ასათიანი - Asatiani

საჩინო ქართულ საგვარეულოებს შორის ასათიანებს ერთ-ერთი გამორჩეული ადგილი უჭირავთ. აზრთა სხვადასხვაობაა მეცნიერებაში გვარის ვინაობა-სადაურობაზე. სპეციალისტებს მიაჩნიათ, რომ გვარს, ბევრ სხვა ქართულ გვართა მსგავსად, ფუძედ დასდებია უცხო სიტყვა. გვარის ფუძეა არაბული სიტყვა ასათ (ქართულად – ლომი), რომელიც საუკუნეების წინ შემოუტანიათ ჩვენთან. საკუთარი სახელი ასათ დასდებია საფუძვლად გვარებს: ასათისძე, ასათიშვილი, ასათიანი.

იოანე ბატონიშვილის აღწერის მიხედვით ასათიანები იყვნენ ასათისშვილები, ხოლო ასათიშვილები კი ვაჩნაძიანთ გვარისანი, ხორნაბუჯელნიო.

ასათიანისა და ასათიშვილის იგივეობა ეჭვს არ იწვევს.

სახელით ასათ, არაერთი ცნობილი წინაპარიც გვყავდა ქართველებს.

ასათიშვილთა და ასათიანთა გვარს წინ უსწრებდა უძველესი გვარი, ფორმით – ასათისძე. ვახუშტი ბატონიშვილი ქვეთავში – „მთავართა გუართათვის“ – წერს: „გუარნი მთავართა მათ ძველთანი არიან: ქობულისძე, ასათისძე, კარიჭისძე...“

ერთ-ერთი მოსაზრებით, ხორნაბუჯიდან ასათისძენი დასავლეთ საქართველოში გადასულან და ლეჩხუმამდე მიუღწევიათ. ისე კი, მათ გადასვლას ლიხთ-იმერეთში ვარაუდობენ მეთორმეტე საუკუნის 70-იან წლებში.

ლიხთ-იმერეთის თავადურ საგვარეულოთა შორის განსაკუთრებით ყურადღებას იპყრობს ასათიანთა გვარი. აქ ასათიანები ჩანან ქვეყნის ყველა კუთხეში: იმერეთში, გურიაში, ლეჩხუმში, სვანეთში, დადიანების კარზე.

ლეჩხუმში დამკვიდრებული სამეფო აზნაურები უნდა იყვნენ ქველი და არდაშელი ასათიანები, რომელნიც, სარგის კაკაბაძის ვარაუდით, მეთხუთმეტე საუკუნის სასისხლო სიგელში გვხვდებიან. ამ დროს ისინი მეფის წინაშე „დიდად ერთგული აზნაურიშვილები“ ყოფილან.

ასათიანთა ერთი შტო სვანეთშიც არის და ისინი თავადებად მოიხსენიებიან.

იმერელ ასათიანებში დაწინაურებულად ჩანს ღუღუნასშვილი – ბერი ასათიანი.

საქართველოში 3 716 ასათიანი ცხოვრობს: თბილისში – 1 160, ქუთაისში – 1 113, წყალტუბოში – 214.


სუსუნიაშვილი - Susuniashvili

სუსუნიაშვილი - გვარის ფუძეა მამაკაცის მეტსახელი. კერძოდ, გვხვდება მამაკაცის მეტსახელები: სუსუნა, სუსნია, სუსუნიკა. ასევე, გვხვდება ამ მეტსახელებისგან ნაწარმოები გვარი სუსუნიკაშვილი.

ამ გვართან დაკავშირებით ალექსანდრე ღლონტი წერს, რომ მეტსახელიდან სუსუნიკა გაჩნდა და მომდინარეობს გვარი სუსუნიშვილიო.

საქართველოში 75 სუსუნიაშვილი ცხოვრობს: კასპში – 52, თბილისში – 14, ოზურგეთში – 2.

