იუპიტერის ჯგუფის პლანეტები

იუპიტერის ჯგუფის პლანეტებად (იგივე გაზის გიგანტები) იწოდებიან მზის სისტემის ის პლანეტები, რომლებიც ასტეროიდთა სარტყელს მიღმა არიან განლაგებული. ესენია: - იუპიტერი, სატურნი, ურანი და ნეპტუნი. მზის სისტემის ეს მონაკვეთი, სადაც გაზის გიგანტები არიან განლაგებული ხშირად გარე მზის სისტემადაც იწოდება.

iupiteris jgufis planetebi astronomia astrologia dedamica planeta varskvlavebi


დედამიწა, იუპიტერი და ვენერა

როგორ ჩანს პლანეტა მარსიდან დედამიწა, იუპიტერი და ვენერა (ზემოდან ქვემოთ)


rogorc chans planeta marsidan dedamiwa iupiteri da venera zemodan qvemot


ახლისმსგავსი ვარსკვლავი

axlismsgavsi varskvlavi cvalebadi speqtri brwyinvaleba xasiati dedamiwa planeta astronimia
ახლისმსგავსი ვარსკვლავი, ცვალებადი ვარსკვლავი, რომელიც სპექტრისა და ბრწყინვალების ცვლილების ხასიათით ახალ ვარსკვლავს ემსგავსება, თუმცა მისი ბრწყინვალების ცვლილება უფრო მცირე ამპლიტუდისაა და ხშირად ისე მეორდება, რომ პერიოდსა და ამპლიტუდაში რეგულარული კანონზომიერება არ შეიმჩნევა. ახლისმსგავს ვარსკვლავებს მიაკუთვნებენ ისეთ ვარსკვლავებსაც, რომელთაც ბრწყინვალება უცვლელი აქვთ, მაგრამ ახალი ვარსკვლავების განვითარების რომელიმე ფაზის შესაბამისი სპექტრი ახასიათებთ. ტიპური ახლისმსგავი ვარსკვლავებია მარჩბივის U და ჟირაფის Z ტიპის ვარსკვლავები, რომლებიც დროდადრო (10 დღე-ღამიდან რამდენიმე თვემდე ინტერვალით) 2-5 ვარსკვლავიერი სიდიდით აკაშკაშებენ ხოლმე. გედის P ტიპის ვარსკვლავები, რომელთა ატმოსფერო უწყვეტად ფართოვდება რამდენიმე ასეული კილომეტრის სიჩქარით წამში და ყოველ ასიათას წელიწადში მზის ტოლ მასას კარგავს. ანდრომედეს Z ტიპის ვარსკვლავები, რომლებიც თითქმის განუწყვეტლივ და არაწესიერად იცვლიან ბრწყინვალებასა და სპექტრს. ვარაუდობენ, რომ ახლისმსგავი ვარსკვლავები ფიზიკური ბუნებით ახალ ვარსკვლავებს ემსგავსებიან, მხოლოდ მათ ცვლილებათა ციკლის მასშტაბით ჩამოუვარდებიან.


ბარნარდის ვარსკვლავი

barnardis varskvlavi speqtruli gvelismcheris tanavarskvlavedi
ბარნარდის ვარსკვლავი, ჯუჯა M 5 სპექტრული ტიპის ვარსკვლავი გველისმჭერის თანავარსკვლავედისა. ხილული სიდიდე 9,5, მანძილი მზიდან 1,83 პს. ვარსკვლავებს შორის უდიდესი საკუთარი მოძრაობით (ვარსკვლავის წლიური კუთხური გადაადგილება ცაზე) ხასიათდება, რაც განპირობებულია ვარსკვლავის შედარებითი სიახლოვითა და მისი დიდი სივრცული სიჩქარით. ამიტომ მას ბარნარდის მფრინავ ვარსკვლავსაც უწოდებენ.


ბეთელჰეიზე

betelheize varskvlavi dedamiwa astronomia
ბეთელჰეიზე, α ორიონისა, ნახევრად წესიერი ცვალებადი ვარსკვლავი, რომლის ბრწყინვალება იცვლება 5,8 წ პერიოდით 0,3-იდან 1,2 ხილულ ვარსკვლავიერ სიდიდემდე. მზიდან მანძილი 83 პს. ბრწყინვალების ცვალებადობა გამოწვეულია ვარსკვლავის რადიალური პულსაციით. ბეთელჰეიზე დედამიწიდან დაშორებულია მიახლოებით 640 სინათლის წლით. იგი სიკაშკაშით მეორე ვარსკვლავია ორიონის თანავარსკვლავედში, ხოლო მეცხრე - ღამის ცაზე. ეს წითელი სუპერგიგანტი ვარსკვლავი, რომ მოვათავსოთ ჩვენი მზის სისტემის ცენტრში, მზის მაგივრად, მისი ზედაპირი მარსისა და იუპიტერის ორბიტებს შორის აღმოჩნდება და მთლიანად გადაფარავს მერკურს, ვენერას, დედამიწასა და მარსს. იგი მზეზე 1000-ჯერ დიდი და 50 000-ჯერ კაშკაშაა, მაგრამ მასით მხოლოდ 20-ჯერ აღემატება მას.


