გალაქტიკების ინფორმაცია

გალაქტიკების ინფორმაცია

(galaqtikebis informacia)


მას შემდეგ, რაც სამყარო საკმარისად გაცივდა, დაიწყო წარმოქმნა ატომურმა მატერიამ.

სამყაროში გაჩნდა შემკვრივებული უბნები. თავის მხრივ, შემკვრივებულმა მატერიამ გრავიტაციული ურთიერთქმედების გამო მიიზიდა სამყაროში გაფანტული სხვა მატერია და შემკვრივებული უბნების ზომა იზრდებოდა. დაიწყეს წარმოქმნა პირველმა ვარსკვლავებმა. შემდეგ შედარებით ახლო მდებარე ვარსკვლავებმა მიიზიდეს ერთმანეთი და წარმოქმნეს ვარსკვლავთა კლასტერები. ვარსკვლავთა კლასტერების გაერთიანებებმა წარმოქმნეს გალაქტიკები. ამჟამად ცნობილია ორასი მილიარდი გალაქტიკა. გალაქტიკაში შეიძლება იყოს ასობით მილიარდი ვარსკვლავი. გალაქტიკებში წარმოიქმნება ვარსკვლავები და პლანეტები.

მას შემდეგ, რაც გალაქტიკა დაასრულებს ევოლუციას, მის სტრუქტურაში გამოიყოფა შემდეგი ელემენტები: შემკვრივებული ბირთვი შუაში და დისკი, რომელიც გარშემორტყმულია ფარული მატერიით.

ჩამოყალიბებული გალაქტიკები შეიძლება იყოს სპირალური, ლიფსური და არარეგულარული ფორმის. სპირალური ფორმა მეტყველებს იმაზე, რომ გალაქტიკის დისკი ბრუნავს.

საწყის ეტაპზე გალაქტიკები არარეგულარული ფორმის იყვნენ. დღეს არსებული “ჩამოყალიბებული” გალაქტიკების ასაკი რამდენიმე მილიარდი წელია. მაგალითად, ჩვენი გალაქტიკის ასაკი თორმეტი მილიარდი სინათლის წელია.

გალაქტიკების ერთობლიობა წარმოქმნის კლასტერებს, კლასტერების ერთობლიობა ქმნის სუპერ კლასტერებს, ხოლო სუპერ კლასტერები ქმნიან გალაქტიკების ქსელებს, ფილამენტებს და კედლებს. ყველაზე დიდი – სლოანის დიდი გალაქტიკური კედელი ზომით არის ერთ მილიარდ სინათლის წელზე მეტის (სინათლის წელიწადი არის მანძილი, რომელსაც სინათლე გადის ერთი წლის განმავლობაში).


ასტეროიდები, კომეტები – შესაძლო საფრთხეები

ასტეროიდები, კომეტები – შესაძლო საფრთხეები

(asteroidebi, kometebi - shesadzlo safrtxeebi)


… რამდენიმე წლიურ დეკადაში ერთხელ დედამიწას ეცემა 1 ტონა მასის სხეული. უფრო დიდი მასის – ერთი კილომეტრი ზომის მქონე სხეულის დედამიწაზე დაცემის სიხშირე საშუალოდ რამდენიმე ათეული ათასი წელია.

დაახლოებით 50 000 წლის წინ ასეთი ზომის მეტეორიტი ჩამოვარდა არიზონის უდაბნოში. 1908 წლის 30 ივლისს რუსეთის ტერიტორიაზე, ტუნგუსკაში, ჩამოვარდა მეტეორიტი. ამ დროს დარტყმითმა ტალღამ ლონდონამდე მიაღწია აფეთქებიდან 4 საათის შემდეგ. მეტეორიტის ჩამოვარდნით გამოწვეული ნათება იმდენად დიდი იყო, რომ ევროპაში ღამით კითხვაც კი შეიძლებოდა. 65 მილიონი წლის წინ დიდი მეტეორიტის დღევანდელი მექსიკის ტერიტორიაზე ჩამოვარდნამ გამოიწვია დიდი კატაკლიზმები დედამიწაზე. მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ამ მეტეორიტის ჩამოვარდნამ გამოიწვია იმ დროისთვის დომინანტი ცოცხალი ორგანიზმების (მაგ. დინოზავრების) გადაშენება. ასეთი მასშტაბური მოვლენა რამდენიმე ათეულ მილიონ წელიწადში ერთხელ შეიძლება მოხდეს.



მზე და მისი გავლენა დედამიწაზე

მზე და მისი გავლენა დედამიწაზე

(mze da misi gavlena dedamiwaze)


მზე უძველესი დროიდან იწვევდა ადამიანის ინტერესს.

იგი კაცობრიობის მთელი ისტორიის მანძილზე დიდ როლს ასრულებდა ადამიანის ყოფა-ცხოვრებაში და ამიტომაც ბევრ ცივილიზაციაში (მათ შორის ქართულში) არსებობდა მზის კულტი. მზეს უკავშირდება დღე-ღამისა და წელიწადის დროების ცვლილება. თანამედროვე კვლევებმა დაადასტურა, რომ მზე და მასზე მიმდინარე პროცესები მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს დედამიწაზე. მზიდან მომდინარე გამოსხივება მოქმედებს დედამიწაზე არსებულ არაცოცხალ და ცოცხალ ბუნებაზე, მაგალითად, ადამიანის ჯანმრთელობაზე. მზიდან ამოტყორცნილი სხვადასხვა ტიპის ნაკადები (მზის ქარი, კორონალური ამოფრქვევები, ენერგეტიკული ნაწილაკები) გავლენას ახდენს ელექტროხელსაწყოების, რადიო და სანავიგაციო დანადგარებისა და ხელოვნური თანამგზავრების მუშაობაზე. ასევე, მზიდან წამოსული მატერიისა და გამოსხივების ურთიერთქმედება დედამიწის მაგნეტოსფეროსა და ატმოსფეროსთან იწვევს დედამიწაზე კლიმატის ცვლილებას.

მზე არის მზის სისტემის ცენტრში მოთავსებული ვარსკვლავი. ის დედამიწასთან ყველაზე ახლოს მდებარე ვარსკვლავია. დედამიწა მზიდან 150 მილიონი კილომეტრითაა დაშორებული.

ზოგადად, ვარსკვლავი არის მოკაშკაშე ობიექტი, რომელიც შედგება დამუხტული ნაწილაკების გაზისგან – პლაზმისგან. პლაზმას განსაზღვრულ მოცულობას უნარჩუნებს გრავიტავიცია (ის მიზიდულობის ძალა, რომელიც წარმოიქმნება ვარსკვლავის სხვადასხვა შრეებს შორის). ვარსკვლავი გადის ევოლუციის სხვადასხვა ეტაპს. იგი შეიძლება დაიბადოს გიგანტური მოლეკუ­ლური ღრუბლის (მტვრისა და გაზის ღრუბლის) გრავიტაციული კოლაფსის შემდეგ. ღრუბლის ნაწილებს შორის მიზიდულობის გამო შედარებით ერთგვაროვანი ღრუბელი იშლება მცირე ზომის შემკვრივებულ ობიექტებად – პროტოვარსკვლავებად. სხვადასხვა მასის პროტოვარსკვლავები წარმოქმნიან განსხვავებული ტიპის ვარსკვლავურ ობიექტებს. პროტოვარსკვლავები, რომელთა მასა უფრო მცირეა, ვიდრე მზის მასის რვა პროცენტი, საკმარისად ვერ იკუმშება და, შესაბამისად, ვერ იქმნება დიდი ტემპერატურა თერმობირთვული რეაქციისთვის. ასეთ ობიექტებს ყავისფერ ჯუჯებს უწოდებენ. ყავისფერი ჯუჯების სიკაშკაშე შედარებით მცირეა და ისინი ნელა კვდება. თუ პროტოვარსკვლავის მასა მზის მასის ტოლია ან მეტია, გრავიტაციული ძალა საკმარისია იმისთვის, რომ მატერიის შეკუმშვისას წარმოიქმნას საკმარისად ცხელი გული. ვარსკვლავის შიგნით არსებული მაღალი ტემპერატურის პირობებში მიმდინარეობს თერმობირთვული რეაქციები, რომლის შედეგად წარმოქმნილი წნევის ძალა აბალანსებს ვარსკვლავის შრეებს შორის არსებულ მიზიდულობის ძალას და მყარდება ე.წ ჰიდროსტატიკური წონასწორობა. ამის შემდეგ ვარსკვლავი იკავებს ადგილს ვარსკვლავების კლასიფიკაციის ე.წ. მთავარ მიმდევრობაში. მზის ტიპის ანუ საშუალო ზომის ვარსკვლავური ობიექტები მთავარ მიმდევრობაში რჩება დაახლოებით ათი მილიარდი წლის განმვალობაში. ითვლება, რომ დღეს მზე თავისი ევოლუციის შუა ფაზაშია. დროთა განმავლობაში ვარსკვლავის ცენტრში თერმობირთვული რეაქციისთვის საჭირო საწვავი ილევა და რეაქციებიც წყდება. როდესაც გრავიტაციული ძალა გადააჭარბებს ვარსკვლავური გაზის წნევის ძალას, იწყება ვარსკვლავის შეკუმშვა და პროცესი სრულდება მისი სხვადასხვა ტიპის ობიექტად ჩამოყალიბებით (წითელი ჯუჯა, წითელი გიგანტი, თეთრი ჯუჯა, ნეიტრონული ვარსკვლავი, შავი ხვრელი). ის, თუ რა ტიპის ობიექტად იქცევა ვარსკვლავი, დამოკიდებულია მის საწყის მასასა და ზომაზე.

მზის რადიუსი საშუალოდ 700 000 კილომეტრია, რაც დაახლოებით 110-ჯერ აღემატება დედამიწის რადიუსს, ხოლო მზის მასა 330 000-ჯერ მეტია დედამიწის მასაზე. მზის შიდა სტრუქტურა შედგება მზის ცხელი გულისგან, სადაც ტემპერატურა დაახლოებით 15 მილიონი გრადუსია და მიმდინარეობს თერმობირთვული რეაქცია, რადიაციული ზონისგან, რომელშიც ვრცელდება თერმობირთვული რეაქციის შედეგად წარმოქმნილი გამოსხივება და კონვექციური ზონისგან. კონვექციურ ზონაში მზის გულში წარმოქმნილი ენერგია გადადის კონვექციური ნაკადების მეშვეობით. კონვექციური და რადიაციული ზონების საზღვარზე, ურთიერთქმედების ფენაში, ხდება მზის მაგნიტური ველის ფორმირება.

