მთვარის დაბნელება

mtvaris dabneleba
მთავრის დაბნელება — დაბნელება, როდესაც მთვარე შედის დედამიწის ჩრდილის კონუსში. დედამიწის ჩრდილის დიამეტრი 363 000 კმ-ია (მთვარის მინიმალური სიშორეა დედამიწიდან) და მთავრის დიამეტრზე სამჯერ დიდია, ამიტომ მთვარე შეიძლება იყოს მთლიანად დაბნელებული. მთვარის დაბნელება ხდება მინიმუმ ორჯერ წელიწადში. დაბნელება მეორდება ყოველ 6585⅓ დღეში (ანუ 18 წელი, 11 დღე და ≈8 საათი - ამ პერიოდს საროსი ეწოდება).


მრავალუჯრედიანი ორგანიზმები

mravalujrediani organizmebi
მრავალუჯრედიანი ორგანიზმები, ცხოველები და მცენარეები, რომელთა სხეული შედგება მრავალი უჯრედისა და მათი წარმოებულებისაგან (უჯრედშორისო ნივთიერება). მრავალუჯრედიანი ორგანიზმების სხეულის შემქმნელი უჯრედები თვისებრივად განსხვავებული და დიფერენცირებულია და გაერთიანებულია ქსოვილებად., ორგანოებად. მრავალუჯრედიანი ორგანიზმების ონტოგენეზი უმეტეს შემთხვევაში (ვეგეტატიური გამრავლების გარდა) იწყება ერთი უჯრედის (გამეტის, სპორისა და სხვა)გაყოფითა და დიფერენცირებით.


გეოლოგიური დრო

geologiuri dro
დედამიწის გეოლოგიური ისტორია დაიწყო 4,567 მილიარდი წლის წინ, როდესად მზის ფორმირების შედეგად წარმოქმნილი დისკოს ფორმის მტვრისა და აირის ნისლეულისგან მზის სისტემის პლანეტები შეიქმნა. თავდაპირველად მდნარი დედამიწის გარე შრის გაგრილებით წარმოიქმნა მყარი ქერქი, ხოლო წყალი ატმოსფეროში იწყებს აკუმულირებას. მცირე ხანში წარმოიქმნა მთვარე, სავარაუდოდ მარსის ზომის დედამიწის მასის 10%-ის ობიექტი თეიას დედამიწასთან დაჯახებით. ამ ობიექტის მასის ნაწილი დედამიწას შეუერთდა, ხოლო ნაწილი გარე სივრცეში გამოიტყორცნა, ამასთან საკმარისი მასალა გადარჩა დედამიწის გარშემო ორბიტაზე მოძრავი თანამგზავრის ჩამოსაყალიბებლად.
აირების ამოტყორცნითა და ვულკანური აქტივობით წარმოიქმნა პირველად ატმოსფერო. კონდენსირებულმა წყლის ორთქლმა, სახეცვლილმა კომეტების მიერ შემოტანილი ყინულით, წამოქმნა ოკეანეები. ამასთან დედამიწის ზედაპირი მუდმივად იცვლიდა სახეს და, შესაბამისად, ასობით მილიონი წლის განმავლობაში კონტინენტები ჩამოყალიბდა და ერთმანეთს დასცილდა. კონტინენტები მიგრაციას განიცდის ზედაპირის გასწვრივ და დროდადრო სუპერკონტინენტებს ქმნის. დაახლოებით 750 წლის წინ ყველაზე ადრეული ცნობილი სუპერკონტინენტი როდინია იწყებს გამოყოფას. კონტინენტებმა მოგვიანებით დაიწყო გადაჯგუფება და ქმნის პანოტიას 600-540 მლნ წლის წინ, ბოლოს კი პანგეას, რომელის 180 მლნ წლის წინ გამოცალკევდა. გამყინვარების პერიოდების ამჟამინდელი ციკლები დაიწყო დაახლოებით 40 მლნ წლის წინ, შემდეგ გაინტენსიურდა პლეისტოცენის პერიოდში დაახ. 3 მლნ წლის წინ. პოლარულმა რეგიონებმა მას შემდეგ განიცადა გამყინვარებისა და დნობის ციკლები, რომლებიც ყოველ 40.000-100.000 წლებში მეორდება. მიმდინარე გამყინვარების ხანის ბოლო გაყინვის პერიოდი დასრულდა დაახ. 10.000 წლის წინ.
დედამიწის გეოლოგიური ისტორია შეიძლება ზოგადად დაიყოს ორ პერიოდად: წინაკამბრიულ სუპერეონად და ფანეროზოულ ეონად.


