ზარზმის მონასტერი (XIII-XIV სს) (სამცხე - ჯავახეთი)

ზარზმის მონასტერი (XIII-XIV სს) (სამცხე - ჯავახეთი)

(zarzmis monasteri XIII-XIV ss. - samcxe-javaxeti)


ზარზმის მონასტერი VIII საუკუნეში წმ. სერაფიონ ზარზმელმა დააარსა. უძველეს ნაგებობებს ჩვენამდე არ მოუღწევია. კომპლექსში ყველაზე ძველი X საუკუნის დასასრულით დათარიღებული წარწერაა. იგი სამრეკლოს გვერდით მდებარე შესასვლელის თავზეა გამოსახული.
კომპლექსის მთავარი ნაგებობა "ჩაწერილი ჯვრის" ტიპის ზარზმის ფერისცვალების ტაძარია. ეკლესია XIII-XIV საუკუნეების მიჯნაზე, სამცხის მთავრის - ბექა მანდატურთუხუცესის - დროსაა აგებული.
ზარზმის ფერისცვალების ტაძარი ეპოქის ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი ძეგლია. მასში მკაფიოდაა ასახული იმდროინდელი ქართული ხუროთმოძღვრებისათვის სახასიათო ყველა ნიშანი.
ზარზმის კომპლექსში ასევე შედის სამრეკლო და რამდენიმე ერთნავიანი სამლოცველო. ზარზმის სამრეკლო ერთი-ერთი უდიდესია საქართველოში.


საფარის მონასტერი (XIII ს) (სამცხე - ჯავახეთი)

საფარის მონასტერი (XIII ს) (სამცხე - ჯავახეთი)

(safaris monasteri XIII s. - samcxe-javaxeti)

საფარის მონასტრის მთავარი ნაგებობა წმ. საბას სახელობის ტაძარია. ეკლესია ,,ჩაწერილი ჯვრის" ტიპისაა და XIII საუკუნის მიწურულით თარიღდება. ცნობილია ხუროთმოძღვრის სახელი - ფარეზასძე. იგი ტაძრის დასავლეთი კარიბჭის სარკმლის წარწერაშია მოხსენებული.
კომპლექსის ყველაზე ადრინდელი ნაგებობა - მიძინების ერთნავიანი ეკლესია - X საუკუნით თარიღდება. იგი უმშვენიერესი რელიეფური ქანდაკებებით შემკული კანკელითაა ცნობილი.
XIII საუკუნეში საფარის მონასტერი სამცხის მფლობელებს - ჯაყელებს - ეკუთვნოდათ. აქ იყო მათი ერთ-ერთი რეზიდენცია და საძვალე.
XIII-XIV საუკუნეების მიჯნაზეა აგებული სამრეკლო და სასახლე. კომპლექსის ტერიტორიაზე გაფანტული სხვა სამლოცველოები XIV-XVI საუკუნეებით თარიღდება.


თმოგვის ციხე (სამცხე - ჯავახეთი)

თმოგვის ციხე (სამცხე - ჯავახეთი)

(tmogvis cixe - samcxe-javaxeti)

თმოგვის ციხე წყაროებში პირველად იხსენიება X საუკუნეში. კონტროლს უწევდა გზას, რომელიც წინა აზიიდან მტკვრის ხეობით საქართველოში შემოდიოდა. თმოგვის ციხის დაწინაურება უნდა დაწყებულიყო IX-X საუკუნეებში, ქ. წუნდის დაკნინების შემდეგ. X საუკუნეში არაბებმა სცადეს მისი აღება, მაგრამ უშედეგოდ. X საუკუნის დასასრულს და XI საუკუნის დასაწყისში თმოგვის ციხე სამეფო ხელისუფლებას ემორჩილებოდა. 1073-იდან დიდებული ნიანია ქუაბულისძე და მისი მემკვიდრენი ფლობდნენ, შემდგომ საუკუნეებში პერიოდულად — მსხვილი ფეოდალური საგვარეულოები - თორელები, მხარგრძელები, შალიკაშვილები და ჯაყელები. თმოგველ ფეოდალთა კარზე გაშლილი იყო ლიტერატურული საქმიანობა (სარგის თმოგველი). 1578 თმოგვის ციხეს ოსმალები დაეუფლნენ, ამის შემდეგ იგი თავისი მიმდებარე ტერიტორიით ოსმალეთის პოლიტიკური-ადმინისტრაციული ერთეულში - ახალქალაქის ლივაში შედიოდა. რუსეთ-ოსმალეთის 1828-1829 ომის შემდეგ ადრიანოპოლის საზავო ხელშეკრელების (1829) თანახმად ოსმალეთმა საქართველოს სხვა ტერიტორიასთან ერთად თმოგვის ციხეც დათმო.
არქიტექტურa


