ-ძორაგეტის სამეფოს დიდი ნაწილი და თვით ქ.სამშვილდე. დანარჩენი ნაწილი კი დახარკა. ტაშირ-ძორაგეტის დედაქალაქი ამის მერე გახდა ქ.ლორე. 1113 წელს სამეფო გაუქმებულ იქნა დავით აღმაშენებლის მიერ და საქართველოს შეუერთდა.
ტაშირ ძორაგეტის მეფეთა შთამომავლები გარკვეული ხანი ინარჩუნებდნენ მანაწბერდის მელიქის ტიტულს:
დავითი I (III)
გურგენ (II)
აბასი (II)
აღსართან I
გურგენ (III)
ფახლავანი
ტაგიატინი
აღსართან II


”აფხაზთა” სამეფო - Afxazta samefo


”აფხაზთა” სამეფო - Afxazta samefo

აფხაზეთის საერისთავო V საუკუნეში ჩამოყალიბდა ბიზანტიის იმპერიის ხელშეწყობით, 554 წლამდე იგი ეგრისის (ლაზიკეს) სამეფოს ვასალია. შემდეგ ნელ-ნელა ძლიერდება ვიდრე VIII საუკუნეში თავის ეგიდის ქვეშ მთელ დასავლეთ საქართველოს არ გააერთიანებს.

აფხაზეთის მთავრები:

ანოსი
ღოზარი
იუსტინიანე
ფილიკტოსი
ბარუკი
დემეტრე I
თეოდოსი I
კონსტანტი
თეოდორე
კონსტანტინე I
ლეონ I
ლეონ II

ფხაზეთის მთავარმა ლეონ II-მ 778 წელს ბიზანტიელთაგან და არაბთაგან გაანთავისუფლა მთელი დასავლეთ საქართველო და ქუთაისში დაჯდა მთავრად. 787 წელს მან ''მეფის'' ტიტული მიიღო. ''აფხაზთა სამეფოს'' მტრული დამოკიდებულება ჰქონდა ბიზანტიასთან და მეტოქეობდა ტაო-კლარჯეთს საქართველოს გაერთიანების საქმეში.

''აფხაზთა სამეფოს'' მეფეებია:
ლეონ II
თეოდოსი II
დემეტრე II
გიორგი I წერეფელი
იოვანე შავლიანი
ადარნასე შავლიანი
ბაგრატ I
კონსტანტინე II
გიორგი II
ლეონ III
დემეტრე III
თეოდოსი II

978 წელს იოანე მარუშისძის და დავით III-ის (იხ.) ხელშეწყობით ''აფხაზთა სამეფოს'' ტახტზე ადის ტაო-კლარჯეთის დინასტიის წარმომადგენელი ბაგრატ ბაგრატიონი (II-''აფხაზთა სამეფოს'' ნუმერაციით, III- ტაო-კლარჯეთის სამეფოს ნუმერაციით). აქედან იწყება საქართველოს გაერთიანების შეუქცევადი პროცესი.


მეფეები - Mefeebi


ერთიანი საქართველოს მეფეები - Ertiani saqartvelos mefeebi

საქართველოს გაერთიანების პროცესი VIII საუკუნიდან მოყოლებული არ შეწყვეტილა და 978-1001 წლებში ბაგრატ III-ს მიერ იქნა დაგვირგვინებული.

დავით IV აღნაშენებელმა კახეთ-ჰერეთი (1104 წ.) და თბილისიც (1122 წ.) შემოიერთა და ამით ქართული მიწენის შეკრება დასრულდა.

XII საუკუნეში საქართველო წინა აზიის უძლიერესი სახელმწიფო იყო, მისი ტერიტორია მთელს ამიერ და იმიერკავკასიას მოიცავდა.