მსოფლიო

msoflio
მსოფლიო - პლანეტა დედამიწის გავრცელებული სახელი ადამიანთა გადმოსახედიდან, როგორც ადგილი დასახლებული ადამიანებით. სიტყვა ხშირად გამოიყენება კაცობრიობის მთლიანი გამოცდილებისა და ისტორიის აღსანიშნავად, ან ზოგადად კაცობრიობის ყოფის გამოსახატად.
მეტაფიზიკურ კონტექსტში, მსოფლიო შეიძლება აღნიშნავდეს სამყაროს, ყველაფერი რაც ქმნის რეალობას.


პრეცესია

პრეცესია ესაა მოვლენა, როდესაც მბრუნავი ობიექტის ღერძი იხრება, მაგალითად გარეშე ფაქტორის გავლენით.

პრეცესიის ახსნა

პრეცესიის მოვლენის დაკვირვება შეგვიძლია მარტივად განვახორციელოთ ე.წ. ბზრიალას ბრუნვის დროს: თავდაპირველად მისი ბრუნვის ღერძი ვერტიკალურია, შემდეგ კი მისი ზედა წერტილი იწყებს გადახრას და სპირალისებურ მოძრაობას.
პრეცესიის მთავარი თვისებაა არაინერციულობა: მას შემდეგ, რაც ბზრიალას პრეცესიის გამომწვევი ძალა შესუსტდება და გაქრება, პრეცესია შეწყდება და ბზრიალაც მოძრაობას შეწყვეტს. პრეცესიასთან პირდაპირ მიმართებაშია მეორე ეფექტიც - ნუტაცია ანუ პეცესირებადი სხეულის ღერძის ტალღოვანი მოძრაობა. პრეცესიის სიჩქარე და ნუტაციის ამპლიტუდა კავშირში არიან სხეულის ბრუნვის სიჩქარესთან.

ციური სხეულების პრეცესია

მსგავს მოძრაობას ასრულებს დედამიწის ბრუნვის ღერძიც, რაც თავის დროზე აღნიშნა ჰიპარქემ. თანამედროვე მონაცემებით დედამიწის პრეცესიის სრული ციკლი შეადგენს 25 765 წელიწადს.
დედამიწის ბრუნვის ღერძის ცვალებადობა იწვევს ვარსკვლავების განლაგების ცვლას ევატორულ კოორდინატთა სისტემასთან მიმართებაში. ამის გამო გარკვეული პერიოდის შემდეგ პოლარული ვარსკვლავი აღარ იქნება ჩრდილოეთ პოლუსთან ყველაზე დაახლოებული ნათელი ვარსკვლავი. მის ადგილს დროთა განმავლობაში დაიკავებენ სხვა თანავარსკვლავედთა შემადგენლობაში შემავალი კაშკაშა ვარსკვლავები.


