კოსმოსში ძლიერი აფეთქება მოხდა

კოსმოსში ძლიერი აფეთქება მოხდა

(kosmosshi dzlieri afetqeba moxda)



კოსმოსში ძლიერი აფეთქება მოხდა. ცნობილია, რომ ამჯერად ძლიერი გამოსხივების მქონე აფეთქება ''კიბორჩხალის ნისლში" მოხდა. აფეთქებების სერია ჩვეულებრივზე დიდხანს, 6 წუთის განმავლობაში მიმდინარეობდა. საიდუმლოებით მოცული მძლავრი აფეთქება "NASA"-ს ობიექტივმა დააფიქსირა. აფეთქების შედეგად წარმოქმნილი ძლიერი ტალღა დედამიწისკენ იყო მიმართული, თუმცა დიდი მანძილისა და ატმოსფეროს ფაქტორმა აღნიშნული აფეთქებები დედამიწისთვის უსაფრთხო გახადა. უცხოელი და ქართველი ასტროფიზიკოსები ფაქტს ამოუცნობს უწოდებენ. ამდენ ხანს სპეციალისტები აცხადებდნენ, რომ გამა სხივების წარმოქმნა და აფეთქება მხოლოდ მაშინ ხდებოდა, როცა მნათობი არ ასრულებდა თავის ფუნქციას.

მათი ეს მოსაზრება მომხდარმა ეჭვქვეშ დააყენა, რადგან ''კიბორჩხალის ნისლი'' ათი მილიონი წლის წინ აფეთქდა და მისი ხელმეორედ აფეთქება წარმოუდგენელი იყო. ცნობისთვის, აღნიშნული აფეთქების შესწავლა ასტროფიზიკოსებმა უკვე დაიწყეს. სავარაუდოდ ამ მოვლენის ამოხსნას რამდენიმე ათეული წელი დასჭირდება.


კომეტა


კომეტა - Kometa

კომეტა ანუ, როგორც მას ხშირად უწოდებენ, კუდიანი ვარსკვლავი პლანეტისაგან მკვეთრად განსხვავებული, მეტად თავისებური, კოსმოსური სხეულია, რომლისთვისაც დამახასიათებელია მეტისმეტად მცირე მასა, დიფუზიური მდგომარეობა, ლაქისებრი, წაგრძელებული კუდის ფორმა.
კომეტებს ჩვენ მხოლოდ მზის სისტემის შიგნით ვხედავთ, თუმცაღა ისინი ხშირად ვარსკვლავთშორისეთიდან მოგვევლინებიან ხოლმე.
კომეტები გამოირჩევიან პერიოდულობისა და არაპერიოდულობის თვისებებით. ზოგი მათგანი მზის მიზიდულობის ტყვეობაში აღმოჩნდება ხოლმე და რამდენიმე წელიწადში ერთხელ კვლავ ბრუნდება მზესთან და შესაბამისად, ხილული ხდება ჩვენთვის. მაგრამ ზოგიერთი კომეტა თავს აღწევს მზეს და ერთხელ გამოჩენის შემდეგ, სამუდამოდ გადის მზის მახლობელი სივრციდან.


გალაქტიკა



გალაქტიკა (galaqtika)

გალაქტიკა არის ვარსკვლავების, ვარსკვლავთშორისი არის, მტვრისა და უჩინარი მატერიების დიდი სისტემა, რომელიც გრავიტაციული ზემოქმედებით უკავშირდება ერთმანეთს. ჩვეულებრივ გალაქტიკაში შედის 10 მილიონიდან (107) რამდენიმე ტრილიონამდე (1012) ვარსკვლავი. გალაქტიკების დიდი ნაწილი შედგება პატარა ვარსკვლავური სისტემებისგან. როგორც წესი, გალაქტიკის დიამეტრი ათი ათასიდან ასი ათას სინათლის წლამდე მერყეობს. გალაქტიკის მასის დაახლოებით 90% უცნობ შავ მატერიაზე მოდის, ეს კომპონენტი ჯერ-ჯერობით შეუსწავლელია. არსებობს თვალსაზრისი, რომ გალაქტიკის ცენტრში შავი ხვრელი მდებარეობს. აგრეთვე მიიჩნევენ, რომ სამყაროში 100 მილიარდი გალაქტიკაა. არსებობს სამი სახის გალაქტიკა: ელიფსური, სპირალური და არასწორი გალაქტიკა.

