„ნუ მიდიხართ, ამ ლამაზ კუთხეს ეშმაკები დაეპატრონებიან-მეთქი“

 (ხმები: 9)


მუცოში მზე არ ამოდის, მუცოში მზე ჩამოდის

ეს სტატია ავტორმა 2005 წელს, მუცოდან დაბრუნებულმა დაწერა. მას მერე რვა წელი გავიდა, ბევრმა წყალმა ჩაიარა, მათ შორის დანგრევის პირას მისული უნიკალური ციხესიმაგრის ჩამოშლილ ქონგურებზეც.... ამ ხნის მანძილზე ბევრი მონდომებაც იყო, ბევრი მოთხოვნაც, ბევრი პროექტიც, დაფინანსებაც გამოჩნდა თითქოს, მაგრამ მუცოსთვის ჯერ არაფერი შეცვლილა, კვლავ წყალს მიაქვს მისი საუკუნეებგამოვლილი ქვები თავის პროექტებიან-მოთხოვნებიანად. ციხესიმაგრე კი ხევსურის გამძლეობით დგას და მუცოელივე ცნობილი პოეტის სიტყვებით რომ ვთქვათ, „ბეჭებგაბზარული კვლავ მშველელს ელის.“

რვა წლის წინ, 2005 წლის სექტემბერი, ჟურნალი „მისია“:

„ნუ მიდიხართ, ამ ლამაზ კუთხეს ეშმაკები დაეპატრონებიან-მეთქი“

ხევსურეთში ერთი სახლი თუ დგას, უკვე სოფელია. განსაკუთრებით დათვისჯვრის უღელტეხილის იქით ანუ პირიქითა ხევსურეთში შესაძლოა კილომეტრები იარო და ძე ხორციელი არ შეგხვდეს. - აქ სიტყვა "ნასახლარი" უკვე რიცხვითი სახელია... ასე მიხვალ შატილამდე, რომელიც ერთადერთი მჭიდროდ დასახლებული პუნქტია ამ მხარეში. აქ სიცოცხლე მაინც იგრძნობა. შატილიდან 14 კილომეტრში მუცოა.

მუცოში დაიაურები ცხოვრობენ. სულ სამი ოჯახია, სისხლით ნათესავები. მათ შორის ერთში ცხრა შვილი გაიზარდა: ფიქრია, გელა, მამუკა, ხათუნა, ზვიადი, ალუდა, თაია, თორღვა, დაია, დავითი..... გელა დაიაური ცნობილი პოეტია, ზაფხულობით მუცოში ჩასული ტურისტების მუდმივი მასპინძელი. თუ გელა ბარშია, სტუმრებს მამუკა მიიღებს, თუ მამუკა არა, მაშინ ალუდა, თუ ალუდა არა, მაშინ.....სულერთია, სტუმარი მაინც არ მოიწყენს – დაიაურების კარი ღიაა. თუ გინდა, ქართული სუფრის მადლი გაიგო, მათთან უნდა იქეიფო, თუ სამშობლო გიყვარს, მათ უნდა უსმინო, თუ გსურს, ხევსურეთი არასდროს დაგავიწყდეს, დაიაურებს მთაში უნდა გაყვე.

მუცოს ზღაპრული სილამაზის ციხე-სიმაგრეს, რომელიც კონსტანტინე გამსახურდიამ ქაჯეთის ციხეს შეადარა, დღეს დაიაურები პატრონობენ.

მამუკა დაიაური: წელს მუცოში ორი ოჯახი დარჩება. ჩვენც მოვდივართ. ხეობაში უკვე სულ დაცლილი სოფლებია და ახლა არის კრიტიკული მომენტი – შეიძლება, აქ მომავალ წელს საერთოდ არავინ დარჩეს.

-რატომ?

- არ არის პირობები. გზა ხომ ისედაც არ ვარგა და ზამთარში ისე იკეტება, შეიძლება მეზობელთან ვერ გადახვიდე. ექიმზე და დახმარებაზე ხომ საუბარიც ზედმეტია. მუცოში დენი თავის დღეში არ ყოფილა. ძალიან გაძნელდა ცხოვრება. რა ვქნათ, ხალხი სხვა პირობებში ცხოვრობს, ჩვენ – სხვა პირობებში.