მზის ხილულ ზედაპირს ფოტოსფერო ეწოდება. ფოტოსფეროს ზედა ფენას წარმოადგენს არარეგულარული ფენა – ქრომოსფერო, რომელშიც ტემპერატურა 6 ათასიდან 20 ათას გრადუსამდე იზრდება. ქრომოსფეროში წარმოქმნილი წყალბადის გამოსხივება მზეს წითელ შეფერილობას აძლევს. მზის გარეთა ატმოსფეროს წარმოადგენს კორონა. მას ქრომოსფეროსგან გამოყოფს თხელი, არარეგულარული გარდამავალი ზონა. კორონა მზის დაბნელებისას გამოიყურება როგორც კაშკაშა, თეთრი გვირგვინი. მისი ტემპერატურა მილიონ გრადუსს აღემატება.
მზეს ახასიათებს აქტივობის 11-წლიანი ციკლი. აქტივობის პერიოდში ფოტოსფეროს ზედაპირზე წარმოიქმნება მზის ლაქები. პერიოდს, როდესაც მზის ლაქების წარმოქმნა ყველაზე ინტენსიურია, მზის მაქსიმუმი ეწოდება, ხოლო მზის ლაქების წარმოქმნის მინიმალური ინტენსივობის შესაბამის პერიოდს – მზის მინიმუმი. მზის ლაქაში შეიძლება გამოიყოს ორი უბანი – უმბრა და პრეუმბრა. უმბრა არის მუქი ადგილი, სადაც მაგნიტური ველი მზის ზედაპირის მართობულია (ამ ადგილას მაგნიტური ველი ამოდის მზიდან ან ჩადის მასში). პრეუმბრა ნაკლებად მუქი ადგილია, სადაც მაგნიტური ველი დახრილია მზის ზედაპირის მიმართ. თუ მზის აქტივობის ციკლი 11 წელია, მზის ლაქების ციკლი 22-წლიანია, რადგან ყოველ 11 წელიწადში მაგნიტური ველი იცვლის მიმართულებას. ანუ, მზის მაქსიმუმისას, მოცემული წერტილიდან მაქსიმალური სიძლიერის მაგნიტური ველი ამოდის მზის ზედაპირიდან, 11 წლის განმავლობაში ველი სუსტდება და ნულდება, შემდეგ წარმოიქმნება და ძლიერდება საპირისპირო მიმართულების ველი და ამ 11-წლიანი ციკლის ბოლოს, იგივე ადგილას, მაქსიმალური სიძლიერის ველი ჩადის მზეში. მომდევნო 11 წლის განმავლობაში ციკლი მეორდება და მეორე 11-წლიანი ციკლის ბოლოს მაქსიმალური სიძლიერის ველი კვლავ ამოდის მზიდან.

მზის კორონაში მიმდინარე პროცესები გავლენას ახდენს მზიდან მომდინარე ნაკადების (მზის ქარი, კორონალური ამოფრქვევები, ენერგეტიკული ნაწილაკები) დინამიკაზე.

მზის ქარი წარმოიქმნება მზის ცხელ კორონაში. ზოგადად, ვარსკვლავის ქარი ვარსკვლავური მატერიის უწყვეტი ნაკადია, რომელიც მოედინება მისი ზედაპირიდან. ვარსკვლავური ქარის სიჩქარე, როგორც წესი, აღემატება ბგერის სიჩქარეს. ბგერის სიჩქარეზე ნაკლები სიჩქარით მოძრავ ნაკადს ეწოდება ვარსკვლავური ბრიზი. მზის ქარი არ არის ერთგვაროვანი, ის შედგება 800 კილომეტრი წამში სიჩქარით მოძრავი სწრაფი ქარისა და ნელი ქარისგან, რომლის სიჩქარეა დაახლოებით 400 კილომეტრი წამში.

მზის აქტივობისას შესაძლებელია მზის სისტემაში ყველაზე ენერგეტიკული მოვლენის – კორონალური მასის ამოფრქვევის დაკვირვება, რომლის დროსაც ხდება მზის ზედაპირული მატერიის დიდი რაოდენობით (ათობით მილიარდი ტონის) ამოტყორცნა მცირე დროში. ამოფრქვეული მასა მოძრაობს რამდენიმე ასეული კილომეტრი წამში სიჩქარით. კორონალური ამოფრქვევების წარმოქმნის ზოგადი მექანიზმი ჯერ არ არის შესწავლილი. ამ მოვლენას უკავშირებენ თერმული ან მაგნიტური ენერგიის სწრაფ გამოთავისუფლებას. იმ კორონალური ამოფრქვევების ნაწილს, რომლებიც აღწევს დედამიწის მაგნეტოსფერომდე, უწოდებენ მაგნიტურ ღრუბლებს. მაგნიტური ღრუბლის სიჩქარე დაახლოებით მზის ქარის სიჩქარეს უტოლდება, ხოლო დედამიწის მაგნეტოსფეროსთან მისი რადიუსი დაახლოებით 40-ჯერ აღემატება მზის რადიუსს.

მზის აქტივობისას მიმდინარე ამოფრქვევებს და აფეთქებებს თან სდევს მზის ენერგეტიკული ნაწილაკების (სინათლის სიჩქარესთან მიახლოებული სიჩქარით მოძრავი ელექტრონებისა და პროტონების) წარმოშობა მზის ზედაპირზე.

მზის ქარში მოძრავ ენერგეტიკულ ნაწილაკებს შეუძლია დააზიანოს ხელოვნური თანამგზავრები და საფრთხე შეუქმნას ასტრონავტების ჯანმრთელობას. ამ დამუხტულ ნაწილაკებს საკმარისი ენერგია აქვთ თანამგზავრის ან კოსმოსური ხომალდის შიგნით შესაღწევად. თანამგზავრის დამცავ შრეში (კედლებში) მოძრაობისას ენერგეტიკული დამუხტული ნაწილაკები წარმოქმნის ძლიერ ელექტრულ ველს, რომელიც, თავის მხრივ, იწვევს ელექტრულ განმუხტვას, რომლის დროსაც ზიანდება თანამგზავრზე დამონტაჟებული ხელსაწყოები. ენერგეტიკულმა ნაწილაკებმა შეიძლება ასევე გამოიწვიოს ხელსაწყოების მხოლოდ ერთჯერადი გაუმართაობა. ენერგეტიკული ნაწილაკების ყველაზე ძლიერ ნაკადს მზის ქარში აკვირდებოდნენ 1972 წლის აგვისტოში. გამოთვლებმა აჩვენა, რომ ამ დროს კოსმოსში ასტრონავტები რომ ყოფილიყვნენ, ისინი 10 საათის განმავლობაში მიიღებდნენ დასხივების სასიკვდილო დოზას.

ერთი შეხედვით ბუნებრივია ვივარაუდოთ, რომ მზიდან წამოსულ გამოსხივებას და ვარსკვლავური მასის ნაკადებს (მზის ქარი, კორონალური ამოფრქვევები, ენერგეტიკული ნაწილაკები) შეეძლოთ ძალზე უარყოფითად ემოქმედათ დედამიწის კლიმატზე, ჩვენს პლანეტაზე არსებულ ცოცხალ და არაცოცხალ ბუნებასა და ჩვენს ყოფაზე. მაგალითად, მზიდან წამოსულ ულტრაიისფერ გამოსხივებას შეუძლია დააზიანოს ადამიანის ჯანმრთელობა, დაასუსტოს იმუნური სისტემა, გამოიწვიოს გენეტიკური ცვლილებები ცოცხალ ორგანიზმებში, გახდეს თვალისა და კანის დაავადებების (მაგ. კიბოს) მიზეზი. ულტრაიისფერმა გამოსხივებამ შეიძლება შეაფერხოს მცენარეების ზრდა. საბედნიეროდ, დედამიწას გარს აკრავს დამცავი შრე – ატმოსფერო, რომელიც ხელს უწყობს დედამიწაზე სიცოცხლისთვის საჭირო პირობების შენარჩუნებას. დედამიწის ატმოსფერო შედგება ტროპოსფეროსგან (დედამიწის ზედაპირიდან 17-კილომეტრიანი ფენა) და მომდევნო შრეებისგან – სტრატოსფეროსგან (ეს ფენა მთავრდება დედამიწის ზედაპირიდან 50 კილომეტრზე), მეზოსფეროსგან (მისი ზედა საზღვარი დედამიწის ზედაპირიდან 80 კილომეტრზე მდებარეობს), თერმოსფეროსგან, იგივე იონოსფეროსგან, რომლის ზედა საზღვრის მდებარეობა დედამიწის ზედაპირიდან 300-დან 800 კილომეტრამდე მერყეობს. თერმოსფეროს გაგრძელებაა ეგზოსფერო, რომელიც დედამიწის ზედაპირიდან 1000 კილომეტრზე მთავრდება. თითოეულ შრეს ახასიათებს ერთმანეთისგან განსხვავებული სიმკვრივე და ტემპერატურა.

ატმოსფერო ხელს უშლის მზიდან წამოსული, ცოცხალი ორგანიზმებისთვის საზიანო გამოსხივების გავრცელებას. დედამიწაზე ულტრაიისფერი გამოსხივების წილის შემცირება დამოკიდებულია ღრუბლიანობასა და ოზონის რაოდენობაზე ატმოსფეროში. ოზონის რაოდენობის მცირე ცვლილებამ შეიძლება გამოიწვიოს მნიშვნელოვანი ცვლილებები ულტრაიისფერი გამოსხივების დედამიწის ატმოსფეროში გავრცელების პროცესში.

იონოსფერო ყველაზე აქტიურად ურთიერთქმედებს მზიდან წამოსულ გამოსხივებასთან და სხვადასხვა ტიპის ნაკადებთან. მზის აქტივობისას, მზიდან წამოსული ენერგეტიკული ნაკადების ურთიერთქმედება იონოსფეროსთან იწვევს მისი პარამეტრების ცვლილებას, რაც, თავის მხრივ, გავლენას ახდენს როგორც რადიო, სანავიგაციო და ელექტროხელსაწყოების გამართულ მუშაობაზე, ისე დედამიწის კლიმატსა და, შესაბამისად, დედამიწის ცოცხალ და არაცოცხალ ბუნებაზე.

