ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო

ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო

(tashir-moragetis samefo)

ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო (სომხ. Տաշիր-Ձորագետի թագավորություն) ან ლორეს სამეფო (სომხ. Լոռու թագավորություն) — სომეხ მმართველთა ფეოდალური სახელმწიფო ქვემო ქართლის ტერიტორიაზე. შეიქმნა 978 წელს ამიერკავკასიის ხალხების არაბთა ბატონობის ნაშთების წინააღმდეგ ბრძოლის პირობებში. სამეფოს დამაარსებლის — გურგენის (978—979), იგივე კორიკეს, კვირიკეს, სახელის მიხედვით კირიკიანების სამეფოსაც უწოდებენ.

ტაშირ-ძორაგეტის სამეფო განსაკუთრებით გაძლიერდა დავით უმიწაწყლოს მმართველობის ხანაში (979—1048), როცა სამეფოს ტერიტორია მნიშვნელოვნად გაფართოვდა თბილისისა და განჯის სამეფოთა ხარჯზე და კვირიკიანმა მეფეებმა ცნობილი ქართული ციხესიმაგრე სამშვილდე თავის რეზიდენციად აქციეს. კვირიკე I-ის დროს (1048-90) სამეფოს ცენტრად იქცა ლორე. დამოუკიდებლობისთვის ბრძოლის მიუხედავად, ტაშირ-ძორაგეტი ჯერ ანისის სომხური სამეფოს ვასალი გახდა, ხოლო შემდეგ საქართველოს მეფის ბაგრატ IV-ის მფლობელობაში მოექცა. დავით აღმაშენებელმა კი თურქ-სელჩუკთაგან გათავისუფლებული ტაშირ-ძოგარეტი უშუალოდ საქართვეოს შემოუერთა (1118—1122) და სომეხ ფეოდალ მმართველთა საგვარეულო გააუქმა. ისტორიულად ქვემო ქართლის ეს მხარე, როგორც საქართველოს განაპირა ნაწილი, სამართავად გადაეცათ სრულიად საქართველოს მხედართმთავრებს — ჯერ ორბელებს, ხოლო 1185 წლიდან — მხარგრძელებს.


ფარნავაზიანები

ფარნავაზიანები

(farnavazianebi)


ფარნავაზიანები - პირველი ქართული სამეფო დინასტია, მართავდა იბერიის სამეფოს. დასაბამი მისცა ფარნავაზ I-მა.[1] დინასტიამ სახელწოდება მიიღო დამაარსებლის სახელის მიხედვით. ფარნავაზიანების წარმომადგენლები სამეფო ტახტს ფლობდნენ ახ. წ. VI საუკუნემდე.


დავით ულუ

დავით ულუ

(Davit Ulu)


ერთიანი საქართველოს მეფე 1247-1270 წლებში მისი თანამეფე იყო დავით ნარინი (1245/1247-1293 წწ)