"ხალხი" და "ჩვენ".... ეს ხევსურის სიტყვებია.

********

ადრე ხევსურეთს ფხოვი ერქვა. ეს სახელი კარგად ახსოვს საქართველოს ძველ ისტორიას.

ახლა მიტოვებული კუთხე ჰქვია, მიტოვებული არამარტო ხევსურისგან.

გელა დაიაური: ბევრი მიფიქრია მაგაზე. ძალიან ძნელია, ასეთ პირობებში ხალხი გააჩერო. შატილის სკოლაში, სადაც ვასწავლი, წინა წელს 23 ბავშვი გვყავდა, ახლა თორმეტი დარჩა. მათემატიკისა და ქიმია-ბიოლოგიის სპეციალისტი გვჭირდება, ვერავინ ვნახე აქეთ წამომსვლელი.

-შენ რატომ არ მიდიხარ?

-ვერ მივდივარ, ამ კუთხეს და ხალხს ვერ ვუღალატებ. მესამე წელია შატილში ვარ. წელსაც მთავაზობენ, რომ თბილისში დავბრუნდე. ბავშვებს ვერ დავტოვებ. სხვებსაც ვეუბნები, ნუ მიდიხართ, ამ ლამაზ კუთხეს ეშმაკები დაეპატრონებიან-მეთქი. ტკივილიანი თემაა. მალე აქ მასპინძელი აღარ დარჩება.

********

ოდითგან ეს ხეობა და საერთოდ, პირიქითა ხევსურეთი საზღვრის დამცველის ფუნქციას ასრულებდა. ახლა ამ საქმეს რუსეთის ჯარი აკეთებს და აღარც ხევსურეთში დადიან თოფ-იარაღით ასხმული მეომრები.

ფუნქცია დაიკარგა? ალბათ.....

ტურიზმის აღორძინება ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი პრიორიტეტია მაღალმთიანი რეგიონების განვითარებისთვის, - ამბობენ მთავრობაში.

სხვათაშორის, უკვე ხევსურებიც ასე ამბობენ.

ვახტანგ ჯავახიშვილი, ტურისტული ფირმის ხელმძღვანელი: ხევსურეთი ისეთი მხარეა, რომ მასობრივი ტურიზმი, როგორც ქობულეთში ან გუდაურშია, აქ ვერ განვითარდება. ინტერესი საკმაოდ დიდია, მაგრამ გზა იმდენად რთულია, რომ ორგანიზებული ტურიზმი ძვირი ჯდება. ამიტომ თავს არიდებენ. არის ცალკეული ტურისტული ნაკადები, მაგრამ ეს უმნიშვნელოა. შესაბამისი ინფრასტრუქტურაც არ არსებობს, კარვებში ცხოვრება და საძილე ტომრები კი ყველას არ მოსწონს. ვფიქრობ, რომ ხევსურეთში უფრო ელიტარული ტურიზმი უნდა განვითარდეს, თანაც ისე, რომ ადგილობრივი მოსახლეობა დასაქმდეს. თუ გაჩნდება მათთვის შემოსავლის წყარო, გაკეთდება გზა, აშენდება კომპორტული კოტეჯები, დაინიშნება სატრანსპორტო რეისები, დამერწმუნეთ, ეს კუთხე აღარ დაიცლება.

(ეს კომენტარი რომ უხუცეს ხევსურს მოესმინა, ასე იტყოდა: "ღმერთმ გაგამარჯვებინას, ჩემო ვახტანგო.")