ხელოვნური თანამგზავრი

xelovnuri tanamgzavri
ხელოვნური თანამგზავრი — უპილოტო კოსმოსური აპარატი, რომელიც მოძრაობს დედამიწის ირგვლივ ორბიტაზე. დედამიწის ირგვლივ ორბიტაზე მოძრაობისათვის აპარატმა უნდა განავითაროს პირველი კოსმოსური სიჩქარე ან მასზე მეტი (მაგრამ არა უმეტეს 1,4-ჯერ მეტი). როგორც წესი, თანამგზავრებს კოსმოსში უშვებენ მრავალსაფეხურიანი რაკეტა-მატარებლით დედამიწის ზედაპირიდან არანაკლებ 150 კილომეტრის სიმაღლიდან რათა თავიდან აიცილონ თანამგზავრის ატმოსფეროში ნაადრევად შესვლა და მისი ფუნქციონირების შეწყვეტა.
პირველი თანამგზავრი („სპუტნიკ–1“) გაშვებულ იქნა 1957 წლის 4 ოქტომბერს საბჭოთა კავშირში არსებული კოსმოდრომ ტიურა–ტამიდან (მას მოგვიანებით ეწოდა „ბაიკონური“). მას შემდეგ სხვადასხვა სახელმწიფოს მიერ გაშვებულ იქნა რამდენიმე ათასი სხვადასხვა დანიშნულების თანამგზავრი.
თანამგზავრები არსებობს მრავალი დანიშნულების როგორიცა: სანავიგაციო, სადაზვერვო, კავშირგაბმულობის, მეტეოროლოგიური, ორბიტალური სადგური და სხვა.
თანამგზავრები განსხვავდებიან აგრეთვე მათი ორბიტის მიხედვით. ორბიტა შეიძლება იყოს:
დედამიწასთან ახლო მდებარე (200—2000 კმ),
საშუალო ორბიტა (2000-35286 კმ),
გეოსტაციონარული (35786 კმ) და სხვა.
საქართველოს პირველ თანამგზავრად შეიძლება ჩაითვალოს 1999 წელს კოსმოსურ სადგურ „მირზე“ გაშლილი „რეფლექტორი“


ტუნგუსკის მეტეორიტი

tunguskis meteoriti
ტუნგუსკის მეტეორიტი (რუს. Тунгусский метеорит) — უნიკალური ბუნებრივი მოვლენა, რომელიც მოხდა 1908 წლის 30 ივნისს, ადგილობრივი დროით დილის 7 საათზე, მდინარე პოდკამენაია-ტუნგუსკის აუზში (კრასნოიარსკის მხარე, რუსეთი)[1][2][3]. იგი მოგვაგონებდა მოვლენებს, რომლებიც თან სდევს მეტეორიტების ჩამოვარდნას, ოღონდ გამოირჩეოდა უზარმაზარი მასშტაბებით. ამ დღეს აღმოსავლეთ ციმბირის უზარმაზარ ტერიტორიაზე 800 კმ-მდე რადიუსის მანძილზე მრავალმა ადამიანმა შენიშნა თვალისმომჭრელი სიკაშკაშის ბოლიდი.


