1104 წელს დავით IV-მ კახეთ-ჰერეთი შემოიერთა

 (ხმები: 5)


1104 წელს დავით IV-მ კახეთ-ჰერეთი შემოიერთა

(1104 wels davit IV-m kaxet-hereti shemoierta)


თავის შინაგან და საგარეო პოლიტიკას, დავით აღმაშენებელმა კიდევ ერთი იდეოლოგიური საფუძველი შეუქმნა იმით, რომ მეფეთა ტიტულატურაში ბევრის მთქმელი სიახლე გაჩნდა. კერძოდ, მეფე იწოდებოდა "მესიის მახვილად". ამ ფორმულირებით, დავით IV-ს დეკლარირებული აქვს თავისი მეფობის უმაღლესი პრინციპი. როგორც ნიკო ბერძენიშვილი წერს: "მისი სახით თვით ღმერთი მოქმედებს და ამდენადვე მეფის წინააღმდეგ მოქმედება ღმერთის წინააღმდეგ მოქმედებაა". ამრიგად, თავისი პოლიტიკური ნების გამოხატვით, ის ღმერთის ნებას ასრულებს... ამას ნიშნავდა ზემოხსენებული ფორმულირება.

ერწუხის ბრძოლაში თურქთა დამარცხებას გარდატეხა შეაქვს მომთაბარეებთან ომში და იწყება დიდი განმათავისუფლებელი ბრძოლა: 1110 წელს აღებულ იქნა სამშვილდე. ამ ფაქტით თავზარდაცემულმა თურქებმა ქვემო ქართლის ბევრი ციხე მიატოვეს. 1115 წელს აღებულ იქნა რუსთავი; 1116 წელს თურქი მოთარეშეები გაანადგურეს სამხრეთ-დასავლეთ და სამხრთ-აღმოსავლეთ საქართველოში. 1117 წელს ქართველებმა ილაშქრეს შირვანზე და დაიპყრეს ქალაქი გიში; 1118 წელს აიღეს ლორე; 1119 წელს ქართველებმა ქვეყნის სამხრეთით მდებარე თურქული ემირატები დალაშქრეს და როგორც ამბობენ (თამაზ ნატროშვილი), ეს აქცია განხორციელდა იერუსალიმის მეფესთან შეთანხმების თანახმად. 1121 წლის 12 აგვისტოს დიდგორთან, დავით აღმაშენებლის სარდლობით, ქართველთა 55-ათასიანი ლაშქარი ანადგურებს თურქ-სელჯუკთა 300 ათასიან კოალიციურ ლაშქარს.

1122 წელს, განთავისუფლებულ იქნა და, სამუდამოდ საქართველოს დაუბრუნდა თბილისი. 1123 წელს აიღეს დმანისი, იმავე წელს ილაშქრეს შირვანში. ამის შემდეგ დავით IV იწყებს დანარჩენი ამიერკავკასიის განთავისუფლებას თურქთაგან. 1124 წელს კი, "მოვიდეს მწიგნობარნი ანელთა თავადთანი და მოახსენეს მოცემა ქალაქისა" და შემოიერთეს ანისი.

დავით აღმაშენებელმა, არა მარტო მოიგერია მომთაბარე თურქ-სელჯუკთა ეთნიკური ექსპანსია, განდევნა ისინი და გააერთიანა საქართველო, არამედ, საფუძველი ჩაუყარა კავკასიური მასშტაბის ქართული იმპერიის შექმნას.

ამისკენ არის მიმართული მისი ძალისხმევა, და გამოიხატა იმ შედეგებში, რაც მის მიერ გატარებულმა რეფორმებმა მოიტანეს: ტოლერანტობის სახელმწიფო პოლიტიკის რანგში აყვანამ, ურთიერთობამ ჩრდილოეთ კავკასიის ხალხებთან, ყივჩაღებთან, ჯვაროსნებთან… ყველა ნაბიჯი ამ მეფისა, მიმართული იყო დიადი მიზნის მისაღწევად. დაწყებული, თუნდაც, ბიზანტიურ ტიტულებზე (ქართველ მეფეებს ვასალური დამოკიდებულების ნიშნად უხვად რომ ურიგებდნენ კონსტანტინეპოლელი იმპერატორები: მაგისტროსი, კურაპალატი, სევასტოსი, პანიპერსევასტოსი, ნევილისიმოსი) უარის თქმით, და დამთავრებული იმ საკადრო პოლიტიკით, რომელმაც, გარდა ისტორიული წყაროებით ცნობილი რამდენიმე პიროვნებისა, ძალიან ბევრი, ჩვენთვის უცნობი ადამიანი გამოიყვანა სახელმწიფო ასპარეზზე, მისცა მათ შესაძლებლობათა რეალიზების საშუალება. ანუ, მოიხმო აქამდის მოუხმობელი პასიონარები და მათთან თანამშრომლობით, ომისა თუ აღმშენებლობის დროს, წარმოუდგენლად დიდი შედეგები მიიღო, ამას ტიტანური შრომა და ახალი სახელმწიფო სისტემის შექმნა დასჭირდა.