ირმის ნახტომი — ჩვენი გალაქტიკა


ირმის ნახტომი (ჩვენი გალაქტიკა), დისკოსებრი სპირალურ გალაქტიკაა, მისი დიამეტრია 30 კილოპარსეკი (ანუ 100 000 სინათლის წელი), სისქე კი 3000 სინათლის წელი. მასში შედის დაახლოებით 200-დან 400 მილიარდამდე ვარსკვლავი, ხოლო მისი მასა შეადგენს მზის მასას 3×1012-ს.
ძალიან ცოტაა განცალკევებული გალაქტიკების რაოდენობა. გალაქტიკები ხშირად ერთად ჯგუფედებიან. ზოგიერთი ჯგუფი ორმოცდაათამდე გალაქტიკისაგან შედგება. არსებობს უფრო დიდი ზომის „ოჯახი“, რომელიც რამდენიმე ათას გალაქტიკას მოიცავს. დროთა განმალობაში ისინი ერთმანეთში ირევიან და წარმოქმნიან ერთ-ერთ ყველაზე დიდ სტრუქტურას კოსმოსში, რომლის შუაგულშიც მდებარეობს მათ შორის ყველაზე დიდი ელიფსური გალაქტიკა.


ვარსკვლავი

ვარსკვლავი (Varskvlavi)

ობიექტი წარმოადგენს წყალბადის ატომის ბირთვების ერთობლიობას, მოძრავს საერთო გრავიტაციის ცენტრის მიმართ. წყალბადის გარდა, ვარსკვლავი თავისი არსებობის დასაწყისში, სხვა ნივთიერებასაც შეიცავს მცირე ოდენობით. ვარსკვლავის უდიდესი გრავიტაციული ძალა წარმოქმნის საკმარის წნევას იმისათვის, რომ წყალბადის ატომის ბირთვებს შორის დაიწყოს თერმობირთვული გარდაქმნა, ანუ დაიწყოს თერმობირთვული რეაქცია, წყალბადის ბირთვები შეერთდეს და წარმოქმნას ჰელიუმის ბირთვი.
შენიშვნა: მასშტაბების წარმოსადგენად უნდა ითქვას, რომ ეს რეაქცია მიმდინარეობს წყალბადის ბომბის აფეთქების დროს წამის მეათასედის განმავლობაში, თანაც ფეთქდება 3-4 გრამი წყალბადი. ვარსკვლავში ეს რეაქცია მიმდინარეობს მილიარდი წლების განმავლობაში და მხოლოდ გრავიტაცია იკავებს ნივთიერებას ერთ ადგილას.
რეაქციის შედეგად წარმოიქმნება და გრანდიოზული მასშტაბებით გამოსხივდება ენერგია სხვადასხვა ფორმით. ეს არის ელექტრომაგნიტური გამოსხივება ყველა დიაპაზონში, ასევე გამოსხივდება თითქმის ყველა სახის ელემენტარული ნაწილაკი. ვარსკვლავები სამყაროში მატერიის არსებობის ერთერთი ყველაზე გავრცელებული ფორმაა. მათი რაოდენობა მარტო ჩვენს გალაქტიკაში 400 მილიარდს აღემატება. ჩვენგან უახლოეს ვარსკვლავს წარმოადგენს „მზე“, ხოლო სხვა უახლოესი ვარსკვლავი ჩვენგან 4 სინათლის წლით არის დაშორებული. ჩვენგან ვარსკვლავებამდე არსებული დიდი მანძილის გამო, ისინი დედამიწიდან მოჩანან მანათობელ წერტილებად ღამის ცაზე.
ვარსკვლავები ერთმანეთისაგან მხოლოდ მასით განსხვავდებიან. ამასთან ისინი თავისი ევოლუციის სხვადასხვა ეტაპზე შეიძლება იმყოფებოდნენ. გარეგნულად, ანუ დამკვირვებლისთვის ეს განსხვავება ნათებაში აისახება. პატარა ვარსკვლავები მოწითალოდ ანათებენ, ძალიან დიდები ცისფრად. მზე საშუალო მასის ვარსკვლავების კატრგორიას განეკუთვნება და მოყვითალო ნათება აქვს.
დედამიწის, სხვა პლანეტების, მზის და სხვა ვარსკვლავთა ზომების შედარება ნაჩვენებია სურათებზე.