ზოგიერთი რადიო და სანავიგაციო სისტემების მუშაობის პრინციპი დამყარებულია იონოსფეროს მიერ დედამიწიდან გაგზავნილი სიგნალების (ელექტრომაგნიტური ტალღების) არეკვლაზე. ეს პრინციპი საშუალებას იძლევა სიგნალის გადაცემა განხორციელდეს დიდ მანძილებზე. მაგნიტური ქარიშხლი, რომელიც ასოცირდება მზის ქარში კორონალური მასის ამოფრქვევების მოძრაობასთან, იწვევს იონოსფეროს პარამეტრების ცვლილებას და ხელს უშლის მოცემული სიხშირის ტალღების არეკვლას იონოსფეროს მიერ. ეს კი, თავის მხრივ, აფერხებს სანავიგაციო და რადიოხელსაწყოების მუშაობას. ისეთი სანავიგაციო სისტემა, როგორიც არის GPS (Global Position System), გზავნის სიგნალს ხელოვნურ თანამგზავრთან და შემდეგ იქიდან იღებს მონაცემებს, ხოლო იონოსფეროში გამოწვეული ცვლილებები აფერხებს კოსმოსში განთავსებულ თანამგზავრთან კავშირს. მაგნიტური ქარიშხლის დროს დედამიწის ატმოსფეროში შემოღწეული დამუხტული ნაწილაკები იწვევს ატმოსფეროს იონიზაციის ხარისხის ცვლილებას, რაც აფერხებს დედამიწაზე ელექტრული ხელსაწყოების მუშაობას.

მზიდან წამოსული ენერგეტიკული ნაკადებისა და დედამიწის ატმოსფეროს ურთიერთქმედების თვალსაჩინო და სანახაობრივად ლამაზი მაგალითია ე.წ. ჩრდილოეთის ციალი. მზიდან წამოსული ენერგეტიკული ნაწილაკები ჩაჭერილნი არიან დედამიწის მაგნიტური ველის მიერ და ისინი ვეღარ აღწევს დედამიწის ატმოსფეროში. ამ ნაწილაკების ერთობლიობა დედამიწის გარშემო ქმნის ე.წ. ვან ალლენის სარტყელს. მზის აქტივობისას, კორონალური მასის ამოფრქვევების მოძრაობასთან ასოცირებული მაგნიტური ქარიშხალი იწვევს დედამიწის მაგნიტური ველის სტრუქტურის ცვლილებას. ამის გამო ვან ალლენის სარტყელიდან დამუხტული ენერგეტიკული ნაწილაკები ახერხებენ დედამიწის ატმოსფეროში შემოღწევას. ამ დამუხტული ნაწილაკების იონოსფეროსთან ურთიერთქმედება იწვევს ნათებას, რომელიც ცნობილია ჩრდილოეთის ციალის სახელით. ჩრდილოეთის ციალის ფერი დამოკიდებულია მოცემული ატმოსფერული გაზის სახეობასა და პარამეტრებზე.

როგორც ვხედავთ, მზე გავლენას ახდენს დედამიწის კლიმატზე, ცოცხალ და არაცოცხალ ბუნებაზე, მზის აქტივობამ შეიძლება დააზიანოს ელექტროტექნიკა და თანამგზავრები. ელექტროტექნიკის ხარისხის გაუმჯობესება კი, თავის მხრივ, დაკავშირებულია ხარჯების ზრდასთან. იმისთვის, რომ დაცული იყოს ადამიანების ჯანმრთელობა და სიცოცხლე, შენარჩუნებული იყოს დედამიწაზე სიცოცხლისთვის ხელსაყრელი პირობები და დაიზოგოს ფინანსები, საჭიროა მზეზე მიმდინარე მოვლენებისა და ამინდის პროგნოზირების ეფექტურობის გაუმჯობესება. ამისთვის კი აქტიურად უნდა გაგრძელდეს მზისა და მასზე მიმდინარე პროცესების შესწავლა. დღეს მთელ მსოფლიოში რამდენიმე სამეცნიერო ცენტრი მუშაობს მზეზე დაკვირვების ხარისხის გაუმჯობესებაზე, ხორციელდება მზეზე მიმდინარე პროცესების კომპიუტერული (რიცხვითი) მოდელირება და ანალიტიკური მოდელების დამუშავება.


ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბის ევო­ლუ­ცია, შა­ვი ხვრე­ლე­ბი

ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბის ევო­ლუ­ცია, შა­ვი ხვრე­ლე­ბი

(varskvlavebis evolucia, shavi xvrelebi)


ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბის ევო­ლუ­ცი­ი­სა და შა­ვი ხვრე­ლე­ბის ბუ­ნე­ბის შე­სა­ხებ

…შავი ხვრელის ცენტრში გრავიტაცია უსასრულოა. ეს კი ნიშნავს იმას, რომ არავი

ნ იცის, რა ხდება შავი ხვრელის ცენტრში. საქმე გვაქვს სინგულარობასთან. ცოდნის უკმარისობა იძლევა საფუძველს სხვადასხვა ინტერპრეტაციისთვის. მაგალითად, მოვისმენთ მოსაზრებას იმის შესახებ, რომ შავი ხვრელის ცენტრი შეიძლება იყოს გვირაბი პარალელურ სამყაროში ან რომ ამ გვირაბის გავლით დროში მოგზაურობა შეიძლება…

ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი არის მო­კაშ­კა­შე ობი­ექ­ტი, რო­მე­ლიც შედ­გე­ბა და­მუხ­ტუ­ლი ნა­წი­ლა­კე­ბის გა­ზის­გან – პლაზ­მის­გან. პლაზ­მას გან­საზღ­ვ­რულ მო­ცუ­ლო­ბას უნარ­ჩუ­ნებს გრა­ვი­ტა­ვი­ცია (ის მი­ზი­დუ­ლო­ბის ძა­ლა, რო­მე­ლიც წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის სხვა­დას­ხ­ვა შრე­ებს შო­რის). ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი გა­დის ევო­ლუ­ცი­ის სხვა­დას­ხ­ვა ეტაპს. ის შე­იძ­ლე­ბა და­ი­ბა­დოს გი­გან­ტუ­რი მო­ლე­კუ­ლუ­რი ღრუბ­ლის (მტვრი­სა და გა­ზის ღრუბ­ლის) გრა­ვი­ტა­ცი­უ­ლი კო­ლაფ­სის შემ­დეგ. ღრუბ­ლის ნა­წი­ლებს შო­რის მი­ზი­დუ­ლო­ბის გა­მო შე­და­რე­ბით ერ­თ­გ­ვა­რო­ვა­ნი ღრუ­ბე­ლი იშ­ლე­ბა მცი­რე ზო­მის შემ­კ­ვ­რი­ვე­ბულ ობი­ექ­ტე­ბად – პრო­ტო­ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბად. სხვა­დას­ხ­ვა მა­სის პრო­ტო­ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბი წარ­მოქ­მ­ნი­ან გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბუ­ლი ტი­პის ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვურ ობი­ექ­ტებს. პრო­ტო­ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბი, რო­მელ­თა მა­სა უფ­რო მცი­რეა, ვიდ­რე მზის მა­სის რვა პრო­ცენ­ტი, საკ­მა­რი­სად ვერ იკუმ­შე­ბა და, შე­სა­ბა­მი­სად, ვერ იქ­მ­ნე­ბა საკ­მა­რი­სად დი­დი ტემ­პე­რა­ტუ­რა თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ის­თ­ვის. ასეთ ობი­ექ­ტებს ყა­ვის­ფერ ჯუ­ჯებს უწო­დე­ბენ. ყა­ვის­ფე­რი ჯუ­ჯე­ბის სი­კაშ­კა­შე შე­და­რე­ბით მცი­რეა და ისი­ნი ნე­ლა კვდე­ბი­ან. თუ პრო­ტო­ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის მა­სა მზის მა­სის ტო­ლი ან მე­ტია, გრა­ვი­ტა­ცი­უ­ლი ძა­ლა საკ­მა­რი­სია იმის­თ­ვის, რომ მა­ტე­რი­ის შე­კუმ­შ­ვი­სას წარ­მო­იქ­მ­ნას საკ­მა­რი­სად ცხე­ლი გუ­ლი. ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის შიგ­ნით არ­სე­ბუ­ლი მა­ღა­ლი ტემ­პე­რა­ტუ­რის (რამ­დე­ნი­მე მი­ლი­ო­ნი გრა­დუ­სი მა­ინც) პი­რო­ბებ­ში მიმ­დი­ნა­რე­ობს თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი, რომ­ლის შე­დე­გად წარ­მოქ­მ­ნი­ლი წნე­ვის ძა­ლა აბა­ლან­სებს ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის შრე­ებს შო­რის არ­სე­ბულ მი­ზი­დუ­ლო­ბის ძა­ლას და მყარ­დე­ბა ე.წ. ჰიდ­როს­ტა­ტი­კუ­რი წო­ნას­წო­რო­ბა. ამის შემ­დეგ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი იკა­ვებს ად­გილს ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბის კლა­სი­ფი­კა­ცი­ის ე.წ. მთა­ვარ მიმ­დევ­რო­ბა­ში. მზის მა­სის სა­და­რი მა­სის ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბი მთა­ვარ მიმ­დევ­რო­ბა­ში რჩე­ბი­ან და­ახ­ლო­ე­ბით ათი მი­ლი­არ­დი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში.