ეს უკვე ნახსენები, "სახელმწიფოს გასამხედროებაა", სისტემა, რომელიც დავით აღმაშენებლის წინაშე მდგარი უმთავრესი ამოცანის გადაწყვეტის ეფექტურ საშუალებად იქცა და მისი მემკვიდრეების დროსაც, გარკვეული დროის მანძილზე, ეფექტურად მოქმედებდა, "მაგრამ მთელი ქვეყნის გასამხედროება არ შეიძლება მუდმივი ყოფილიყო. სოციალური განვითარება აიძულებდა ზედნაშენს, ბაზიზს გასწორებოდა, დავით აღმაშენებელმა სცადა შეეჩერებინა გლეხთა მიწაზე დამაგრების პროცესი, "შეწყალების ინსტიტუტით" გააფართოვა პირობითი მიწათმფლობელობა, მაგრამ მოსაკარგავე აზნაურები, უკვე მეორე თობაში, გადაიქცნენ ტიპიურ მემამულეებად. სახელგანთქმულ ქართველ მეფეს თავისი რეფორმატორული ბუნების, ორგანიზატორული ნიჭისა და ზღვა ენერგიის მიუხედავად, არ შეეძლო შეეფერხებინა ბატონყმობის განვითარება. პირიქით, ობიექტურად, საქართველოს გაერთიანებით, მისი განთავისუფლებით, დიდ სავაჭრო მაგისტრალებზე გასვლით, მან ხელი შეუწყო ობიექტურად სოციალურ პროგრესს...

მომდევნო ხანაში, გასამხედროებული სახელმწიფო ნელ-ნელა ვითარდება სავაჭრო კაპიტალის მქონე ფეოდალურ ქვეყნად ბიუროკრატიული სამოქალაქო მმართველობით. ეს პროცესი, ბუნებრივია, მეტად მტკივნეული იყო, სწორედ ამიტომ გიორგი III -ს აუჯანყდებიან დიდებულებიც (ივანე ორბელის აჯანყება), ეკლესიაც (მოითხოვს შეუვალობას), ლაშქარიც (მოითხოვს სარგოს ან სარგოს მოპოვების საშუალებას). გიორგი III -მ სამივე მოთხოვნა დააკმაყოფილა: 1. ივანე ორბელის საგვარეულოს დასჯის ფონზე დიდი პრივილეგიებით აღჭურვა არისტოკრატია (მოსალოდნელია, სწორედ ამ პერიოდში ჩაეცა მახვილი პირობით მიწათმფლობელობას, რამაც მსხვილი სენიორების შეუვალობა მოამზადა თამარის ეპოქაში); 2. "გაახსენდა" ეკლესიის ადრინდელი, "თავისუფლებანი" და მიანიჭა შეუვალობა; 3. "ლაშქარს" დაერთო რბევის ნება, მაგრამ რადგან ეს გამოსავალი არასაიმედი იყო, მათი მომარაგების ფუნქცია ხელში აიღო სახელმწიფომ" (ლოვარდ ტუხაშვილი).

სამხედრო-პოლიტიკური სისტემა, რომელმაც ერთი უმნიშვნელოვანესი პრობლემა მოაგვარა და, ამავე დროს, საფუძვლად დაედო კავკასიური მასშტაბის იმპერიის შექმნას, თითქმის მთელი საუკუნე ამართლებდა თავის დანიშნულებას, თუმცა, უკვე ნახევარი საუკუნის შემდეგ, იწვევს კრიზისს, რომელიც შემდეგი ნახევარი საუკუნის შემდეგ კიდევ უფრო აშკარა გახდა. ამისი მიზეზი, საპირისპიროდ ციტირებული მოსაზრებისა, იყო ის, რომ ქვეყნის ზემოხსენებული გასამხედროება, ანუ მეტისმეტი მილიტარიზაცია საქართველოს შიდა განვითარების პროცესის დამაბრკოლელად იქცა, მაგრამ, თავიდან, ასე სულაც არ ჩანდა...