სტრუქტურა

ევოლუცია


ვარსკვლავის დაბადება

კოსმოსურ სივრცეში არსებობს გარკვეული უბნები, სადაც ვაკუუმში მატერიის კონცენრაცია გაცილებით მეტია ვიდრე სხვა ადგილებში. მაგალითად თუ ჩვეულებრივად ვაკუუმში სივრცის ერთ კუბურ მეტრში 1-2 ატომია საშუალოდ, ამ უბნებზე სივრცის კუბური სანტიმეტრი შეიცავს რამდენიმე ატომს. ასეთ ადგილებს გაზის გროვად მოიხსენიებენ. სივრცეში არსებული გაზის გროვაში შემავალი ნაწილაკები ნელნელა მიიზიდება თავის გრავიტაციის ცენტრის მიმართ. გაზის ნაწილაკების სიჩქარე, მიზიდვის პარალელურად იზრდება და იწყებს გრავიტაციის ცენტრის გარშემო ბრუნვას. ცენტრთან მიახლოებასთან ერთად გაზის ტემპერატურა მატულობს. თუ გაზის რაოდენობა ვარსკვლავის ასანთებად ანუ თერმობირთვული რეაქციის დასაწყებად საკმარისი არ არის, მაშინ წარმოქმნილი ობიექტი ასევე რჩება, სანამ რაიმე კატაკლიზმის გამო მას მასა არ დაემატება და ვარსკვლავად იქცევა, ან განადგურდება და ისევ გაზის გროვად იქცევა ან სხვა ობიექტის ნაწილად იქცევა. ასეთ ობიექტს რუხი ჯუჯა ქვია.
თუ გაზის გროვის დიამეტრი 300 სინათლის წელს აღწევს, მაშინ ნივთიერების საკმარისი რაოდენობა იკრიბება და იწყება თერმობირთვული რეაქცია ანუ ინთება ახალი ვარსკვლავი.

ვარსკვლავის ცხოვრება

ვარსკვლავის არსებობის განმავლობაში, მის შიგნით მიმდინარეობს თერმობირთვული რეაქცია, წყალბადი გარდაიქმნება ჰელიუმად. თუ ვარსკვლავის მასა საკმარისად დიდია, ჰელიუმი გარდაიქმნება ნახშირბადად და ა. შ. მანამ სანამ რეაქციის მიმდინარებისათვის აუცილებელი „საწვავი“ არ გამოილევა. ვარსკვლავის სიცოცხლის ხანგრძლივობა დამოკიდებულია მის მასაზე. რაც უფრო მასიურია იგი, მით უფრო სწრაფად ამოწურავს საწვავს და ჩაქრება. მზე ითვლება რა საშუალო სიდიდის ვარსკვლავდ, მის სიცოცხლის ხანგრძლივობას ვარაუდობენ 10 მილიარდ წელს, საიდანაც 5 უკვე გასულია.

ვარსკვლავის სიბერე

თერმობირთვული გარდაქმნების მიმდინარეობასთან ერთად რეაქციაში მონაწილე ნივთიერების რაოდენობა მცირდება. უკვე „დამწვარი“ ნივთიერება, როგორც უფრო მძიმე ელემენტები ილექება ვარსკვლავის ცენტრში ანუ გროვდება იქ, ხოლო უფრო მსუბუქი ელემენტები ვარსკვლავის ზედაპირისაკენ გადაადგილდება. თანდათან იქმნება ისეთი მდგომარეობა, როცა რეაქცია მიდის მხოლოდ ზედა ფენებში. ამ დროს ეს ზედა ფენები, წნევის გამო თანდათან შორდება ცენტრს. ვარსკვლავი „იბერება“. ამ ეტაპზე მას წითელი გიგანტი ეწოდება. ამ დროს ვასკვლავის ზომა ბევრად აღემატება მის საწყის ზომას. მაგალითისთვის, ამ ეტაპზე მზის ზედაპირი დედამიწის ორბიტას მიაღწევს.
ევოლუციის დასასრული, ვარსკვლავის სიკვდილი [რედაქტირება]

რეაქციის მიმდინარეობასთან ერთად მასში მონაწილე ნივთიერების რაოდენობა იკლებს, რეაქციის შედეგად წარმოქმნილი წნევა მცირდება და დგება მომენტი, როცა წითელი გიგანტის შიგნით არსებულ წნევას მისივე მიზიდულობის ძალა გადააჭარბებს. ამ დროს ზედა ფენებში არსებული მატერია „ჩაიქცევა“ და დიდი აჩქარებით დაეცემა ცენტრში არსებულ მატერიას. ხდება აფეთქება, რის შედეგადაც ვარსკვლავის მატერია დიდი სიჩქარით გაიტყორცნება სივრცეში ახალ პროცესებსა და მოვლენებში მონაწილეობის მისაღებად.
ამ მომენტს ზეახალი ვარსკვლავის ანთება(აფეთქება) ქვია. ეს დაკვირვებად სამყაროში ერთერთი ყველაზე გრანდიოზული მოვლენაა. აფეთქების ენერგია გამოსხივდება ყველა დიაპაზონში და ეს პროცესი უაღესად მასშტაბურია. ამ დროს გამოსხივების სიმძალვრე ზოგჯერ მთელი გალაქტიკის გამოსხივებასაც კი აღემატება.
აფეთქების შედეგად ვარსკვლავს ჩამოსცილდება ზედა ფენები, რჩება მხოლოდ ბირთვი, კომპაქტური ობიექტი, რომლის თვისებებს მხოლოდ მისი მასა და შესაბამისად გრავიტაციული ველის ძალა განსაზღვრავს. მასში არსებული მატერია თავისივე გრავიტაციის გამო იკუმშება და მისი სიმკვრივე წარმოუდგენელ სიდიდეს აღწევს. შეიძლება ითქვას, რომ სწორედ სიმკვრივე გამიყენება ამ ობიექტის კლასიფიცირებისათვის. კომპაქტური ობიექტი კლასიფიცირდება 3 ძირითად კატეგორიად:

თეთრი ჯუჯა
ნეიტრონული ვარსკვლავი
შავი ხვრელი

თეთრი ჯუჯა: თუ აფეთქებული ვარსკვლავი და შესაბამისად მისგან დარჩენილი ბირთვი საშუალო ან უფრო მცირე მასისაა, მაშინ მასში არსებული მატერია ძირითადად ჰელიუმისა და ნახშირბადის ატომებისგან შედგება. მისი სიმკვრივეა 105 — 109 გრამი/სმ³. ასეთ ობიექტს თეთრი ჯუჯა ქვია.

ნეიტრონული ვარსკვლავი: დიდი ვარსკვლავის აფეთქების შემდეგ დარჩენილი ბირთვის მასა და შესაბამისად გრავიტაცია იმდენად დიდია, რომ ხდება მატერიის შემადგენელი ატომების ბირთვების „დეფორმაცია“. გრავიტაციული ველის ძალის გავლენით ატომის ბირთვის გარშემო მოძრავი ელექტრონი გადალახავს ბირთვული ველის ძალას ეცემა პროტონზე. მათი შერწყმის შედეგად (აქ კიდევ ხდება ნეიტრინოს ჩაჭერა) იქმნება ნეიტრონი. ამის გამო ამ ობიექტის ძირითადი ნაწილი ნეიტრონებისგან შედგება. უნდა ითქვას, რომ ნეიტრონული ვარსკვლავი თავის მხრივ კიდევ რამდენიმე კატეგორიად იყოფა. მაგალითად 2007 წელს აღმოაჩინეს პულსარი (ნეიტრონული ვარსკვლავი ასეც მოიხსენიება დამკვირვებლისათვის ცვალებადი გამოსხივების გამო) XTE J1739-285, რომელიც ბრუნავს 1122 ბრუნი/წამში სიჩქარით. ვარაუდობენ, რომ ის უცნაური მატერიისაგან შედგება, ანუ კვარკებისაგან.

შავი ხვრელი: ყველაზე ეგზოტიკური ობიექტი. მასზე უამრავი რომანტიული შეხედულება არსებობს. ამბობენ, რომ ის ძალიან საშიშია, ისრუტავს ყველაფერს თავის გარშემო, თუ მას რაიმე სხეული შეეხება ის მას ჩაყლაპავს და უკან ვერასოდეს ვეღარ დაბრუნდება. მაგრამ მზესთან შეხებული სხეულის უკან დაბრუნებაც არაა მარტივი წარმოსადგენი. შავი ხვრელი ჩვეულებრივ ვარსკვლავზე საშინელი არაფრით არაა. მხოლოდ მისი შიდა სრტუქტურაა რადიკალურად განსხვავებული მატერიის ნებისმიერი სხვა ფორმისაგან.
საკმარისად მასიური ვარსკვლავის აფეთქების შემდეგ დარჩენილი ბირთვის შიდა წნევა საკმარისი არაა რათა მიზიდულობის ძალით გამოწვეული შეკუმშვა შეაჩეროს. ამ დროს იწყება შეუქცევადი პროცესი, რაც მეტად იკუმშება სხეული, მისი ზედაპირი უფრო მეტად გადაადგილდება გრავიტაციული ველის დაძაბულობის ცენტრისაკენ, რასაც გრავიტაციული ველის სტრუქტურა განაპირობებს. ამის გამო ის კიდევ ურო მძალვრად იკუმშება და ა. შ. სხეული კოლაფსირებს. საბოლოოდ დგება მომენტი, როცა სხეულის ზედაპირი მოვლენათა ჰორიზონტს გადაცდება. ეს არის შავი ხვრელი.