მაძღარაშვილი

ამ გვართან დაკავშირებით ილია მაისურაძე წიგნში „ქართული გვარ-სახელები“ წერს: „მაძღარა – მეტსახელი გვარებში: მაძღარაძე, მაძღარაშვილი“. სამწუხაროდ, ამ გვართან დაკავშირებით სხვა ინფორმაცია არ არსებობს, თუმცა კვლევა-ძიება გრძელდება.

საქართველოში 455 მაძღარაშვილი ცხოვრობს: დედოფლისწყაროში – 212, თბილისში – 99, რუსთავში – 42.


ბურდული - Burduli

ბურდული - გვარი წარმომდგარია მამაკაცის საკუთარი სახელისგან ბურდი, ბურდუ.

ბურდულები ცხოვრობდნენ მლეთის თემში, კერძოდ, სოფლებში: არახვეთში, ხადაში, ქვემო მლეთში.

მთიულეთში, სოფელ ხადაში მცხოვრებ ბურდულების ნაყარი გვარებია: ესტატესშვილი, ესტატიშვილი, პატარკაციშვილი, პატარკაცაშვილი, პატარკაცი, თამაზასშვილი, ამირხანასშვილი, ხოსროშვილი, ათონისშვილი, ათანაშვილი, ბეჟანისშვილი.

სოფელ არახვეთის გარშემო კი ბურდულების ნაყარი გვარებია: ხუტაშვილი, ნასყიდაშვილი, მახარებლისშვილი, მახარობლიშვილი, ბედიანისშვილი, ბეჟანისშვილი, ნადირასშვილი, გივისშვილი, გურასპისშვილი, გურასპაშვილი, მგელისშვილი.

ბურდულები იყოფიან: პოვლიანებად, შიუკიანებად, ხოსროიანებად, ვარდანიანებად, ჭაბუკიანებად, ჭიჭლიანებად, ვაჟიკიანებად, ბეჟანიანებად, თადულიანებად, აფთიანებად, ლეგიანებად და სხვა.

თეთრი წყაროს მიწაზე ბურდულები გადმოსულან ხადას ქვემო მლეთიდან 1886 წელს.

საქართველოში 2 713 ბურდული ცხოვრობს: თბილისში 1 151, დუშეთში – 510, დედოფლისწყაროში – 177.


ქაჯაია - Qajaia

ქაჯა ეთნონიმური წარმოშობის სახელი უნდა იყოს: ქაჯეთის ციხე, ქაჯები. „ქაჯი – მაცთურთა რასმე იტყვიან. საეშმაკოთა, ვითარცა მინოათა, ჭინკათა, ალსა, კორვიანტსა“.

რუსეთის მთავრობამ ქაჯაიები აზნაურებად ცნო და იმერეთიდან საგვარტომო წიგნში შეიტანა ისინი.

ნაჟანეულის საკათალიკოსო ბეგარის ნუსხაში, მეთექვსმეტე საუკუნის ბოლოს, მოიხსენიება შია ქაჯაია.

ქუთაისის მაზრის მიხაილოვის სახელობის მემამულეთა ბანკს აუქციონზე გამოაქვს მემამულე გიორგი ტარიელის ძე ქაჯაიას მამული სოფელ ჭაგანში – „ვენახი, სახნავი მიწა და ტყე – 800 კვადრატული საჟენი დესეტინა, კაპიტალური ვალი 871 მანეთი და 16 კაპიკი, გადაუხდელი თანხა 45 მანეთი და 48 კაპიკი, სულ 916 მანეთი და 64 კაპიკი“.

გვარი მრავალრიცხოვანია. ის შესულია საქართველოში 25 000-ზე მეტი გვარიდან ყველაზე გავრცელებული ათასი გვარის სიაში და რაოდენობის მიხედვით 157-ე ადგილზეა.

საქართველოში 3 585 ქაჯაია ცხოვრობს: თბილისში 872, მარტვილში 644, ზუგდიდში – 355.


ქილიფთარი - Qiliftari

ქილიფთარი
ქართველთა გვარებში გვარის მწარმოებლად გამოყენებულია სუფიქსები: არი, ური, ული. ასეთებია, მაგალითად, ქალანთარი – კალანტარი, გვარად ქცეული თანამდებობის ტერმინი. „კალანტარი“ სპარსულია და „პოლიციის უფროსს“, „ქალაქის თავს“ ნიშნავს. ქალუნდარი კი ხევსურეთში წარმოიშვა საკუთარი სახელისგან „ქალუნდა“.