ბუნებრივი გარემო

bunebrivi garemo
ბუნებრივი გარემო — დედამიწის გარემოს შემადგენელი ნაწილი, რომელიც მოიცავს ბუნებრივად და ხელოვნურად წარმოქმნილ ელემენტებს და ქმნის ბუნებრივ ლანდშაფტებს. ფართო გაგებით ბუნებრივი გარემოს ნაწილია მთლიანად კაცობრიობა და მასთან დაკავშირებული ბუნებრივი რესურსები, ჰაერი, წყალი, მიწა, ფლორა, ფაუნა. თითოეული ეს ბუნებრივი ელემენტები ერთმანეთთან ურთიერთდამოკიდებულებაში იმყოფებიან.
ბუნებრივ გარემოში ადამიანის სამეურნეო საქმიანობას აქვს როგორც აღმშენებლობითი, ისე დამანგრეველი ხასიათი, რაც ბუნების ყველა ელემენტს - რელიეფს, ჰავას, წყლებს, ნიადაგებს, ორგანულ სამყაროსა და მთლიანობაში ბუნებრივ-ტერიოტირულ კომპლესებს ეხება.
ადამიანი შეგნებულად ქმნის ხელოვნურ რელიეფს - ყორღანებს, ტერიკონებს, ქვაბულებს, მიწათხრილებს და სხვ. ადამიანის სამეურნეო საქმიანობასთან დაკავშირებით წარმოიქმნება ხრამები, მეწყრები, ქვიშის ბორცვები და სხვ., რაც ყარყოფითი მოვლენაა.
ადამიანი თავისი სამეურნეო საქმიანობით (ტყის გაშენებით ან გაჩეხვით, ჭაობების ამოშრობით, უდაბნოების მორწყვით და ა. შ.) სახეს უცვლის (გარკვეული ტერიტორიის ფარგლებში) ჰავას, რომელზედაც განსაკუთრებით უარყოფითად მოქმედებს ატმოსფეროს დაჭუჭყიანება. ადამიანი აშენებს სარწყავს სისტემებს, სანაოსნო და ჰიდროენერგეტიკული დანიშნულების არხებს, წყალსაცავებს და სხვ, რითაც მნიშვნელოვანი ცვლილებები შეაქვს წყლის ბრუნვაში.
სამეურნეო საქმიანობა სახეს უცვლის ნიადაგურ საფარს. მის გაკულტურებასთან ერთად ინტენსიურმა დაშლის და გადარეცხვის პროცესებმა (ეროზია) მსოფლიოს ნიადაგური რესურსები მნიშვნელოვნად შეამცირა.
ადამიანის სამეურნეო საქმიანობამ განსაკუთრებით ღრმა კვალი დაამჩნია ცოცხალ ბუნებას. მან მოაშენა ფლორისა და ფაუნის მრავალი ახალი სახეობა. ახალი ტერიტორიების ათვისების და მოგზაურობების შედეგად მნიშვნელოვნად შეიცვალა მცენარეთა და ცხოველთა გავრცელების გეოგრაფია. კონტინენტიდან კონტინენტზე გადასახლდა მათი სახეობები, რომლებმაც ზოგან ძლიერ შეავიწროვეს ადგილობრივი მცენარეები და ცხოველები (მაგ.: ავსტრალიაში).


ასტეროიდთა სარტყელი (ასტეროიდი)

ასტეროიდთა სარტყელი — რეგიონი მზის სისტემაში, რომელიც პლანეტების - მარსისა და იუპიტერის ორბიტებს შორის მდებარეობს და რომელშიც ადამიანებისთვის ცნობილი მცირე პლანეტების ორბიტების 98,5%-ია ნაპოვნი. ასტეროიდები, ანუ მცირე პლანეტები, მცირე ზომის ციური სხეულებია, რომლებიც ქვის, ყინული და სხვადასხვა ლითონებისგან შედგება და მზეს უვლის გარს. ამ რეგიონს მთავარ სარტყელს უწოდებენ სხვა მცირე პლანეტების კონცენტრაციისგან გასასხვავებლად, რომელთაც ასევე შეიძლება ეწოდოს ასტეროიდთა სარტყელი.


ეროსი (ასტეროიდი)

erosi asteroidi

433 ეროსი — დედამიწის მახლობლად მდებარე აღმოჩენილი პირველი ასტეროიდი. აღმოაჩინა 1898 წელს გერმანელმა ასტრონომმა კარლ ვიტმა და ბერძნული მითოლოგიით სიყვარულის ღმერთის სახელი ქვია. ამ S-ტიპის ასტეროიდის ზომაა 13x13x33 კმ და სიდიდით მეორე დედამიწის მახლობლად მდებარე ასტეროიდია 1036 განიმედეს შემდეგ. მეცნიერები მიიჩნევენ, რომ ეს პირველი ასტეროიდი იყო, რომელიც მარსის ორბიტას მიუახლოვდა. ასევე მიიჩნევენ, რომ ეს ასტეროიდი აღემატება სიდიდით იმ ასტეროიდს, რომელმაც ჩიკხულუბის კრატერი წარმოქმნა იუკატანში, და რომელსაც დინოზავრების ამოწყდომას მიაწერენ.