ჭულევის მონასტერი (სამცხე - ჯავახეთი)

ჭულევის მონასტერი (სამცხე - ჯავახეთი)

(chulevis monateri - samcxe-javaxeti)


ჭულევის მონასტერი მდებარეობს სამცხე-ჯავახეთში (რეგიონული ცენტრი - ახალციხე), დაბა ადიგენიდან შვიდ კილომეტრზე, ფერსათის მთების ძირში. მის მეზობლად მდებარეობს საქართველოს უძველესი ისტორიული პუნქტები - ზანავი, ჩორჩანი, ოძრხე (დღევანდელი აბასთუმანი), ზარზმა და ოქროს ციხე.
XI ს-ში. ჭულევის მონასტერი ქართული სასულიერო კულტურის მნიშვნელოვან კერას წარმოადგენდა და მჭიდრო კონტაქტები ჰქონდა საქართველოს ფარგლებს გარეთ მდებარე ქრისტიანული სულიერებისა და კულტურის ცენტრებთან. აქ, ჭულევის მონასტერში მოღვაწეობდა სტეფანე ჭულეველი (XI ს.), რომელიც დიდი ავტორიტეტით სარგებლობდა შავი მთის (სირია) მწიგნობართა შორის. სტეფანე იყო შესანიშნავი ქართველი მწიგნობრის, ეფრემ მცირის თანამოღვაწე და მოიხსენიება XI საუკუნეში გადაწერილ მრავალ ხელნაწერში. შემდგომ ხანებში, სამცხის მმართველის, ათაბაგ აღბუღა შალვას ძე ჯაყელის (1374-1391წწ) მიერ ჭულევის ეკლესია-მონასტრის განახლების მერე, მონასტერს მნიშვნელოვანი ადგილი ეკავა სამცხის კულტურულ-იდეოლოგიური ცხოვრებაში. აქ შეუმუშავებია ათაბაგს სამოქალაქო ხასიათის კანონები, რომელშიც ეკლესიისა და მის მსახურთა შესახებაცაა საუბარი, აქვე, ჭულევის მონასტერში მოიწვია აღბუღამ ცნობილი საკანონმდებლო კრებაც.


ქართლი

ქართლი (qartli)

მხარე აღმოსავლეთ საქართველოში. სახელწოდება მომდინარეობს იმ მთისაგან, სადაც ლეონტი მროველის ცნობით დაემკვიდრა ქართველთა ლეგენდარული ეთნარქი - ქართლოსი. მთა “ქართლი” იქცა ქალაქ “ქართლად” (მოიცავდა მცხეთას და წიწამურს), შემდეგ შეიქმნა “დიდი ქართლი”, აქედან კი სახელწოდება მთელ მხარეზე გავრცელდა.

ეთნიკურ-გეოგრაფიულად ელინისტური ხანიდან მოყოლებული ქართლი ორ ნაწილად იყოფოდა: ზენა სოფელი და ქვენა სოფელი. სავარაუდოდ ამ ერთეულთა შორის მიჯნა მტკვარზე გადიოდა. მოგვიანებით, ისტორიული ქართლი გეოგრაფიული მდებარეობისა და უმთავრესი მდინარის მტკვრის დინების მიხედვით სამ ნაწილად იყო გაყოფილი:

ზემო ქართლი - მხარე მტკვრის ზემო დინებაზე. მასში შედიოდა ტაო, კლარჯეთი, კოლა, არტაანი, შავშეთი, სამცხე, ჯავახეთი, თორი. ტერმინი შეესაბამება გვიანდელი ხანის “მესხეთს”.