სა­ნამ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი ვარ­ს­კ­ვ­ლავ­თა კლა­სი­ფი­კა­ცი­ის მთა­ვარ მიმ­დევ­რო­ბა­შია, ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გულ­ში მიმ­დი­ნა­რე თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბის­თ­ვის სა­ჭი­რო მა­სა­ლაა წყალ­ბა­დი. თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ი­სას “იწ­ვის” წყალ­ბა­დი და წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა ჰე­ლი­უ­მი, ამა­ვე დროს თა­ვი­სუფ­ლ­დე­ბა ენერ­გია, რო­მე­ლიც გა­და­ე­ცე­მა ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის სხვა ნა­წი­ლებს. მზის ტი­პის ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვებ­ში წყალ­ბა­დის მა­რა­გი საკ­მა­რი­სია ათი მი­ლი­არ­დი წლის გან­მავ­ლო­ბა­ში. მზე­ზე გა­ცი­ლე­ბით მძი­მე ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვებ­ში წყალ­ბა­დის მა­რა­გი უფ­რო სწრა­ფად ილე­ვა. ყვე­ლა­ზე მძი­მე ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვებ­ში წყალ­ბა­დი ილე­ვა ერ­თი მი­ლი­ო­ნი წლის შემ­დეგ. წყალ­ბა­დის გა­მო­ლე­ვის შემ­დეგ თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი წყდე­ბა, ვარ­კ­ვ­ლა­ვი იწყებს კვდო­მას, ხო­ლო ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გულ­ში რჩე­ბა ჰე­ლი­უ­მი. იმის­თ­ვის, რომ და­იწყოს თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი ჰე­ლი­უ­მის მო­ნა­წი­ლე­ო­ბით, სა­ჭი­როა მზის გულ­ში არ­სე­ბულ ტემ­პე­რა­ტუ­რა­ზე უფ­რო მა­ღა­ლი ტემ­პე­რა­ტუ­რა. რო­დე­საც ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გულ­ში თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი მთავ­რ­დე­ბა, ჰიდ­როს­ტა­ტი­კუ­რი ბა­ლან­სი ირ­ღ­ვე­ვა, გრა­ვი­ტა­ცი­უ­ლი ძა­ლა აჭარ­ბებს თერ­მუ­ლი წნე­ვის გა­მო წარ­მოქ­მ­ნილ ძა­ლას და ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი იკუმ­შე­ბა. შე­კუმ­შ­ვი­სას ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლის ტემ­პე­რა­ტუ­რა იზ­რ­დე­ბა. თუ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის მა­სა მზის მა­სის ნა­ხე­ვარ­ზე ნაკ­ლე­ბია, გრა­ვი­ტა­ცია არ არის საკ­მა­რი­სი იმის­თ­ვის, რომ შე­კუმ­შოს ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლი იმ­დე­ნად, რომ შე­კუმ­შ­ვი­სას წარ­მოქ­მ­ნი­ლი ტემ­პე­რა­ტუ­რა იყოს საკ­მა­რი­სი ჰე­ლი­უ­მის მო­ნა­წი­ლე­ო­ბით თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბის და­საწყე­ბად. ასეთ შემ­თხ­ვე­ვა­ში გარ­და­იქ­მ­ნე­ბა წი­თელ ჯუ­ჯად წო­დე­ბულ ობი­ექ­ტად. წი­თელ­მა ჯუ­ჯამ შე­იძ­ლე­ბა მზე­ზე ათას­ჯერ დიდ­ხანს იცოცხ­ლოს. მზის მა­სის მქო­ნე და უფ­რო მა­სი­უ­რი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბის შე­კუმ­შ­ვი­სას მათ გულ­ში წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა დი­დი ტემ­პე­რა­ტუ­რა და იწყე­ბა თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი ჰე­ლი­უ­მის მო­ნა­წი­ლე­ო­ბით.

ჰე­ლი­უმ­ში მიმ­დი­ნა­რე რე­აქ­ცი­ე­ბი­სას წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა ნახ­შირ­ბა­დი. ამ რე­აქ­ცი­ე­ბი­სას გა­მო­ყო­ფი­ლი ენერ­გი­ის შე­დე­გად ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლი ცხელ­დე­ბა და იწყებს დი­დი ენერ­გი­ის გა­მოს­ხი­ვე­ბას. გა­მოს­ხი­ვე­ბუ­ლი ენერ­გია იწ­ვევს ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის ზე­და შრე­ე­ბის გა­ფარ­თო­ე­ბას. გა­ფარ­თო­ე­ბი­სას ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვუ­რი მა­ტე­რია ცივ­დე­ბა და იღებს წი­თელ ფერს. ამ პრო­ცე­სის შე­დე­გად წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა წი­თე­ლი გი­გან­ტი. მა­გა­ლი­თად, მზის­გან წარ­მოქ­მ­ნი­ლი წი­თე­ლი გი­გან­ტის ზო­მებ­მა შე­იძ­ლე­ბა გა­და­ა­ჭარ­ბოს მერ­კუ­რი­სა და ვე­ნე­რას ორ­ბი­ტის ზო­მებს.

წი­თე­ლი გი­გან­ტის გულ­ში ჰე­ლი­უ­მის გა­მო­ლე­ვის შემ­დეგ თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცია წყდე­ბა, გრა­ვი­ტა­ცი­უ­ლი ძა­ლა იწყებს დო­მი­ნი­რე­ბას და ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლი იწყებს შე­კუმ­შ­ვას მა­ნამ, სა­ნამ არ წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა ახა­ლი თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბის­თ­ვის საკ­მა­რი­სი ტემ­პე­რა­ტუ­რა. ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვუ­რი ობი­ექ­ტის ევო­ლუ­ცი­ის სხვა­დას­ხ­ვა ეტაპ­ზე ამ ობი­ექ­ტის გულ­ში მიმ­დი­ნა­რე თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბის საწ­ვა­ვია სხვა­დას­ხ­ვა ელე­მენ­ტი: ნახ­შირ­ბა­დი, ჟან­გ­ბა­დი, სი­ლი­კო­ნი… სა­ბო­ლო­ოდ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გულ­ში წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა რკი­ნა. ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლის ყო­ვე­ლი შე­კუმ­შ­ვი­სას მას სწყდე­ბა ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვუ­რი მა­ტე­რი­ის გა­რე გარ­სი. რო­გორც ზე­მოთ აღ­ვ­ნიშ­ნეთ, შე­კუმ­შ­ვი­სას ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლის ტემ­პე­რა­ტუ­რა იზ­რ­დე­ბა. ცხე­ლი მო­მაკ­ვ­და­ვი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის მი­ერ გა­მოს­ხი­ვე­ბუ­ლი ენერ­გია იწ­ვევს ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გა­რე­მომ­ც­ვე­ლი გა­ზის იონი­ზა­ცი­ას. ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის იონი­ზე­ბუ­ლი გარ­სი კაშ­კა­შაა. მას უწო­დე­ბენ პლა­ნე­ტა­რულ ნის­ლე­ულს.

რკი­ნა ყვე­ლა­ზე მდგრა­დი ელე­მენ­ტია. ამი­ტომ მას შემ­დეგ, რაც ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლი რკი­ნად გარ­და­იქ­მ­ნე­ბა, მას­ში თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი წყდე­ბა, რად­გან რკი­ნის­გან, რო­გორც მდგრა­დი ელე­მენ­ტის­გან, ახა­ლი, სხვა ელე­მენ­ტი აღარ წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა. თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბის სა­ბო­ლო­ოდ შეწყ­ვე­ტის შემ­დეგ გრა­ვი­ტა­ცი­უ­ლი ძა­ლის ზე­მოქ­მე­დე­ბით იწყე­ბა მო­მაკ­ვ­და­ვი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის რკი­ნის გუ­ლის კო­ლაფ­სი.

ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლის კო­ლაფ­სი­სას, მას­ში არ­სე­ბუ­ლი ელექ­ტ­რო­ნე­ბი იწყე­ბენ ერ­თ­მა­ნეთ­თან მი­ახ­ლო­ე­ბას. კვან­ტუ­რი ფი­ზი­კის ერთ-ერ­თი პრინ­ცი­პის თა­ნახ­მად, ელექ­ტ­რო­ნებს არ შე­უძ­ლი­ათ ერ­თ­მა­ნეთ­თან ძა­ლი­ან ახ­ლოს მის­ვ­ლა და ერ­თი და იგი­ვე მდგო­მა­რე­ო­ბის და­კა­ვე­ბა. ამის გა­მო ელექ­ტ­რო­ნე­ბი ეწი­ნა­აღ­მ­დე­გე­ბი­ან და­ახ­ლო­ე­ბას და წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა გა­დაგ­ვა­რე­ბუ­ლი ელექ­ტ­რო­ნუ­ლი წნე­ვა. თუ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის გუ­ლის მა­სა მზის მა­სის 1.4-ზე ნაკ­ლე­ბია, გა­დაგ­ვა­რე­ბუ­ლი ელექ­ტ­რო­ნუ­ლი წნე­ვის გა­მო წარ­მოქ­მ­ნი­ლი ძა­ლა აბა­ლან­სებს გრა­ვი­ტა­ცი­ულ ძა­ლას და წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა თეთრ ჯუ­ჯად წო­დე­ბუ­ლი ობი­ექ­ტი. თეთ­რი ჯუ­ჯის მა­სა მზის მა­სის 1.4-ზე ნაკ­ლე­ბია, ხო­ლო მი­სი ზო­მა და­ახ­ლო­ე­ბით უტოლ­დე­ბა პა­ტა­რა პლა­ნე­ტის (მაგ. დე­და­მი­წის) ზო­მას. თეთ­რი ჯუ­ჯე­ბი მდგრა­დი, კომ­პაქ­ტუ­რი ობი­ექ­ტე­ბი. მათ­ში თერ­მო­ბირ­თ­ვუ­ლი რე­აქ­ცი­ე­ბი აღარ მიმ­დი­ნა­რე­ობს. ისი­ნი თან­და­თან ას­ხი­ვე­ბენ შერ­ჩე­ნილ სით­ბოს.

თუ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვუ­რი ნარ­ჩე­ნის მა­სა მე­ტია მზის მა­სის 1.4-ზე და ნაკ­ლე­ბია 3-4 მზის მა­სა­ზე, მა­შინ გრა­ვი­ტა­ცი­ის ძა­ლა აჭარ­ბებს გა­დაგ­ვა­რე­ბუ­ლი ელექ­ტ­რო­ნუ­ლი წნე­ვის მი­ერ წარ­მოქ­მ­ნილ ძა­ლას და ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი იკუმ­შე­ბა. გრა­ვი­ტა­ცი­ის გა­მო ელექ­ტ­რო­ნე­ბი აღ­წე­ვენ ბირ­თ­ვ­ში და ბირ­თ­ვის პრო­ტო­ნებ­თან ერ­თად წარ­მოქ­მ­ნი­ან ნე­იტ­რო­ნებს. ნე­იტ­რო­ნე­ბი ეწი­ნა­აღ­მ­დე­გე­ბი­ან და­ახ­ლო­ე­ბას და, შე­სა­ბა­მი­სად, ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის შემ­დ­გომ შე­კუმ­შ­ვას. ამ დროს წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა ნე­იტ­რო­ნუ­ლი წნე­ვა (გა­დაგ­ვა­რე­ბუ­ლი), რომ­ლის შე­დე­გა­დაც გა­ჩე­ნი­ლი ძა­ლა აბა­ლან­სებს გრა­ვი­ტა­ცი­ულ ძა­ლას და წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა ნე­იტ­რო­ნუ­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი. ტი­პუ­რი ნე­იტ­რო­ნუ­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის დი­ა­მეტ­რი ათე­უ­ლი კი­ლო­მეტ­რია.