დავით ლაშას ძეს ”ულუ” მონღოლებმა შეარქვეს. ულუ მონღოლურად უფროსს ნიშნავს, ხოლო ნარინი უმცროსს.
ტანად ბრგე, მაგრამ ენამძიმე და მალემრწმენი, - ასე ახასიათებს მას ჟამთააღმწერელი. მისმა ამ თვისებამ არაერთხელ გამოუსწორებელი შეცდომა ჩაადენინა მეფეს. პირველ ცოლად მონღოლი ჯიგდა-ხათუნი ჰყავდა, რომელიც ყაენის ურდოში ყოფნის დროს შეირთო. მასთან შვილი არ გასჩენია და 1249-50 წელს მოუყვანია ოსი ალთუნი, რომელთანაც შეეძინა გიორგი და თამარი. შვილების გაჩენის შემდეგ დავით-ულუს, დადებული პირობის თანახმად, ალთუნი გაუშვია.1251 წელს გარდაიცვალა ჯიგდა-ხათუნი. ამის შემდეგ დავითმა იქორწინა რაჭის ერისთავ კახაბერიძის ასულ გვანცაზე. მისგან შეეძინა დავითს ვაჟი დემეტრე, შემდგომში დემეტრე თავდადებულად წოდებული. 1262 წელს, დავითის აჯანყების შეტყობის უმალ, მონღოლებმა გვანცა დედოფალი შეიპყრეს და მოაკვლევინეს. ერთი წლის შემდეგ დავით ულუმ ჭორმაღონ და სერმონ ნოინების და ესუქნი მოიყვანა მესამე ცოლად.
დავით ულუს ხასიათის შესაცნობად სამაგალითოა ასეთი ეპიზოდი: ჩრდილოეთის ულუსის მბრძანებელმა ბათუ ყაენმა დავიტ ულუ დაიბარა. მეფე გაემგზავრა და სამეფო დედოფალ ჯიგდა-ხათუნს და ვინმე მესტუმრე ჯიქურს ჩააბარა. ეს ჯიქური არაფრით ყოფილა გამორჩეული გარდა მეფისადმი განსაკუთრებული ერთგულებისა, ამიტომ დავითს განუდიდებია იგი ყველა სხვა მოხელეზე მეტად. სხვა კარისკაცებს არ მოსწონდათ ეს ამბავი და როცა შემთხვევა მიეცათ, მეფეს ეჭვი შეატანინეს მის ერთგულებაში. დავითმა ეს ფრიად განდიდებული კარისკაცი ადვილად და გაუსამართლებლად დასაჯა, როგორც ადრე დაუმსახურებლად განადიდა.
1256 წლამე, სანამ ირანის ტერიტორიაზე სამხრეთის ულუსის (ილხანთა) საყაენო შეიქმნებოდა, საქართველო ჩრდილოეთის ულუსს ექვემდებარებოდა. აქ ჩასულა 1256 წლიდან კი საქართველოს მეფეებს ტახტის დასამტკიცებლად ან სადაო საქმეების გასარჩევად უკვე ირანში უხდებოდათ ჩასვლა. ამ წელს ჩასულა დავით ულუ ილხანთა პირველ ყაენთან, ჰულაგუსთან და ტახტზე ასვლა მიულოცნია. ჰულაგუს მეფე “პატივით შეუწყნარებია”, და ნოინებთან ერთად დოგმა-ჯდომის უფლება მიუცია. დავით ულუ მონღოლთა დიდი ნდობით სარგებლობდა.
1259 წელს დავით ნარინის ხელმძღვანელობით დაწყებულ აჯანყებას დავით ულუ არ შეერთებია. მაგრამ მაშინ, როდესაც აჯანყებულთა წინააღმდეგ მონღოლთა 20 ათასიანი დამხმარე ძალა შემოვიდა, დავით ნარინი დასავლეთ საქართველოში აღმოჩნდა გადასული, ხოლო აჯანყებული _ ადრე მონღოლთათვის საიმედოდ მიჩნეული დავით ულუ. აჯანყების საბაბი გამხდარა ყაენის ბრძანება ულუსადმი მონაწილეობა მიეღო მონღოლთა ახალ ლაშქრობაში ეგვიპტის წინააღმდეგ. მეფემ გვანცა დედოფალი და მცირეწლოვანი დემეტრე ბიჯნისში გაისტუმრა, თვითონ კი ჯავახეთში გაემგზავრა, აქ მან შეკრიბა წარჩინებულები და განუცხადა: “აღარა მნებავს მონება თათართართაო”. ამავე დროს მეფემ, როგორც კერძო პირმა და არა როგორც ხელმწიფემ, ქართველ წარჩინებულებს ნება დართო საკუთარი შეხედულების შესაბამისად მიეღოთ გადაწყვეტილება. მეფის ასეთი “დიდსულოვნება”, რა თქმა უნდა, შექმნილ ვითარებაში აჯანყების საქმეს წინდაწინ განწირულს ხდიდა. ასეთმა განცხადებამ დამსწრეთა აზრი ორად გაჰყო. ქართლის დიდებულები: ამირსპასალარი ივანე მხარგრძელი, ქართლის ერისთავი გრიგოლ სურამელი, მეჭურჭლეთუხუცესი კახა თორელ-კამრეკელი და ჰერეთ-კახეთის წარჩინებულთა უმრავლესობა ყაენთან გაემგზავრა ეგვიპტის ლაშქრობაში მონაწილეობის მისაღებად.
დავით ულუ სამცხეში დარჩა სარგის ჯაყელთან ერთად 8 ათასიანი ჯარით. არღუნ ნოინმა დავით ულუზე შურის საძიებლად, უპირველეს ყოვლისა, გვანცა დედოფალი და მისი მცირეწლოვანი ძე დაატყვედვა და ურდოში გაგზავნა, უპატრონოდ მიტოვებული ქართლისა და თბილისის მართვა კი ვიღაც შადინ სომეხს ჩააბარა და სამცხის მიმართულებით აჯანყებულთა წინააღმდეგ დაიძრა. მის ბანაკში ის ქართველებიც ერივნენ. რომლებმაც დავით ულუს მხარი არ დაუჭირეს. სარგის ჯაყელის რჩევით ქართველთა ჯარი ტაშისკარის ვიწროებიდან გამოვიდა და გორის სიახლოვეს შეება სამჯერ უფრო მრავალრიცხოვან მტერს. აჯანყებულები დამარცხდნენ. არღუნ ნოინი ამ გამარჯვების შემდეგ ურდოში წავიდა, ხოლო მომდევნო წელს კვლავ დაბრუნდა სამცხეში დავით ულუს შესაპყრობად. მონღოლებმა სამცხე ააოხრეს, მაგრამ დავით ულუს დატყვევება ვერ შეძლეს, რომელიც სარგის ჯაყელთან ერთად ციხისჯვარის ციხეს აფარებდა თავს. სამაგიეროდ მონღოლებმა შური დატყვევებულ გვანცა დედოფალზე იძიეს. იგი სიკვდილით დასაჯეს.
დამარცხებულმა დავით ულუმ თათბირი მოიწვია, სადაც მისმა ყველაზე მხურვალე მომხრეებმაც კი ურჩიეს ბრძოლის შეწყვეტა და დასავლეთ საქართველოში გადასვლა.
დავით ულუ გადავიდა დასავლეთ საქართველოში, სადაც მონღოლთა ბატონობა ფაქტობრივად ვერ აღწევდა. ჱდავით ნარინმა ბიძაშვილი მეფე და მისი ამალა შესაფერი პატივით მიიღო. ერთხანს მეფენი მშვიდობიანად ცხოვრობდნენ ერთად, მაგრამ რამდენიმე ხნის შემდეგ ულუს მომხრეებს დავით ნარინის ტახტიდან ჩამოგდება და ულუს გამეფება განუზრახავთ. მათ შორის ყოფილა ულუს სიმამრი, რაჭის რისტავი კახაბერ კახაბერისძე. ეს განზრახვა ნარინის ძლიერი მხარდამჭერების წყალობით ძირშივე აღიკვეთა, მაგრამ მეფეთა შორის ურთიერთობა დაიძაბა. საბოლოოდ ქუთაისში მომხდარა სიტყვიერი შეთანხმება მეფეებსა და დიდებულთა ორ ბანაკს შორის სამეფო შემოსავლების, დიდებულების, სატახტო ქალაქების სანახევროდ გაყოფაზე. ამასობაში, სანამ მეფეები საქართველოს შუაზე იყოფდნენ, თბილისს სომეხი დიდვაჭარი შადინი დაეპატრონა. უმეფო ქვეყანა ქაოსმა მოიცვა, შეუძლებელია, ამ ამბავს არ შეეშფოთებინა დავით ულუ და მისი მომხრე დიდებულთა დასი. არც აღმოსავლეთ საქართველოში მსხდომი მონღოლები ყოფილან