ეთნიკური შემადგენლობა ადრეულ შუა საუკუნეებში - კლარჯეთი

 (ხმები: 0)


ნიკო მარი ფიქრობს, რომ VI საუკუნეში კლარჯეთის „თუბალ–კაინური“ ანუ ქართველური მოსახლეობა გასომხდა (перерождается в армян). ეს პროცესი ნიკო მარს, თავისივე აღიარებით, საკმაოდ ბუნდოვნად ჰქონდა წარმოდგენილი. მისი მსჯელობიდან ირკვევა, რომ იგი გადამწყვეტ ფაქტორად ამ პროცესში სომხების მასიურ ჩამოსახლებას მიიჩნევდა. მან სცადა, ეს მოვლენა წერილობითი ძეგლებითაც დაედასტურებინა და ერთადერთ წყაროზე შეჩერდა — სომეხი მემატიანის ჰოვან მამიკონიანის თხზულებაზე, რომელშიც VII საუკუნის დასაწყისია აღწერილი. ნიკო მარმა აქ სრულიად ნებისმიერად ამოიკითხა ცნობა უკვე შემდგარი (о совершившемся уже) სომხური ემიგრაციული მოძრაობის შესახებ ივერთა ამ ქვეყანაში (კლარჯეთში). ქვეყანა რომ ივერთაა, ეს თხზულებაში მართლაც აღნიშნულია — მისი მმართველი ვაშდენი „ივერთა მთავრად“ მოიხსენიება; თუმცა, სომეხთა ემიგრაციულ მოძრაობაზე მატიანეში არც პირდაპირი და არც ირიბი მინიშნება არ მოიპოვება. პავლე ინგოროყვამ დაწვრილებით განიხილა ჰოვან მამიკონიანის ცნობები და აჩვენა ნიკო მარის მოსაზრების უსაფუძვლობა. როგორც დავით ხოშტარია აღნიშნავს, ჰოვან მამიკონიანის თხზულებები ძლიერ ზღაპრულ ელემენტებს შეიცავს; თავად ნიკო მარი მათ „ნახევრადლეგენდარულს“ უწოდებს. აღსანიშნავია, რომ ამ თხზულებაში მოთხრობილი ამბავი, მოქმედი პირები და მოქმედების ადგილი (ქალაქი ტამბური შავი ზღვის პირას და შემდეგ მის ადგილად აგებული ქალაქი ჰამამაშენი) სხვა წყაროებიდან ცნობილი არაა.
კლარჯეთის მოსახლეობის სრული არმენიზაციის ჰიპოთეზა თანამედროვე მეცნიერებაში აღარ განიხილება, თუმცა გარკვეულ პერიოდში კლარჯეთში სომხური მოსახლეობის არსებობა არ გამოირიცხება. მათ აქ ყოფნას 530–540–იან წლებში ადასტურებს პროკოპი კესარიელი, რომელიც De bello gothico-ში წერს, რომ ათინას, არქაბესა და აფსაროსის მარჯვნივ აღმართული მთების გადაღმა, იბერიის საზღვრებამდე, ბიზანტიის ქვეშევრდომი პერსარმენები და არმენები ცხოვრობენ. დავით ხოშტარია ფიქრობს, რომ სომხები კლარჯეთში ძირითადად IV საუკუნის ბოლოს და უფრო ინტენსიურად კი V საუკუნეში ჩასახლდნენ. მისივე თქმით, საფიქრებელია, რომ ისინი ცენტრალური და აღმოსავლეთი სომხეთიდან წამოვიდნენ, რომელიც ბიზანტიასა და სპარსეთს შორის სომხეთის განაწილების შემდეგ (387 წელს) სპარსეთის შემადგენლობაში აღმოჩნდა. აქ ქრისტიანული მოსახლეობა ძლიერ შევიწროებას განიცდიდა, რამაც გამოიწვია 450–451 