გიგი ყუფარაძე, ტურიზმის დეპარტამენტის თავმჯდომარის მოადგილე: ტურისტული ინფრასტრუქტურა, რასაკვირველია, უნდა განვითარდეს, მაგრამ ჩვენ საკითხს არ ვუყურებთ ისე, რომ ჯერ რაღაც უნდა ააშენო და მერე ტურისტი ეძებო. ყველაფერს ბაზარი არეგულირებს. ჩვენ კერძო ტურისტული კომპანიების აქტიურობით და საერთაშორისო რეკლამირებით უნდა გავზარდოთ მოთხოვნა საქართველოს ტურისტულ პოტენციალზე და ამის შემდეგ ტურისტული ინფრასტრუქტურა კერძო სექტორის ინიციატივით თავისთავად განვითარდება. ჩვენს სარეკლამო ბროშურებში და საიმიჯო ჟურნალებში, რომ აღარაფერი ვთქვათ საერთაშორისო გამოფენებში მონაწილეობაზე, მთიან რეგიონს განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს. თუშეთში მე ვიყავი სუფრაზე, სადაც ჩემთან ერთად იჯდა შვეიცარიელი, ებრაელი, ინგლისელი და გერმანელი. ეს იმას ნიშნავს, რომ უკვე არსებობს მოთხოვნა ამ რეგიონზე და შესაბამისად, სწრაფად ვითარდება ადგილობრივი საოჯახო სასტუმროების ბიზნესიც. დამსვენებლებისთვისაც შესანიშნავი პირობებია. ასე იქნება ხევსურეთშიც და ყველგან, სადაც მოთხოვნა გაჩნდება. სწორედ სამთო ტურიზმი, რომელშიც გაერთიანებულია კულტურული, სათავგადასავლო და ეკოლოგიური ტურიზმის კატეგორიები, არის ერთ-ერთი მთავარი პროდუქტი, რომელიც საქართველოს გააქვს საერთაშორისო ბაზარზე.

*****

მუცოში მზე არ ამოდის, მუცოში მზე ჩამოდის – ასე, სხივები ისრებად დაეშვებიან მწვერვალებიდან და ნელ-ნელა ჩამოივაკებენ.

ვიდრე მზის სინათლე სოფლამდე ჩამოაღწევს, მუცოს ციხე პირქუში სანახავია. მისი ჩაბნელებული ქონგურებიდან მრისხანებას და ომის მოლოდინს შეიგრძნობ, მოგეჩვენება, თითქოს თვით თორღვა ძაგანი გადმოყურებს მუცოს ხეობას.

ვინ იყო თორღვაი? რატომ შემორჩა მისი სახელი კოშკებს, წყაროებს, ლექსებს, საერთოდ ხევსურეთს? როდის ცხოვრობდა მუცოში?

დაზუსტებით არავინ იცის. მისი სახელი ბურუსითა და ლეგენდებითაა მოცული.

მუცოს ციხე-ქალაქში ფრიალო კლდეზე განცალკევებით დგას თორღვაის ციხე.

ის ერთადერთი ქონგურებიანი კოშკია მთელს პირიქითა ხევსურეთში.

ლეგენდა. "კახთა მეფე მტერს გამორიდებია და ერთი წლის განმავლობაში მუცოსთვის შეუფარებია თავი. შეჰყვარებია შეთეკაურთ ქალი და ამ სიყვარულის ნაყოფიაო თორღვაი.

ძაგანს ბეჭებზე მზისა და მთვარის გამოსახულება ჰქონია. მუცოს ბელადი იყო, ლაშქრობდა ჩეჩნეთში და ლეკეთში, თუშეთი და ფშავი ბეგარას უხდიდა. კახთა მეფეს, თავის მამას წილს სთხოვდა თურმე. იმხელა ლაშქარი ჰყოლია, რომ ციხის აგებისას ანატორიდან მუცომდე, დაახლოებით 8 კილომეტრის მანძილზე ქვები ხელიდან ხელში გადაცემით მიუტანიათ. მის ჯაჭვის პერანგს ქაჯეთში შვიდ წელიწადს ქსოვდნენ თურმე, რომელიც იქ იკუმშებოდა ბრძოლის დროს, სადაც ტყვია ან ისარი უნდა მოხვედროდა..."

თორღვაი მუცოს ლეგენდაა.

მუცოს უნიკალური კომპლექსის გადასარჩენად "თიბისი ბანკი" და კომპანია "არსი" მასშტაბურ პროექტს ახორციელებენ. კვლევითი სამუშაოები უკვე დაიწყო.