გეოცენტრული სისტემა

geocentruli sistema dedamiwa pirveli kosmologiuri modeli astronomia
გეოცენტრული სისტემა (ძვ.-ბერძნ. Γῆ, Γαῖα - დედამიწა) - პირველი კოსმოლოგიური მოდელი, წარმოდგენილი კლავდიუს პტოლემეოსის მიერ რომლის დროსაც საზოგადოებას სწამდა, რომ უძრავი დედამიწა იყო როგორც უხილავი ისე ხილული სამყაროს ცენტრი, რომლის გარშემოც ბრუნავდა არა მარტო მთვარე არამედ მზეც და ვარსკვლავებიც. ეს სისტემა მეცნიერებაში დაახლოებით ათას ხუთასი წლის განმავლობაში ბატონობდა. თუმცაღა თვით ეს სისტემაც კაცობრიობას თავიდანვე არ ქონია, არამედ იხვეწებოდა საუკუნეების მანძილზე. სწორედ ამ ევოლუციის ჯაჭვის ბოლოში მდებარეობს ახალი, გელიოცენტრული სისტემის ალტერნატივა - ჰელიოცენტრული სისტემა. გეოცენტრული სისტემის განლაგება მშვენივრად აქვს გადმოცემული ქართული მწიგნობრობის ოსტატს სულხან საბა ორბელიანს თავის არაჩვეულებრივ ნაშრომში ”ლექსიკონი ქართული”, სადაც სიტყვა ”ქვეყანა”-ზე შეგვიძლია წავიკითხოთ შემდეგი:


კასტორი ( ვარსკვლავი )

kastori varskvlavi sikashkashit meore varskvlavi tanavarskvlavebi
კასტო́კასტორი (α Gem / α მარჩბივი) — სიკაშკაშით მეორე ვარსკვლავი მარჩბივის თანავარსკვლავედში, ერთერთი ყველაზე კაშკაშა ვარსკვლავი ცაზე. ბაიერის მიერ კი იყო აღნიშნული როგორც «α», უფრო კაშკაშა ამ თანავარსკვლავედში პოკუქსია აქვს უფრო ნაკლები ეკლიპტიკური კოორდინატი და ამიტომაც ბაიერის მიერ აღინიშნა როგორც β მარჩბივი.
კასტორის ორმაგი ვარსკვლავი შემჩნეული კიდევ 1678 წელს იყო. კუთხური მანძილი კომპონენტებს შორის (რომელთა ბზინვა 1,96m (კასტორ А) და 2,91m (კასტორ B)) 4″ შეადგენს, და ბრუნვის პერიოდი 350 წელს უტოლდება. ყოველი კომპონენტი სპექტრალურ-ორმაგი ვარსკვლავია.
იყო გამოკვლეული რომ დაბალი ნათების ცვალებადი ვარსკვლავი რომელის 9 ვარსკვლავურ სიდიდეს უტოლდება მარჩბივის YY ფიზიკურად დაკავშირებულია კასტორთან.


ფიონი

fioni dasavletis qari mshrali mdzafri qari meteorologia dedamiwa temperatura
ფიონი (გერმ. Föhn; ლათ. favonius – თბილი დასავლეთის ქარი) — თბილი, მშრალი მძაფრი ქარი, რომელიც დროდადრო უბერავს მთებიდან ხეობებისაკენ. ფიონის დროს ჰაერის ტემპერატურა მნიშვნელოვნად და სწრაფად მაღლდება, ხოლო შეფარდებითი სინოტივე მკვეთრად ეცემა, ზოგჯერ 10-20%-მდეც.
ფიონის დაწყების დროს შეიმჩნევა ტემპერატურის მკვეთრი და სწრაფი რყევა, ასევე ირყევა ტენიანობაც, როდესაც ხდება ფიონის თბილი ჰაერის შეჯახება ცივ ჰაერთან, რომლებიც ხეობებს ავსებენ. ფიონის სიმკვეთრე მიუთითებს ფიონური ნაკადის ძლიერ ტურბულენტურობაზე. ფიონი გრძელდება რამდენიმე საათიდან რამდენიმე დღემდე, ზოგჯერ ხდება შეჩერება.
ფიონები ალპებში უძველესი დროიდანაა ცნობილი. ფიონი ძალზე ხშირია დასავლეთ კავკასიონის სამხრეთ და ჩრდილოეთ კალთებზე. ხშირად შეინიშნება ყირიმის ნახევარკუნძულზე, ალთაისა და შუა აზიის მთებში, იაკუტიაში, დასავლეთ გრენლანდიაში, კლდოვანი მთების აღმოსავლეთ კალთებზე და ასევე სხვა მრავალ მთათა სისტემაზე.