წლების აჯანყება. ლაზარ ფარპეცის „სომხეთის ისტორიიდან“ ჩანს, რომ სპარსელებთან ბრძოლის დროს სომხები ხშირად თავს აფარებდნენ ტაოს, კლარჯეთის მეზობელ ძნელადმისადგომ მხარეს. სავარაუდოა, რომ მათი ნაწილი — პრობიზანტიური ორიენტაციის სომხური არისტოკრატიული ოჯახები — ტაოდან გადავიდა და კლარჯეთში დამკვიდრდა, რომელიც ბიზანტიის დასაყრდენს წარმოადგენდა ქართლსა და მთლიანად კავკასიაში სპარსეთის წინააღმდეგ ბრძოლაში. დავით ხოშტარია თვლის, რომ ძნელი წარმოსადგენია მათ მხარის მოსახლეობაში არსებითი ეთნიკური ცვლილება გამოეწვიათ, თუმცა, როგორც ჩანს, ისინი აქტიურად ჩანდნენ პოლიტიკურ ცხოვრებაში.
დავით ხოშტარია თვლის, რომ V-VI საუკუნეებში ინტენსიურად მიმდინარეობდა კლარჯეთის მცირერიცხოვანი სომხური მოსახლეობის დაახლოვება მკვიდრ მოსახლეობასთან, თუმცა ეს პროცესი დასრულდა არა „გასომხებით“, არამედ პირიქით, სომეხთა ეთნოკულტურული ცვლილებით. მისივე აზრით, ეს ტენდენცია განსაკუთრებით VII საუკუნეში გაძლიერდა, სომხურ–ქართული საეკლესიო განხეთქილების შემდეგ, როდესაც რელიგიურად ძირითად ეთნიკურ ბირთვს მოწყვეტილი მართლმადიდებელი (დიოფიზიტი) სომხები კიდევ უფრო მჭიდროდ დაუკავშირდნენ ეთნიკურად განსხვავებულ, მაგრამ ერთმორწმუნე ქართველებს. დავით ხოშტარია მცდარად მიიჩნევს ნიკო მარის მოსაზრებას, რომ სომხების ქართიზაცია მხოლოდ VIII საუკუნეში დაიწყო და XI საუკუნემდე გაგრძელდა. მისი აზრით, ეს პროცესი უკვე VII საუკუნისათვის დასრულებული იყო. აქვე იგი არ გამორიცხავს, რომ ცალკეულ სოფლებსა თუ თემებში სომხებს უფრო დიდი ხნის განმავლობაში შეენარჩუნებინათ საკუთარი ეთნიკური ელემენტები, მათ შორის მშობლიური ენა.
ადრეული შუა საუკუნეების კლარჯეთის ეთნიკური შემადგენლობის გამოკვლევაში მეცნიერები ითვალისწინებენ ტოპონიმიკასაც. ძველი წერილობითი წყაროებით კლარჯეთში სულ ორი სომხური წარმომავლობის ტოპონიმია დადასტურებული — შატბერდი და მიძნაძორი (ამ სიტყვაშიც მიჯნა ქართულია). ქართველური ტოპონიმები გაცილებით მეტია. პავლე ინგოროყვას მოჰყავს 50–ზე მეტი გეოგრაფიული სახელწოდება, რომელთაგან, ერთი–ორი გამონაკლისის გარდა, ყველა ქართველურ ენობრივ სამყაროს ეკუთვნის. რ. ედვარდსი აღნიშნავს, რომ შატბერდი არის ერთ–ერთი თითო–ოროლა ამოცნობად სომხურ ტოპონიმთაგანი კლარჯეთში. ქართულ ტოპონიმთა უმრავლესობა სომხურთან შედარებით, მოწმობს იმას, რომ კლარჯეთის სომხობა გაცილებით ნაკლები იყო ქართველურ მოსახლეობაზე.



Loading...

ტექსტის სანახავად გაიარეთ რეგისტრაცია.