ვესტა (4 Vesta) (ასტეროიდი)

ვესტა (4 Vesta) — ასტეროიდთა სარტყელის ერთ-ერთი უმსხვილესი ასტეროიდი. მასით მეორე და ზომით მესამე ასტეროიდი პალადისა და ცერერას შემდეგ. ეს ასევე ყველაზე კაშკაშა ასტეროიდია და ერთადერთი, რომელზე დაკვირვება შეუიარაღებელი თვალით შეიძლება. აღმოაჩინა 1807 წლის 29 მარტს ჰენრიხ ვილჰელმ ოლბერსმა და კარლ გაუსის წინადადებით ფუძისა და სახლის ძველრომაული ქალღმერთის ვესტას სახელი დაერქვა.


99942 აპოფისი (ასტეროიდი)

apofisi asteroidi
99942 აპოფისი (Apophis, ადრე 2004 MN4) — ასტეროიდი, რომელიც დედამიწას უახლოვდება, აღმოჩენილია 2004 წელს არიზონის კიტ-პიკის ასტრონომიულ ობსერვატორიაში, საკუთარი სახელი მიიღო 2005 წლის 19 ივლისს. დასახელებულია ძველეგვიპტურ მითოლოგიის ღმერთის აპოპის სასახელოდ (ძველბერძნულში - აპოფისი) — უზარმაზარი გველი, რომელიც მიწისქვეშეთში ცხოვრობს და მზის განადგურებას ცდილობს. ამ სახელის მინიჭება შემთხვევითი არ არის, რადგან ტრადიციულად მცირე სხეულების სახელებს იღებენ ბერძნული, რომაული და ეგვიპტური მითოლოგიიდან. ვარაუდობენ, რომ 2029 წელს დედამიწასთან მოახლოებისას აპოფისი შეიცვლის თავის ორბიტას.

ორბიტა და დაახლოვება


ასტეროიდი ატონთა ჯგუფს მიეკუთვნება და NASA-ს მონაცემებით 13 აპრილს დედამიწის ორბიტას უახლოვდება. 2029 წელს გაივლის მინიმალურ მანძილზე, რომელიც 37 500 კმ (სხვა მონაცემებით: 36 830 კმ) შეადგენს. რადარული დაკვირვების შემდეგ 2029 წელს შეჯახება გამოირიცხა. მაგრამ პირველადი მონაცემების სიზუსტის ნაკლებობის გამო 2036 წელს და შემდგომ წლებში შეჯახების ალბათობა მაღალია. სხვადასხვა მეცნიერები შეტაკების მათემატიკურ ალბათობას აფასებენ, როგორც 2,2−5 და 2,5−5. ხოლო 2036 წლის შემდგომ ალბათობა უფრო დაბალია.
ტურინის სკალის მიხედვით 2004 წელს ეს ხიფათი 4 შეფასდა, ხოლო შემდგომში 0 დაწიეს.
2008 წლის 15 აპრილს 13 წლის გერმანელმა მოსწავლემ საზოგადოებას თავისი გამოთვლები შესთავაზა, რომლებშიც აგრეთვე დედამიწის ხელოვნურ თანამგზავრებთან შეჯახებაც გათვლილი იყო რაც 2036 წლის შეჯახებას 100 ჯერ უფრო მაღალი გახადა: 1:450 ალბათობა მოცემულ 1:45000 ნაცვლად. მაგრამ 2008 წლის 16 აპრილის გამოცემაში ნასამ არ დაადასტურა ეს გამონათვალი, და აღნიშნა რომ ასტეროიდი არ გაივლის თანამგზავრების სარტყელს. ოფიციალური შეფასება ისევ 1:45000 რჩება.