კმაყოფილნი, რადგან, ჟამთააღმწერლის სიტყვით, “დაიშალა ლაშქარი და მსახურება თათართა”. ამიტომ ულუმ და სარგის ჯაყელმა მონღოლებთან შერიგება არჩიეს და მათთან მოლაპარაკება გამართეს. მონღოლებმაც მიზანშეწონილად ჩათვალეს ულუს შემორიგება და ურდოში ყაენის კარზე დაიბარეს (ბარდავში). დავით ულუმ ჰულაგუ ყაენს თავის გასამართლებლად გადასახადების ამკრეფთა სისასტიკრე და გაუმაძღრობა დაუსახელა. სარგის ჯაყელმა კი, რათა მეფისათვის შეემსუბუქებინა მოსალოდნელი სასჯელი, თავის თავზე აიღო მეფის “დანაშაული”. მეფეს და სარგისს თარჯიმნობას უწევდა საქართველოდან წამოსული აზნაური სადუნ მანკაბერდელი, რომელიც თურმე მეფისათვის სასარგებლოდ “კაზმავდა” სათქმელს. არავინ იცის, როგორ დამთავრდებოდა ყაენის სასამართლო, რომ მოულოდნელად სხდომაზე შიკრიკი არ შემოსულიყო და დარუბანდის გზაზე ჩრდილოეთის ულუსის მბრძანებლის ბერქა ყაენის გამოჩენის ამბავი არ მოეხსენებინა. ამ ამბავმა ჰულაგუ ყაენს ულუს განზრახვა გადააფიქრებინა. ქართველების განაწყენება ასეთ დროს ერთობ საზიანო იყო, რადგან მათ შეეძლოთ ბერქა ყაენს შეკვროდნენ და მისთვის დარიალის გადასასვლელები გაეხსნათ. ჰულაგუ ყაენმა სასამართლო შეწყვიტა, ჯარის შეყრა ბრძანა და დავით ულუ და სარგის ჯაყელი მათი რაზმითურთ მოწინავეთა რიგებში ჩააყენა.
ჩრდილოეთისა და სამხრერთის ულუსების დაპირისპირება საქართველოს ძვირად უჯდებოდა. ჩრდილოეთის ოქროს ურდოს მბრძანებლებს Aაზერბაიჯანის ნოყიერი საძოვრები და საქარავნო გზები თავიანთ სამფლობელოდ მიაჩნდათ. ახლად ჩამოყალიბებულმა ილხანთა საყაენო კიAაზერბაიჯანს არ თმობდა, იგი თავის საყაენოს ცენტრად აქცია. დაპირისპირება ამ ტერიტორიის გამო ჩრდილოეთ და სამხრეთ ულუსებს შოირის არაერთხელ მისულა სამხედრო შეტაკებამდე.
ბერქა ყაენის ხსენებული შემოსევის დროს ჰულაგუ ყაენი დამარცხდა. 1265 წელს ბერქა ყაენი ჰულაგუს მემკვიდრის, აბაღა ყაენის წინააღმდეგ 30 ათასიანი ლაშქრით საქართველოში შემოიჭრა. ბერქა ამჯერადაც დარუბანდის გზით შემოვიდა, აბაღა ყაენი მტკვრის მარჯვენა ნაპირას დახვდა მოწინააღმდეგეს, მაგრამ არ შებრძოლებია, მდინარეს ქვეყნის შუაგულისაკენ აუყვა და გზადაგზა ხიდები აჰყარა. თავის მხრივ, ბერქა ყაენი მტკვრის მარცხენა ნაპირს ამოუყვა და გზადაგზა მოაოხრა შირვანი, ჰერეთი, კახეთი, ივრის პირის სოფლები. ამ დროს მოისპო გარეჯის სამონასტრო კომპლექსთან ახლო მდებარე სოფლები, მოიშალა სარწყავი სისტემა, პირწმინდად დაინგრა ქალაქები: ხორნაბუჯი, ხუნანი, რუსთავი, უფლისციხე. ბერქა თბილისამე მოსულა და მრავალი სული გაუწყვეტია. ეს ლაშქრობა ბერქას მოულოდნელმა გარდაცვალებამ შეაჩერა მხოლოდ.
ჯერ კიდევ ჰულაგუს სიცოცხლეში, 1263 წელს, ბერქას თავდასხმების შიშით მონღოლებმა საქართველო-შარვანის საზღვართან მდინარე ჩაღანუსუნის (თეთრი წყალი) ნაპირას სანგრები (სიბა) ააშენა, სადაც, მონღოლ-ქართველთა შეერთებულ ჯარს ყოველწლიურად შემოდგომიდან გაზაფხულამდე უნდა ემორიგევა. წლების განმავლობაში “სიბაზე დგომა” ქართველებისათვის მომქანცველ და უაზრო მოვალეობად იქცა. მას შედეგად მოსდევდა მუშახელის მოცდენა, ამიტომ მეურნეობის კიდევ უფრო გაპარტახება, მოლაშქრეთა უსაქმურობა, ეპიდემიების გავრცელება. აქ გავრცელებულმა “მუცლის სენმა” (როოგორც ვარაუდობენ, ტიფმა) მრავალი სული შეიწირა, მათ შორის 1270-/1271 წელს დავით ულუს ძე გიორგი და შემდეგ თვით დავით ულუ.
დავით ულუს მეფობაში საქართველოში ჟინვანში, თბილისსა და დმანისში, აგრეთვე არაგვის ხეობაში მონღოლთა მფარველობის ქვეშ ჩასახლდნენ ჩრდილოეთიდან ლტოლვილი ოსები. შემდგომში ეს ოსები მონღოლთა საყრდენ ძალად იქცნენ საქართველოს წინააღმდეგ. უცხო ეთნიკური ელემენტის ხელოვნურად შემოყვანა, მონღოლთაგან საძოვრების დაჭერა, გადასახადის სახით ფულის და სხვა მატერიალური დოვლათის ქვეყნის გარეთ გადინება, მონღოლურ ჯარში სავალდებულო სამსახური ყოველივე ამან დასცა საქართველოს ეკონომიკა. ამას ემატებოდა მონღოლთა შორის საქართველოს ტერიტორიაზე წარმოებული მსხვილმასშტაბიანი ომები, რის შედეგად ნადგურდებოდა კულტურული მეურნეობა, ქალაქები და სოფლები. გაუკაცრიელებულ მიწებს, რომლებსაც შემოსავალი არ მოჰქონდა, მონღოლური ვალის დასაფარავად მიწის პატრონი ჰყიდდა ვაჭარ მევახშეებზე ან ეკლესიაზე, რომელიც შედარებით უკეთეს მდგომარეობაში იყო. მონღოლები თავდაპირველად (მაჰმადიანობის მიღებამდე) პატივს სცემდნენ დაპყრობილი ხალხების რწმენას და მათ ეკლესიებს გადასახადებისაგან ათავისუფლებდნენ. ასე მოქცეულან ისინი აქართველოშიც, ამიტომ შეინარჩუნა ეკლესიამ საერო ფეოდალურ წრესთან შედარებით უკეთესი მატერიალური მდგომარეობა. საერთო კრიზისულმა ვითარებამ აზნაურული ფენა გააღატაკა. ამ ფენის საყოველთაო გაღარიბებამ, როგორც ჩანს, სტიქიურად გამოიწვია შეწირული საეკლესიო მიწების გამოწირვის ცალკეული პრეცედენტები, რისთვისაც შემდგომ დავით ულუს ხელისუფლებას(საქართველოს იმდროინდელი დიდვაზირის, ბასილი ჭყონდიდელ-უჯარმელის გადაწყვეტილებით), წვრილი და საშუალო მიწისმფლობელების გადასარჩენად სისტემატური ხასიათი მიუნიჭებია. ამ პროცესმა ეკლესიის მძლავრი პროტესტი გამოიწვია. საგანგებოდ მოწვეულმა საეკლესიო კრებამ ულტიმატუმით მიმართა მეფეს, რათა დაებრუნებინა ეკლესიისათვის ჩამორთმეული მიწები. სამღვდელოება თავის პროტესტს ამაგრებდა საშინელი მუქარით, რომ ეკლესიებს დახურავდნენ და მღვდელმსახურებას შეწყვეტდნენ. ეკლესიის ამ მუქარას სამეფო ხელისუფლების მხრიდან არავითარი დათმობა არ მოჰყოლია. როგორც ჩანს, ეკლესიის ამ პოზიციას საზოგადოების გავლენიან ფენებში არ აღმოაჩნდა მომხრეები. დავით ულუმ ეკლესიას “დაუთმო” მხოლოდ ამ ღონისძიების ინიციატორი, ბასილი ჭყონდიდელ-უჯარმელი, რომელიც გაურკვეველი ბრალდებების გამო ჩამოახრჩვეს.