გვარზე ქილიფთარი ილია მაისურაძე „ქართულ გვარ-სახელებში“ წერს: „ქილიფთარი, სილაური, ცრემლის ხიდი; ქილიფთარი (სპარსული) ზოგადი მნიშვნელობით „მნე სასმელისა, „პირის მეღვინე“.

ზოგი ქილიფთარი ამბობს, ჩვენ ბერძნები ვართო და გული იქით მიუწევთ. ჰგონიათ, რომ მათი წინაპრები საბერძნეთიდან არიან, თავად კი – მიგრირებულები საქართველოში, კერძოდ გურიაში. შესაძლოა, ასეც იყოს.

საქართველოში 404 ქილიფთარი ცხოვრობს: ოზურგეთში – 256, თბილისში – 38, ლანჩხუთში – 37.


გოჩაშვილი - Gochashvili

გოჩაშვილი - დროთა ვითარებაში გვარშეუცვლელი დავითაშვილები, თამაზიშვილები, ბაგრატაშვილები-ბაგრატიშვილები, ელიზბარიშვილები, გოჩაშვილები, თავისთავად ბაბადიში-ბაბადიშვილები, ისეთივე ბაგრატიონები არიან. ვახუშტი ბატონიშვილი (ბაგრატიონი) „ქართლის ცხოვრების“ თავისსავე დაწერილ მეოთხე ტომში წერს: „ხოლო მუხრანის ბატონი და გოჩაშვილი, აწ მთავარნი, არამედ გუარნი მეფეთა ბაგრატიონთა არიან, ვითარცა აღწერილნი არიან“.

საქართველოში 611 გოჩაშვილი ცხოვრობს. თბილისში 249, გორში – 187, ქარელში – 90.


მიქელაშვილი-მიქელაძე - Miqelashvili-Miqeladze

მიქელაშვილი-მიქელაძე

მიქელა კაცის საკუთარი სახელია. აქედან არის ნაწარმოები გვარები: მიქელაძე, მიქელავა, მიქელაია, მიქელაიშვილი, მიქელბაია, მიქელთაძე და ასე შემდეგ.

მიქელაძეები დიდი თავადები იყვნენ.

მიქელა ძველ ებრაულ ენაზე „ღვთის სწორს“, „ღვთაებრივს“ ნიშნავს.

„აზნაური მიქელაშვილის წინაპარნი არიან იმერელი მიქელაძეების სახლის შვილთაგანნი, მდაბალ აზნაურად მიღებულნი, რომელნიც მოჰყვა ზითევსა შინა მიქელაძის ასულსა დედოფალს ხვარაშანს, მეუღლესა გიორგი მეფისასა და მუნიდგან არიან ცნობილ აზნაურად მიქელაშვილებად 1685 წელსა და მოხსენიებულია ტრაქტატსა შინა“.

საქართველოში 721 მიქელაძე ცხოვრობს: თბილისში – 163, ოზურგეთში – 109, ყვარელში – 67.


ასანიძე-ნადირაძე–ასმანიძე - Asanidze-Nadiradze-Asmanidze

ასანიძე-ნადირაძე–ასმანიძე

გვარის ფუძეა კაცის საკუთარი სახელი ნადირა.

„ნადირაძე შაქარაი, ჩაქვს მცხოვრები, ის გიორგი გურიელმა უწყალობა ბოქაულთუხუცესს თავდგირიძეს“ (1664-1677 წლები).

ასან ნადირაძედანაა გაჩენილი გვარი ასანიძე. ასან (ჰასან) თურქულია და შემოსულია ქართველებთან. ფუძით ასან, ხასან-ასან – კარგს, ლამაზს უხმობენ არაბები, ხოლო თურქების ენაზე ასან-ხასან ითარგმნება, როგორც „წითელი“. დამოუკიდებლად არსებობს გვარები: ასანიშვილი, სანიშვილი, ასანბეგიშვილი, აჭარელი ასანიძენი.