ნე­იტ­რო­ნუ­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვი საკ­მა­ოდ სწრა­ფად ბრუ­ნავს. მა­გა­ლი­თად, თუ მბრუ­ნა­ვი მო­ცი­გუ­რა­ვე ხე­ლებს შე­კუმ­შავს, ის უფ­რო სწრა­ფად იწყებს ბრუნ­ვას. ასე­ვე, მბრუ­ნა­ვი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის ზო­მე­ბის მკვეთ­რად შემ­ცი­რე­ბი­სას მი­სი ბრუნ­ვის სიჩ­ქა­რე იზ­რ­დე­ბა. ნე­იტ­რო­ნულ ვარ­ს­კ­ვ­ლავს აქვს ძლი­ე­რი მაგ­ნი­ტუ­რი ვე­ლი. მაგ­ნი­ტუ­რი ვე­ლის ძალ­წი­რე­ბის გას­წ­ვ­რივ მოძ­რა­ო­ბენ სწრა­ფი, და­მუხ­ტუ­ლი ნა­წი­ლა­კე­ბი, რომ­ლე­ბიც ას­ხი­ვე­ბენ რენ­ტ­გე­ნულ დი­ა­პა­ზონ­ში. გა­მოს­ხი­ვე­ბა კონ­ცენ­ტ­რი­რე­ბუ­ლია ვიწ­რო კო­ნუს­ში, რო­მე­ლიც ბრუ­ნავს ნე­იტ­რო­ნულ ვარ­ს­კ­ვ­ლავ­თან ერ­თად (მსგავ­სი სი­ტუ­ა­ციაა შუ­ქუ­რის შემ­თხ­ვე­ვა­ში) და გა­მოს­ხი­ვე­ბა ფიქ­სირ­დე­ბა მხო­ლოდ მა­შინ, რო­დე­საც გა­მოს­ხი­ვე­ბის კო­ნუ­სი მი­მარ­თუ­ლია დე­და­მი­წის­კენ. ასეთ ობი­ექტს პულ­სა­რი ეწო­დე­ბა. მო­მაკ­ვ­და­ვი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის რკი­ნის გუ­ლის­გან ნე­იტ­რო­ნუ­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის წარ­მოქ­მ­ნი­სას, რო­დე­საც საწყი­სი ობი­ექ­ტის ზო­მა სწრა­ფად და მკვეთ­რად იც­ვ­ლე­ბა, ცენ­ტ­რა­ლუ­რი ობი­ექ­ტის ენერ­გი­ის ნა­წი­ლი სწრა­ფად გარ­და­იქ­მ­ნე­ბა გარ­სის ენერ­გი­ად. წი­თე­ლი გი­გან­ტის ევო­ლუ­ცი­ის­გან გან­ს­ხ­ვა­ვე­ბით, რო­დე­საც გარ­სი თან­და­თან სცილ­დე­ბა ცენ­ტ­რა­ლურ ობი­ექტს, ნე­იტ­რო­ნუ­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის წარ­მოქ­მ­ნი­სას ძა­ლი­ან დი­დი ენერ­გია გა­მო­იტყორ­ც­ნე­ბა ცენ­ტ­რა­ლუ­რი ობი­ექ­ტი­დან. ამ მოვ­ლე­ნას ზე­ა­ხა­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის აფეთ­ქე­ბა ეწო­დე­ბა. ზე­ა­ხა­ლის აფეთ­ქე­ბი­სას წარ­მოქ­მ­ნი­ლი სი­კაშ­კა­შე შე­იძ­ლე­ბა მი­ლი­ონ­ჯერ და მი­ლი­არ­დ­ჯე­რაც კი აღე­მა­ტე­ბო­დეს მზის სი­კაშ­კა­შეს. 1054 წელს ას­ტ­რო­ნო­მებ­მა და­ა­ფიქ­სი­რეს ზე­ა­ხა­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის აფეთ­ქე­ბის ფაქ­ტი. ამ აფეთ­ქე­ბის ნაშთს კი­ბორ­ჩხა­ლას ნის­ლე­უ­ლი ეწო­დე­ბა.

თუ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის ნარ­ჩე­ნის მა­სა მზის მა­სას 3-4-ჯერ აღე­მა­ტე­ბა, დაწ­ნე­ხი­ლი ბირ­თ­ვე­ბის მი­ერ წარ­მოქ­მ­ნი­ლი წნე­ვის ძა­ლა ვერ და­ა­ბა­ლან­სებს გრა­ვი­ტა­ცი­ას და ობი­ექ­ტის შე­კუმ­შ­ვა გაგ­რ­ძელ­დე­ბა. არ არ­სე­ბობს ცნო­ბი­ლი მე­ქა­ნიზ­მი, რო­მე­ლიც შე­ა­ჩე­რებ­და ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვის კო­ლაფსს და ობი­ექ­ტის შე­კუმ­შ­ვა გაგ­რ­ძელ­დე­ბა მა­ნამ, სა­ნამ იგი წერ­ტი­ლად არ გა­და­იქ­ცე­ვა. ამ დროს წარ­მო­იქ­მ­ნე­ბა შა­ვი ხვრე­ლი.

შა­ვი ხვრე­ლი მა­სი­უ­რი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვუ­რი ობი­ექ­ტის ევო­ლუ­ცი­ის სა­ბო­ლოო პრო­დუქ­ტია. შა­ვი ხვრე­ლი სა­ინ­ტე­რე­სო ობი­ექ­ტია. მას შა­ვი ეწო­დე­ბა, რად­გან მის­გან გა­მოს­ხი­ვე­ბაც კი ვერ აღ­წევს. რა­გინდ დი­დი სას­რუ­ლი ენერ­გია არ არის საკ­მა­რი­სი იმის­თ­ვის, რომ შა­ვი ხვრე­ლის მახ­ლობ­ლო­ბა­ში -მოვ­ლე­ნა­თა ჰო­რი­ზონ­ტის შიგ­ნით მყოფ­მა ობი­ექ­ტ­მა დაძ­ლი­ოს შა­ვი ხვრე­ლის მი­ზი­დუ­ლო­ბა და გა­მო­აღ­წი­ოს მოვ­ლე­ნა­თა ჰო­რი­ზონტს გა­რეთ.

მე-18 სა­უ­კუ­ნის მი­წუ­რულს მეც­ნი­ე­რე­ბი ჯონ მი­ჩე­ლი და პი­ერ ლაპ­ლა­სი ვა­რა­უ­დობ­დ­ნენ, რომ შე­იძ­ლე­ბა ეარ­სე­ბა ე.წ. ბნელ ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვებს, რო­მელ­თა გრა­ვი­ტა­ცია იმ­დე­ნად დი­დი იქ­ნე­ბო­და, რომ სი­ნათ­ლე ვერ გა­მო­აღ­წევ­და მა­თი სი­ახ­ლო­ვი­დან. ამ დრო­ის­თ­ვის ცნო­ბი­ლი იყო, რომ სი­ნათ­ლე ვრცელ­დე­ბა სას­რუ­ლი სიჩ­ქა­რით. ასე­ვე ცნო­ბი­ლი იყო ნი­უ­ტო­ნის მი­ზი­დუ­ლო­ბის კა­ნო­ნი და ბევ­რი მეც­ნი­ე­რი, მათ შო­რის, ნი­უ­ტო­ნიც ვა­რა­უ­დობ­და, რომ სი­ნათ­ლე შედ­გე­ბა ნა­წი­ლა­კე­ბის­გან – კორ­პუს­კუ­ლე­ბის­გან. მე-19 სა­უ­კუ­ნე­ში, მას შემ­დეგ, რაც ჯე­იმს კლარკ მაქ­ს­ველ­მა აღ­წე­რა სი­ნათ­ლე, რო­გორც ტალ­ღა, ის აღარ გა­ნი­ხი­ლე­ბო­და რო­გორც ნა­წი­ლა­კე­ბის ერ­თობ­ლი­ო­ბა და მო­საზ­რე­ბა ბნე­ლი ვარ­ს­კ­ვ­ლა­ვე­ბის არ­სე­ბო­ბის შე­სა­ხებ მი­ვიწყე­ბულ იქ­ნა. ალ­ბერტ აინ­შ­ტა­ი­ნის მე­გო­ბარ­მა კარლ შვარ­ჩ­შილ­დ­მა აჩ­ვე­ნა, რომ აინ­შ­ტა­ი­ნის გრა­ვი­ტა­ცი­ის აღ­მ­წე­რი გან­ტო­ლე­ბე­ბის ერთ-ერ­თი ამო­ნახ­ს­ნი აღ­წერ­და შავ ვარ­ს­კ­ვ­ლავს – შავ ხვრელს და თა­ვი­სი მო­საზ­რე­ბა გა­აც­ნო აინ­შ­ტა­ინს. თა­ვად აინ­შ­ტა­ინს მი­აჩ­ნ­და, რომ შა­ვი ხვრე­ლის აღ­მ­წე­რი ამო­ნახ­ს­ნი მხო­ლოდ სა­ინ­ტე­რე­სო მა­თე­მა­ტი­კუ­რი შე­დე­გია და ბუ­ნე­ბა­ში შა­ვი ხვრე­ლე­ბი ვერ იარ­სე­ბებ­და. გა­სუ­ლი სა­უ­კუ­ნის 70-იან წლე­ბამ­დე შა­ვი ხვრე­ლე­ბის არ­სე­ბო­ბა და­დას­ტუ­რე­ბუ­ლი არ იყო და სა­მეც­ნი­ე­რო წრე­ებ­ში შავ ხვრელს სა­მეც­ნი­ე­რო ფან­ტას­ტი­კის სფე­როს ნა­წი­ლად თვლიდ­ნენ. დღემ­დე შა­ვი ხვრე­ლის პირ­და­პი­რი დაკ­ვირ­ვე­ბა შე­უძ­ლე­ბე­ლია. მეც­ნი­ე­რე­ბი აკ­ვირ­დე­ბი­ან მოვ­ლე­ნებს, რო­მელ­თა ახ­ს­ნა შე­იძ­ლე­ბა შა­ვი ხვრე­ლის არ­სე­ბო­ბით.