ბაქარ ვახტანგის ძე

ბაქარ ვახტანგის ძე

(baqar vaxtangis dze)


ქართლის მეფე 1716-1719 წლებში


ბაქარ ბატონიშვილი, ვახტანგ VI-ის უფროსი ძე, დაიბადა 1699/1700წლის 7 აპრილს. სამეფო ოჯახის წევრთა შორის ბაქარი გამოირჩეოდა თავისი ფხიზელი გონებით და აქტიური საქმიანობით. იგი მამასთან ერთად უშუალოდ მონაწილეობდა ქართლის პოლიტიკური საკითხების გადაწყვეტაში.
1716-1719 წლებში ბაქარი ქართლის ფაქტობრივი მმართველი ხდება. მას ამ დროს რჯული აქვს შეცვლილი და შაჰნავაზ-ხანად იწოდება. მან დაუნდობელი ბრძოლა გამოუცხადა ვახტანგ VI-ის მოღალატეებს, განსაკუთრებით რენეგატ იესე მეფეს, რომელმაც ქართლიდან ვახტანგის გაწვევის შემდეგ უკიდურესად პროირანული პოზიცია დაიკავა. მამის ქართლში დაბრუნების შემდეგ, ბატონიშვილი 1722 წელს შაჰის გვარდიის უფროსად ინიშნება.
ვახტანგისა და პეტრეს დიდის საიდუმლო პოლიტიკურ კავშირს ქართლის თავადთა წრეში ბევრი სახიფათოდ თვლიდა. აღსანიშნავია, რომ ბაქარიც მათ შორის ყოფილა. 1723 წლიდან საქართველოში ოსმალობა იწყება. იესე ამჯერად ოსმალებს უცხადებს მხარდაჭერას და ამ მხარდაჭერისთვის ქართლის ტახტს იღჲბს. ხოლო ვახტანგი თავისი ოჯახით და 1200 კაციანი ამალით რუსეთს მიემგზავრება, მასთან ერთად ბაქარ ბატონიშვილიც. ცნობილია, რომ ქართლის თავადობა, რომელთა შორის შანშე ერისთავიც იყო, საშინელი წინააღმდეგი ყოფილა ამ ნაბიჯისა. ისინი მოუწოდებდნენ ვახტანგს, ქართლში მეფის დარჩენა აუცილებელია და შენ თუ არა ბაქარი მაინც დატოვეო. ვახტანგ VI და მისი შვილიც დარწმუნებულები იყვნენ, რომ საქართველო-რუსეთის კავშირი შედეგს გამოიღებდა და ისინი დაბრუნდებოდნენ, მაგრამ სინამდვილეში მოვლენათა განვითარება ბევრად უფრო რთულად წარიმართა _ რუსეთში გადახვეწილებს სამშობლოში დაბრუნება არ ეწერათ.
ვახტანგმა შემდგომი წლები მამის გვერდით, სამშობლოში დაბრუნების მოლოდინში გაატარა. 1729 წლის 17 დეკემბერს ბაქარი გენერლის ჩინით მოსკოვის ოლქში საარტელიო კანტორის უფროსად ინიშნება. 1737 წელს, ვახტანგის გარდაცვალების შემდეგ რუსეთში ისმება საკითხი, ვახტანგის ამალის წევრებს ან უნდა მიეღოთ რუსეთის ქვეშევრდომობა და შესულიყვნენ მის სამსახურში ან დაბრუნებულიყვნენ სამშობლოში. 1738 წელს 87 ქართველი თხოვნას წერს იმპერატორ ანას სახელზე, რომ მიეღოთ რუსეთის სამსახურში, და ემსახურათ ერთად ქართველ ჰუსართა პოლკში. ამავე წელს სენატი ბაქარს სთხოვს წარადგინოს ასეულში ჩარიცხული ქართველების სია.
XVIII საუკუნის 40-იანი წლების დასაწყისში, როდესაც საქართველოში ქართლ-კახეთის გაერთიანების საკითხი დადგა, მოსკოვში მყოფი ქართველები ამ ამბავს აღფრთოვანებით არ შეგებებიან. ისინი თვლიდნენ, რომ ვახტანგის შთამომავალთა ლეგიტიმური უფლებები ირღვეოდა. ამ ერთობის წინააღმდეგი ყოფილა თვით ბაქარ ბატონიშვილიც.
1742-1743 წლებში, ყიზილბობის წინააღმდეგ ქართლში აჯანყება მიმდინარეობდა გივი ამილახვრის მეთაურობით. თეიმურაზ II-მ თავისი მოქნილი დიპლომატიის წყალობით მოახერხა ნადირ-შაჰის ნდობის მოპოვება, რამაც ქართლ-კახეთის მის ხელქვეშ გაერთიანების პერსპექტივა გააჩინა. ამ დროს რუსეთის მთავრობისაგან გამოგზავნილი ბაქარ ბატონიშვილი ყაბარდოში იმყოფებოდა. როცა ქართლში ეს შეიტყვეს, გივი ამილახვარმა და მისმა თანამებრძოლებმა ჩათვალეს, რომ ბაქარი ქართლის ტახტის დაბრუნებას აპირებდა და ამისთვის სამზადისს შეუდგნენ. ბაქარის გასამეფებლად გივი ამილახვარი რუსეთიდანაც ელოდა შემწეობას. აჯანყებულებმა თეიმურაზ II-ს მედგარი წინააღმდეგობა გაუწიეს. ამ დროს დიდი წინდახედულება გამოიჩინა ბაქარის დამ _ თეიმურაზის მეუღლემ, თამარ ბაგრატიონმა. მან თავი ქართლის მმართველად გამოაცხადა. მიუხედავად იმისა, რომ მისი მმართველობის დროს თავად მას ქართლის პოლიტიკურ ცხოვრებაზე არანაირი ფაქტობრივი გავლენა არ ჰქონია და გამგეობა ამილახვრების ხელთ იყო, ამ ფაქტს მაინც დიდი ზნეობრივი და იურიდიული მნიშვნელობა ჰქონდა. თამარი ქართლის კანონიერ მეფეთა შთამომავლად ითვლებოდა და მისი ქორწინება კახეთის ტახტის მემკვიდრესთან ნიადაგს ამზადებდა ქართლში თეიმურაზის ლეგიტიმურად ცნობისათვისაც. გივი ამილახვარი ბაქარ ბატონიშვილს ქართლში იწვევდა. ბატონიშვილი, მართალია, ყაბარდოში იმყოფებოდა, მაგრამ ქართლში აღარ გადმოვიდა. საფიქრალია, რომ მან, ჭკვიანმა და გონიერმა კაცმა, შეიგნო მდგომარეობის სირთულე, დარწმუნდა, რომ მისი ქართლში ჩამოსვლით ქვეყანას უფრო მეტ სიავეს მოუტანდა, ვიდრე კეთილდღეობას. ამიტომ იგი მოსკოვში დაბრუნდა. აღსანიშნავია ისიც, რომ ბაქარის საქართველოში დაბრუნების წინააღმდეგი იყო რუსეთის მტავრობა. თავად ბაქარი არ იყო სამხედრო ავანტურების მოყვარული, მას უფრო შემოქმედებითი შრომა და ლიტერატურულ-საგანმანათლებლო საქმიანობა იზიდავდა. ცნობილია ბაქარ ბატონიშვილის დაინტერესაბა ქართული სტამბითა და ქართული წიგნების ბეჭვდით.
ქართული სტამბის დაარსებისათვის ზრუნვა წამოიწყო ჯერ კიდევ მეფე არჩილმა. მოსკოვში ყოფნისას ამსტერდამიდან მან მიიღო ქართული შრიფტი, რომლითაც დაიბეჭდა ქართული დავითნი. ამასობაში თავად საქართველოში სტამბის მოწყობის საქმეს ენერგიულად შეუდგა მაშინ ჯერ კიდებ 28 წლის ვახტანგ ბატონიშვილი. მან ეს საქმე ბოლომდე მიიყვანა, 1709 წელს ქართული სტამბა გაიხსნა. 1714-1716 წლებსი, იესეს მმართველობის დროს, ამ სტამბამ არსებობა შეწყვიტა. 1717 წელს კი იგი ბაქარ ბატონიშვილის თაოსნობით აღდგა და 1724 წლამდე იარსება.
1725 წლის მიწურულს პეტერბურგში რუსეთის მეცნიერებათა აკადემია შეიქმნა, ხოლო 2 წლის შემდეგ მასთან ჩამოყალიბდა გამომცემლობა იმ დროის კვალობაზე მაღალ ტექნიკურ დონეზე აღჭურვული სტამბითურთ. 1737 წელს, ვახტანგის გარდაცვალების შემდეგ, ბაქარ ბატონიშვილი ცდილობს გამოიყენოს რუსეთის ბსტამბა ქართული წიგნების დასაბეჭდად. იგი თხოვნით მიმართავს სინოდს, რათა ნებართვა მიეცათ მეცნიერებათა აკადემიის სტამბაში უსასყიდლოდ დაებეჭდათ ქართული საეკლესიო წიგნები, რომლებსაც ქართული კოლონია ვერ ბეჭდავდა ხელმოკლეობის გამო. თხოვნა შეეხებოდა: დაბადებას, სახარებას, სამოციქულოს, დავითნს, ჟამნს, ლოცვანს, კონდაკს, კუთხევანს, ტიპიკონს, სვინანქსარს, თთვენს, სადღესასწაულოს, პერაკლიტონს, მარხვანს და ზატიკს. (აღსანიშნავია, რომ სინოდთან გაგზავნილ ჩამონათვალში დაბადება არ იყო ნახსენები.) მრავალჯერადი განხილვის შემდეგ სინოდმა ბაქარის თხოვნა გადასცა მინისტრთა კაბინეტს განსახილველად და ნების დასართავად. მინისტრთა კაბინეტმა 1737 წლის 7 ნოემბერს დააკმაყოფილა ბაქარის თხოვნა რამდენიმე შესწორებით (წიგნები დაიბეჭდებოდა არა პეტერბუგში, არამედ მოსკოვში, რადგან 1727 წლის 4 ოქტომბრის ბრძანებულებით საეკლესიო წიგნების ბეჭვდა მარტო მოსკოვში შეიძლებოდა) _ ბაქარს უარი ეთქვა წიგნების უსასყიდლოდ გამოცემაზე. ბატონიშვილი მაინც ფიქრობდა, რომ რუსეთის მთავრობა შეეწეოდა წიგნების ბეჭვდაში და ორი წლის განმავლობაში კიდევ ითხოვდა მისგან დახმარებას. ბოლოს მიხვდა, რომ დახმარების იმედი არ უნდა ჰქონოდა და საკუთარი სტამბის შექმნაზე უნდა ეფიქრათ.
ბაქარი პეტერბურგედან მოსკოვს გადმოვიდა და ქართველთა დიდი მცდელობით, არჩილის სასახლეში, ვსეხსვიატსკოეში, აღადგინა ადრე არსებული სტამბა. მან 1740 წელს შეჰყარა სამღვდელოება და მათთან ერთად გადაწყვიტა, წიგნების ბეჭვდის საქმე ჩაებარებინათ იოსებ სამებელისათვის. ბატონიშვილმა კრების გადაწყვეტილება აცნობა სინოდს და სამებელის მოსკოვს გადმოყვანა ითხოვა. მართლაც სინოდის ბრძანებით სამებელი 1740 წელს ზნამენის მონასტერში არქიმანდრიტად გადმოიყვანეს.
ვსხესვიატსკოეს სტამბაზე სინოდის მიერ საკმაოდ მკაცრი კონტროლი იყო დაწესებული. იგი კატეგორიულად მოითხოვდა, რომ ქართული გამოცემის ტექსტები იმ დროისათვის რუსეთში მოქმედი საეკლესიო წიგნების ზუსტი შესატყვისი ყოფილიყო. ამაზე უშუალო პასუხისმგებლობა სამებელს ჰქონდა დაკისრებული. იგი ვალდებული იყო გამოცემული წიგნების ეგზემპლიარი სინოდისთვის წარედგინა გასაკონტროლებლად. როგორც ჩანს, სამებელი ყოველთვის პირნათლად არ ასრულებდა ამ მოთხოვნებს, თანაც იგი იშვიათად და არაზუსტ ცნობებს აძლევდა სინოდს. ამგვარი საქციელმა 1749 წელს სტამბის დახურვა განაპირობა. მანამადე, 1743 წელს ამ სტამბაში მოესწრო ბიბლიის დაბეჭდვა, რომელიც ბაქარის ბიბლიის სახელით არის ცნობილი. ეს ის ბიბლიაა, რომლის ტექსტის გამართვაზე, თავის დროზე, უზარმაზარი რედაქტორული სამუშაო ჩაატარა არჩილმა.
ბაქარ ბატონიშვილს ურთიერთობა ჰქონდა რუს მეცნიერებთან (ვ. ტატიშჩევი, ჟ. დე-ლილი), აწვდიდა მათ ცნობებს საქართველოს წარსულზე. ასრულებდა რუსეთის მთავრობის დიპლომატიურ დავალებებს. ასევე მონაწილეობდა ფილოსოფიური ნაშრომების ქართულად თარგმნაში და ამ გვარ ნაშრომთაგან კრებულების შექმნაში.
აღსანიშნავია, რომ ბაქარია მიჩნეული გრუზინსკების გვარის ფუძემდებლად. იგი გარდაიცვალა 1750 წლის 1 თებერვალს, მოსკოვში.