ქართულ საისტორიო წყაროებში ასანიძენი პირველად მეთექვსმეტე საუკუნიდან ჩანან – ლიხთ-იმერეთს. „ამირეჯიბ გაბელისძეთა ულუმბოს მონასტრისთვის ბოძებულ შეწირულობის ნუსხაში მოიხსენიებიან მამია და ჯანიბეგ ასანიძეები, როგორც გუჯარასა და ჯრუჭულას შორის მდებარე მამულიდან სააღაპე გამოსაღების ამღებნი“. შემდგომში ასანიძეები შიდა ქართლშიც გამოჩენილან.

მეჩვიდმეტე საუკუნის ზემო ქართლის სადროშოს აღწერის დავთარში მოიხსენიება აბანოს სასახლის მოსახლე ასანიძე ქიტია თავისი სამი ვაჟით.

საქართველოში ასანიძეები ცხოვრობენ: ზემო იმერეთში, ოდიშში, გურიაში, აჭარაში, ქვემო და შიდა ქართლში, ჰერეთში. განსაკუთრებით მრავლად არიან ძირის, ლაგოდეხის, ჭიათურის, ოზურგეთის მხარეში. ასანიძეთა ნაწილი კი გახიზნულია იმერეთში და იქ დაეწერნენ ასმანიძეებად.

საქართველოში 5 166 ნადირაძე ცხოვრობს: თბილისში 1 285, საჩხერეში – 557, სამტრედიაში – 547. 2 747 ასანიძე: ჭიათურაში – 1 027, თბილისში – 345, საჩხერეში – 231.


ავთანდილაშვილი - Avtandilashvili

ავთანდილაშვილი ეპონიმური ტიპის გვარ-სახელია. ავთანდილ, მნიშვნელობის მიხედვით, უკავშირდება არაბულ-ირანულ ენებს, ნიშნავს „სამშობლოს გულს“, „სამშობლოს რწმენას“ ან „სარწმუნოების სამშობლოს (კერას)“. ის საკუთარ სახელად ქცეულა და ძალიან გავრცელებულია ქართულშიც. პირველად გვხვდება „ვეფხისტყაოსანში“. მისი მოფერებითი ფორმაა ავთო.

ავთანდილაშვილი-ავთანდელიშვილი ქართული გვარ-სახელია.

ავთანდილაშვილები, 1721 წლის აღწერის თანახმად, ქვემო ქართლში აზნაურები იყვნენ. მხოლოდ თავად ყაფლანიშვილებს ჰყავდათ ცხრა აზნაური. მათ შორის არიან: ყულიჯანა, ფრიდონა, ფარემუზა, ბერუა, გიორგი, დოლმაზა, ზავრიდა.

ავთანდილაშვილების გვარის შტო-გვარებია ბეჟანაშვილი და ტერტერაშვილი. ქვემო და შიდა ქართლში სამართლებრივ ძეგლებში მოიხსენიებიან: ბიძინა, ზაალ, გიორგი, როინ, თამაზ, იაგანა, იესე, ჟამურა, ბერუა ავთანდილაშვილები.

საქართველოში 203 ავთანდილაშვილია: ქარელში – 101, თბილისში – 44, გორში – 12.

ბევრი ავთანდილაშვილი ავთანდილიანად არის ჩაწერილი. ისინი 20 სულზე მეტია დაფიქსირებული, ხოლო ავთანდილოვად 141 ადამიანი ჩაწერეს და სხვა ეთნოსის გვარს მიაკუთვნეს.


გილაური - Gilauri


გილაური ქართული ეპონიმური გვარ-სახელია, რომელშიც ფუძედ გამოყენებულია მამაკაცის საკუთარი სახელი გილა. ეს სახელი ბევრ ისტორიულ წყაროშია დაფიქსირებული. ასევე, მისგანაა წარმოშობილი გვარი გილაშვილი.