გა­სუ­ლი სა­უ­კუ­ნის 70-იანი წლე­ბის და­საწყის­ში და­ფიქ­სირ­და ენერ­გე­ტი­კუ­ლი რენ­ტ­გე­ნუ­ლი გა­მოს­ხი­ვე­ბა. ასე­თი ენერ­გე­ტი­კუ­ლი გა­მოს­ხი­ვე­ბის წყა­რო შე­იძ­ლე­ბა ყო­ფი­ლი­ყო ისე­თი მა­სი­უ­რი ობი­ექ­ტი, რო­გო­რი­ცაა შა­ვი ხვრე­ლი ან რო­მელ­თა­გა­ნაც შე­იძ­ლე­ბა წარ­მო­იქ­მ­ნას შა­ვი ხვრე­ლი. მა­სი­უ­რი ობი­ექ­ტე­ბი ზი­და­ვენ მათ მახ­ლობ­ლად არ­სე­ბულ მა­ტე­რი­ას, ნივ­თი­ე­რე­ბის მა­სი­ურ ობი­ექ­ტ­ზე და­ცე­მი­სას თა­ვი­სუფ­ლ­დე­ბა ენერ­გია, რო­მე­ლიც გარ­და­იქ­მ­ნე­ბა ენერ­გე­ტი­კულ გა­მოს­ხი­ვე­ბად. ცნო­ბი­ლია, რომ თით­ქ­მის ყვე­ლა გა­ლაქ­ტი­კის, მათ შო­რის, ჩვე­ნი გა­ლაქ­ტი­კის, ცენ­ტ­რ­ში მო­თავ­სე­ბუ­ლია სუ­პერ­მა­სი­უ­რი (გა­ლაქ­ტი­კის მა­სის მე­ა­თა­სე­დი მა­სის) შა­ვი ხვრე­ლი.

ზო­გა­დი ფარ­დო­ბი­თო­ბის თე­ო­რი­ის თა­ნახ­მად, ნე­ბის­მი­ე­რი მა­სი­უ­რი სხე­უ­ლი ამ­რუ­დებს სივ­რ­ცე­სა და დროს მის მახ­ლობ­ლო­ბა­ში. აინ­შ­ტა­ი­ნის თე­ო­რი­ის თა­ნახ­მად, გრა­ვი­ტა­ცი­უ­ლი მი­ზი­დუ­ლო­ბა სხვა არა­ფე­რია, თუ არა სივ­რ­ცი­სა და დრო­ის გამ­რუ­დე­ბის გა­მოვ­ლი­ნე­ბა. მა­გა­ლი­თად, სი­ნათ­ლე ირ­ჩევს ისეთ ტრა­ექ­ტო­რი­ას, რომ­ლის გავ­ლი­სას მან­ძილს ორ წერ­ტილს შო­რის და­ფა­რავს მი­ნი­მა­ლურ დრო­ში. თუ სივ­რ­ცე ბრტყე­ლია (გრა­ვი­ტა­ციაა სუს­ტი), სი­ნათ­ლის ტრა­ექ­ტო­რია არის სწო­რი ხა­ზი. გრა­ვი­ტა­ცი­ის არ­სე­ბო­ბის შემ­თხ­ვე­ვა­ში გრა­ვი­ტა­ცი­ის წყა­როს მი­ერ მი­ზი­დუ­ლო­ბის გა­მო სი­ნათ­ლის სხი­ვი მრუდ­დე­ბა, მაგ­რამ კვლავ ირ­ჩევს ისეთ გზას, რომ გა­სავ­ლე­ლი მან­ძი­ლი მი­ნი­მა­ლურ დრო­ში და­ფა­როს, ე.ი. გრა­ვი­ტა­ცი­ულ ველ­ში ორ წერ­ტილს შო­რის მან­ძი­ლი მი­ნი­მა­ლურ დრო­ში და­ი­ფა­რე­ბა გარ­კ­ვე­ულ მრუდ წირ­ზე მოძ­რა­ო­ბი­სას. თუ ჩვენ თვალ­ში მო­დის მრუ­დი წი­რის გას­წ­ვ­რივ მოძ­რა­ვი სი­ნათ­ლე, იმ შემ­თხ­ვე­ვა­შიც კი, თუ სი­ნათ­ლის წყა­რო ბრტყე­ლი სხე­უ­ლია, მოგ­ვეჩ­ვე­ნე­ბა, რომ სი­ნათ­ლე მო­დის გამ­რუ­დე­ბუ­ლი სხე­უ­ლი­დან.

წარ­მო­ვიდ­გი­ნოთ, რომ წვი­მი­ან, მაგ­რამ უქა­რო ამინ­დ­ში ვმოძ­რა­ობთ მან­ქა­ნით. თუ მან­ქა­ნა გა­ჩე­რე­ბუ­ლია, და­ვი­ნა­ხავთ, რომ წვი­მის წვე­თე­ბი ვერ­ტი­კა­ლუ­რად ეცე­მა ქვე­მოთ. თუ მან­ქა­ნა იმოძ­რა­ვებს, მოგ­ვეჩ­ვე­ნე­ბა, რომ წვი­მის წვე­თე­ბი მოძ­რა­ო­ბენ დახ­რი­ლად. თუ მან­ქა­ნის სიჩ­ქა­რე არ შე­იც­ვ­ლე­ბა, მა­შინ არც წვი­მის წვე­თე­ბის დახ­რი­ლო­ბა შე­იც­ვ­ლე­ბა და ჩვენ და­ვი­ნა­ხავთ, რომ წვე­თე­ბი მუდ­მი­ვად მოძ­რა­ო­ბენ დახ­რი­ლი წრფის გას­წ­ვ­რივ (წვე­თე­ბის მი­ერ მან­ქა­ნის ფან­ჯა­რა­ზე და­ტო­ვე­ბუ­ლი კვა­ლი იქ­ნე­ბა დახ­რი­ლი ხა­ზი). თუ მან­ქა­ნის სიჩ­ქა­რე დრო­თა გან­მავ­ლო­ბა­ში შე­იც­ვ­ლე­ბა (მან­ქა­ნა აჩ­ქა­რე­ბუ­ლად იმოძ­რა­ვებს) მა­შინ დრო­ის სხვა­დას­ხ­ვა მო­მენ­ტ­ში წვი­მის წვე­თე­ბი სხვა­დას­ხ­ვა­ნა­ი­რად დახ­რი­ლად მოგ­ვეჩ­ვე­ნე­ბა, ე.ი. და­ვი­ნა­ხავთ, რომ ისი­ნი მრუ­დი წი­რის გას­წ­ვ­რივ მოძ­რა­ო­ბენ (წვი­მის წვე­თე­ბის მი­ერ მან­ქა­ნის ფან­ჯა­რა­ზე და­ტო­ვე­ბუ­ლი კვა­ლი იქ­ნე­ბა მრუ­დე წი­რი). აჩ­ქა­რე­ბით მოძ­რა­ო­ბი­სას, წვი­მის წვე­თე­ბის ტრა­ექ­ტო­რი­ის მსგავ­სად, გამ­რუ­დე­ბუ­ლად მოგ­ვეჩ­ვე­ნე­ბა სი­ნათ­ლის სხი­ვიც. ზე­მოთ მო­ტა­ნი­ლი მა­გა­ლი­თი­დან ჩანს, რომ აჩ­ქა­რე­ბუ­ლი მოძ­რა­ო­ბა კავ­შირ­შია სივ­რ­ცის გამ­რუ­დე­ბას­თან. ეკ­ვი­ვა­ლენ­ტო­ბის პრინ­ცი­პის თა­ნახ­მად, ერ­თი და იგი­ვე გრა­ვი­ტა­ცი­ულ ველ­ში სხვა­დას­ხ­ვა მა­სის სხე­უ­ლი ერ­თი და იგი­ვე აჩ­ქა­რე­ბით მოძ­რა­ობს. თუ გრა­ვი­ტა­ცი­ის გა­მო სხვა­დას­ხ­ვა სხე­უ­ლი ერ­თი და იგი­ვე აჩ­ქა­რე­ბით მოძ­რა­ობს, შეგ­ვიძ­ლია ვთქვათ, რომ სივ­რ­ცე ყვე­ლა სხე­უ­ლის­თ­ვის ერ­თ­ნა­ი­რად გამ­რუ­დე­ბუ­ლია, ე.ი. გრა­ვი­ტა­ცი­ით გა­მოწ­ვე­უ­ლი მოძ­რა­ო­ბა და მოძ­რა­ო­ბა შე­სა­ბა­მი­სად გამ­რუ­დე­ბულ სივ­რ­ცე­ში ერ­თ­ნა­ი­რად აიწე­რე­ბა.

გრა­ვი­ტა­ცი­ულ ველ­ში, სხვა­დას­ხ­ვა წერ­ტილ­ში მყო­ფი დამ­კ­ვირ­ვე­ბე­ლი რა­ი­მე პრო­ცე­სის მა­ხა­სი­ა­თე­ბე­ლი დრო­ის სხვა­დას­ხ­ვა­ნა­ირ მნიშ­ვ­ნე­ლო­ბას გა­ზო­მავს. მა­გა­ლი­თად, გრა­ვი­ტა­ცი­ის წყა­რო­დან ძა­ლი­ან (უსას­რუ­ლოდ) შორს მყოფ დამ­კ­ვირ­ვე­ბელს მო­ეჩ­ვე­ნე­ბა, რომ გრა­ვი­ტა­ცი­ის წყა­როს­თან ახ­ლოს პრო­ცე­სე­ბის მიმ­დი­ნა­რე­ო­ბის დრო შე­ნე­ლე­ბუ­ლია.

შა­ვი ხვრე­ლი გრა­ვი­ტა­ცი­ის ყვე­ლა­ზე მძლავ­რი წყა­როა. სივ­რ­ცი­სა და დრო­ის გამ­რუ­დე­ბაც ყვე­ლა­ზე ძლი­ე­რი შა­ვი ხვრე­ლის მახ­ლობ­ლო­ბა­შია. მი­უ­ხე­და­ვად იმი­სა, რომ შავ ხვრელს შე­უძ­ლია შე­უქ­ცე­ვა­დად შე­ი­წო­ვოს მის მახ­ლობ­ლად არ­სე­ბუ­ლი ნე­ბის­მი­ე­რი მა­ტე­რია, მა­ინც უნ­და აღი­ნიშ­ნოს, რომ ის მნიშ­ვ­ნე­ლო­ვან როლს თა­მა­შობს გა­ლაქ­ტი­კის წარ­მო­შო­ბა­ში. შავ ხვრელს შე­უძ­ლია შე­უქ­ცე­ვა­დად შე­ი­წო­ვოს არა ნე­ბის­მი­ერ მან­ძილ­ზე მდე­ბა­რე მა­ტე­რია, არა­მედ მხო­ლოდ ის მა­ტე­რია, რო­მე­ლიც მას­თან საკ­მა­რი­სად ახ­ლო­საა (მოვ­ლე­ნა­თა ჰო­რი­ზონ­ტის შიგ­ნით).