ბაქარ მირიანის ძე

ბაქარ მირიანის ძე

(Baqar Marianis dze)


ქართლის მეფე 342-264 წლებში (ვახუშტის მიხედვით), უმცროსი ძე ქართლის პირველი ქრისტიანი მეფის, მირიანისა.


მცირეწლოვანი ბაქარი მირიან მეფემ იმპერატორ კონსტანტინესთან დაზავებისას მძევლად გააგზავნა (ლეონტი მროველი, “მეფეთა ცხოვრება”). მირიანის მიერ ქრისტიანობის აღიარების შემდეგ ბაქარი სამშობლოში დააბრუნეს.
ბაქარის ტახტზე ასვლას თან ახლდა დაძაბულობა მირიანის მემკვიდრეებს შორის. ჯერ კიდევ მირიანის სიცოცხლეში რევს, მირიანის უფროს ვაჟს, რომელიც დაქორწინებული იყო სომეხთა მეფის თრდატის ასულ სალომეზე (“მოქცევაი ქართლისაის” სალომე უჯარმელი), სამემკვიდრეო წილად ხვდა ქართლის სამეფოს სამხრეთ-აღმოსავლეთი პროვინციები, კახეთ-კუხეთი. რევის გარდაცვალების შემდეგ სალომეს სომხეთის სამეფო კარის დახმარებით უცდია ქართლის ტახტზე თავისი ძის დასმა. ბაქარს დიდი ბრძოლის გადახდა მოუწია ტახტის დასაუფლებლად. მეტოქის ჩამოსაცილებლად ბაქარმა კავშირი შეკრა სპარსეთთან და თავის ირანელ სიძესთან (დის ქმარი), რანის გამგებელ ფეროზთან. მათი დახმარებით სომხებს სძლია (ქც I, 131). ბიზანტიელთა და სპარსელთა შუამავლობით ბაქარმა თავის მეტოქე ძმისწულს სამფლობელოდ დაუტოვა მხოლოდ კუხეთი და “დასხნა რუსთავს ერისთავად”. ამასთანავე ჩამოართვა წერილობითი პირობა, რომლის თანახმად, რევის შთამომავლები სამუდამოდ ამბობდნენ უარს ქართლის ტახტზე.
როგორც ცნობილია, ქართლის გაქრისტიანებას (ამ დროს ირანის შაჰი იყო შაბურ II (309-379), ირანის მხრიდან მოკლე ხანში რაიმე საომარი მოქმედებები არ მოჰყოლია. ბაქარი ახერხებდა რომთანაც და ირანთანაც მშვიდობიანი ურთიერთობა შენარჩუნებინა. (ვახუშტის მიხედვით მან 22 წელს იმეფა). 338 წელს შაჰს დაუწყია ხანგრძლივი ომი სომხეთთან, დაუმორჩილებია ალვანეთი, მაგრამ ქართლამდე აღარ მოსულა, რადგან შუამდინარეთში ჰქონია მთავარი ფრონტის ხაზი გახსნილი. 363 წელს ირანსა და რომს შორის ახალი ზავი დაიდო. ამ ზავით მხარეები ისევ ნიზიბინის ზავის პირობებს უბრუნდებოდნენ, რაც იმას ნიშნავდა, რომ ქართლი კვლავ რომის გავლენის სფეროდ რჩებოდა.
მშვიდობიანობის პერიოდი ბაქარმა გამოიყენა ქრისტიანობის განსამტკიცებლად. ლეონტი მროველი მას მიაწერს ქართველ მთიელთა მოქცევას და წილკნის ეკლესიის აშენებას მემატიანე გადმოგვცემს, რომ იგი გამოირჩეოდა მორწმუნეობით, სწყალობდა სამღვდელოებას, მის დროს მღვდელნი და დიაკონნი დიდად გამრავლებულან.


გუბაზ I

გუბაზ I

(Gubaz I)