გილაშვილი და გილაური ერთი და იმავე გვარად ჩანს. გილაშვილი უსწრებს წინ გილაურს. „გილაშვილი ერეთში მცხოვრები, სვიმონ მეფის ნებართვით, ნიკოლოზ კათალიკოსმა იგი, მამულითურთ უბოძა ვახტანგ ბატონიშვილს, ყურისუბნის სანაცვლოდ, ეს მოხდა 1574 წელს“.

„გილაშვილი გიორგი, ერედველი, მამულითურთ კათალიკოსმა ზებედემ უწყალობა ჯვარისმტვირთველ დავით ელიოზის ძე გედევანიშვილს“ (1610 წელი).

გილაშვილები ჩანან სოფლებში თვალი, ერედვი; იყვნენ საეკლესიო პირები და აზატი ყმები. „დავით გილაშვილი, თვალს გაღმა მცხოვრებია აზატი ყმა, არსენ ნინოწმინდელის განჩინებით, მას ევალებოდა ნინოწმინდის საყდრისთვის შეკაზმული ცხენისა და იარაღის გამოღება, თუ უმართალი კაცი გარდაიცვლებოდა“ (1688-1694 წლებში).

„გილაური ქიტუა იყო მოწმე უცნობი პირების მიწის ნასყიდობის წიგნისა“ (1685 წელი).

საქართველოში 217 გილაური ცხოვრობს: მცხეთაში – 160, თბილისში – 53, დუშეთში – 2.

231 გილაშვილი: საგარეჯოში – 114, თბილისში – 74, გურჯაანში – 23.


ხარებაშვილი - Kharebashvili

ხარებაშვილი - გვარის ფუძეა ხარება. ხარება, ქრისტიანულ ეკლესიაში ერთ-ერთი საუფლო დღესასწაულია, აღინიშნება, ძველი სტილით 25 მარტს (7 აპრილი – ახალი სტილით).

წინაპრებს შესაძლებლობა არ გაუშვიათ და დღესასწაულის სახელი მამაკაცის სახელად აუღიათ. ხარება პოპულარული გამხდარა და ის, როგორც ქართველი კაცის სახელი, ბევრ ისტორიულ წყაროსა და სამართლის ძეგლში მოიხსენიება.

ხარება ჩაქსოვილია გვარებში – ხარებავა – სამეგრელოში, აბადეთში, სენაკის რაიონში. ნახარებავო სოფელია იმავე რაიონში. ხარაბაძეები – ცხოვრობენ ბზვანში, დიდ ჯიხაიშში, ინაშაურში, მაღლაკში, ოფშკვითში, ტყაჩირში, ფარცხანაყანებში.

საქარველოში 1 135 ხარებაშვილი ცხოვრობს: თბილისში – 335, ყვარელში – 192, საგარეჯოში – 124.

59 ხარებაძე: ყვარელში – 16, თბილისში – 13, რუსთავში – 4.


ამირხანაშვილი - Amirkhanashvili


ქართული გვარი ამირხანაშვილი (რომელიც ზოგჯერ რუსული ფორმანტი ოვით გვხვდება გაფორმებული, მაგალითად, ამირხანოვი) ნაწარმოებია მამაკაცის საკუთარი სახელიდან ამირხანა. ეს სახელი გვხვდება 1537-1538 წლებშიც. 1646 წელს კი უკვე მოიხსენიება, როგორც გვარი, ისე თიკუნი ამირხანაანი.

ამირხანაშვილი და ამირხანოვი ქართული გვარებია, ამირხანიანი კი – სომხური. ქართველებსა და სომხებს საერთო სახელები ბევრი გვაქვს, ყველა ისინი, როგორც ერთმა, ისე მეორე მხარემ, ვისესხეთ უცხო ხალხისგან და სწორედ ამიტომ გვაქვს მსგავსი ფუძის გვარები. აქ არაფერია უცნაური და დასაძრახისი, ასევე იქცეოდნენ სხვა ერებიც.

საქართველოში 694 ამირხანაშვილი ცხოვრობს: თბილისში – 244, ნინოწმინდაში – 160, ახალქალაქში – 98.