დავით აღმაშენებელი 1125 წლის 26 იანვარს გარდაიცვალა. იმავე წელს, ტახტზე მისი ძე, დემეტრე I ავიდა და ერთი შეხედვით, დავითის პოლიტიკა გააგრძელა. დემეტრე იპყრობს დმანისს და ხუხანს. 1130 წელს ამარცხებს მის წინააღმდეგ გამოლაშქრებულ ხლათის სულთანს. 1131 წელს აღებულ იქნა გარნისი, 1138 წელს აღებულ იქნა განძა. განსაკუთრებით დიდი ბრძოლები ანისისათვის მიმდინარეობდა, რაც სომხეთისათვის ბრძოლის ცენტრალური ეპიზოდი იყო და ნაწილი - კავკასიისათვის დაწყებული ბრძოლისა. ამის წარმატებულად წარმართვას გვარიანად შეუშალა ხელი შიდა ოპოზიციამ, რომლის მოქმედება დესტაბილიზაციას იწვევდა სახელმწიფოში, ხელისუფლების ყურადღება საგარეო პოლიტიკიდან საშინაოზე გადაჰქონდა:

1130 წელს დემეტრე I-ს შეთქმულება მოუწყვეს უმცროსმა ძმამ და დიდმა ფეოდალებმა. დემეტრემ მოახერხა და შეთქმულები შეიპყრო, უფლისწულს თვალები დასთხარეს, ივანე აბულეთის ძე კი, - მოგვიანებით, მეფემ მოაკვლევინა.

შიდა ოპოზიციის შემდგომი გამოსვლა 1150 წელს მოხდა, როცა დემეტრე I-ის უფროსი ვაჟი, დავითი, ფეოდალთა დახმარებით ცდილობს ტახტის ხელში ჩაგდებას. შვილთან დაპირისპირებული დემეტრე I, 1154-55 წლებში მეფობას თავს ანებებს და ბერად აღიკვეცება.

სამეფო ტახტზე ავიდა დავით V, რომელმაც თავიდანვე დემეტრე I-ის საშინაო პოლიტიკის საწინააღმდეგო ქმედებებით დაიწყო მეფობა. კერძოდ, ივანე აბულეთის ძის შვილი თირქაში, ციხიდან გაანთავისუფლა და ამირსპასალარად დანიშნა. დავით V-მ სულ 6 თვე იმეფა და გარდაიცვალა. თუმცა, სომეხი მემატიანის, ვარდანის მოსაზრებით ის, შესაძლოა, გიორგი უფლისწულის სურვილით მოკლეს სუმბატ და ივანე ორბელებმა.

შემდეგ, გიორგი უფლისწული გამეფდა, რადგან, დემეტრე I მას ანიჭებდა უპირატესობას, იყო "მარჩეველი ძისა უმცროსისა" ("ქართლის ცხოვრება"). გიორგი მამის თანამოსაყდრე გახდა, ხოლო 1156 წლიდან, დემეტრე I-ის გარდაცვალების შემდეგ, ერთპიროვნულად მეფობს გიორგი III-ის სახელით. გიორგის დროს კვლავ გაგრძელდა ბრძოლა სომხეთისათვის და მისი მთავარი ქალაქის, ანისის შესანარჩუნებლად. 1161 წელს გიორგიმ ანისის მმართველი ფალდონი განდევნა ქალაქიდან და ის იოანე ორბელს ჩააბარა. ამის საპასუხოდ, მუსლიმან მმართველთა კოალიცია დაიძრა. შაჰ არმენ იბრაჰიმ ნასირ-ადდინ-სუკმან II-ის, დიარბექირის მმართველის, კუტადადდინ ილღაზი არდონის-ძის და არზრუმის მთავრის, ალ-მელიქ სალტუხის მიერ ორგანიზებულ ამ ძალას, ქართველები ორგანიზებულნი დახვდნენ და დაამარცხეს. ორი ათასი მეომარი ტყვედ ჩაიგდეს, მათ შორის, 6 მთავარი და 150 ამირა. 1162 წელს ქართველებმა დვინის მფლობელის ჯარი დაამარცხეს და ქალაქი აიღეს. 1163 წელს ქართველები მარცხდებიან ილდიგუზ ათაბაგის ჯართან ბრძოლაში. 1167 წელს საქართველოს ყმადნაფიცი შირვანშაჰის სამფლობელოებს ჩრდილოეთიდან საფრთხე დაემუქრა, რაც ქართული ლაშქრის მიერ ლიკვიდირებული იქნა და ქალაქები, შაბურანი და დარუბანდი - აღებული.




ტექსტის სანახავად გაიარეთ რეგისტრაცია.