ნისლეულები

ნისლეულები (nisleulebi)

ვარსკვლავთა გარდა სამყაროში დიდი რაოდენობით გვხვდება გაზმტვეროვანი, კოსმოსური ღრუბლები. მათი უმრავლესობა ბნელია და შეუიარაღეელი თვალისათვის უხილავია. საერთოდ ყველა ნისლეული ბნელია, თუმცა იმ შემთხვევაში თუ მის ახლოს გვხვდება ვარსკვლავი, მაშინ, ღრუბელი იწყებს სხვადასხვა ფერში ციალს. ხშირად ბნელი ნისლეულების აღმოჩენა ოპტიკური ტელესკოპით ჭირს, ამიტომ მათზე დაკვირვებები რადიო და რენტგენული ხელსაწყოებითაც მიმდინარეობს ხოლმე. გარდა ამისა, ცნობილია რომ ვარსკვლავთა წარმოშობის პროცესი ასეთ კოსმოსურ ნისლეულებში მიმდინარეობს. ერთ-ერთ ასეთ ვარსკვლავთ მშობელ არეს წარმოადგენს, ერთადერთი, შეუიარაღებელი თვალით ხილული, ორიონის ნისლეული.


დედამიწა - Dedamiwa

ჩვენი დედამიწა მზის სისტემაში მესამე პლანეტაა.დედამიწა ერთადერთი დასახლებული ადგილია გალაქტიკაში. 2009 წლის მონაცემების მიხედვით ჩვენს პლანეტაზე 6 803 000 000 ადამიანი ცხოვრობს.დედამიწის წარმოშობაზე პირველ მოსაზრებებს ჯერ კიდევ ძველი ბერძნები გამოთქვამდნენ, თუმცა ეს მოსაზრებები მეცნიერულად დასაბუთებული არ იყო. XVIII საუკუნეში წამოყენებულ იქნა პირველი მეცნიერული ჰიპოთეზა, რომლის მიხედვითაც იგი კოსმოსური აირებიდა და მტვრისგან წარმოიშვა. გამდნარი, გავარვარებული და სწრაფად მბრუნავი მასა ცენტრალური მიზიდულობის ძალით უზარმაზარ სფეროდ იქცა. დროთა განმავლობაში სფერო გაცივდა და მისი ზედაპირი მყარი ქერქითდაიფარა.დედამიწის ასაკის დადგენა ისეთივე რთული პრობლემაა, როგორც მისი წარმოშობის მექანიზმისა. მეცნიერები დიდი ხანია ცდილობენ დაადგინონ დედამიწის ასაკი. მათ უკანასკნელი ხუთი ათწლეულის განმავლობაში ფიზიკის მიღწევების გამოყენებით სცადეს ქანების ასაკი დაედგინათ, რისი საშუალებითაც შესაძლებელია დედამიწის ასაკის განსაზღვრაც. გამოანგარიშებულია, რომ დედამიწა დაახლოებით 5, ხოლო ქერქი 4,5 მილიარდი წლის წინ წარმოიქმნა. ყველაფერ ამის, სხვადასხვა ასაკის ქანების წარმოქმნის პროცესების დროისა და თანამიმდევრობის მიხედვით დგინდება გეოქრონოლოგია ანუ გეოლოგიური წელთაღრიცხვა. გეოლოგიური დრო დედამიწის ქერქის წარმოქმნიდან იწყება. მას ეონებად, ერებად, პერიოდებად და ეპოქებად ყოფენ.

ატმოსფეროს წარმოშობა: მეცნიერთა აზრით, ატმოსფერო წარმოიშვა მანტიიდან გამოთავისუფლებული აირებისაგან. თავდაპირველად დედამიწის ატმოსფერო შეიცავდა წყლის ორთქლს, მეთანს, ამიაკს, აზოტს და სხვა. დედამიწის ზედაპირი მთვარის ამჟამინდელ ზედაპირს ჰგავდა, ახასიათებდა დიდი არეკვლისუნარიანობა, ამიტომ საშუალო ტემპერატურა არ აღემატებოდა 5° C-ს. თავისუფალი ჟანგბადის მნიშვნელოვაი ნაწილი გაჩნდა 2,2 მილიარდი წლის წინათ. ამჟამინდელ რაოდენობას მიაღწია 600 მილიონი წლის წინ. ამ პერიოდშივე გაჩნდა ოზონის შრე.

შინაგანი აგებულება:დედამიწა რამდენიმე თითქმის კონცენტრული შრისაგან შედგება: დედამიწის ქერქისაგან, მანტიისაგან და ბირთვისაგან
ეს აგებულება დადგენილ იქნა სეისმური ტალღის მიწისძვრის კერიდან ზედაპირის სხვადასხვა წერტილებამდე გავრცელების შესწავლით. სეისმური ტალღის გავრცელების სიჩქარე უეცრად იცვლება ერთი ფენიდან მეორე ფენაში გადასვლისა, რაც ფენების შედგენილობის განსხვავებითაა გამოწვეული. დედამიწის ასეთი აგებულება ადვილად იხსნება მისი ჩამოყალიბების ისტორიით - მეტეორიტების აკრეციით, რამა გამოიწვია თხევად ფაზაში მისი განშრევება სიმკვრივის კლებადობით ბირთვიდან ქერქის მიმართულებით.