ეგრისის მეფე V საუკუნის შუა ხანებში


ეგრისის სამეფოს ისტორიაში გუბაზ მეფე ბიზანტიის წინააღმდეგ ამბოხებული მეფის სახელით არის შესული. რამ აიძულა გუბაზ მეფე ესოდენ ძლიერ მოწინააღმდეგეს დაპირისპირებოდა, როდესაც მის წინაპრებს რომთან დიდი ხნის მშვიდობიანი ურთიერთობის გამოცდილება ჰქონდათ? რომი დაინტერესებულიც კი იყო ეგრისთან მშვიდობით, რადგან ეგრისელები ბრძოლით აკავებდნენ კავკასიონის ზეკარებიდან გადმოდინებულ მომთაბარეთა ტალღებს, რომლებიც რომის იმპერიის აღმოსავლურ პროვინციებს წალეკვით ემუქრებოდნენ. ამიტომ ამბობს ბიზანტიელი ისტორიკოსი: “კავკასიაში (იგულისხმება ჩრდილოეთი კავკასია) მოსახლე ბარბაროსთათვის ლაზიკე არის მხოლოდ საწინააღმდეგო ტიხარი” (პროკოპი კესარიელი).
ამ ვითარებამ ხელი შეუწყო ეგრისის გაძლიერებას. III-IV საუკუნეებში ეგრისის სამეფო მთელ დასავლეთ საქართველოს მოიცავდა, რომლის სამხრეთი საზღვრები ჭოროხის შესართავამდე ვრცელდებოდა, აღმოსავლეთით სურამის ქედამდე აღწევდა და მოიცავდა არგვეთს, რომელიც ქართლსა და ეგრისს შორის პერიოდულად ცილობის საგანი ხდებოდა. (II-III საუკუნეებში არგვეთი ქართლის სამეფოს საერისთავო იყო, IV საუკუნიდან ეგრისის სამეფოს ფარგლებში შედიოდა, V საუკუნის მეორე ნახევარში იგი კვლავ შემოიერთა ვახტანგ გორგასალმა, VI საუკუნეში ისევ ეგრისის ხელშია), დასავლეთით ეგრისის სამეფოს გავლენა ვრცელდებოდა აბაზგებსა და აფსილებზე, ჩრდილოეთით _ სკვიმნიაზე (ლეჩხუმი) და სვანებზე. რომი (ბიზანტია) ეგრისს, თუმცა თავის ვასალურ ქვეყნად მიიჩნევდა, მაგრამ გაძლიერებაში ხელს არ უშლიდა, რადგან ეს მის უშუალო ინტერესებში შედიოდა. ბიზანტიის “მაღალი მფარველობა” ეგრისისადმი გამოიხატებოდა ეგრისის მეფეების ტახტზე დამტკიცების წესში. უკვე შეთანხმებულ სამეფო კანდიდატურას იმპერატორი უგზავნიდა სამეფო ინსიგნიებს _ ოქროს გვირგვინს, გრძელ ქიტონს, მიტრას, წითელ წაღებს და თეთრ ქლამიდას. ზოგადად ასეთი იყო ეგრისის მდგომარეობა ზოგადად, მაგრამ პერიოდულად მისი პოლიტიკური სტაბილურობა მაინც ირყეოდა მას შემდეგ, რაც რეგიონში ბატონობისათვის რომის იმპერიას ირანი დაუპირისპირდა.
V საუკუნის 50-60-იან წლებში, როდესაც ტახტზე გუბაზ მეფე იჯდა, იწყება ეგრისის დასუსტება. ამ პროცესს ძლიერი ბიძგი მისცა სვანთა აჯანყებამ დამოუკიდებლობისათვის, რაც, როგორც ჩანს, არაერთხელ მომხდარა და საბოლოოდ სვანეთის ქართლის სამეფოსთან მიერთებით დასრულდა. ამ მოვლენის კონკრეტული გარემოებები და ზუსტი თარიღები ჩვენთვის უცნობია. არსებობს მოსაზრება, რომ შესაძლოა, სწორედ სვანთა აჯანყებამ მისცა საბაბი ვახტანგ გორგასალს, რათა ჩრდილოეთის ლაშქრობის შემდეგ ქართველ-სპარსელთა ჯარით დასავლეთ საქართველოში გადასულიყო და შეემუსრა იქაური ციხეები. ამიერიდან ეგრისის სამეფოს პოლიტიკურ ცხოვრებაში დიდი მნიშვნელბა შეიძინა ირანის ფაქტორმა. ამ მოვლენას წინ უძღოდა ბიზანტიასთან ურთიერთობის გამწვავებაც. ეგრისის მეფეს იმდენად დაუკარგავს ბიზანტიისადმი ნდობა, რომ მას პოლიტიკური ორიენტაციის შეცვლა განუზრახავს. ფიქრობენ, რომ ამისი მიზეზი უნდა ყოფილიყო ეგრისის ტერიტორიების მიტაცება ბიზანტიის მიერ _ ბიზანტიელებმა ეგრისს წაართვეს ჯერ სამხრეთით და მოგვიანებით დასვლეთით მდებარე ტერიტორიები (დ. ლეთოდიანი, დ. მუსხელიშვილი, 152-153). როგორც ჩანს, ამ ვითარებამ გამოიწვია გუბაზ მეფის “ამბოხიც”, რომელიც სინამდვილეში ამბოხი არც ყოფილა.
იმპერატორ მარკიანეს (450-458) დროს გუბაზ მეფეს თავისი შვილი წათე იმპერატორის უკითხავად ტახტზე აუყვანია, რაც, ბიზანტიამ, სავსებით სწორად, გამოწვევად მიიჩნია და ეგრისში ჯარი შემოგზავნა. გუბაზ მეფე, როგორც ჩანს, საქმის ასეთ გამწვავებას მოელოდა და ირანში ელჩები გაუგზავნია დახმარების სათხოვნელად, მაგრამ ირანს ამ დროს ომი ჰქონდა კიდარიტ ჰუნებთან და ეგრისის ელჩობა უარით გამოუსტუმრებია (კიდარიტებთან ომი პეროზმა დაასრულა 468 წელს, ამდენად გუბაზის ამბოხი ამაზე უწინარეს უნდა მომხდარიყო). გუბაზი მარტო დარჩა ძლიერი მტრის წინააღმდეგ და იძულებული გახდა ისევ ბიზანტიელებს დაზავებოდა. ბიზანტიის დესპანმა გუბაზს მოსთხოვა ან თვითონ ეთქვა უარი ეგრისის ტახტზე, ან შვილი გადაეყენებინა. გუბაზმა შვილის სასარგებლოდ არჩია თვითონ გადამდგარიყო. ამის შემდეგ იმპერატორმა მარკიანემ გუბაზის კონსტანტინოპოლში ჩასვლა მოითხოვა. გუბაზი სატახტო ქალაქში მომდევნო იმპერატორის, ლეონის (457-474) მეფობის პირველ წლებში ჩასულა. გუბაზი ისევ ცდილა ბიზანტიის ხელისუფლებისათვის თავისი (ეგრისის) მნიშვნელობის დემონსტრირებას იმით, რომ სამეფო კარზე სპარსულ სამოსში გამოწყობილი და სპარსელთა წესისამებრ შუბოსნების თანხლებით გამოცხადდა. ამის გამო სამეფო კარზე გუბაზი გაკიცხეს, მაგრამ შემდეგ დაუყვავეს. გუბაზმა ისინი მოხიბლა თავისი სიტყვა-პასუხით და საქრისტიანო ნიშნების ტარებითო, - გადმოგვცემს პრისკე პანიონელი. ამრიგად, გუბაზი იძულებული გამხდარა ისევ დაზავებოდა ბიზანტიას. რომელსაც აჯანყებული სვანების წინააღმდეგ სთხოვდა დახმარებას. ეგრისისა და სვანების “შიდა კონფლიქტს” არაერთხელ ჰქონია ადგილი, მაგრამ ამჯერად, დაახლოებით 468 წელს, ირანი სვანთა მთავარს მიეშველა, რითაც ეგრისს და, შესაბამისად, ამ რეგიონში ბიზანტიის პოზიციების დასუსტებას ცდილა. სინამდვილეში ირანი ქართლის მეფის ხელით მოქმედებდა, რომელსაც ტერიტორიული პრეტენზიები ჰქონდა ეგრისის სამეფოსთან. ამ კონტექსტში მეტ დამაჯერებლობას იძენს ვახტანგ გორგასლის მემატიანის ზემოთ მოყვანილი ცნობა დასავლეთ საქართველოში ვახტანგის ლაშქრობის შესახებ. ყოველივე ამის გამო ეგრისის მეფე გუბაზი იძულებული იყო ბიზანტიისათვის ეთხოვა დამხმარე ჯარი. ბიზანტიელებიც დაჰპირებიან “დამხმარე ჯარისა და მისი წინამძღოლი კაცის გაგზავნას”(პრისკე პანიონელი). წყაროებში არაფერია ნათქვამი იმის შესახებ, თუ როგორ წარიმართა შემდგომ გუბაზის მეფობა, სამაგიეროდ, ვახტანგ გორგასლის მემატიანე იუწყება, რომ ვახტანგის წარმატებული ლაშქრობა დასავლეთ საქართველოში სამი წლის განმავლობაში გაგრძელდა და მან მრავალი ციხე დაიპყრო “ვიდრე ციხე-გოჯამდე” (ეგრისის მეფეების სატახტო ქალაქი).
ბიზანტიურ წყაროებში ხაზგასმულია გუბაზ მეფის ღვთისმოსაობა. ზოგი მკვლევარი ამას გუბაზის დიპლომატიურ მანევრად მიიჩნევს, ზოგი კი ამ დროისათვის ეგრისში ქრისტიანობის ოფიციალური სტატუსის დამადასტურებელ ფაქტად.


გუბაზ II

გუბაზ II

(Gubaz II)


ეგრისის მეფე VI საუკუნის 40-იან წლებში.