შიდა ქართლი - მხარე მტკვრის შუა დინებაზე, ცენტრით ქალაქ გორში. მხარის ჩრდილოეთ ნაწილში საბჭოთა ხელისუფლების წლებში შეიქმნა ე.წ. სამხრეთ ოსეთის ავტონომიური ოლქი.

ქვემო ქართლი - მხარე მტკვრის ქვემო დინებაზე, ცენტრით ქალაქ რუსთავში. იგი მოიცავს ისტორიულ მხარეებს: სკვირეთი, თრიალეთი, სომხითი, საბარათიანო, დბანისხევი და სხვა.



ქართლის ტერიტორია ძვ.წ. IV საუკუნიდან ქართლის (იბერიის) სამეფოში შედიოდა, რომლის დედაქალაქი ჯერ მცხეთა იყო, შემდეგ თბილისი. X საუკუნეში იგი გაერთიანებული ქართული სახელმწიფო ცენტრი გახდა. XV-XVIII საუკუნეებში აქ ჩამოყალიბდა ქართლის სამეფო, რომელიც 1801 წელს ინკორპორირებულ იქნა რუსეთის იმპერიის მიერ.

დღევანდელი ადმინისტრაციულ-პოლიტიკური დაყოფით ისტორიული ქართლის ტერიტორია შედის შიდა ქართლის, ქვემო ქართლის, მცხეთა-მთიანეთის და სამცხე-ჯავახეთის მხარეებში.


მცხეთის სვეტიცხოვლის საკათოლიკოსო ტაძარი (ქართლი)

მცხეთის სვეტიცხოვლის საკათოლიკოსო ტაძარი (ქართლი)

(mcxetis sveticxovlis sakatolikoso tadzari (qartli)


მცხეთის სვეტიცხოვლის საკათოლიკოსო ტაძარი - შუა საუკუნეების საქართველოს სარწმუნოებრივი ცენტრი და იმ დროის უდიდესი საეკლესიო ნაგებობაა. სვეტიცხოვლის ტაძარი მელქისედეკ კათოლიკოსის თაოსნობით 1010-1029 წწ-ში ააგო ხუროთმოძღვარმა არსუკიძემ.

IV საუკუნეში აქ აღმართული იყო ხის ეკლესია, რომლის ადგილასV ს-ის 80-იან წლებში ქვის დიდი სამნავიანი ბაზილიკა აშენდა. უძველეს ეკლესიათა ფრაგმენტები დღემდეა შემორჩენილი. სვეტიცხოველის ტაძარი “ჩახაზული ჯვრის” ტიპისაა, ძლიერ წაგრძელებული დასავლეთ მკლავით. საუკუნეთა მანძილზე ის რამდენჯერმეა აღდგენილი. 1413-1440 წწ-ში მეფე ალექსანდრე დიდმა აღადგინა სვეტიცხოვლის დასავლეთი ნაწილი და ჩამოქცეული გუმბათი. XV საუკუნეში ტაძრის ინტერიერში ჩააშენეს კვადრატული გეგმის პატარა გუმბათიანი სამლოცველო, რომელიც იერუსალიმის უფლის საფლავის ეკლესიის სიმბოლურ ასლს წარმოადგენს.

სამხრეთიდან და ჩრდილოეთიდან სვეტიცხოველს ჰქონდა სხვადასხვა დროის სტოები და ეგვტერები, რომლებიც 1837 წელს დაანგრიეს.

სვეტიცხოვლის მხატვრობა, ძირითადად, XVII საუკუნეს განეკუთვნება.

ტაძრის გალავანიXVIII ს-ისII ნახევრისაა; მის დასავლეთ ნაწილში შემორჩენილიაXI ს-ში მელქისედეკ კათოლიოსის თაოსნობით აგებული კარიბჭე და სასახლის ფრაგმენტები. ტაძარში დაკრძალულნი არიან ქართველი მეფეები, მათ შორის ქართლ-კახეთის უკანასკნელი მეფეები ერეკლეII და გიორგიXII, კათალიკოს-პატრიარქები მელქისედეკI, დომენტიII და სხვანი.