შავი ხვრელი - Shavi xvreli

შავი ხვრელი — არე სივრცეში, რომელშიც გრავიტაციული ველი იმდენად ძლიერია, რომ არაფერს, სინათლესაც კი, არ ძალუძს მისი მიზიდულობისგან თავის დაღწევა მისი მოქმედების არეალში მოხვდრისას. შავი ხვრელი სავარაუდოდ წარმოიქმნება მაშინ, როდესაც გიგანტური ვარსკვლავი ამოწურავს მთელ თავის ენერგიას და კვდომას იწყებს.
ყველაზე გავრცელებული ჰიპოთეზის თანახმად, იგი საკუთარი მიზიდულობის ძალის ზემოქმედებით იწყებს შეკუმშვას და როდესაც მიაღწევს შეკუმშვის პიკს, ხდება რაღაც აფეთქებისმაგვარი მოვლენა, რის შემდეგაც ეს ვარსკვლავი ჩაქრება, ხოლო მისი გრავიტაცია იმ ზომამდე გაიზრდება, რომ იგი დაიწყებს ყველაფრის შესრუტვას — სინათლის ჩათვლით. სწორედ ამ თვისებიდან გამომდინარეობს ამ ობიექტის სახელი — „შავი ხვრელი“, ანუ სხეული, რომელსაც სინათლეც კი ვერ უსხლტება და უხილავი ხდება.
არსებობს მრავალი კოსმოსური ობიექტი, რომლის დანახვაც ადამიანის თვალით შეიძლება — ვარსკვლავები, ნისლეულები, პლანეტები. მაგრამ სამყაროს უმეტესი ნაწილი უხილავია, მათ შორის უხილავია „შავი ხვრელებიც“.


მზის დაბნელება - Mzis dabneleba

მზის დაბნელება, ბუნებრივი ფენომენი, ხდება მთვარის მოხვედრისას მზესა და დედამიწას შორის, რის გამოც დედამიწაზე მყოფი დამკვირვებლისთვის მზე სრულად ან ნაწილობრივ დაფარულია. ეს შეიძლება მოხდეს მხოლოდ ახალ მთვარეზე, როდესაც მზე და მთვარე ერთმანეთს ეხებიან, როგორც ეს დედამიწიდან ჩანს. სულ მცირე ორი და მაქსიმუმ ხუთი მზის დაბნელება შეიძლება მოხდეს ყოველ წელს დედამიწაზე, რომელთაგან არცერთი ან მაქსიმუმ ორი სრული დაბნელება შეიძლება იყოს. მიუხედავად ამისა, სრული დაბნელება იშვიათი მოვლენაა ნებისმიერ ადგილას, ვინაიდან ყოველი დაბნელებისას სისრულე არსებობს მხოლოდ ძალიან ვიწრო კორიდორის გასწვრივ მთვარის უმბრის შედარებით მცირე ნაწილზე.
მზის სრული დაბნელება საოცარი ბუნებრივი ფენომენია და მრავალი ადამიანი სპეციალურად მოგზაურობს შორი მანძილიდან ამ მოვლენაზე დასაკვირვებლად. ევროპაში 1999 წელს მზის სრულმა დაბნელებამ შესაძლებელი გახდა საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლება ამ ფენომენზე. ბოლო მზის სრული დაბნელება მოხდა 2009 წლის 22 ივლისს.


ოზონის ხვრელი - Ozonis xvreli

ოზონის ხვრელი — დედამიწის ატმოსფეროს ზედა ფენაში, სტრატოსფეროში, ოზონის კონცენტრაციის მკვეთრი შემცირების ფენომენი. ბოლო ათწლეულებში გაძლიერდა, სავარაუდოდ ანთროპოგენული ზემოქმედების შედეგად. კაცობრიობის განსაკუთრებული დაინტერესება გამოიწვია იმის გამო, რომ სტრატოსფერული ოზონი დედამიწის ზედაპირს მზის ულტრაიისფერი გამოსხივებისგან იცავს.
ოზონის ხვერელი დიამეტრით 1000 კმ პირველად აღმოაჩინეს 1986 წელს სამხრეთ ნახევარსფეროში ანტარქტიკის თავზე. იგი ჩნდებოდა ყოველ აგვისტოს, ხოლო დეკემბერში ან იანვარში კი ქრებოდა. ჩრდილოეთ ნახევარსფეროში არქტიკაზე ჩნდებოდა მეორე ხვრელი, თუმცა გაცილებით მცირე ზომებით.

შედეგები

ოზონის საფარის შეთხელების შედეგად იზრდება დედამიწის ზედაპირზე მოხვედრილი ულტრაიისფერი გამოსხივების ინტენსივობა, რაც თავის მხრივ იწვევს კანის დაავადებათა ალბათობის ზრდასაც.