წათეს მიერ ბიზანტიელების მოწვევას ეგრისისათვის სიმშვიდე არ მოუტანია. ბიზანტიელებმა ფაქტობრივად ხელში ცაიგდეს ქვეყნის მართვა-გამგეობა. ეგრისის მთავარ ციხეებში სკანდასა და შორაპანში ბიზანტიელთა გარნიზონები ჩადგა. მოსახლეობას კისერზე დააწვა მათი სენახვის ხარჯები. ამას ემატებოდა ვერცხლისმოყვარე პეტრე სტრატეგოსის თვითნებობა, რის გამოც იმპერატორმა იუსტინიანემ იგი გაიწვია და იოანე ციბე გამოგზავნა. ეს ციბე უარესი აღმოჩნდა. მან განსაკუთრებულად უარყოფითი როლი შეასრულა ლაზებსა და ბიზანტიელებს შორის ურთიერთობის გაუარესებაში. ციბეს სიხარბეს და უსამრთლობას საზღვარი არ ჰქონდა. ამან კიდევ უფრო დიდი პროტესტი გამოიწვია. მეფე გუბაზმა გადაწყვიტა ირანელების გამოყენება ბიზანტიელების წინააღმდეგ და ამ მიზნით საიდუმლო ელჩობა გაგზავნა ხოსრო ანუშირვანთან (531-579). ეს აღმოჩნდა საბედისწერო ნაბიჯი, რომელსაც შემდგომ ეგრისის მიწა-წყალი ირანისა და ბიზანტიის საომარ ველად აქცია.
ელჩებმა გაანდვეს საჰს გუბაზის განზრახვა და დაუსახეს ყველა ის პერსპეაქტივა, რომელიც ირანს მოელოდა ეგრისის მფარველობის შემთხვევაში: “სპარსელთა ძალას თქვენ შემატებთ უძველეს სამეფოს და მისი საშუალებით თქვენი ჰეგემონიის ღირსება გადიდებული იქნება, ხოლო ჩვენი ქვეყნის გზით რომაელთა ზღვას დაუკავშირდებით: აქ თუ ხომალდებს ააგებ, მეფევ, არავითAრ სიძნელეს არ წარმოადგენს, რომ ბიზანტიის პალატს მიაღწიო... თქვენზე იქნება დამოკიდებული, რომ მოსაზღვრე ბარბაროსებმა ყოველ წელიწადს არბიონ რომაელთა მიწა-წყალი. თქვენ ალბათ იცით, რომ ლაზთა ქვეყანა დღემდე კავკასიის მთების წინააღმდეგ საფარს წარმოადგენდა.მაშ, როდესაც სამართლიანობა გვიკარნახებს, ხოლო სარგებლობა თვალსაჩინოა, ვფიქრობთ, მოკლებული იქნება ყოველგვარ გონიერებას, თუ ეს სიტყვები არ იქნება მიღებული” (პროკოპი კესარიელი).
ხოსრო საგანგებოდ მოემზადა ომისათვის და ქართლიდან ეგრისში გადავიდა. საზღვარზე ირანის ჯარს ეგრისელი მეგზურები დახვდნენ და ძნელად სავალი გზებით ბიზანტიელთა შეუმჩნევლად ეგრისის სამეფოს შუაგულში ჩაიყვანეს. აქ შეეგება მათ მეფე გუბაზი და დაპირებისამებრ სამეფო ხოსროს გადასცა. ეგრისელთა და ირანელთა შეერთებულმა ჯარმა პეტრას ციხეზე მიიტანა იერიში. ბიზანტიელებმა შემოტევას ვერ გაუძლეს და ციხე ჩააბარეს. იოანე ციბე ამ ბრძოლას შეეწირა. პეტრას აღების შემდეგ ხოსრო სასწრაფოდ დაბრუნდა ირანში. ირანელთა მოსვლით ეგრისი კიდევ უფრო უარეს დღეში ჩავარდა. ბიზანტიასთან სავაჭრო მიმოსვლა საერთოდ შეწყდა, ქრისტიანობა დევნას განიცდიდა. ხალხი უკიდურესად შეწუხებული იყო. ხოსრო, რასაკვირველია, ეგრისელებს არ ენდობოდა და სანამ მათი მღელვარება აჯანყებაში გადაიზრდებოდა, გადაწყვიტა გუბაზ მეფის მოკვლა, ეგრისელების აყრა და მათ ადგილას თავისი ხალხის ჩასახლება. ამ განზრახვის პირველი ნაწილის შესასრულებლად _ გუბაზ მეფის მოსაკლავად _ ხოსრომ ეგრისში სამასკაციანი რაზმი გამოგზავნა ფაბრიზის მეთაურობით. ეს ფაბრიზმა თავისი გეგმა გაანდო ადგილობრივ წარჩინებულს, ვინმე ფარსმანს, რომელიც ცნობილი იყო გუბაზ მეფის მტრობით. ფარსმანმა ირანელებს თავი სანდო კაცად მოაჩვენა, ფარულად კი გუბაზ მეფეს შეატყობინა ირანელთა გეგმა.
ამჯერად გუბაზი ისევ ბიზანტიელებს სთხოვს შეწევნას. იუსტინიანემ ეგრისში 7 ათასი ბიზანტიელი და ჭანების ათასეული გამოაგზავნა. ბიზანტიელები და ეგრისელები პეტრას გარსშემოეწყვნენ, სადაც ირანელთა მთავარი ჯარი იყო გამაგრებული. ალყა დიდხანს გაგრძელდა, ამასობაში ხოსრომ ეგრისისაკენ დიდი ჯარი გამოაგზავნა. ასე დაიწყო (549 წელს) სისხლისმღვრელი ომი, რომელმაც რამდენიმე წელიწადს გასტანა და თითქმის მთელი დასავლეთ საქართველოს ტერიტორია მოიცვა. ვერც ერთმა მეომარმა მხარემ ვერ მოიპოვა გადამწყვეტი უპირატესობა. გუბაზ მეფე, რომელიც თავისი ჯარით საკუთარ სამშობლოს იცავდა, უკმაყოფილო იყო ბიზანტიელი სარდლების უნიათობით და წინდაუხედაობით, რის გამოც ომი ჭიანურდებოდა. გუბაზ მეფე ამის შესახებ იუსტინიანე კეისარს ატყობინებდა, რასაც საბოლოოდ იგი შეეწირა კიდეც. ბიზანტიელმა სარდლებმა, რათა იუსტინიანესთან თავის მართლების საშუალება ჰქონოდათ, გუბაზის თავიდან მოშორება განიზრახეს. მათ იუსტინიანეს აცნობეს, ვითომ გუბაზი კვლავ ირანელებისაკენ გადაიხარა, შემდეგ კი ვითომ სათათბიროდ მოიწვიეს და ვერაგულად მოკლეს. ეს მოხდა 554 წელს. ეგრისელები ისე ააღელვა ამ ამბავმა, რომ გადაწყვიტეს რომაელებთან აღარაფერი ჰქონოდათ საერთო და უარი თქვეს ნათთან ერთად ბრძოლებში მონაწილეობაზე. გუბაზის მკლვლელობის შემდეგ ბიზანტიელებმა ონოგურის ციხესთან ირანელთაგან სამარცხვინო დამარცხება იწვნიეს 3 ათასმა ირანელმა 50 ათას ბიზანტიელს სძლია და მთელი მათი ქონება ხელთ იგდო.
ომს ბოლო არ უჩანდა. ეგრისელები ერთ ხეობაში შეიყარნენ და სახალხო კრება მოაწყვეს. კრებაზე მსჯელობდნენ იმაზე, თუ რა გზას დადგომოდნენ, ბიზანტიელებთან დარჩენილიყვნენ თუ ირანის მხარეს გადასულიყვნენ. ორსავე პოზიციას თავისი მომხრენი ჰყავდა. ირანელთა მომხრეების სახელით სიტყვით გამოსულა აეტი, ხოლო ბიზანტიური ორიენტაციის სასარგებლოდ ფარტაძი. ორივე გამომსვლელის სიტყვა, დაცული აგათია სკოლასტიკოსთან, აზრის სიღრმით, რიტორიკული ოსტატობით და მაღალი სახელმწიფოებრივი შეგნებით არის გამსჭვალული. კრებაზე ფარტაძის აზრს გაუმარჯვნია. საერთო გადაწყვეტილების თანახმად, კეისარს შეატყობინეს მომხდარის შესახებ ითხოვდნენ დამნაშავეთა დასჯას და გუბაზის უმცროსი ძმის, წათეს გამოგზავნას, “რათა დაცული იქნას მამაპაპური წესი და ძველი სამეფო გვარი შეურყვნელი დარჩეს” (აგათია). იუსტინიანემ ეგრისელთა ყველა თხოვნა დააკმაყოფილა. გუბაზის მკვლელების გასასამართლებლად სენატორი ანასტასი გამოგზავნა, ეგრისის ტახტი კი წათეს ცააბარა. გუბაზის სასამართლო საომარი მოქმედებების გამო გადაიდო. 555 წელს, როცა ირანელებმა დიდი მარცხი იწვნიეს ბიზანტიელთაგან, მეფე გუბაზის მკვლელების საჯარო სასამართლო შედგა. “ეს იყო ატიკური სასამრთლო კავკასიონის ძირში” (აგათია). სასამართლომ სარდალი რუსტიკე და მისი ძმა იოანე დამნაშავეებად ცნო და სასიკვდილო განაჩენი გამოუტანა.