ფიონი შეიძლება წარმოიქმნას ნებისმიერ მთათა სისტემაში, თუ ჰაერის საერთო ცირკულაციის დინება კვეთს ქედებს საკმაო სიმაღლეზე. ქარპირა მხარეებში ჰაერი ეშვება ქედებიდან, ხოლო წარმოქმნილი სივრცითი ჰაერის გათხელება მიისწრაფვის მაღლამდებარე ფენებზე. ფიონის დროს არსებული მაღალი ტემპერატურა განპირობებულია მისი ადიაბატური გათბობით. ტემპერატურის ვერტიკალური გრადიენტი თითქმის ყოველთვის მშრალადიაბატურზე ნაკლებია.
ხანგრძლივი და ინტენსიური ფიონის შედეგად მიმდინარეობს მთებში თოვლის დნობა. ზაფხულის ფიონი მაღალი ტემპერატურისა და სიმშრალის ხარჯზე დამღუპველად მოქმედებს მცენარეულობაზე. ასე მაგ., დასავლეთ საქართველოში (ქუთაისი) არის შემთხვევები, სადაც ზაფხულის ფიონების დროს მიმდინარეობს ხეების ფოთლების ცვენა და მოწყვეტა.
ფიონი ფიქსირდება ასევე არქტიკულ ჰაერში. ისლანდიაში ძლიერი ფიონების დროს ფიქსირდებოდა ჰაერის ტემპერატურის მატება თითქმის 30°C-ით (რამდენიმე საათის განმავლობაში).


ფენომენი

fenomeni vaskvlavebi meteorologia buneba dedamiwa movlenebi mecniereba
ფენომენი (ბერძნ. ის, რაც მოევლინება ) — არაჩვეულებრივი, გამორჩეული მოვლენა, რომელიც იშვიათად გვხვდება.
1) მეტეოროლოგიური მოვლენები (ან ფენომენი) — ბუნებრივი მოვლენა ან პროცესი, რომელიც მსოფლიოს მრავალ ადგილას ვლინდება და ხშირად აურაცხელ ზიანს აყენებს სახალხო-მეურნეობას, კომუნიკაციებს და სხვ. ზოგჯერ მოყვება მსხვერპლიც. მეტეოროლოგიური მოვლენები ამ სიტყვის კლასიკური გაგებით, გამოიხატება იმ ფენომენში, რომელიც დროის რომელიღაც მონაკვეთში ფიქსირდება.

მეტეოროლოგიურ გაგებაში ფენომენი შეიძლება იყოს ისეთი პროცესები, რომლებიც არაჩვეულებრივია, იშვიათია და აღსაღთქმელად რთულია. მას მიეკუთვნება: უძლიერესი სეტყვა, თევზების წვიმა, წითელი წვიმა, მოძრავი ელვა, ტორნადო, ელ-ნინიო, კატრინა და ა.შ. ასეთი უჩვეულო ფენომენები წარსულის დროიდან დღემდე მოყოლებული არაერთგზის ფიქსირდებოდა პლანეტა დედამიწაზე.
მაგ.: არის შემთხვევები, როდესაც ციდან წვიმასთან ერთად თევზი ცვივა. ერთი შეხედვით ეს აფსურდული ფენომენია (ან გამოგონილი) თუმცა მას აქვს რაციონალური ახსნა. ძლიერი ქარი ახდენს თევზის ატაცებას ცაში და გადააქვს სხვადასხვა მიმართულებით, შემდეგ ხდება ელ-ჭექი, ცა ძლიერ იღრუბლება, იწყება (როგორც წესი) თავსხმა, ძლიერი წვიმა, რომელსაც თან ერთვის თევზთა ცვენა. ასეთი მოვლენები მრავალჯერ მომხდარა ჰონდურასში./size]