მცხეთის ჯვარი (ქართლი)

მცხეთის ჯვარი (ქართლი)

(mcxetis jvari - qartli)


მცხეთის ჯვარი (586/7 – 604/5წწ.) – ქართული ხუროთმოძღვრების უმნიშვნელოვანესი ძეგლი, კავკასიის ქრისტიან ერთა ერთ-ერთი უდიდესი სალოცავი და პილიგრიმობის ცენტრი იყო. მცხეთის წმ. ჯვრის გუმბათიანი ტაძარი იმ ადგილასაა აგებული, სადაცIV ს-ის დასაწყისში ქართველთა განმანათლებელმა წმ. ნინომ და პირველმა ქართველმა ქრისტიანმა მეფემ მირიანმა ხის დიდი ჯვარი აღმართეს. ჯვრის რვაწახნაგა კვარცხლბეკი დღემდე შემორჩენილია ეკლესიის შუაგულში. მცხეთის ჯვარი – დამატებითი სათავსებით გართულებული ტეტრაკონქის ტიპის ტაძარი– VI-VII სს-ის მიჯნაზე ააგო ქართლის ერისმთავარმა სტეფანოზ პატრიკიოსმა. ეს პირველი ქართული ეკლესიაა, რომლის ფასადთა გაფორმებაში ქანდაკოვან რელიეფს მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს. სტეფანოზისა და მისი ოჯახის წევრთა (დემეტრე და ადარნასე ვიპატოსების) გამოსახულებები ქტიტორთა სავედრებელი წარწერებით ტაძრის აღმოსავლეთ ფასადზეა მოთავსებული. სამხრეთი ფასადის ტიმპანში ჯვრის ამაღლების კომპოზიციაა, გუმბათის ყელის წახნაგზე კი უცნობი პირის _ შესაძლოა ხუროთმოძღვრის – ფიგურა.

ჯვრის ტაძრის ჩრდილოეთით მდებარე სამლოცველო, წმ. ჯვრის მცირე ტაძარი, VI საუკუნისII ნახევარშია აგებული.

მცხეთის ჯვრის კომპლექსს სამი მხრიდან გალავანი ჰქონდა შემოვლებული.


მცხეთა ქართლი Mtskheta

მცხეთა (ქართლი

(mcxeta - qartli)

მცხეთა საქართველოს ძველი დედაქალაქი, გამოცხადებულია ქალაქ-მუზეუმად და იუნესკოს მსოფლიო კულტურული მემკვიდრეობის ნუსხაშია შეტანილი. იგი მდებარეობს მდინარეების მტკვრისა და არაგვის შესაყართან, მტკვრის ორივე და არაგვის მარჯვენა ნაპირზე. რკინიგზის სადგური თბილის—სამტრედიის ხაზზე. ზღვის დონიდან 480 მ, თბილისიდან 21 კმ.

მცხეთის ისტორიაში აისახა ახლო აღმოსავლთის უძველეს პოლიტიკური წარმონაქმნთა ცხოვრებისათვის დამახასიათებელი დიდი ძვრები — ძვ. მცხეთაში შემპოიჭრა ძლიერი კულტურული ნაკადი, რომელმაც მნიშვნელოვნად განაპირობა ქალაქის ცხოვრებაIII — IV საუკუნეებამდე, ძვ. სამოსახლოების განვითარება, მათი ერთ დიდ ქალაქად, დიდ მცხეთად გაერთიანება, რომლის ერთ-ერთი თავისებურება იყო მოსახლეობის ეთნოგრაფიული სიჭრელი, მისი სოციალური და პროფესიული დიფერენციაცია. ლეგენდის თანახმად, ქალაქი დააარსა ეთნარქმა მცხეთოსმა.

ძვ. წ. 65 წელს მცხეთა რომაელმა სარდალმა პომპეუსმა დალაშქრა. გადმოცემითIV საუკუნის დასაწყისში იერუსალიმიდან მოსული მისიონერი ნინო მცხეთაში ქრისტიანობას ქადაგებდა (მის მოღვაწეობასთან დაკავშირებული ადგილებია სამთავრო, სვეტიცხოველი, ჯვარი). 326 წელს მეფე მირიანIII-მ და მისმა ოჯახმა ახალი რელიგია მიიღო. ქრიასტიანობა სახელმწიფო რელიგია გახდა