გამომწვევი მიზეზები

ითვლება, რომ სტრატოსფერული ოზონის დაშლა გამოწვეულია ჰალოგენების შემცველი ორგანული ნაერთების: ქლორ–ფტორ–ნახშირწყალბადების (ქფნ–ები), ქლორ–ბრომ–ნახშირწყალბადების და ჰალონების ატმოსფეროში მოხვედრით. ამ ნივთიერებათა წარმოება მეოცე საუკუნის ოციანი წლებიდან დაიწყო. ისინი გამოიყენება როგორც იდეალურად უსაფრთხო მაცივარაგენტები, დეზოდორანტების შემავსებლები, ელექტრომოწყობილობის გამწმენდები, ცეცხლჩამქრობი ნივთიერებები, მცენარეთა დაცვის საშუალებები. ითვლება, რომ ატმოსფეროში მოხვედრილი მოლეკულები ათწლეულების განმავლობაში არ იშლება და სტრატოსფერომდე აღწევს, სადაც მზის ულტრაიისფერი გამოსხივების ზეგავლენით იშლება და ქლორის ატომებს გამოყოფს. ეს უკანასკნელი კი შემდგომ მუშაობს, როგორც ოზონის მოლეკულების დაშლის კატალიზატორი. ითვლება, რომ თითო მოლეკულა ქლორ–ფტორ–ნახშირბადი ას ათასამდე ოზონის მოლეკულას შლის.


როგორ ანადგურებს ვარსკვლავი პლანეტას

ყველაზე ცხელი პლანეტა ჩვენს გალაქტიკაში შეიძლება ყველაზე მოკლე დროში განადგურდეს. განწირულ პლანეტას ამჟამად თავისივე შემქნელი ვარსკვლავი „ჭამს“. სრულ განადგურებამდე დაახლოებით 10 მილიონი წელი დარჩა.
პლანეტა სახელად  WASP-12b იმდენად ახლოსაა თავის, მზისმაგვარ ვარსკვლავთან, რომ თითქმის 1500 გრადუსამდე ცხელდება და ძლიერი გრავიტაციისაგან გაწელილი ბურთის ფორმას იღებს. ატმოსფერო სამი იუპიტერის რადიუსის გახდა და თავის მატერიას ვარსკვლავისეკენ აფრქვევს.

მასით ხსენებულ იუპიტერზე 40%-ით მეტია.
ნივთიერების ასეთი გაცვლა, ვარსკვლავების მჭიდრო, ორმაგ სისტემებში ჩვეულებრივი მოვლენაა, მაგრამ პლანეტასა და ვარსკვლავს შორის პირველად დაფიქსირდა.
WASP-12 ყვითელი ჯუჯა ვარსკვლავია, რომელიც დედამიწიდან 600 სინათლის წლის მანძილზე მდებარეობს. ცხელი პლანეტა კი მასთან ისე ახლოსაა, რომ ის თავის ორბიტას 1,1 დღეში გადის(მზესთან ყველაზე ახლოს მყოფი მერკური ორბიტაზე სრულ ბრუნს 88 , ხოლო დედამიწა(მესამე მზიდან) 365 დღეღამეს ანდომებს).


მზე - Mze

ადამიანმა უძველეს ეპოქაშივე იგრძნო მზის განსაკუთრებული ძალა. ყველა ძველი ცივილიზაცია აღმერთებდა, თაყვანს სცემდა მზეს. გადიოდა საუკუნეები და მნათობისადმი ბრმა მორჩილება მისი შეცნობის სურვილით იცვლებოდა.

დღეს უკვე ვიცით, რომ მზე გიგანტური სფეროა, რომლის წიაღშიც უზარმაზარ ტემპერატურაზე თერმობირთვული რეაქციები მიმდინარეობს.