რო­გორც აღ­ვ­ნიშ­ნეთ, შა­ვი ხვრე­ლის კან­დი­და­ტი ობი­ექ­ტი იკუმ­შე­ბა მა­ნამ, სა­ნამ წერ­ტი­ლად არ იქ­ცე­ვა. წერ­ტი­ლად ქცე­უ­ლი მა­სა კი ნიშ­ნავს იმას, რომ შა­ვი ხვრე­ლის ცენ­ტ­რ­ში გრა­ვი­ტა­ცია უსას­რუ­ლოა. ეს კი, თა­ვის მხრივ, ნიშ­ნავს იმას, რომ არა­ვინ იცის, რა ხდე­ბა შა­ვი ხვრე­ლის ცენ­ტ­რ­ში ანუ საქ­მე გვაქვს სინ­გუ­ლა­რო­ბას­თან. ცოდ­ნის უკ­მა­რი­სო­ბა იძ­ლე­ვა სა­ფუძ­ველს სხვა­დას­ხ­ვა ინ­ტერ­პ­რე­ტა­ცი­ის­თ­ვის. მა­გა­ლი­თად, მო­ვის­მენთ მო­საზ­რე­ბას იმის შე­სა­ხებ, რომ შა­ვი ხვრე­ლის ცენ­ტ­რი შე­იძ­ლე­ბა იყოს გვი­რა­ბი პა­რა­ლე­ლურ სამ­ყა­რო­ში ან ამ გვი­რა­ბის გავ­ლით შე­იძ­ლე­ბა დრო­ში მოგ­ზა­უ­რო­ბა. იმის­თ­ვის, რომ მი­ვი­ღოთ ცოდ­ნა იმის შე­სა­ხებ, თუ რა ხდე­ბა შა­ვი ხვრე­ლის ცენ­ტ­რ­ში, სა­ჭი­როა არ­სე­ბობ­დეს თე­ო­რია, რო­მე­ლიც აღ­წერს, თუ რო­გორ იქ­ცე­ვა ძლი­ე­რი გრა­ვი­ტა­ცია ძა­ლი­ან მცი­რე მან­ძი­ლებ­ზე. ასე­ვე თა­ნა­მედ­რო­ვე მეც­ნი­ე­რე­ბი მუ­შა­ო­ბენ პრო­ექ­ტ­ზე, რო­მე­ლიც სა­შუ­ა­ლე­ბას მოგ­ვ­ცემს, პირ­და­პირ და­ვაკ­ვირ­დეთ შავ ხვრელს. ანუ უნ­და შე­იძ­ლე­ბო­დეს დაკ­ვირ­ვე­ბა იმ მოვ­ლე­ნებ­ზე, რომ­ლე­ბიც ვერ აღი­წე­რე­ბა ჩვენ­თ­ვის ცნო­ბი­ლი სა­ხით არ­სე­ბუ­ლი გან­ტო­ლე­ბე­ბით. შა­ვი ხვრე­ლის პირ­და­პი­რი დაკ­ვირ­ვე­ბის­თ­ვის ერ­თი ტე­ლეს­კო­პი საკ­მა­რი­სი არ არის (რომ შე­იქ­მ­ნას საკ­მა­რი­სად დი­დი ტე­ლეს­კო­პი, მი­სი ზე­და­პი­რის ზო­მა ამე­რი­კის კონ­ტი­ნენ­ტის ზო­მას უნ­და უტოლ­დე­ბო­დეს). ამი­ტომ გროვ­დე­ბა მო­ნა­ცე­მე­ბი მსოფ­ლი­ო­ში არ­სე­ბუ­ლი მრა­ვა­ლი სხვა­დას­ხ­ვა ტე­ლეს­კო­პი­დან და მათ ამუ­შა­ვე­ბენ სუ­პერ­კომ­პი­უ­ტე­რის სა­შუ­ა­ლე­ბით. შა­ვი ხვრე­ლე­ბი­სა და მათ ცენ­ტ­რ­ში არ­სე­ბუ­ლი სინ­გუ­ლა­რო­ბის შეს­წავ­ლა შე­იძ­ლე­ბა დაგ­ვეხ­მა­როს სამ­ყა­როს წარ­მო­შო­ბის პრო­ცე­სის უკეთ აღ­წე­რა­ში. დიდ აფეთ­ქე­ბამ­დე მთე­ლი სამ­ყა­რო ხომ ერთ წერ­ტილ­ში იყო მო­თავ­სე­ბუ­ლი.



გალაქტიკების შეჯახებამ შავი ხვრელებისგან გიგანტური რგოლების წარმოქმნა გამოიწვია

გალაქტიკების შეჯახებამ შავი ხვრელებისგან გიგანტური რგოლების წარმოქმნა გამოიწვია

(galaktikebis shejaxebam shavi xvrelebisgan giganturi rgolebis warmoqmna gamoiwvia)


უსასრულო კოსმოსი დიდი რაოდენობით წარმოუდგენელ ობიექტს გვიმალავს. მათ რიცხვს თამამად შეიძლება მივაკუთვნოთ Arp 147 – ობიექტი, რომელიც ვეშაპის თანავარსკვლავედში მდებარებოს და ჩვენგან 430 მლნ სინათლის წლითაა დაშორებული. გროვის ამჟამინდელი სახე წარსულში სპირალური და ელიფსური გალაქტიკების შეჯახების შედეგია. შეჯახების შედეგად ახალგაზრდა ვარსკვლავებისგან შემდგარი გოლიათური რგოლი წარმოიქმნა, რომელთა უმეტესობა დიდი მასის გამო ზეახლად გადაიქცა, და ნეიტრონული ვარსკვლავი ან შავი ხვრელი დატოვა. ის, რომ რგოლში უამრავი შავი ხვრელია, მეცნიერებმა რგოლიდან გამომავალი მძლავრი რენტგენული და გამა-გამოსხივებების ნაკადების რეგისტრაციის შედეგად დაასკვნეს.

ქვემოთ მოტანილი გამოსახულება ტელესკოპებიდან Chandra მიღებული სურათების შეთავსების შედეგადაა მიღებული, რომელმაც მონაცემები რენტგენის დიაპაზონში (ვარდისფერი) გადმოსცა, Hubble – ხილულ დიაპაზონში (წითელი, მწვანე და ლურჯი), Spitzer — ინფრაწითელ დიაპაზონში (წითელი), და Galaxy Evolution Explorer – ულტრაიისფერში (მწვანე). მეცნიერები ვარაუდობენ, რომ ვარსკვლავების ინტენსიური ჩამოყალიბების პერიოდი დაახლოებით 15 მლნ წლის წინათ დასრულდა.

ელიფსური გალაქტიკის ცენტრში, რომელიც რგოლის მარცხნივაა განლაგეუბული, ასევე შეინიშნება რენტგენული გამოსხივების წყარო, თუმცა იგი გაცილებით სუსტია რგოლში განთავსებულებთან შედარებით. ვარაუდობენ, რომ ეს შეიძლება ზემასიური შავი ხვრელი იყოს, რომელიც «შიმშილობს». ობიექტები, რომლებიც Arp 147-ს არ მიეკუთვნებიან, მაგრამ სურათზე ჩანან, არანაკლებ საინტერესონი არიან — ეს არის კაშკაშა ვარსკვლავი სურათის მარცხენა ქვედა კუთხეში, აგრეთვე დაშორებული კვაზარი, რომელიც თეთრი ლაქის სახით ჩანს მარცხნივ და ელიფსური გალაქტიკის ზევითაა.


შავი ხვრელები, ნეიტრონული ვარსკვლავები, თეთრი ჯუჯები…

შავი ხვრელები, ნეიტრონული ვარსკვლავები, თეთრი ჯუჯები…

(shavi xvrelebi, neitronuli varskvlavebi, tetri jujebi ...)


დავიწყოთ ზოგადად ვარსკვლავებით. არსებობს ბევრი სახის ვარსკვლავი. ზოგი გიგანტი,ზოგი პატარა. ზოგი პატარა შესაძლოა ბევრად დიდზე მეტად ანათებდეს და ასე შემდეგ. გიგანტური და სუსტად მანათობელი ვარსკვლავია, მაგალითად ბეტელჰეიზე.მცირე ზომის და მაღალი ტემპერატურის, კაშკაშა ვარსკვლავია მაგალითად სირიუსი. თეთრი ჯუჯები კი ისეთი მცირე ზომის და მკვრივი ვარსკვლავებია,რომ ვარსკვლავის ერთი კუბური სანტიმეტრი შესაძლოა ათეულობით ტონას იწონიდეს.

ვარსკვლავები ასევე განსხვავდებიან ცხოვრების ‘სტილითაც’. სამყაროში რომ ყველაფერი ხან ქრება ხან ჩნდება ამაზე მგონი შევთანხმდებით. ხოლო ვარსკვლავების შემთხვევაში, მათი ცხოვრების დასასრული განსხვავებულია. ეს განსხვავება დამოკიდებულია მათ ზომებზე და რაღა თქმა უნდა დიად გრავიტაციაზე.

როგორ მუშაობს ვარსკვლავი? ვარსკვლავში მიმდინარეობს თერმობირთვული რეაქციები, რომლებიც წვის შედეგად გამოასხივებს დიდ ენერგიას(კომენტარებშ შეიძლება იკითხოთ კოსმოსში ხომ ჰაერი არააო?) .მაგალითად მზე,რომელიც დედამიწაზე ყველა ენერგიის საწყისისა. ბირთვული რეაქციების გამომუშავებული ენერგიის ხარჯზე ხდება ისე,რომ ვარსკვლავი ინარჩუნებს ფორმას და ‘უძლებს’ გრავიტაციას. ანუ გრავიტაციის მოქმედება შეიძლება წარმოიდგინოთ, ვითომდა ფეხბურთის ბურთს აწვებით ყველა მხრიდან. ბურთში ჰაერი(ბირთვული რეაქცია) თუ არ არის დაიჩუტება თუ დავბერავთ გაწონასწორდება და გაიბერება.

ასე მარტივადაც არ არის საქმე. რამდენიმე მილიარდი წლის შემდეგ, როდესაც ბირთვული საწვავი გამოილევა, გაზის წნევა ხდება ნაკლები გრავიტაციულზე. ამ უკანასკნელის წყალობით ვარსკვლავი იწყებს შეკუმშვას და ბოლოს იმდენად კრიტიკულ,ძალზედ მცირე ზომას მიაღწევს, რომ წამებშ ხდება კოლაფსი,აფეთქება.