ერთაინი საქართველოს მეფეები:

ბაგრატ III კურაპალატი - 975-1014

გიორგი I - 1014-1027

ბაგრატ IV კურაპალატი - 1027-1072

გიორგი II კურაპალატი - 1072-1089

დავით IV აღმაშენებელი - 1089-1125

დემეტრე I - 1125-1155

დავით V - 1155-1156

გიორგი III - 1156-1184

თამარი - 1184-1209

გიორგი IV ლაშა - 1209-1222

რუსუდანი - 1222-1245

დავით VI ნარინი - 1245-1258

დავით VII ულუ - 1247-1258

1225 წლიდან საქართველომ განიცადა ჯერ ჯალალ-ედ-დინის, შემდეგ მონღოლთა თავდასხმები. 1242 წლიდან საქართველო მონღოლთა ვასალი გახდა. 1247 წელს მონღოლებმა ერთდროულად ორი მეფე დაამტკიცეს საქართველოს ტახტზე: რუსუდანის ზე დავით VI ნარინი და ლაშა-გიორგის ძე დავით VII ულუ. 1258 წელს ნარინი აუჯანყდა მონღოლებს და დასავლეთ საქართველოში გაიქცა, ამრიგად საქართველო ორად გაიყო.

აღმოსავლეთ საქართველოს მეფეები:

დავით VII ულუ - 1258-1270

დემეტრე II თავდადებული - 1270-1289

ვახტანგ II - 1289-1293

დავით VIII - 1293-1311

1299 წლიდან დავით VIII მთიულეთშია გაქცეული, ხოლო მონღოლებმა მის ადგილზე დასვეს ზედიზედ სამი მეფე:

გიორგი V (პირველად) - 1299-1300

ვახტანგ III -1302-1308

გიორგი VI მცირე - 1308-1314

1314 წელს თბილისის ტახტზე ხელმეორედ ადის გიორგი V ბრწყინვალედ წოდებული, მან 1329 წელს შეიერთა დასავლეთ საქართველო, 1334 წელს სამცხე და 1335 წელს საბოლოოდ განდევნა მონღოლები.
ერთიანი საქართველოს მეფეები:
გიორგი V ბრწყინვალე - 1314-1346

დავით IX - 1346-1359

ბაგრატ V დიდი - 1359-1393

გიორგი VII - 1393-1407

კონსტანტინე I -1407-1411

ალექსანდრე I დიდი - 1411-1442

ვახტანგ IV -1442-1446

გიორგი VIII - 1446-1466

XV საუკინის შუა წლებში თემურლენგისა და ''შავბატკნიანთა'' შემოსევების შედეგად დასუსტებული საქართველო კვლავ დაიშალა სამეფო სამთავროებად. 1453 წელს გიორგი VIII-ს გადაუდგა სამცხის მთავარი ყვარყვარე II და დამოუკიდებლობა გამოაცხადა, 1463 წელს იმერეთში გამეფდა გიორგის ბიძაშვილი ბაგრატ VI და ეს ქვეყანაც გამოეყო ერთიან საქართველოს. 1465-ში ყვარყვარემ ბრძოლაში დაამარცხა და დაატყვევა გიორგი VIII. მომდევნო 1466 წელს ბაგრატ VI-მ დაიკავა ქართლიც, ხოლო ტყვეობიდან გამოხსნილმა გიორგი VIII-მ კახეთი დაიკავა და კახეთის სამეფო დააარსა. მალე 1478 წელს მოკვდა ქართლ-იმერეთის მეფე ბაგრატ VI და ქართლში გამეფდა გიორგი VIII-ის ძმისშვილი კონსტანტინე დემეტრეს ძე (II), ხოლო იმერეთში კი ბაგრატ VI-ის ძე ალექსანდრე I. 1478-1484 წლებში ბრძოლა მიდიოდა ალექსანდრესა და კონსტანტინეს შორის იმერეთის ტახტისთვის, გაიმარჯვა ალექსანდრემ. 1491 წელს საქართველოს მეფე-მთავრებმა სცნეს ერთმანეთის დამოუკიდებლობა და საზღვრებიც დაადგინეს.