მზე-ჩვენი უახლოესი ვარსკვლავი. მზემდე მანძილი ასტრონომიული მასშტაბებით ძალიან ცოტაა- სულ 8 წუთი ჭირდება სინათლეს ამ მანძილის დასაფარავად. მზე - ე.წ. ყვითელი ჯუჯაა. ის ვარსკვლავია, რომლის მახლობლადაც არიან პლანეტები, ისინი შეიცავენ ბევრ მძიმე ელემენტებს. ჩვენი უახლოესი ვარსკვლავი სხვა ვარსკვლავების აფეთქებების მერე ჩამოყალიბდა, ამასთან ერთად შეიქმნა მზის პლანეტების სისტემაც, ამათგან მესამეზე კი გაჩნდა სიცოცხლე. 5 მილიარდი წელი, ეს ჩვენი მზის ასაკია. მის გარშემო ბრუნავს დედამიწა. საშუალო მანძილი მზემდე 149,6 მილიონი კილომეტრია ანუ 1 ასტრონომიული ერთეული. მზე ჩვენი პლანეტარული სისტემის ცენტრია, რომელიც აგრეთვე პლანეტების, მათი თანამგზავრების, ათასეულობით ასტეროიდების, კომეტების, მცირე პლანეტების,მეტეორების, პლანეტათ შორისი მტვრის და გაზისაგან შედგება. მზის მასა არის მზის სისტემის მასის 99,8 %. მზისგამოსხივების მეშვეობით დედამიწაზე არსებობს სიცოცხლე . მზე შედგება წყალბადისგან (მასის 73 % და მოცულობის 92 %), ჰელიუმისგან (მასის 25 % და მოცულობის 7 % ) და სხვა ელემნტებისგან - რკინისგან, ნიკელისგან,აზოტისგან, გოგირდისგან, ნიკელისგან, ჟანგბადისგან, აზოტისგან, მაგნიუმისგან, ნეონისგან, კალციუმისგან და ქრომისგან. მზის ტემპერატურა შეადგენს 5505 °C (5778°K) მზის ლაქების ტემპერატურა 4000 °C -ია, სპექტრის ანალიზის და თეორიული გამოთვლების საფუძველზე ვარაუდობენ, რომ მის ცენტრში ტემპერატურა დაახლოებით 15 700 000 °C -ია. ამის გამო მზე თეთრად ანათებს, მაგრამ დედამიწის ატმოსფეროს მიერ სპექტრის მოკლე ტალღების შთანთქვის გამო დედამიწის სიახლოვეს მზის სხივი მოყვითალოიერს იღებს. მზე მდებარეობს ირმის ნახტომისგან 26 000 სინათლის წლის მოშორებით და ბრუნავს მის ირგვლივ. ერთ შემობრუნებას გალაქტიკის ირგვლივ ესაჭიროება 225—250 მილიონი წელი, დაახლოებით 220 კმ/წმ სიჩქარით.

მზის დაბნელება, ბუნებრივი ფენომენი, ხდება მთვარის მოხვედრისას მზესა და დედამიწას შორის, რის გამოც დედამიწაზე მყოფი დამკვირვებლისთვის მზე სრულად ან ნაწილობრივ დაფარულია. ეს შეიძლება მოხდეს მხოლოდ ახალ მთვარეზე, როდესაც მზე და მთვარე ერთმანეთს ეხებიან, როგორც ეს დედამიწიდან ჩანს. სულ მცირე ორი და მაქსიმუმ ხუთი მზის დაბნელება შეიძლება მოხდეს ყოველ წელს დედამიწაზე, რომელთაგან არცერთი ან მაქსიმუმ ორი სრული დაბნელება შეიძლება იყოს.


ასტეროიდი - Asteroidi

ასტეროიდები არიან ციური სხეულები, რომლებიც მზის ორბიტაზე ტრიალებენ, მაგრამ პლანეტის სტატუსის მისანიჭებლად ზედმეტად პატარები არიან. ასტეროიდების შემადგენელი ნივთიერებებია; ქვა და მეტალი. ვარაუდობენ კიდევაც , რომ ისინი არ არიან ერთი მთლიანი მასა, არამედ ძალიან ბევრი პატარა ნაწილისგან შემდგარი ობიექტები. ასტეროიდი, როდესაც პლანეტას ეჯახება ჩნდება ძალიან დიდი ხვერელი. დედაიწაზეც იყო ასეთი ასტეროიდისგან გამოწვეული ხვრელები, მაგრამ ბუნების განვითარებამ თითქმის წაშალა მათი კვალი. მთვარეზე კარგად ჩანს თუ რა მოხდა ასტეროიდების შეჯახების შედეგად,დღესაც თუ ტელესკოპით შევხედავთ დავინახავთ, რომ მთლიანად დეფორმირებულია.

შეგვიძლია ასტეროიდების დანახვა ჩვენი თვალებით ღამით ცაში???

სამწუხაროდ არა, ვინაიდან მათი ზომა ძალიან პატარაა. კომეტებისგან* განსხვავებით არ გააჩნიათ ასტეროიდებს თანდაყოლილი კუდი. თუ გაგაჩნიათ პროფესიონალურუ გამდიდებელი ტელესკოპი. შეგიზლიათ დაინახოთ ეს პატარა ზომის ობიექტები და ნახოთ მათი მოძრაობის თავისებურებები.

ვესტა

ეს არის ერთ–ერთი ყველაზე დიდი ზომის ასტეროიდი. მასით მეორეა და ზომით მესამე. იგი ძალიან კაშკაშაა და გამორჩეულად სხვებისგან შეგვიძლია დამხმარე აპარატების გარეშე დავინახოთ. ის 1807 წელს 29 მარტს აღმოაჩინეს.