მამია II გურიელი (გურიის მთავარი)

მამია II გურიელი

(Mamia II gurieli)


მამია II გურიელი (გ. 1625), გურიის მთავარი 1600-1625, გიორგი II გურიელის ძე. ცოლად ჰყავდა ჯერ ათაბაგის ასული, შემდეგ კი - კახთა მეფის თეიმურაზ I-ის ასული. ამ ნათესაურმა კავშირებმა და ოსმალეთის საშინაო კრიზისმა განაპირობა გურიის სამთავროს გაძლიერება. ამ დროს მამია II გურიელი მეფედაც კი იწოდებოდა. 1609 წელს მამია II გურიელმა ოსმალები განდევნა აჭარიდან და იგი გურიის სამთავროს შეუერთა. მას მხარს უჭერდა ოდიშის მთავარი. ამას მოჰყვა ომი ოსმალეთთან. ოსმალეთმა ეკონომიური ბლოკადით აიძულა მამია II გურიელი ზავი დაედო (გურია-ოსმალეთის შეთანხმება 1614). მამია II გურიელმა აჭარა დაკარგა და ოსმალეთის ხარკი იკისრა. აქტიურად მონაწილეობდა ქართველ მეფე-მთავართა ანტიირანულ კოალიციაში. 1618 წელს მამია II გურიელმა რუსეთის მეფეს სთხოვა მფარველობაში მიღება, მაგრამ უშედეგოდ. მოკლა შვილმა სიმონმა.


მამია IV გურიელი (გურიის მთავარი)

მამია IV გურიელი

(Mamia IV gurieli)


მამია IV გურიელი (გ. 1784), გურიის მთავარი 1726-1756, 1758-1765, 1771-1776 წლებში, გიორგი IV გურიელის ძე.

მამია IV გურიელმა, მიუხედავად ოსმალთა მოძალებისა, აკრძალა ტყვის სყიდვა და 1748 წელს სამხედრო დახმარება სთხოვა ერეკლე II-ს. 1756 წელს მამია IV გურიელი სოლომონ I-მა გადააყენა და მთავრად მისი ძმა გიორგი V გურიელი დასვა. მამია IV გურიელი ერეკლე II-ს ეახლა, მისი შუამდგომლობითა და ახალციხის ფაშის დახმარებით ტახტი დაიბრუნა. მომდევნო ხანაში მამია IV გურიელი ოსმალეთის წინააღმდეგ მებრძოლი სოლომონ I-ის მხარეზე გამოდიოდა. მონაწილეობდა 1759 წლის საეკლესიო კრებაში, 1757 წელს ხრესილის ბრძოლაში. 1765 წელს ოსმალებმა გადააყენეს და მთავრად გიორგი V გურიელი დასვეს. 1771 სოლომონ I-ის დახმარებით კვლავ მთავარი გახდა. 1776 ტახტიდან გადააყენა გიორგი V გურიელმა.


მამია III გურიელი (გურიის მთავარი)

მამია III გურიელი

(Mamia III gurieli)


მამია III გურიელი (გ. 1714), გურიის მთავარი 1689-1711, გიორგი III გურიელის ძე.

დოკუმენტებში იხსენიება როგორც "დიდი" ან "დიდი შავი გურიელი". ოსმალეთთან მოქნილი დიპლომატიური პოლიტიკის მეშვეობით აფართოებდა სამთავროს ტერიტორიას. იმერეთის მეფისაგან იყიდა საჭილაო-სამიქელაძეოს ტერიტორია. 1701-1702 წლებში იმერეთისა და ოდიშის მსხვილ ფეოდალთა მხარდაჭერით მეფობდა იმერეთში. მამია III გურიელი იძულებული გახდა დამორჩილებოდა 1703 დასავლეთ საქართველოში შემოჭრილ ოსმალთა ლაშქარს, რის შედეგად გურიის სამთავრომ ბათუმის მხარე დაკარგა. 1714 კვლავ გამეფდა იმერეთში და იმავე წელს გარდაიცვალა.


ქაიხოსრო ბატონიშვილი (გურიის მთავარი)

ქაიხოსრო ბატონიშვილი

Qaixosro Batonishvili


ქაიხოსრო ბატონიშვილი (გ. 25 ოქტომბერი, 1829, ჩარშამბა, თურქეთი), გიორგი V გურიელის ვაჟი. გურიის სამთავროს რეგენტი 1797-1809 წლებში.

განათლება მიიღო გელათში, სადაც ბერად აღკვეცილი შემოქმედის ეპისკოპოსად ემზადებოდა. 1797 წელს ერისკაცობას დაუბრუნდა და გურიაში ჩავიდა. გადააყენა მთავარი ვახტანგ III გურიელი. მამია V გურიელის მცირეწლოვანებაში სამთავროს განაგებდა და ფლობდა საშემოქმედლოს ეკლესიის ყმა-მამულს. ენერგიული საქმიანობით შეკვეცა ფეოდალთა თვითნებობა და გააძლიერება მთავრის ხელისუფლება. მოიწვია საეკლესიო კრება და აკრძალა ტყვეებით ვაჭრობა (ტყვეებით მოვაჭრეებს სიკვდილით სჯიდა). მოაწესრიგა ვაჭრობა. საგარეო ურთიერთობაში ანტითურქულ პოლიტიკას ატარებდა და მხარს უჭერდა გურიის სამთავროს რუსეთთან კავშირს გეორგიევსკის ტრაქტატის პირობების მიხედვით. 1820 წელს წინ აღუდგა ეგზარქოს თეოფილაქტეს საეკლესიო რეფორმას და შეიფარა იმერეთის აჯანყების მეთაური ივანე აბაშიძე. აჯანყების დამარცხების შემდეგ თურქეთში გადაიხვეწა.


ქაიხოსრო I გურიელი (გურიის მთავარი)

ქაიხოსრო I გურიელი

(qaixosro I gurieli)


ქაიხოსრო I გურიელი ( გ. 1658), გურიის მთავარი 1641-1658, ვახტანგ I გურიელის ვაჟი, ქართლის დედოფლის მარიამ დადიანის ნახევარძმა (დედით)[1], 1658 წელს ლიპარიტ III დადიანთან (დედით ნახევარძმა) ერთად ბანძასთან შეებრძოლა იმერეთის მეფეს ალექსანდრე III-ს და ვამეყ III დადიანს, მაგრამ დამარცხდა და ოსმალეთში გაიქცა. 1658 წლის დასაწყისში ოსმალთა დახმარებით კვლავ დაჯდა გურიელთად და დაამარცხა იმავე წელს გურიაში შეჭრილი იმერეთის, სამეგრელოსა და აფხაზეთის ლაშქარი. ღალატით მოკლა იმერეთის მეფისა და დემეტრე გურიელის მიერ მოსყიდულმა თავადმა მაჭუტაძემ.