უფლისციხე (ქართლი)

უფლისციხე (ქართლი)

(upliscixe - qartli)


უფლისციხე, კლდეში ნაკვეთი ქალაქი, კავკასიის ერთ-ერთი უძველესი დასახლება და საქალაქო ცენტრი. მდებარეობს ქ. გორის აღმოსავლეთით მე-10 კმ-ზე, მდინარე მტკვრის მარცხენა ნაპირას. წერილობით წყაროებში პირველადVII საუკუნეში იხსენიება. უფლისციხესა და მის შემოგარენში დაცულია არქეოლოგიურ და ხუროთმოძღვრულ ძეგლთა ჯგუფი, რომელთაგან უძველესი ადრინდელი ბრინჯაოს ხანისაა და მტკვარ-არაქსის კულტურის წრეს განეკუთვნება (ნამოსახლარები ლაშეთხევში, გუდაბერტყაზე, გორთან). შუა ბრინჯაოს ხანის მიწურულისაა ყათლანიხევის გორასამოსახლოს ქვედა ფენა.

გვიანდელი ბრინჯაოს ადრეულ საფეხურზე უნდა იყოს ათვისებული ქვიშაქვების მასივი. ძველი წელთაღრიცხვითI ათასწლეულისI ნახევრიდან იქმნებოდა უფლისციხის ხუროთმოძღვრული კომპლექსი, რომლის ძირითადი ნაწილი უმთავრესად გამოკვეთილია ადრინდელი ანტიკური (ძველი წელთაღრიცხვითVI-IV საუკუნეები) ხანაში. გვხვდება შუა საუკუნის კლდეში ნაკვეთი კომპლექსი. შედარებით უკეთაა დაცული შიდა ქალაქი (ფართობი 4 ჰა), რომელიც მთელი ძეგლის კომპოზიციურ ცენტრს წარმოადგენს. შიდა ქალაქი დასავლეთი და სამხრეთი მხრიდან ბუნებრივადაა დაცული. აღმოსავლეთი და ჩრდილოეთი მხრიდან კი იცავდა კლდეში გაჭრილი დიდი თხრილი, რომელსაც შიდა მხარეს ოთხკუთხაკოშკებიანი განიერი კედელი მიუყვებოდა


გორი (ქართლი)

გორი (ქართლი)

(Gori - Qartli)

გორი შიდა ქართლის მხარისა და გორის რაიონის ადმინისტრაციული ცენტრი. მდებარეობს მტკვრისა და დიდი ლიახვის შესართავთან, ზღვის დონიდან 588 მ სიმაღლეზე, თბილისიდან 76 კმ (რკინიგზით). იგი ერთ-ერთი უძველესი ქალაქია საქართველოში. ოფიციალურად ქალაქად გამოცხადდა 1801 წელს. სახელწოდება წარმოდგება ქალაქში აღმართული კლდოვანი გორაკისაგან, რომელზეც გაშენებულია ძველი ციხესიმაგრე. მატიანეებში გორიVII საუკუნიდან იხსენიება, თუმცა ზოგიერთი ისტორიული წყარო ქალაქის დაარსებას დავით აღმაშენებელს მიაწერს(XII ს. დასაწყისი).

გორის მთავარ ღირსშესანიშნაობათა შორისაა გორის ციხე, გორის საკათედრო ტაძარი, გორის თეატრი, ისტორიულ-ეთნოგრაფიული მუზეუმი, ი. სტალინისა და კამოს სახლ-მუზეუმები.

2010 წლამდე გორის ცენტრალურ მოედანზე 9 მეტრიან კვარცხლბეკზე 6 მეტრი სიმაღლის სტალინის ძეგლი იდგა, რომელიც გორის მცხოვრებლებმა (უფრო სწორედ ადგილობრივმა მმართველობამ) 1952 წელს, სტალინის სიცოცხლეშივე, აღმართა. 2010 წლის 25 ივნისს, დილის 2 საათზე, ხელისუფლებამ ძეგლი მოახსნევინა, მიუხედავად იმისა, რომ ადგილობრივი მოსახლეობის გარკვეული ნაწილი ამის წინააღმდეგი იყო. ძეგლი სტალინის მუზეუმში გადაიტანეს.