მაია ძირკველიშვილი, "თიბისი ბანკის" საზოგადოებასთან ურთიერთობის მენეჯერი: ამ პროექტის იდეის ავტორია "საქართველოს დამოუკიდებელ ექსპერტთა ასოციაცია" და იგი "ქართული სახლის" ეგიდით ხორციელდება. მუცოს ციხე-ქალაქი უმძიმეს მდგომარეობაშია, შეიძლება მხოლოდ რამდენიმე ზამთარს გაუძლოს, ამიტომ სასწრაფოდ სჭირდება რეაბილიტაცია. უკვე მზად არის რეკონსტრუქციის პროექტი და პარალელურად, მიმდინარეობს მუშაობა დამატებითი ინვესტიციების მოზიდვაზე, რადგან აღდგენითი სამუშაოები საკმაოდ სოლიდურ თანხებს მოითხოვს. პროექტი ღიაა – მასში მონაწილეობა ყველას შეუძლია.

ოთხი საბრძოლო კოშკი, ოცდაათამდე ციხე-სახლი, სალოცავები, ქუჩები, აკლდამები, მიხვეულ-მოხვეული ბილიკები უშველებელი მთის მწვერვალზე – ეს მუცოა.

შეუძლებელია, ამის შემყურე კაცი არ გაოცდე.

-გელა, სტუმარი კიდევ რით შეიძლება გააოცო ხევსურეთში?

-ჩვეულებრივი მიღებით, ხინკლით, არყით.... ხევსურული წესით დალევინება გაგიგია?

-არა.

-სტუმარს მუხლის ჩოქზე დაუდგები, ხელს მოხვევ და შენივე ხელით შეასმევ. გულიანი დახვედრა იციან ხევსურებმა. სამწუხაროდ, ახლა აქა-იქ შეგვხვდებიან ისეთებიც, არც მთის რომ არის და არც ბარისა, წაღმა-უკუღმა რომ იგინებიან..... ვინც ხევსურეთში გაიზარდა და იქაური წეს-ტრადიცია იცის, იმათთან უნდა მიხვიდე და თვითონ მიხვდები, რა გაგაოცებს.

თუ ოდესმე მუცოსკენ მიმავალს ფანდურის ხმა და სიმღერა შემოგესმათ, რომელიც შეგაჩერებს, მუხლებს აგიძაგძაგებს, გულს ყელში მოგაბჯენინებს და ცრემლიანი თვალებით მწვერვალებისკენ აგახედებს, იცოდეთ, დაიაურები მღერიან.

იმღერონ...... ამინ!

მუცო


სადაც ოქროსფერი მზის ქაფია,
თორღვაის ცხენები იქ აბია,
ჯაჭვი ძაგანისა მიაბნია,
ჟამმა გზა -ბილიკებს უცნობს.
მეც ხომ ვიძახოდი ღვთის კაფიას,
მტერი მამულისა მიკაფია,
სისხლი წყაროსავით მიხაპია,
იმედი რომ ერქვა მუცოს.
“ღმერთო! ძე ღვთისაო და მარიამ,
მტერი, მოყვარე მთავარია,
ჩემთან არც ერთი არ არიან,
ყველასთვის გავმხდარვარ უცხო”.
ნეტა ეს ხმაა და რა ზარია,
რა გოდება და თავზარია,
მუცოს ბეჭები გაბზარვია,
ჟამისგან ძლეულა მუცო…
სურდათ აკვნები ურწეველი,
მტერი არ დარჩა უწვეველი,
“წასული თავ-ბედ უწყევლელი,
ქართლს მტერი ეყოლება ნურცო”.
ასე ურყევი და ურღვეველი,
მტრისათვის ხარკის უძლეველი,
გაუტეხელი და უძლეველი,
ჟამისგან ძლეულა მუცო.
სადღაც ლამპიონთა ღაღანია,
სადღაც ვაჭრობაა გაგანია,
ვიღაც მდიდრდება და წუწკობს.
აქ კი აღარც თორღვა ძაგანია,
აღარც ფარ-შუბების ჭახანია,
მშველელს ელოდება რა ხანია
ბეჭებგაბზარული მუცო…


/გელა დაიაური/

sazogadoeba.ge




ტექსტის სანახავად გაიარეთ რეგისტრაცია.