ძირითადად 3 სახის დასასრული შეიძლება ჰქონდეს ვარსკვლავს. გააჩნია მასებს.


თუ ვარსკვლავის მასა მცირეა და არ აღემატება მზის 1/2-ს მაშინ გრავიტაციული ‘დაწოლა’ არ იქნება დიდი და აფეთქება შეიძლება იქნეს შეჩერებული ელექტრონული გაზის წნევით.ასე წარმოიშობა ‘თეთრი ჯუჯის’ რიგის ვარსკვლავები,რამდენიმე ათასი კმ დიამეტრით. შეკუმშვის შეჩერება უზარმაზარი კინეტიკური ენერგიის გარდაქმნას სითბურად. აფეთქება ხდება გარეთ,ანუ გარსი განიტყორცნება სივრცეში.ეს ეგრედწოდებული სუპერნოვას აფეთქებაა.
თუ ვარსკვლავის მასა მზის მასის 1,2-ზე მეტია, მაგრამ არ აღემატება ორჯერ მზის მასას შეკუმშვა შესაძლოა აღარ შეჩერდეს თეთრი ჯუჯის სტადიაში.ის შემდგომაც იკუმშება და გადაიქცევა ნეიტრონულ ვარსკვლავად. როდესაც ზომები ძალიან მცირდება და დიამეტრი აღწევს ათეულ კილომეტრებს ბირთვები იშლება და ნივთიერება გარდაიქმნება ნეიტრონებად. ვარსკვალავი გადაიქცევა 10-12კმ დიამეტრის და უდიდესი სიმკვრივის მქონე სწრაფად მბრუნავ პატარა ნეიტრონულ ვარსკვლავად. მაგრამ უფრო მეტი სიმკვრივის მქონე ‘ვარსკვლავი’ შავი ხვრელია.
თუ ვარსკვლავის მასა 2-ჯერ მეტია მზისაზე, მაშინ გრავიტაციული ძალა იმდენად დიდია,რომ შეკუმშვას ხელს აღარაფერი უშლის. შეკუმშვა ხდება წერტილამდე წამზე ნაკლებ დროში და ხდება სრული აფეთქება. ნივთიერების შეკუმშულობა იმდენად დიდი ხდება, რომ კოლაფსის დროს ცენტრი ვარკვლავისა ითრევს ყველაფერს და ვეღარაფერი აღწევს რადიუსს მიღმა. ჩვენი მზის შემთხვევაში ეს რადიუსი იქნებოდა დაახლოებით 3 კმ. გრავიტაციული მიზიდვა იმდენად დიდია რომ თვით სინათლესაც კი აღარ შეუძლია გამოხწევა.ამიტომ ასეთი ვარსკვლავის დანახვა შეუძლებელია და ამიტომ ეწოდა შავი ხვრელი.
ერთი გიგანტური შავი ხვრელი აღმოჩენილია ჩვენი გალაქტიკის ცენტრშიც. შავი ხვრელების დანახვა პრინციპულად შეუძლებელია და ასეც არის მაგრამ ერთ კანონზომიერების მიხედვით შავ ხვრელსაც გააჩნია მასა რის გამოც აქვს ტემპერატურა,ხოლო ტემპერატურის გამო ხდება მისი აორთქლება, ადრე თუ გვიან…


ჰაუმეა

ჰაუმეა

(haumea)


ჰაუმეა — ჯუჯა პლანეტა (ფორმალურად 136108 Haumea) კოიპერის სარტყელში, მზის სისტემა. პლუტონის მასის დაახ. ერთ-მესამედს შეადგენს. აღმოჩენილ იქნა 2004 წელს კალიფორნიის ტექნიკური ინსტიტუტისა და მაუნა კეას ობსერვატორიის მკვლევართა ჯგუფის მიერ აშშ-ში. 2008 წლის 17 სექტემბერს საერთაშორისო ასტრონომიულმა კავშირმა ჯუჯა პლანეტის კლასიფიკაცია მიანიჭა და ჰავაის ნაყოფიერების ქალღმერთის სახელი "ჰაუმეა" დაარქვა.


მაკემაკე

მაკემაკე

(makemake)


მაკემაკე (Makemake) — სიდიდით მესამე ჯუჯა პლანეტა მზის სისტემაში, კოიპერის სარტყლის ორ უდიდეს ობიექტთაგანი. მისი დიამეტრი დაახ. პლუტონის დიამეტრის ორი-მესამედია. მაკემაკეს თანამგზავრები არ ჰყავს, განსხვავებით კოიპერის სარტყლის სხვა უდიდეს ობიექტთაგან. მისი ექსტრემალურად დაბალი ტემპერატურა −243 °C (დაახ. 30 °K) მიუთითებს იმაზე, რომ მისი ზედაპირი დაფარულია მეთანისა და ეთანის ყინულით. ეს ობიექტი აღმოაჩინეს 2005 წლის 29 ივლისს სანტასა და ერიდასთან ერთად.
პერიფელიუმში მზიდან დაშორების მანძილია 7 939 700 000 კმ (53.074 ა.ე.), აფელიუმში 5 760 800 000 კმ (38.509 ა.ე.).მზიდან დაშორების საშუალო მანძილია 6 850 300 000 კმ (45.791 ა.ე.) თავისი ღერძის გარშემო ბრუნვის პერიოდია: 7 სთ 46 წთ 30 წმ. მისი ორბიტალური სიჩქარეა 4419 მ/წმ. ორბიტის ექსცენტრისიტეტი არის 0.159 .


ქარონი

ქარონი

(qaroni)


ქარონი - მზის სისტემის ჯუჯა პლანეტაა. აღმოჩენილია 1978 წელს 22 ივნისს. ქარონი თან ახლავს პლუტონს და დიდი ხნის განმავლობაში მის თანამგზავრად ითვლებოდა, მაგრამ პლუტონის პლანეტიდან ჯუჯა პლანეტამდე ჩამოქვეითებასთან ერთად ქარონსაც ჩამოერთვა ეს სტატუსი, რადგან მისი ბარიცენტრი პლუტონს გარეთ არის. აღმოჩენილ იქნა ამერიკელი ასტრონომის ჯეიმს კრისტის მიერ აშშ საზღვაო ობსერვატორიის 155 სმ-იანი ტელესკოპით.


ფობოსი (თანამგზავრი)

ფობოსი (თანამგზავრი)

ფობოსი (ბერძნ. φόβος — შიში) - მარსის ერთერთი თანამგზავრი. აღმოჩენილია 1877 წლის 11 აგვისტოს ამერიკელ ასტრონომის ასაფ ჰოლის მიერ
ფობოსი მდებარეობს 2,77 მარსის რადიუსის მანძილზე პლანეტის ცენტრიდან და ერთ ბრუნს მის გარშემო ანდომებს 7 საათსა 39 წუთსა და 14 წამს, რაც უფრო სწრაფია ვიდრე თვით მარსის ბრუბვა თავის ღერძის გარშემო. რის გამოც ფობოსი ამოდის დასავლეთიდან და ჩადის აღმოსავლეთის მხარეში.
ფობოსი ბრუნავს თავის ღერძის გარშემო იგივე პერიდით რაც მარსის გარშემო, ამიტომაც როგორც მთვარე ერთი მხრით არის მომართული ზედაპირისკენ. მისი ორბიტა მდებარეობს როშის ზღვრის შიგნით და არ იშლება მხოლოდ თავისი შიდა სიმაგრის გამო. ასეთი ორბიტის გამო მისი ზედაპირიდან ცვივა ქვები რომლებიც ხშირად ტოვებენ შესამჩნევ ზოლებს ზედაპირზე. მარსის გრავიტაციული ზემოქმედებია იწვევს ფობოსის სისწრაფის შენელებას, რაც 20 მილიონი წლის შემდეგ გამოიწვევს მის მარსთან შეჯახებას.
ფობოსის ზომებია - 26,6×22,2×18,6 კმ, მის ზედაპირს აღენიშნება უამრავი კრატერი, რომელთაგან ყველაზე დიდი - სტიკნია 9 კმ დიამეტრით. შესაძლებელია ამ კრატერის შექმნამ გამოიწვია მის ზედაპირზე პარალელური ზოლების შექმნაც ამ კრატერის მიდამოებში. ეს ზოლები აღენიშნება 30 კმ. მანძილზე და 100-200 მეტრის სიგანისა და 10-20 მეტრის სიღრმით.


ასტეროიდთა სარტყელი

ასტეროიდთა სარტყელი

(asteroidta sartyeli)

ასტეროიდთა სარტყელი — რეგიონი მზის სისტემაში, რომელიც პლანეტების - მარსისა და იუპიტერის ორბიტებს შორის მდებარეობს და რომელშიც ადამიანებისთვის ცნობილი მცირე პლანეტების ორბიტების 98,5%-ია ნაპოვნი. ასტეროიდები, ანუ მცირე პლანეტები, მცირე ზომის ციური სხეულებია, რომლებიც ქვის, ყინული და სხვადასხვა ლითონებისგან შედგება და მზეს უვლის გარს. ამ რეგიონს მთავარ სარტყელს უწოდებენ სხვა მცირე პლანეტების კონცენტრაციისგან გასასხვავებლად, რომელთაც ასევე შეიძლება ეწოდოს ასტეროიდთა სარტყელი.



მცირე ცთომილები

მცირე ცთომილები

(mcire ctomilebi)


მცირე ცთომილები, ასტეროიდები, მზის ირგვლივ ელიფსურ ორბიტებზე მოძრავი სხეულები, რომელთა ზომები 9 დიდ ცთომილთან შედარებით მცირეა. მაგ., ცერერას დიამეტრია 770 კმ, პალადასი — 490 კმ, ვესტასი — 385 კმ, სხვებისა - ბევრად ნაკლები.
XX საუკუნეში აღმოჩენილია მხოლოდ 40კმ-ზე ნაკლებ დიამეტრიანი მცირე ცთომილები. ყველა იმ მცირე ცთომილებს, რომელთა ორბიტა ზუსტადაა გამოთვლილი, საკუთარი სახელი და მუდმივი ნომერი აქვს. ასეთი ცთომილების რიცხვი 2500-ზე მეტია. მათზე ინფორმაცია ყოველწლიურად ქვეყნდება საერთაშორისო გამოცემაში "მცირე ცთომილების ეფემერიდები".
მცირე ცთომილების ორბიტები ძირითადად მარსისა და იუპიტერის ორბიტებს შორისაა. მათ დიდი ექსცენტრისიტეტები აქვთ, ეკლიპტიკის სიბრტყისადმი საშუალო დახრილობა კი 9,54°-ია.