იოსებ სტალინის სახელმწიფო მუზეუმი (ქართლი)

იოსებ სტალინის სახელმწიფო მუზეუმი (ქართლი)

(Ioseb Stalinis saxelmwifo muzeumi - Qartli)


იოსებ სტალინის სახელმწიფო მუზეუმი მდებარეობს ქ. გორში, სადაც თავმოყრილია უნიკალური ექსპონატები: მემორიალური ნივთები, საჩუქრები, ფერწერული ტილოები, ფოტო-კინო დოკუმენტები და სხვა. აქვე დაცულია იმ ეპოქასთან დაკავშირებული უნიკალური ისტორიული მასალა, რომელშიც ცხოვრობდა და მოღვაწეობდა ი.ბ. სტალინი.

ი. ბ. სტალინის სახელმწიფო მუზეუმის კომპლექსის შემადგენლობაში შედის მემორიალური სახლი, ორსართულიანი საექსპოზიციო შენობა კოშკით და სტალინის პირადი ვაგონი.

ი.ბ. სტალინის სახელმწიფო მუზეუმის კომპლექსის საერთო ფართობია 3529.7 კვ/მ, მუზეუმის ფონდში ამჟამად 47045 ნივთიერი ექსპონატი, დოკუმენტი, მხატვრული ტილო და 12756 დამხმარე და სამუზეუმო მასალაა დაცული.

მუზეუმის მეოთხე დარბაზში მარმარილოს სვეტებს შორის თვალსაჩინო ადგილას მოთავსებულია ი.ბ. სტალინის გარდაცვალების შემდეგ აღებული ნიღაბი. ნიღაბი 1953 წლის 6 მარტს დილის 4 საათზე აუღია ცნობილ მოქანდაკეს მ. მანიზერს. ი.ბ. სტალინის ნიღაბის მოპირდაპირე კედელზე მოთავსებულია საბჭოთა კავშირის სახალხო მხატვრის უჩა ჯაფარიძის მხატვრული ტილო ი.ბ. სტალინი კუბოში.



ატენის სიონი (ქართლი)

ატენის სიონი (ქართლი)

(atenis sioni - qartli)

ატენის სიონი VII ს. ძველი ქართული საეკლესიო ხუროთმოძღვრების შესანიშნავი ნიმუში. იგი მდინარე ატენთან ახლოს (გორის რაიონი), ფრიალო კლდის საგანგებო საყრდენი კედლით გამაგრებულ ბაქანზეა აღმართული და მთელი ხეობის სამშვენისს წარმოადგენს.

ატენის სიონი ცენტრალურ-გუმბათოვანი ტაძარია(24x19მ; სიმაღლე 22 მ.) და თითქმის იმეორებს მცხეთის ჯვრის არქიტექტურულ გეგმასა და ფორმებს, თუმცა რამდენადმე შეცვლილი პროპორციებით (ქ.აბრამიშვილი). კომპოზიციური ბირთვია გუმბათქვეშა კვადრატი. მასზე აღმართულია სფერული გუმბათის რვაწახნაგა, ოთხსარკმლიანი ყელი, რომელიც აფსიდების შვერილებს ეყრდნობა.

მკვლევართა მიერ დადგენილია, რომ ტაძრის მოხატვაზე რამდენიმე (ხუთ) ხატმწერს უმუშავია, რომელთა მიერ შესრულებული მხატვრობის ნაწილი მოგვიანებით, XIII ს. დასასრულს ერთობ ოსტატურად განუახლებიათ (დასავლეთი აფსიდი), უფრო გვიანდელ განახლებათა კვალიც(XV ს.) შეიმჩნევა ტაძრის სხვადასხვა ნაწილში. ტაძრის მხატვრობა (რელიგიური სიუჟეტები, ქართველ მეფეთა და ადგილობრივ ფეოდალთა ფრესკები) მკაფიოდ ეროვნული ხასიათისაა. კომპოზიციათა მხატვრული გააზრების, პერსონაჟთა სხეულისა და სახის ნატიფი მოდელირების, არტისტული გამომსახველობისა და ჟღერადი კოლორიტის გამო იგი ქართული მონუმენტური ფერწერის საეტაპო ნაწარმოებად ითვლება.