ტროპიკული ციკლონი

tropikuli cikloni meteorologia shtormi astronomia dedamiwa mecniereba qari tornado wyaldidoba
ტროპიკული ციკლონი — მეტეოროლოგიაში შტორმის სისტემა დახურული ცირკულაციით დაბალი წნევის ცენტრის ირგვლივ, რომელსაც ორთქლიანი ჰაერის მასების ამაღლებითა და კონდენსაციით გამოთავისუფლებული სიმხურვალე იწვევს.
მათი სიძლიერისა და მდებარეობის მიხედვით არსებობს რამდენიმე ტერმინი, რომლითაც ტროპიკული ციკლონები მოიხსენიება, მათ შორის: ტროპიკული დეპრესია, ტროპიკული შტორმი, ქარიშხალი და ტაიფუნი.

ტროპიკულ ციკლონებს შეუძლია ექსტრემალურად ძლიერი ქარების, ტორნადოებისა და ტორენციული წვიმების (მეწყერისა და მყისიერი წყალდიდობის შემქმენლი) წარმოქმნა, რაც ყველაზე მძიმედ სანაპირო რაიონებში აისახება. მიუხედავად იმისა, რომ ტროპიკული ციკლონების ეფექტი მოსახლეობაზე შეიძლება კატასტროფული იყოს, მათ ასევე გვალვიან პირობებში დედამიწისთვის საჭირო ნესტი მოაქვს უზარმაზარი რაოდენობით. ციკლონებს სიმხურვალე გააქვს ტროპიკებიდან, რაც გლობალური ატმოსფერული ცირკულაციის მნიშვნელოვანი მექანიზმია, რომელიც დედამიწის ტროპოსფეროს წონასწორობის შენარჩუნების საშუალებას იძლევა.


ტრამონტანა

tramantana civi qari dedamiwa subtropikuli astronomia mecniereba varskvlavebi
ტრამონტანა (კატ. Tramuntana, ხორ. Tramontana, ბერძნ. Τραμουντάνα, ესპ. Tramontana, იტალ. Tramontana, სლოვენ. Tramontana) — ჩრდილოეთისა და ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთის ცივი ქარი, რომელიც ქრის იტალიაში, ესპანეთში, საფრანგეთში, საბერძნეთში, ხორვატიასა და სლოვენიაში. წარმოადგენს ძლიერი და მძაფრი ქარის — ბორას ნაირსახეობას.
საფრანგეთში ტრამონტანა ძლიერ არის გამოხატული, მშრალი და ცივი ჩრდილოეთის (ხმელთაშუა ზღვა) ან ჩრდილოეთ-დასავლეთის (ლანგედოკის, რუსილიონის ქვედა ადგილები, კატალონია და ბალეარის კუნძულები) ქარის სახით. ეფექტებით წააგავს მისტრალს. ფრანგული წყაროების მიხედვით, ამჟამინდელი ფორმით სახელწოდება პირველად მარკო პოლომ იხმარა 1298 წელს. სახელწოდება წარმოსდგება ლათინურიდან transmontanus („ტრანსმონტანუსი“), რაც იტალიურად ტრამონტანას („tramontana“) შეესაბამება. იტალიაში ტრამონტანა არის ჩრდილოეთისა და ჩრდილოეთ-აღმოსავლეთის ზამთრის ქარი, რომელიც უბერავს ალპებიდან აპენინის ნახევარკუნძულამდე. ფართოდ არის გავრცელებული იტალიის დასავლეთ სანაპიროზე და კუნძულ კორსიკაზე. მისი სიჩქარე აქ აღწევს 70 კმ/სთ-მდე.
სლოვენიაში ტრამონტანას სახელწოდებით ცნობილია ჩრდილოეთის ძლიერი, ქარიშხლიმაგვარი ქარი, რომელიც ქრის ალპებიდან ვენეციამდე. გარდამავალი ხასიათისაა, რომელიც ზოგჯერ გარდაიქმნება ბორად. მოაქვს ზიანი (აქცევს ხეებს, აზიანებს გემებს).


სინოპტიკური მეტეოროლოგია

sinoptikuri meteorologia astronomia mecniereba varskvlavebi atmosfero
სინოპტიკური მეტეოროლოგია — ატმოსფეროს ფიზიკის დარგი, იკვლევს ჰაერის მასების და მათთან მჭიდროდ დაკავშირებული ციკლონებისა და ანტიციკლონების წარმოქმნას, გადაადგილებას და ევოლუციას, რის საფუძველზეც დგება ამინდის მოკლე და გრძელვადიანი პროგნოზი.